दशरथात्मजे रामे सबले सागरं तीर्णे श्रीमान् रावणः अमात्यौ शुकसारणौ अब्रवीत् — ‘समग्रं दुस्तरं सागरं वानरं बलं तीर्णम्; रामेण सागरे सेतुबन्धनम् अभूतपूर्वं कृतम्। सागरे सेतुबन्धं तं कथंचन न श्रद्दध्याम्; तथापि तत् वानरं बलं मया अवश्यं संख्येयम्। भवन्तौ अनुपलक्षितौ वानरं सैन्यं प्रविश्य तस्य परिमाणं वीर्यं च ज्ञातुम् अर्हथः — के मुख्याः प्लवंगमाः, के रामस्य सुग्रीवस्य च सम्मताः मन्त्रिणः, के पूर्वम् अभिवर्तन्ते, के शूराः; सलिलार्णवे सागरे सेतुः यथा बद्धः, महात्मनां वानराणां निवेशः यथा, रामस्य वीरस्य लक्ष्मणस्य च व्यवसायः वीर्यं प्रहरणानि च, तेषां महात्मनां वानराणां सेनापतिः कः — तत् सर्वं तत्त्वतः ज्ञात्वा शीघ्रम् आगन्तुम् अर्हथः।’ रावणस्य प्रश्नावली चारकर्मणः शास्त्रीयं रूपं दर्शयति — संख्या, बलं, नायकाः, मन्त्रिणः, सेनानिवेशः, शत्रुनायकस्य सङ्कल्पः शस्त्राणि च। ‘न श्रद्दध्याम्’ इति वचनं तस्य विस्मयं भयं च प्रकटयति — सः यत् असम्भवं मन्यते स्म तत् घटितम्। शार्दूलस्य शुकस्य च पूर्वनिवेदनानि सः पूर्णतया न विश्वसिति, अतः द्वौ नूतनौ चारौ प्रेषयति। अत्र शुकः पुनः नियुक्तः — पूर्वम् अपमानितः अपि सः राज्ञः विश्वासपात्रम्। सारणः अपि रावणस्य अमात्यः, अग्रिमसर्गयोः वानरमुख्यानां वर्णनकर्ता भविष्यति। रावणस्य अविश्वासः तस्य मानसिकदशां सूचयति — सः सत्यं श्रोतुं न इच्छति, तथापि तत् ज्ञातुम् अवश्यं कामयते। ‘अनुपलक्षितौ’ इति आदेशः पूर्वं शुकस्य प्रकटदौत्यात् भिन्नः — अधुना गूढचारः एव प्रयोज्यः, यतः प्रकटः दूतः निगृहीतः। प्रश्नानां क्रमः सेनायाः बाह्यरूपात् अन्तःस्थं प्रति गच्छति — प्रथमं संख्या, अन्ते नायकस्य मनः। ‘तत्त्वतः’ इति पदेन यथार्थज्ञानस्य आवश्यकता दृढीकृता।

इति प्रतिसमादिष्टौ वीरौ राक्षसौ शुकसारणौ हरिरूपधरौ वानरं बलं प्रविष्टौ। ततः अचिन्त्यं लोमहर्षणं तत् वानरं सैन्यं तौ शुकसारणौ तदा संख्यातुं न अध्यगच्छेताम्। तत् बलं पर्वताग्रेषु निर्झरेषु गुहासु, समुद्रस्य तीरेषु, वनेषु उपवनेषु च स्थितम्; केचन तरमाणाः, केचन तीर्णाः, केचन तर्तुकामाः सर्वशः। निविष्टं निविशत् च भीमनादं महाबलं तत् अक्षोभ्यं बलार्णवं तौ निशाचरौ ददृशाते। वानरसेनायाः विस्तारः चाराणां गणनाशक्तिम् अतिक्रामति — एतत् एव सर्वतः महत् निवेदनम्। सेनायाः चलनशीलता — तरमाणाः तीर्णाः तर्तुकामाः निविष्टाः निविशन्तः — एकस्मिन् एव क्षणे सर्वाः अवस्थाः दृश्यन्ते। ‘बलार्णवः’ इति रूपकं पूर्वोक्तं सागरोपमानं पुनः स्मारयति। चारौ वानररूपं धृत्वा अपि गणनायां विफलौ — तेषां माया न सफला। ‘लोमहर्षणम्’ इति विशेषणेन चारयोः मनसि जातं भयं सूच्यते — गणनायाः असामर्थ्यं विस्मयः च तेषां निवेदनस्य आधारः भविष्यति। सेनायाः एकदेशः अपि विशालः; ततः समग्रस्य अनुमानं दुष्करम्। चारयोः माया रावणस्य आदेशस्य पालनम्, न तयोः स्वेच्छा।

प्रच्छन्नौ तौ महातेजाः विभीषणः ददर्श; शुकसारणौ गृहीत्वा सः रामाय आचचक्षे — ‘परपुरंजय, तस्य राक्षसेन्द्रस्य मन्त्रिणौ इमौ शुकसारणौ लङ्कायाः समनुप्राप्तौ चारौ।’ रामं दृष्ट्वा व्यथितौ जीविते निराशौ भीतौ तौ कृताञ्जलिपुटौ इदं वचनम् ऊचतुः — ‘सौम्य रघुनन्दन, रावणेन प्रहितौ आवाम् इह तव इदं सर्वं बलं परिज्ञातुम् आगतौ।’ तयोः तत् वचनं श्रुत्वा सर्वभूतहिते रतः दशरथात्मजः रामः प्रहसन् वाक्यम् अब्रवीत्। विभीषणः राक्षसत्वात् राक्षसानां मायां जानाति; अतः वानररूपधरौ अपि तौ सः अभिजानाति — तस्य उपयोगिता अत्र स्पष्टा। चारौ मिथ्या न वदतः — मृत्युभये अपि सत्यं स्वीकुर्वतः; एतत् तयोः गुणम् अपि दर्शयति। रामस्य हासः आत्मविश्वासस्य चिह्नम् — शत्रोः चाराः तस्य भयस्य कारणं न। ‘सर्वभूतहिते रतः’ इति विशेषणेन तस्य करुणा पूर्वम् एव सूच्यते, यत् अग्रिमे वचने प्रकटं भविष्यति। चारौ ‘निराशौ जीविते’ — तौ मृत्युं निश्चितं मन्येते, यतः युद्धकाले गृहीतः चारः प्रायः हन्यते। अत एव अग्रिमं रामस्य अभयदानं तयोः कृते अप्रत्याशितम्। विभीषणः गृहीतौ तौ स्वयं न दण्डयति, अपितु रामाय निवेदयति — न्यायस्य अधिकारः स्वामिनः एव इति तस्य विवेकः।

रामः अवदत् — ‘यदि युवाभ्यां सर्वं बलं दृष्टं, वयं वा सुसमाहिताः दृष्टाः, यथोक्तं कार्यं कृतं च, तर्हि यथेच्छं प्रतिगम्यताम्। अथ किंचित् अदृष्टं स्यात्, तत् भूयः द्रष्टुम् अर्हथः; विभीषणः वा कार्त्स्न्येन पुनः संदर्शयिष्यति। इदं ग्रहणं प्राप्य जीवितं प्रति न भेतव्यम्; न्यस्तशस्त्रौ गृहीतौ दूतौ युवां वधं न अर्हथः। विभीषण, शत्रुपक्षस्य सततं विकर्षिणौ इमौ प्रच्छन्नौ रात्रिंचरौ चारौ विमुञ्च। युवाभ्यां महतीं लङ्कां प्रविश्य धनदानुजः रक्षसां राजा मम यथोक्तं वचनं वक्तव्यः — यत् बलं समाश्रित्य त्वं मम सीतां हृतवान् असि, तत् ससैन्यः सबान्धवः यथाकामं दर्शय। श्वः काल्ये सप्राकारां सतोरणां लङ्कां नगरीं रक्षसां बलं च मया शरैः विध्वंसितं पश्य। रावण, श्वः काल्ये ससैन्ये त्वयि अहं भीमं क्रोधं मोक्ष्ये, दानवेषु वज्रवान् वासवः वज्रम् इव।’ रामस्य वचनं अद्भुतम् — सः शत्रोः चारान् न केवलं मोचयति, अपितु तेभ्यः स्वसेनायाः अवशिष्टं भागम् अपि दर्शयितुम् उद्यतः। एतत् अतिशयं आत्मविश्वासम् एव सूचयति — ‘मम बलं ज्ञात्वा अपि शत्रुः किं करिष्यति?’ दूतधर्मस्य पालनं पुनः — न्यस्तशस्त्रः न हन्तव्यः। रावणाय संदेशः स्पष्टः निर्भयः च — कालः (‘श्वः काल्ये’), लक्ष्यं (लङ्का सप्राकारा सतोरणा), साधनं (शराः) च निर्दिष्टानि। इन्द्रस्य वज्रोपमया युद्धस्य दैवस्वरूपं पुनः स्मार्यते। ‘श्वः काल्ये’ इति पदद्वयं द्विवारम् उक्तम् — युद्धस्य कालः निश्चितः, न विलम्बः। ‘यत् बलं समाश्रित्य’ इति व्यङ्ग्यम् — रावणः बलगर्वेण एव सीताम् अहरत्; अधुना तत् बलं प्रदर्शयतु। एवं रामः रावणस्य गर्वम् एव तस्य परीक्षां करोति। विभीषणं प्रति ‘विमुञ्च’ इति आदेशः — गृहीतवान् विभीषणः एव मोचयतु, इति न्यायः। रामस्य वचने क्रोधः अपि मर्यादितः — सः चारौ न हन्ति, परन्तु रावणं स्पष्टं युद्धाय आह्वयति।

इति प्रतिसमादिष्टौ राक्षसौ शुकसारणौ धर्मवत्सलं राघवं ‘जय’ इति प्रतिनन्द्य लङ्कां नगरीम् आगम्य राक्षसाधिपम् अब्रूताम् — ‘राक्षसेश्वर, विभीषणेन गृहीतौ वधार्थम् अपि आवां अमिततेजसा धर्मात्मना रामेण दृष्ट्वा मुक्तौ। यत्र चत्वारः पुरुषर्षभाः एकस्थानगताः — लोकपालसमाः शूराः कृतास्त्राः दृढविक्रमाः — दाशरथिः श्रीमान् रामः, लक्ष्मणः, विभीषणः, महेन्द्रसमविक्रमः महातेजाः सुग्रीवः च — एते सप्राकारां सतोरणां लङ्कां पुरीम् उत्पाट्य संक्रामयितुं शक्ताः; सर्वे वानराः तिष्ठन्तु। रामस्य यादृशं रूपं प्रहरणानि च, सः एकः एव लङ्कां पुरीं वधिष्यति; ते त्रयः तिष्ठन्तु। रामलक्ष्मणगुप्ता सुग्रीवेण च पालिता सा वाहिनी सर्वैः सुरासुरैः अपि दुर्धर्षतरा बभूव। सम्प्रति योद्धुम् इच्छतां महात्मनां वनौकसां ध्वजिनी प्रहृष्टयोधा; अलं विरोधेन, शमः विधीयताम्, मैथिली दाशरथाय प्रदीयताम्।’ चारयोः निवेदनं शुकस्य पूर्ववचनात् अपि अधिकं स्पष्टम् — ते रामस्य दयया प्रभाविताः, अतः तस्य गुणान् अपि कथयन्ति। ‘चत्वारः पुरुषर्षभाः लोकपालसमाः’ इति उपमा रावणस्य पूर्ववचनस्य (लोकपालैः अपि अजेयः अहम्) प्रत्युत्तरम् इव — शत्रुपक्षे एव चत्वारः लोकपालाः। वानराणां तु आवश्यकता एव नास्ति — एषा अतिशयोक्तिः रामस्य बलस्य गौरवं वर्धयति। अन्तिमः वंशस्थः सरलं परामर्शं ददाति — ‘अलं विरोधेन’; किन्तु सः रावणस्य अहंकारं न स्पृशति, यत् अग्रिमसर्गे दृश्यते। शुकसारणयोः परिवर्तनं द्रष्टव्यम् — ये रावणस्य आज्ञया चारकर्म कर्तुं गताः, ते रामस्य गुणैः प्रभाविताः तस्य दूताः इव प्रत्यागताः। ‘धर्मवत्सलम्’ इति विशेषणं तयोः एव मुखेन रामस्य प्रशंसा। अस्य सर्गस्य केन्द्रं रामस्य दया — चाराः अपि तस्य प्रभावं स्वीकुर्वन्ति। किन्तु रावणः एतत् न स्वीकरोति; तस्य क्रोधः अग्रिमसर्गे प्रकटः। ‘अलं विरोधेन’ इति परामर्शः विभीषणस्य पूर्वपरामर्शम् अनुवदति, यस्य कारणात् सः निष्कासितः आसीत्।

దశరథపుత్రుడైన రాముడు సైన్యంతో సహా సాగరాన్ని దాటగానే శ్రీమంతుడైన రావణుడు తన మంత్రులు శుకసారణులతో ఇలా అన్నాడు: ‘దాటరాని సాగరాన్ని వానరసైన్యమంతా దాటింది; రాముడు సాగరంపై ఇంతకుముందెన్నడూ లేని సేతుబంధాన్ని చేశాడు. సాగరంపై ఆ సేతుబంధాన్ని నేను ఏ విధంగానూ నమ్మలేకపోతున్నాను; అయినప్పటికీ ఆ వానరసైన్యాన్ని నేను తప్పక లెక్కించాలి. మీరిద్దరూ ఎవరికీ తెలియకుండా వానరసైన్యంలో ప్రవేశించి దాని పరిమాణాన్నీ వీర్యాన్నీ తెలుసుకోవాలి — ముఖ్యులైన వానరులు ఎవరు, రామునికీ సుగ్రీవునికీ ఇష్టులైన మంత్రులు ఎవరు, ముందు నడిచేవారు ఎవరు, శూరులు ఎవరు; నీటితో నిండిన సాగరంపై సేతువు ఎలా కట్టబడింది, మహాత్ములైన వానరుల విడిది ఎలా ఉంది, వీరుడైన రాముని, లక్ష్మణుని సంకల్పమూ వీర్యమూ ఆయుధాలూ ఏమిటి, ఆ మహాత్ములైన వానరుల సేనాపతి ఎవరు — అదంతా యథార్థంగా తెలుసుకుని వెంటనే తిరిగి రావాలి.’ రావణుని ప్రశ్నావళి గూఢచారకర్మ యొక్క శాస్త్రీయ రూపాన్ని చూపుతుంది — సంఖ్య, బలం, నాయకులు, మంత్రులు, సైన్యపు విడిది, శత్రునాయకుని సంకల్పమూ ఆయుధాలూ. ‘న శ్రద్దధ్యామ్’ (నమ్మలేకపోతున్నాను) అనే మాట అతని విస్మయాన్నీ భయాన్నీ ప్రకటిస్తుంది — తాను అసంభవమని భావించినది జరిగిపోయింది. శార్దూలుని, శుకుని పూర్వనివేదనలను అతడు పూర్తిగా నమ్మడు, కాబట్టి ఇద్దరు కొత్త గూఢచారులను పంపుతాడు. ఇక్కడ శుకుడు మళ్ళీ నియమించబడ్డాడు — ఇంతకుముందు అవమానించబడినా అతడు రాజుకు విశ్వాసపాత్రుడే. సారణుడు కూడా రావణుని మంత్రి, తరువాతి రెండు సర్గలలో వానరముఖ్యులను వర్ణించేవాడు అతడే. రావణుని అవిశ్వాసం అతని మానసిక దశను సూచిస్తుంది — అతడు సత్యాన్ని వినడానికి ఇష్టపడడు, అయినా దానిని తెలుసుకోవాలని తప్పక కోరుకుంటాడు. ‘అనుపలక్షితౌ’ (ఎవరికీ తెలియకుండా) అనే ఆదేశం ఇంతకుముందు శుకుని బహిరంగ దౌత్యానికి భిన్నమైనది — బహిరంగ దూత పట్టుబడ్డాడు కాబట్టి ఇప్పుడు గూఢచారినే ప్రయోగించాలి. ప్రశ్నల క్రమం సైన్యపు బాహ్యరూపం నుండి అంతరంగం వైపు సాగుతుంది — మొదట సంఖ్య, చివరగా నాయకుని మనస్సు. ‘తత్త్వతః’ (యథార్థంగా) అనే పదంతో యథార్థజ్ఞానపు అవసరం దృఢం చేయబడింది.

ఇలా ఆదేశించబడిన వీరులైన రాక్షసులు శుకసారణులు వానరరూపం ధరించి వానరసైన్యంలో ప్రవేశించారు. అప్పుడు అచింత్యమైన, రోమాంచకరమైన ఆ వానరసైన్యాన్ని ఆ శుకసారణులు లెక్కించలేకపోయారు. ఆ సైన్యం పర్వతశిఖరాలపై, జలపాతాల దగ్గర, గుహలలో, సముద్రతీరాలలో, వనాలలో, ఉపవనాలలో నిలిచి ఉంది; కొందరు దాటుతున్నారు, కొందరు దాటేశారు, కొందరు అన్నివిధాలా దాటాలనుకుంటున్నారు. విడిది చేసిన, విడిది చేస్తున్న, భయంకరమైన నాదం గల, మహాబలమైన, కలత పెట్టలేని ఆ సైన్యసముద్రాన్ని ఆ ఇద్దరు నిశాచరులూ చూశారు. వానరసైన్యపు విస్తారం గూఢచారుల లెక్కించే శక్తిని మించిపోతుంది — ఇదే అన్నిటికంటే గొప్ప నివేదన. సైన్యపు చలనశీలత — దాటుతున్నవారు, దాటినవారు, దాటాలనుకునేవారు, విడిది చేసినవారు, విడిది చేస్తున్నవారు — ఒకే క్షణంలో అన్ని దశలూ కనిపిస్తున్నాయి. ‘బలార్ణవః’ (సైన్యసముద్రం) అనే రూపకం ఇంతకుముందు చెప్పిన సాగరోపమానాన్ని మళ్ళీ గుర్తుచేస్తుంది. వానరరూపం ధరించినా గూఢచారులు లెక్కించడంలో విఫలమయ్యారు — వారి మాయ సఫలం కాలేదు. ‘లోమహర్షణమ్’ (రోమాంచకరమైన) అనే విశేషణంతో గూఢచారుల మనస్సులో కలిగిన భయం సూచించబడింది — లెక్కించలేకపోవడమూ విస్మయమూ వారి నివేదనకు ఆధారమవుతాయి. సైన్యంలోని ఒక భాగమే విశాలమైనది; దానిని బట్టి మొత్తాన్ని అంచనా వేయడం కష్టం. గూఢచారుల మాయ రావణుని ఆదేశాన్ని పాటించడమే, వారి స్వేచ్ఛ కాదు.

మారువేషంలో ఉన్న ఆ ఇద్దరినీ మహాతేజస్వి అయిన విభీషణుడు చూశాడు; శుకసారణులను పట్టుకుని రామునితో ఇలా చెప్పాడు: ‘శత్రుపురాలను జయించేవాడా, వీరు ఆ రాక్షసేంద్రుని మంత్రులు శుకసారణులు, లంక నుండి వచ్చిన గూఢచారులు.’ రాముని చూసి బాధపడి, జీవితంపై ఆశ వదులుకుని, భయపడిన వారిద్దరూ దోసిలి జోడించి ఈ మాట అన్నారు: ‘సౌమ్యుడా రఘునందనా, రావణుడు పంపగా మేము నీ ఈ బలాన్నంతా తెలుసుకోవడానికి ఇక్కడికి వచ్చాము.’ వారి ఆ మాట విని సర్వభూతాల హితంలో నిమగ్నుడైన దశరథపుత్రుడు రాముడు నవ్వుతూ ఇలా అన్నాడు. విభీషణుడు రాక్షసుడు కాబట్టి రాక్షసుల మాయ అతనికి తెలుసు; అందుకే వానరరూపం ధరించిన వారిని కూడా అతడు గుర్తిస్తాడు — ఇక్కడ అతని ఉపయోగం స్పష్టం. గూఢచారులు అబద్ధం చెప్పరు — మృత్యుభయంలో కూడా సత్యాన్ని అంగీకరిస్తారు; ఇది వారి గుణాన్ని కూడా చూపుతుంది. రాముని నవ్వు ఆత్మవిశ్వాసానికి చిహ్నం — శత్రువు గూఢచారులు ఆయనకు భయకారణం కారు. ‘సర్వభూతహితే రతః’ (సర్వభూతాల హితంలో నిమగ్నుడు) అనే విశేషణంతో ఆయన కరుణ ముందుగానే సూచించబడింది, అది తరువాతి మాటలో ప్రకటమవుతుంది. గూఢచారులు ‘నిరాశౌ జీవితే’ (జీవితంపై ఆశ వదులుకున్నవారు) — యుద్ధకాలంలో పట్టుబడిన గూఢచారి సాధారణంగా చంపబడతాడు కాబట్టి వారు మరణం నిశ్చితమని భావిస్తారు. అందుకే తరువాత రాముడు ఇచ్చే అభయదానం వారికి అనూహ్యమైనది. విభీషణుడు పట్టుకున్న వారిని తానే దండించడు, రామునికి నివేదిస్తాడు — న్యాయాధికారం స్వామిదే అనేది అతని వివేకం.

రాముడు ఇలా అన్నాడు: ‘మీరు సైన్యమంతటినీ చూసి ఉంటే, మమ్మల్ని చక్కగా పరిశీలించి ఉంటే, చెప్పిన పని పూర్తి చేసి ఉంటే, మీ ఇష్టం వచ్చినట్టు తిరిగి వెళ్ళండి. ఇంకా ఏదైనా చూడనిది ఉంటే, దానిని మళ్ళీ చూడవచ్చు; లేదా విభీషణుడు మళ్ళీ పూర్తిగా చూపిస్తాడు. ఇలా పట్టుబడినందుకు ప్రాణభయం పెట్టుకోవద్దు; ఆయుధాలు విడిచిపెట్టి పట్టుబడిన దూతలైన మీరు వధకు అర్హులు కారు. విభీషణా, శత్రుపక్షం కోసం ఎల్లప్పుడూ రహస్యాలు లాగే, మారువేషంలో ఉన్న ఈ నిశాచర గూఢచారులను విడిచిపెట్టు. మీరు మహానగరమైన లంకలో ప్రవేశించి, ధనదుని (కుబేరుని) తమ్ముడూ రాక్షసులకు రాజూ అయిన రావణునికి నా మాటను ఉన్నది ఉన్నట్టు చెప్పాలి — ఏ బలాన్ని ఆశ్రయించి నీవు నా సీతను అపహరించావో, దానిని సైన్యంతో, బంధువులతో సహా నీ ఇష్టం వచ్చినట్టు చూపించు. రేపు ఉదయం ప్రాకారాలతో, తోరణాలతో కూడిన లంకానగరమూ రాక్షససైన్యమూ నా బాణాలతో ధ్వంసమవడం చూడు. రావణా, రేపు ఉదయం సైన్యంతో కూడిన నీపై, వజ్రధారి వాసవుడు దానవులపై వజ్రాన్ని వలె, నా భయంకరమైన కోపాన్ని విడుస్తాను.’ రాముని మాట అద్భుతమైనది — ఆయన శత్రువు గూఢచారులను విడిచిపెట్టడమే కాదు, వారికి తన సైన్యంలో మిగిలిన భాగాన్ని కూడా చూపించడానికి సిద్ధమయ్యాడు. ఇది అతిశయమైన ఆత్మవిశ్వాసాన్నే సూచిస్తుంది — ‘నా బలం తెలుసుకున్నా శత్రువు ఏమి చేయగలడు?’ దూతధర్మం మళ్ళీ పాటించబడింది — ఆయుధాలు విడిచినవానిని చంపకూడదు. రావణునికి సందేశం స్పష్టమైనది, నిర్భయమైనది — సమయం (‘శ్వః కాల్యే’, రేపు ఉదయం), లక్ష్యం (ప్రాకారతోరణాలతో కూడిన లంక), సాధనం (బాణాలు) — అన్నీ నిర్దేశించబడ్డాయి. ఇంద్రుని వజ్రోపమతో యుద్ధపు దైవస్వరూపం మళ్ళీ గుర్తుచేయబడుతుంది. ‘శ్వః కాల్యే’ అనే పదద్వయం రెండుసార్లు చెప్పబడింది — యుద్ధసమయం నిశ్చితం, ఆలస్యం లేదు. ‘యత్ బలం సమాశ్రిత్య’ (ఏ బలాన్ని ఆశ్రయించి) అనేది వ్యంగ్యం — రావణుడు బలగర్వంతోనే సీతను అపహరించాడు; ఇప్పుడు ఆ బలాన్ని ప్రదర్శించుగాక. ఇలా రాముడు రావణుని గర్వాన్నే అతనికి పరీక్షగా చేస్తాడు. విభీషణునికి ‘విముంచ’ (విడిచిపెట్టు) అనే ఆదేశం — పట్టుకున్న విభీషణుడే విడిచిపెట్టాలి అనేది న్యాయం. రాముని మాటలో కోపం కూడా మర్యాదలోనే ఉంది — ఆయన గూఢచారులను చంపడు, కాని రావణుని స్పష్టంగా యుద్ధానికి పిలుస్తాడు.

ఇలా ఆదేశించబడిన రాక్షసులు శుకసారణులు ధర్మవత్సలుడైన రాఘవుని ‘జయం కలుగుగాక’ అని అభినందించి, లంకానగరానికి వచ్చి రాక్షసాధిపతితో ఇలా అన్నారు: ‘రాక్షసేశ్వరా, వధించడానికే విభీషణుడు మమ్మల్ని పట్టుకున్నా, అమితతేజస్వీ ధర్మాత్ముడూ అయిన రాముడు మమ్మల్ని చూసి విడిచిపెట్టాడు. ఎక్కడ నలుగురు పురుషశ్రేష్ఠులు ఒకేచోట ఉన్నారో — లోకపాలులతో సమానులు, శూరులు, అస్త్రవిద్య నేర్చినవారు, దృఢపరాక్రములు — దాశరథి శ్రీమంతుడైన రాముడు, లక్ష్మణుడు, విభీషణుడు, మహేంద్రునితో సమానమైన పరాక్రమం గల మహాతేజస్వి సుగ్రీవుడు — వీరు ప్రాకారతోరణాలతో కూడిన లంకాపురిని పెకలించి మరొకచోటికి తరలించగల సమర్థులు; వానరులందరూ పక్కన ఉండనీ. రాముని రూపమూ ఆయుధాలూ ఎలాంటివంటే, ఆయన ఒక్కడే లంకాపురిని నాశనం చేస్తాడు; ఆ ముగ్గురూ పక్కన ఉండనీ. రామలక్ష్మణులు కాపాడుతున్న, సుగ్రీవుడు పాలిస్తున్న ఆ సైన్యం సురాసురులందరికీ కూడా మరింత ఎదిరించరానిదైంది. ఇప్పుడు యుద్ధం చేయాలని కోరుకునే మహాత్ములైన వనవాసుల సైన్యంలో యోధులు ఉత్సాహంగా ఉన్నారు; విరోధం చాలు, శాంతి చేసుకో, మైథిలిని దాశరథికి అప్పగించు.’ గూఢచారుల నివేదన శుకుని పూర్వవచనం కంటే కూడా స్పష్టమైనది — వారు రాముని దయకు ప్రభావితులయ్యారు, కాబట్టి ఆయన గుణాలను కూడా చెబుతారు. ‘చత్వారః పురుషర్షభాః లోకపాలసమాః’ (లోకపాలులతో సమానులైన నలుగురు పురుషశ్రేష్ఠులు) అనే ఉపమ రావణుని పూర్వవచనానికి (లోకపాలులకు కూడా నేను అజేయుడను) ప్రత్యుత్తరంలా ఉంది — శత్రుపక్షంలోనే నలుగురు లోకపాలులు ఉన్నారు. వానరుల అవసరమే లేదు — ఈ అతిశయోక్తి రాముని బలపు గౌరవాన్ని పెంచుతుంది. చివరి వంశస్థ శ్లోకం సరళమైన సలహా ఇస్తుంది — ‘అలం విరోధేన’ (విరోధం చాలు); కాని అది రావణుని అహంకారాన్ని తాకదు, అది తరువాతి సర్గలో కనిపిస్తుంది. శుకసారణులలో వచ్చిన మార్పు గమనించదగినది — రావణుని ఆజ్ఞతో గూఢచారకర్మ చేయడానికి వెళ్ళినవారు రాముని గుణాలకు ప్రభావితులై ఆయన దూతలలా తిరిగి వచ్చారు. ‘ధర్మవత్సలమ్’ (ధర్మవత్సలుడు) అనే విశేషణం వారి నోటనే రామునికి ప్రశంస. ఈ సర్గకు కేంద్రం రాముని దయ — గూఢచారులు కూడా ఆయన ప్రభావాన్ని అంగీకరిస్తారు. కాని రావణుడు దీనిని అంగీకరించడు; అతని కోపం తరువాతి సర్గలో ప్రకటమవుతుంది. ‘అలం విరోధేన’ అనే సలహా విభీషణుని పూర్వసలహానే పునరుచ్చరిస్తుంది, దాని కారణంగానే అతడు బహిష్కరించబడ్డాడు.

தசரதனின் மைந்தனான ராமன் படையுடன் கடலைக் கடந்ததும், செல்வமுடைய ராவணன் அமைச்சர்களான சுகனிடமும் சாரணனிடமும் சொன்னான்: ‘கடக்க அரிய கடலை வானரப் படை முழுவதும் கடந்துவிட்டது; ராமன் கடலில் இதுவரை நிகழாத அணைக்கட்டைச் செய்துவிட்டான். கடலில் அணை கட்டியதை நான் எவ்வகையிலும் நம்பமாட்டேன்; ஆயினும் அந்த வானரப் படையை நான் கட்டாயம் கணக்கிட வேண்டும். நீங்கள் இருவரும் அடையாளம் தெரியாமல் வானரப் படைக்குள் புகுந்து அதன் அளவையும் வீரத்தையும் அறிய வேண்டும் — முதன்மையான வானரர்கள் யார், ராமனுக்கும் சுக்ரீவனுக்கும் உகந்த அமைச்சர்கள் யார், முன்னணியில் வருபவர்கள் யார், வீரர்கள் யார்; நீர் நிறைந்த கடலில் அணை எப்படிக் கட்டப்பட்டது, மகாத்மாக்களான வானரர்கள் எப்படித் தங்கியிருக்கிறார்கள், வீரனான ராமனுடையவும் லக்ஷ்மணனுடையவும் உறுதி, வீரம், ஆயுதங்கள், அந்த மகாத்மாக்களான வானரர்களின் படைத்தலைவன் யார் — இவை அனைத்தையும் உள்ளபடி அறிந்து விரைவில் திரும்பி வர வேண்டும்.’ ராவணனின் கேள்விப்பட்டியல் ஒற்றுப் பணியின் நூல்முறையான வடிவத்தைக் காட்டுகிறது — எண்ணிக்கை, வலிமை, தலைவர்கள், அமைச்சர்கள், படையின் தங்குமிடம், பகைத் தலைவனின் உறுதி, ஆயுதங்கள். ‘நம்பமாட்டேன்’ என்ற சொல் அவனுடைய வியப்பையும் அச்சத்தையும் வெளிப்படுத்துகிறது — இயலாதது என்று அவன் கருதியது நிகழ்ந்துவிட்டது. சார்தூலனின், சுகனின் முந்தைய அறிவிப்புகளை அவன் முழுமையாக நம்பவில்லை; ஆகவே இரண்டு புதிய ஒற்றர்களை அனுப்புகிறான். இங்கே சுகன் மீண்டும் நியமிக்கப்படுகிறான் — முன்பு அவமானப்பட்டிருந்தும் அவன் அரசனின் நம்பிக்கைக்குரியவன். சாரணனும் ராவணனின் அமைச்சன்; அடுத்த இரண்டு சர்க்கங்களில் வானரத் தலைவர்களை வருணிப்பவன் அவனே. ராவணனின் நம்பிக்கையின்மை அவனுடைய மனநிலையைச் சுட்டுகிறது — அவன் உண்மையைக் கேட்க விரும்பவில்லை, ஆயினும் அதை அறிய ஆவலுடன் விரும்புகிறான். ‘அடையாளம் தெரியாமல்’ என்ற ஆணை முன்பு சுகன் வெளிப்படையாகச் சென்ற தூதிலிருந்து வேறுபட்டது — இப்போது மறைவான ஒற்றே பயன்படுத்தப்பட வேண்டும், ஏனெனில் வெளிப்படையான தூதன் பிடிக்கப்பட்டான். கேள்விகளின் வரிசை படையின் வெளித்தோற்றத்திலிருந்து உள்ளே செல்கிறது — முதலில் எண்ணிக்கை, இறுதியில் தலைவனின் மனம். ‘உள்ளபடி’ என்ற சொல்லால் உண்மையான அறிவின் தேவை வலியுறுத்தப்படுகிறது.

இவ்வாறு ஆணையிடப்பட்ட வீரர்களான ராக்ஷசர்கள் சுகனும் சாரணனும் வானர உருவம் எடுத்து வானரப் படைக்குள் புகுந்தார்கள். பிறகு நினைக்கவும் முடியாத, மயிர்க்கூச்செறியச் செய்யும் அந்த வானரப் படையைச் சுகனாலும் சாரணனாலும் அப்போது எண்ணி முடிக்க முடியவில்லை. அந்தப் படை மலையுச்சிகளிலும், அருவிகளிலும், குகைகளிலும், கடற்கரைகளிலும், காடுகளிலும், உபவனங்களிலும் நிலைகொண்டிருந்தது; சிலர் கடந்துகொண்டிருந்தார்கள், சிலர் கடந்துவிட்டார்கள், சிலர் எல்லாப் பக்கமும் கடக்க விரும்பிக்கொண்டிருந்தார்கள். தங்கிவிட்ட, தங்கிக்கொண்டிருக்கும், அச்சந்தரும் முழக்கமுடைய, பெருவலிமையுடைய, கலக்க முடியாத அந்தப் படைக்கடலை அந்த இரண்டு இரவில் திரிபவர்களும் கண்டார்கள். வானரப் படையின் பரப்பு ஒற்றர்களின் கணக்கிடும் திறனைக் கடந்துவிடுகிறது — இதுவே எல்லாவற்றிலும் பெரிய அறிவிப்பு. படையின் இயக்கம் — கடந்துகொண்டிருப்பவர்கள், கடந்தவர்கள், கடக்க விரும்புபவர்கள், தங்கியவர்கள், தங்கிக்கொண்டிருப்பவர்கள் — ஒரே கணத்தில் எல்லா நிலைகளும் தெரிகின்றன. ‘படைக்கடல்’ என்ற உருவகம் முன்பு சொல்லப்பட்ட கடல் உவமையை மீண்டும் நினைவூட்டுகிறது. ஒற்றர்கள் வானர உருவம் எடுத்தும் கணக்கிடுவதில் தோற்றார்கள் — அவர்களுடைய மாயை வெற்றி பெறவில்லை. ‘மயிர்க்கூச்செறியச் செய்யும்’ என்ற அடைமொழியால் ஒற்றர்களின் மனத்தில் உண்டான அச்சம் சுட்டப்படுகிறது — கணக்கிட இயலாமையும் வியப்புமே அவர்களுடைய அறிவிப்பின் அடிப்படையாகும். படையின் ஒரு பகுதியே பெரியது; அதிலிருந்து முழுவதையும் ஊகிப்பது கடினம். ஒற்றர்களின் மாயை ராவணனின் ஆணையைப் பின்பற்றியதே, அவர்களுடைய சொந்த விருப்பம் அல்ல.

மறைந்திருந்த அவர்கள் இருவரையும் பேரொளியுடைய விபீஷணன் கண்டான்; சுகனையும் சாரணனையும் பிடித்து அவன் ராமனிடம் தெரிவித்தான்: ‘பகைவர் நகரை வெல்பவனே, அந்த ராக்ஷச அரசனின் அமைச்சர்களான இந்தச் சுகனும் சாரணனும் இலங்கையிலிருந்து வந்த ஒற்றர்கள்.’ ராமனைக் கண்டு கலங்கி, உயிர்மீது நம்பிக்கை இழந்து, அஞ்சிய அவர்கள் இருவரும் கைகூப்பி இந்தச் சொல்லைச் சொன்னார்கள்: ‘இனியவனே ரகுநந்தனா, ராவணனால் அனுப்பப்பட்ட நாங்கள் உன்னுடைய இந்தப் படை முழுவதையும் அறிவதற்காக இங்கே வந்தோம்.’ அவர்களுடைய அந்தச் சொல்லைக் கேட்டு, எல்லா உயிர்களின் நலனிலும் ஈடுபாடுடைய தசரதனின் மைந்தன் ராமன் சிரித்துக்கொண்டே இந்தச் சொல்லைச் சொன்னான். ராக்ஷசனாக இருப்பதால் விபீஷணன் ராக்ஷசர்களின் மாயையை அறிவான்; ஆகவே வானர உருவம் எடுத்திருந்தும் அவர்களை அடையாளம் கண்டுகொள்கிறான் — அவனுடைய பயன் இங்கே தெளிவாகிறது. ஒற்றர்கள் பொய் சொல்லவில்லை — சாவின் அச்சத்திலும் உண்மையை ஒப்புக்கொள்கிறார்கள்; இது அவர்களுடைய நற்பண்பையும் காட்டுகிறது. ராமனின் சிரிப்பு தன்னம்பிக்கையின் அடையாளம் — பகைவனின் ஒற்றர்கள் அவனுக்கு அச்சம் தருவதில்லை. ‘எல்லா உயிர்களின் நலனிலும் ஈடுபாடுடையவன்’ என்ற அடைமொழியால் அவனுடைய கருணை முன்பே சுட்டப்படுகிறது; அது அடுத்த சொல்லில் வெளிப்படும். ஒற்றர்கள் ‘உயிர்மீது நம்பிக்கை இழந்தவர்கள்’ — சாவு உறுதி என்று கருதுகிறார்கள், ஏனெனில் போர்க்காலத்தில் பிடிபட்ட ஒற்றன் பெரும்பாலும் கொல்லப்படுவான். ஆகவேதான் அடுத்து ராமன் தரும் அபயம் அவர்களுக்கு எதிர்பாராதது. விபீஷணன் பிடித்த அவர்களைத் தானே தண்டிக்கவில்லை, ராமனிடம் தெரிவிக்கிறான் — நீதி வழங்கும் உரிமை தலைவனுக்கே என்பது அவனுடைய விவேகம்.

ராமன் சொன்னான்: ‘நீங்கள் படை முழுவதையும் பார்த்துவிட்டீர்களானால், அல்லது நாங்கள் நன்கு ஆயத்தமாக இருப்பதைப் பார்த்துவிட்டீர்களானால், சொல்லப்பட்ட பணியைச் செய்து முடித்துவிட்டீர்களானால், விரும்பியபடி திரும்பிச் செல்லுங்கள். ஏதேனும் பார்க்காதது இருந்தால் அதை மீண்டும் பார்க்கலாம்; அல்லது விபீஷணன் முழுமையாக மீண்டும் காட்டுவான். இவ்வாறு பிடிபட்டதால் உயிருக்கு அஞ்ச வேண்டாம்; ஆயுதங்களைக் கீழே வைத்துப் பிடிபட்ட தூதர்களான நீங்கள் கொல்லப்படத் தக்கவர்கள் அல்லர். விபீஷணா, பகைவர் தரப்புக்காக எப்போதும் இழுப்பவர்களான, மறைந்து வந்த இரவில் திரியும் இந்த ஒற்றர்களை விடுவி. நீங்கள் பெரிய இலங்கைக்குள் புகுந்து, குபேரனின் தம்பியான ராக்ஷச அரசனிடம் என் சொல்லை உள்ளபடி சொல்ல வேண்டும் — எந்த வலிமையைச் சார்ந்து நீ என் சீதையைக் கவர்ந்தாயோ, அதை உன் படையோடும் உறவினரோடும் விரும்பியபடி காட்டு. நாளை விடியற்காலையில், மதில்களோடும் தோரண வாயில்களோடும் கூடிய இலங்கை நகரமும் ராக்ஷசர்களின் படையும் என் அம்புகளால் அழிக்கப்பட்டதைப் பார். ராவணா, நாளை விடியற்காலையில், வஜ்ரம் ஏந்திய வாசவன் தானவர்கள்மீது வஜ்ரத்தை எறிவது போல, படையுடன் இருக்கும் உன் மீது என் பயங்கரமான சினத்தை விடுவேன்.’ ராமனின் சொல் வியப்பூட்டுவது — அவன் பகைவனின் ஒற்றர்களை விடுவிப்பது மட்டுமல்ல, தன் படையின் பார்க்கப்படாத பகுதியையும் அவர்களுக்குக் காட்ட முனைகிறான். இது மிகுந்த தன்னம்பிக்கையையே சுட்டுகிறது — ‘என் வலிமையை அறிந்தாலும் பகைவன் என்ன செய்துவிடுவான்?’ தூதர் அறம் மீண்டும் காக்கப்படுகிறது — ஆயுதத்தைக் கீழே வைத்தவன் கொல்லப்படக்கூடாது. ராவணனுக்கான செய்தி தெளிவானது, அச்சமற்றது — காலம் (‘நாளை விடியற்காலையில்’), இலக்கு (மதில்களோடும் தோரணங்களோடும் கூடிய இலங்கை), கருவி (அம்புகள்) — அனைத்தும் குறிப்பிடப்படுகின்றன. இந்திரனின் வஜ்ர உவமையால் போரின் தெய்வீகத் தன்மை மீண்டும் நினைவூட்டப்படுகிறது. ‘நாளை விடியற்காலையில்’ என்ற இரு சொற்கள் இருமுறை சொல்லப்படுகின்றன — போரின் காலம் உறுதியானது, தாமதமில்லை. ‘எந்த வலிமையைச் சார்ந்து’ என்பது நயம் நிறைந்தது — ராவணன் வலிமைச் செருக்கினால்தான் சீதையைக் கவர்ந்தான்; இப்போது அந்த வலிமையைக் காட்டட்டும். இவ்வாறு ராமன் ராவணனின் செருக்கையே அவனுக்குச் சோதனையாக்குகிறான். விபீஷணனிடம் ‘விடுவி’ என்ற ஆணை — பிடித்த விபீஷணனே விடுவிக்கட்டும் என்பது நியாயம். ராமனின் சொல்லில் சினமும் வரம்புக்குட்பட்டது — அவன் ஒற்றர்களைக் கொல்லவில்லை, ஆனால் ராவணனைப் போருக்குத் தெளிவாக அழைக்கிறான்.

இவ்வாறு ஆணையிடப்பட்ட ராக்ஷசர்களான சுகனும் சாரணனும், அறத்தை நேசிக்கும் ராகவனை ‘வெல்க’ என்று வாழ்த்தி, இலங்கை நகருக்கு வந்து ராக்ஷச அரசனிடம் சொன்னார்கள்: ‘ராக்ஷசர்களின் தலைவனே, கொல்வதற்காகவே விபீஷணனால் பிடிக்கப்பட்ட நாங்கள், அளவற்ற ஒளியுடைய, அறவுள்ளம் கொண்ட ராமனால் பார்க்கப்பட்டு விடுவிக்கப்பட்டோம். எங்கே நான்கு மனிதருள் காளைகள் ஓரிடத்தில் கூடியிருக்கிறார்களோ — உலகக் காவலர்களுக்கு நிகரான, வீரமுடைய, அஸ்திரங்களில் தேர்ச்சி பெற்ற, உறுதியான பராக்கிரமமுடைய — தசரதனின் மைந்தன் செல்வமுடைய ராமன், லக்ஷ்மணன், விபீஷணன், மகேந்திரனுக்கு நிகரான பராக்கிரமமும் பேரொளியும் உடைய சுக்ரீவன் — இவர்கள் மதில்களோடும் தோரணங்களோடும் கூடிய இலங்கை நகரையே பெயர்த்து வேறிடத்துக்குக் கொண்டு செல்ல வல்லவர்கள்; வானரர்கள் அனைவரும் ஒதுங்கியிருக்கட்டும். ராமனின் உருவும் ஆயுதங்களும் இருக்கும் விதத்தில், அவன் ஒருவனே இலங்கை நகரை அழித்துவிடுவான்; அந்த மூவரும் ஒதுங்கியிருக்கட்டும். ராம லக்ஷ்மணர்களால் காக்கப்பட்டு, சுக்ரீவனால் பேணப்படும் அந்தப் படை எல்லாத் தேவர்களாலும் அசுரர்களாலும்கூட வெல்லுதற்கு மிக அரியதாகிவிட்டது. இப்போது போரிட விரும்பும் மகாத்மாக்களான காட்டுவாசிகளின் படை மகிழ்ச்சி நிறைந்த வீரர்களை உடையது; பகைமை போதும், சமாதானம் செய்யப்படட்டும், மைதிலி தசரதனின் மைந்தனிடம் ஒப்படைக்கப்படட்டும்.’ ஒற்றர்களின் அறிவிப்பு சுகனின் முந்தைய சொல்லைவிடவும் தெளிவானது — அவர்கள் ராமனின் இரக்கத்தால் கவரப்பட்டவர்கள்; ஆகவே அவனுடைய பண்புகளையும் சொல்கிறார்கள். ‘உலகக் காவலர்களுக்கு நிகரான நான்கு மனிதருள் காளைகள்’ என்ற உவமை ராவணனின் முந்தைய சொல்லுக்கு (உலகக் காவலர்களாலும் நான் வெல்லப்பட முடியாதவன்) மறுமொழி போல உள்ளது — பகைவர் பக்கத்திலேயே நான்கு உலகக் காவலர்கள். வானரர்களின் தேவையே இல்லை — இந்த மிகைக் கூற்று ராமனின் வலிமையின் பெருமையைக் கூட்டுகிறது. இறுதி வம்சஸ்த சுலோகம் எளிய அறிவுரையைத் தருகிறது — ‘பகைமை போதும்’; ஆனால் அது ராவணனின் அகந்தையைத் தொடவில்லை; இது அடுத்த சர்க்கத்தில் தெரிகிறது. சுகன் சாரணன் ஆகியோரின் மனமாற்றத்தைக் கவனிக்க வேண்டும் — ராவணனின் ஆணைப்படி ஒற்று வேலை செய்யச் சென்றவர்கள், ராமனின் பண்புகளால் கவரப்பட்டு அவனுடைய தூதர்கள் போலத் திரும்பி வந்தார்கள். ‘அறத்தை நேசிப்பவன்’ என்ற அடைமொழி அவர்களுடைய வாயாலேயே ராமனுக்குக் கிடைக்கும் புகழ்ச்சி. இந்தச் சர்க்கத்தின் மையம் ராமனின் இரக்கம் — ஒற்றர்களும் அவனுடைய செல்வாக்கை ஒப்புக்கொள்கிறார்கள். ஆனால் ராவணன் இதை ஏற்கவில்லை; அவனுடைய சினம் அடுத்த சர்க்கத்தில் வெளிப்படுகிறது. ‘பகைமை போதும்’ என்ற அறிவுரை விபீஷணனின் முந்தைய அறிவுரையையே மீண்டும் சொல்கிறது; அதன் காரணமாகவே அவன் வெளியேற்றப்பட்டான்.

ದಶರಥಪುತ್ರ ರಾಮನು ಸೈನ್ಯಸಹಿತನಾಗಿ ಸಾಗರವನ್ನು ದಾಟಿದ ಮೇಲೆ ಶ್ರೀಮಂತನಾದ ರಾವಣನು ಅಮಾತ್ಯರಾದ ಶುಕ-ಸಾರಣರಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ದಾಟಲಾಗದ ಸಾಗರವನ್ನು ಸಮಸ್ತ ವಾನರಸೈನ್ಯವೂ ದಾಟಿದೆ; ರಾಮನು ಸಾಗರದ ಮೇಲೆ ಹಿಂದೆಂದೂ ಆಗಿರದ ಸೇತುಬಂಧವನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ಸಾಗರದ ಮೇಲಿನ ಆ ಸೇತುಬಂಧವನ್ನು ನಾನು ಯಾವ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ನಂಬಲಾರೆ; ಆದರೂ ಆ ವಾನರಸೈನ್ಯವನ್ನು ನಾನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಎಣಿಸಬೇಕು. ನೀವಿಬ್ಬರೂ ಗುರುತು ಸಿಗದಂತೆ ವಾನರಸೈನ್ಯವನ್ನು ಹೊಕ್ಕು ಅದರ ಪರಿಮಾಣವನ್ನೂ ವೀರ್ಯವನ್ನೂ ತಿಳಿಯಬೇಕು — ಮುಖ್ಯ ವಾನರರು ಯಾರು, ರಾಮನಿಗೂ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೂ ಸಮ್ಮತರಾದ ಮಂತ್ರಿಗಳು ಯಾರು, ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿರುವವರು ಯಾರು, ಶೂರರು ಯಾರು; ಜಲಾರ್ಣವವಾದ ಸಾಗರದ ಮೇಲೆ ಸೇತುವೆ ಹೇಗೆ ಕಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟಿತು, ಮಹಾತ್ಮರಾದ ವಾನರರ ಬೀಡು ಹೇಗಿದೆ, ವೀರರಾದ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಸಂಕಲ್ಪ, ವೀರ್ಯ, ಆಯುಧಗಳು ಯಾವುವು, ಆ ಮಹಾತ್ಮ ವಾನರರ ಸೇನಾಪತಿ ಯಾರು — ಇವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ತಿಳಿದು ಬೇಗನೆ ಹಿಂದಿರುಗಬೇಕು.’ ರಾವಣನ ಪ್ರಶ್ನಾವಳಿ ಗೂಢಚರ್ಯೆಯ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಸಂಖ್ಯೆ, ಬಲ, ನಾಯಕರು, ಮಂತ್ರಿಗಳು, ಸೇನೆಯ ಬೀಡು, ಶತ್ರುನಾಯಕನ ಸಂಕಲ್ಪ ಮತ್ತು ಶಸ್ತ್ರಗಳು. ‘ನ ಶ್ರದ್ದಧ್ಯಾಮ್’ (ನಂಬಲಾರೆ) ಎಂಬ ಮಾತು ಅವನ ವಿಸ್ಮಯವನ್ನೂ ಭಯವನ್ನೂ ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತದೆ — ಅಸಾಧ್ಯವೆಂದು ಅವನು ಭಾವಿಸಿದ್ದುದು ನಡೆದುಹೋಗಿದೆ. ಶಾರ್ದೂಲನ ಮತ್ತು ಶುಕನ ಹಿಂದಿನ ನಿವೇದನೆಗಳನ್ನು ಅವನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಂಬುವುದಿಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ಇಬ್ಬರು ಹೊಸ ಗೂಢಚಾರರನ್ನು ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಶುಕನು ಮತ್ತೆ ನಿಯುಕ್ತನಾಗಿದ್ದಾನೆ — ಹಿಂದೆ ಅವಮಾನಿತನಾದರೂ ಅವನು ರಾಜನ ವಿಶ್ವಾಸಪಾತ್ರ. ಸಾರಣನೂ ರಾವಣನ ಅಮಾತ್ಯ, ಮುಂದಿನ ಎರಡು ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ವಾನರಮುಖ್ಯರನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವವನು ಅವನೇ. ರಾವಣನ ಅವಿಶ್ವಾಸ ಅವನ ಮಾನಸಿಕ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ಸತ್ಯವನ್ನು ಕೇಳಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೂ ಅದನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಅನುಪಲಕ್ಷಿತೌ’ (ಗುರುತು ಸಿಗದಂತೆ) ಎಂಬ ಆದೇಶ ಶುಕನ ಹಿಂದಿನ ಬಹಿರಂಗ ದೌತ್ಯಕ್ಕಿಂತ ಭಿನ್ನ — ಈಗ ಗುಪ್ತಚರ್ಯೆಯನ್ನೇ ಪ್ರಯೋಗಿಸಬೇಕು, ಏಕೆಂದರೆ ಬಹಿರಂಗ ದೂತನು ಹಿಡಿಯಲ್ಪಟ್ಟನು. ಪ್ರಶ್ನೆಗಳ ಕ್ರಮ ಸೇನೆಯ ಬಾಹ್ಯರೂಪದಿಂದ ಒಳಗಿನದರತ್ತ ಸಾಗುತ್ತದೆ — ಮೊದಲು ಸಂಖ್ಯೆ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ನಾಯಕನ ಮನಸ್ಸು. ‘ತತ್ತ್ವತಃ’ (ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಯಥಾರ್ಥಜ್ಞಾನದ ಅಗತ್ಯ ದೃಢಗೊಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.

ಹೀಗೆ ಆದೇಶಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ವೀರ ರಾಕ್ಷಸರಾದ ಶುಕ-ಸಾರಣರು ವಾನರರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿ ವಾನರಸೈನ್ಯವನ್ನು ಹೊಕ್ಕರು. ಆದರೆ ಊಹೆಗೂ ನಿಲುಕದ, ರೋಮಾಂಚಕಾರಿಯಾದ ಆ ವಾನರಸೈನ್ಯವನ್ನು ಶುಕ-ಸಾರಣರು ಆಗ ಎಣಿಸಲಾಗಲಿಲ್ಲ. ಆ ಸೈನ್ಯವು ಬೆಟ್ಟದ ತುದಿಗಳಲ್ಲಿ, ಝರಿಗಳಲ್ಲಿ, ಗುಹೆಗಳಲ್ಲಿ, ಸಮುದ್ರದ ದಡಗಳಲ್ಲಿ, ವನಗಳಲ್ಲಿ, ಉಪವನಗಳಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿತ್ತು; ಕೆಲವರು ದಾಟುತ್ತಿದ್ದರು, ಕೆಲವರು ದಾಟಿಯಾಗಿತ್ತು, ಕೆಲವರು ಎಲ್ಲೆಡೆಯಿಂದ ದಾಟಲು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಬೀಡುಬಿಟ್ಟಿದ್ದ, ಬೀಡುಬಿಡುತ್ತಿದ್ದ, ಭೀಕರವಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿದ್ದ, ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಯಾದ, ಕ್ಷೋಭೆಗೊಳಿಸಲಾಗದ ಆ ಸೈನ್ಯಸಾಗರವನ್ನು ಆ ಇಬ್ಬರು ನಿಶಾಚರರು ಕಂಡರು. ವಾನರಸೇನೆಯ ವಿಸ್ತಾರ ಗೂಢಚಾರರ ಎಣಿಕೆಯ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಮೀರುತ್ತದೆ — ಇದೇ ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ದೊಡ್ಡ ನಿವೇದನೆ. ಸೇನೆಯ ಚಲನಶೀಲತೆ — ದಾಟುತ್ತಿರುವವರು, ದಾಟಿದವರು, ದಾಟಲು ಬಯಸುವವರು, ಬೀಡುಬಿಟ್ಟವರು, ಬೀಡುಬಿಡುತ್ತಿರುವವರು — ಒಂದೇ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಅವಸ್ಥೆಗಳೂ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ‘ಬಲಾರ್ಣವಃ’ (ಸೈನ್ಯಸಾಗರ) ಎಂಬ ರೂಪಕ ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದ ಸಾಗರದ ಉಪಮೆಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ವಾನರರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿದರೂ ಗೂಢಚಾರರು ಎಣಿಕೆಯಲ್ಲಿ ವಿಫಲರಾದರು — ಅವರ ಮಾಯೆ ಸಫಲವಾಗಲಿಲ್ಲ. ‘ಲೋಮಹರ್ಷಣಮ್’ (ರೋಮಾಂಚಕಾರಿ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಗೂಢಚಾರರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಭಯ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಎಣಿಸಲಾಗದ್ದು ಮತ್ತು ವಿಸ್ಮಯ ಅವರ ನಿವೇದನೆಯ ಆಧಾರವಾಗುವುವು. ಸೇನೆಯ ಒಂದು ಭಾಗವೇ ವಿಶಾಲ; ಅದರಿಂದ ಇಡೀ ಸೇನೆಯನ್ನು ಅನುಮಾನಿಸುವುದು ಕಷ್ಟಕರ. ಗೂಢಚಾರರ ಮಾಯೆ ರಾವಣನ ಆದೇಶದ ಪಾಲನೆ, ಅವರ ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯಲ್ಲ.

ಮರೆಯಾಗಿದ್ದ ಅವರಿಬ್ಬರನ್ನು ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ವಿಭೀಷಣನು ಕಂಡನು; ಶುಕ-ಸಾರಣರನ್ನು ಹಿಡಿದು ಅವನು ರಾಮನಿಗೆ ತಿಳಿಸಿದನು: ‘ಶತ್ರುಪುರಗಳನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವವನೇ, ಆ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನ ಮಂತ್ರಿಗಳಾದ ಈ ಶುಕ-ಸಾರಣರು ಲಂಕೆಯಿಂದ ಬಂದ ಗೂಢಚಾರರು.’ ರಾಮನನ್ನು ಕಂಡು ವ್ಯಥೆಗೊಂಡು, ಜೀವದ ಆಸೆಯನ್ನೇ ಕಳೆದುಕೊಂಡು, ಭಯಗೊಂಡ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಕೈಮುಗಿದು ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದರು: ‘ಸೌಮ್ಯನೇ ರಘುನಂದನನೇ, ರಾವಣನಿಂದ ಕಳುಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ನಾವಿಬ್ಬರೂ ನಿನ್ನ ಈ ಸಮಸ್ತ ಬಲವನ್ನು ತಿಳಿಯಲೆಂದು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದೆವು.’ ಅವರ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಹಿತದಲ್ಲಿ ನಿರತನಾದ ದಶರಥಪುತ್ರ ರಾಮನು ನಗುತ್ತಾ ಮಾತನಾಡಿದನು. ರಾಕ್ಷಸನಾದ್ದರಿಂದ ವಿಭೀಷಣನಿಗೆ ರಾಕ್ಷಸರ ಮಾಯೆ ತಿಳಿದಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ವಾನರರೂಪ ಧರಿಸಿದ್ದರೂ ಅವನು ಅವರನ್ನು ಗುರುತಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವನ ಉಪಯುಕ್ತತೆ ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟ. ಗೂಢಚಾರರು ಸುಳ್ಳು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ — ಮೃತ್ಯುಭಯದಲ್ಲೂ ಸತ್ಯವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ; ಇದು ಅವರ ಗುಣವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಮನ ನಗು ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸದ ಚಿಹ್ನೆ — ಶತ್ರುವಿನ ಗೂಢಚಾರರು ಅವನಿಗೆ ಭಯದ ಕಾರಣವಲ್ಲ. ‘ಸರ್ವಭೂತಹಿತೇ ರತಃ’ (ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಹಿತದಲ್ಲಿ ನಿರತ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಅವನ ಕರುಣೆ ಮೊದಲೇ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ, ಅದು ಮುಂದಿನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುವುದು. ಗೂಢಚಾರರು ‘ನಿರಾಶೌ ಜೀವಿತೇ’ (ಜೀವದ ಆಸೆ ಕಳೆದುಕೊಂಡವರು) — ಮರಣ ನಿಶ್ಚಿತವೆಂದು ಅವರು ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಯುದ್ಧಕಾಲದಲ್ಲಿ ಹಿಡಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ಗೂಢಚಾರನನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಕೊಲ್ಲಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಮುಂದಿನ ರಾಮನ ಅಭಯದಾನ ಅವರಿಗೆ ಅನಿರೀಕ್ಷಿತ. ವಿಭೀಷಣನು ಹಿಡಿದ ಅವರನ್ನು ತಾನೇ ದಂಡಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ರಾಮನಿಗೆ ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾನೆ — ನ್ಯಾಯದ ಅಧಿಕಾರ ಸ್ವಾಮಿಯದೇ ಎಂಬುದು ಅವನ ವಿವೇಕ.

ರಾಮನು ಹೇಳಿದನು: ‘ನೀವು ಇಡೀ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ನೋಡಿದ್ದರೆ, ಅಥವಾ ಸುಸಜ್ಜಿತರಾದ ನಮ್ಮನ್ನು ನೋಡಿದ್ದರೆ, ಹೇಳಲಾದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿ ಮುಗಿಸಿದ್ದರೆ, ನಿಮ್ಮ ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ಹಿಂದಿರುಗಿ. ಇನ್ನೂ ಏನಾದರೂ ನೋಡದೆ ಉಳಿದಿದ್ದರೆ ಅದನ್ನು ಮತ್ತೆ ನೋಡಬಹುದು; ಅಥವಾ ವಿಭೀಷಣನೇ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಮತ್ತೆ ತೋರಿಸುವನು. ಈ ರೀತಿ ಹಿಡಿಯಲ್ಪಟ್ಟದ್ದರಿಂದ ಜೀವಕ್ಕಾಗಿ ಭಯಪಡಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ; ಶಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಕೆಳಗಿಟ್ಟು ಹಿಡಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ದೂತರಾದ ನೀವು ವಧೆಗೆ ಅರ್ಹರಲ್ಲ. ವಿಭೀಷಣನೇ, ಸದಾ ಶತ್ರುಪಕ್ಷಕ್ಕಾಗಿ ಕೆಲಸಮಾಡುವ, ಮರೆಯಾಗಿ ಬಂದ ಈ ನಿಶಾಚರ ಗೂಢಚಾರರನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಬಿಡು. ನೀವು ಮಹಾನಗರಿ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಹೊಕ್ಕು, ಕುಬೇರನ ತಮ್ಮನಾದ ರಾಕ್ಷಸರಾಜನಿಗೆ ನಾನು ಹೇಳಿದ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಬೇಕು — ಯಾವ ಬಲವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ನೀನು ನನ್ನ ಸೀತೆಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದೆಯೋ, ಆ ಬಲವನ್ನು ಸೈನ್ಯಸಮೇತನಾಗಿ ಬಾಂಧವಸಮೇತನಾಗಿ ನಿನ್ನ ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ತೋರಿಸು. ನಾಳೆ ಬೆಳಗ್ಗೆ ಕೋಟೆಗೋಡೆಗಳೊಡನೆ, ಹೆಬ್ಬಾಗಿಲುಗಳೊಡನೆ ಲಂಕಾನಗರಿಯೂ ರಾಕ್ಷಸರ ಸೈನ್ಯವೂ ನನ್ನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಧ್ವಂಸವಾಗುವುದನ್ನು ನೋಡು. ರಾವಣಾ, ನಾಳೆ ಬೆಳಗ್ಗೆ ಸೈನ್ಯಸಹಿತನಾದ ನಿನ್ನ ಮೇಲೆ, ವಜ್ರಧಾರಿ ಇಂದ್ರನು ದಾನವರ ಮೇಲೆ ವಜ್ರವನ್ನು ಬಿಡುವಂತೆ, ನನ್ನ ಭೀಕರ ಕ್ರೋಧವನ್ನು ಬಿಡುವೆನು.’ ರಾಮನ ಮಾತು ಅದ್ಭುತ — ಅವನು ಶತ್ರುವಿನ ಗೂಢಚಾರರನ್ನು ಬಿಡುವುದು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಅವರಿಗೆ ತನ್ನ ಸೇನೆಯ ಉಳಿದ ಭಾಗವನ್ನೂ ತೋರಿಸಲು ಸಿದ್ಧನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಇದು ಅತಿಶಯ ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸವನ್ನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ‘ನನ್ನ ಬಲವನ್ನು ತಿಳಿದರೂ ಶತ್ರು ಏನು ಮಾಡಬಲ್ಲ?’ ದೂತಧರ್ಮದ ಪಾಲನೆ ಮತ್ತೆ — ಶಸ್ತ್ರ ಕೆಳಗಿಟ್ಟವನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಬಾರದು. ರಾವಣನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟ ಸಂದೇಶ ಸ್ಪಷ್ಟವೂ ನಿರ್ಭೀತವೂ ಆಗಿದೆ — ಕಾಲ (‘ಶ್ವಃ ಕಾಲ್ಯೇ’ — ನಾಳೆ ಬೆಳಗ್ಗೆ), ಗುರಿ (ಕೋಟೆಗೋಡೆ-ಹೆಬ್ಬಾಗಿಲುಗಳೊಡನೆ ಲಂಕೆ), ಸಾಧನ (ಬಾಣಗಳು) — ಎಲ್ಲವೂ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ. ಇಂದ್ರನ ವಜ್ರದ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಯುದ್ಧದ ದೈವೀ ಸ್ವರೂಪ ಮತ್ತೆ ನೆನಪಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ‘ಶ್ವಃ ಕಾಲ್ಯೇ’ ಎಂಬ ಪದಜೋಡಿ ಎರಡು ಬಾರಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ಯುದ್ಧದ ಕಾಲ ನಿಶ್ಚಿತ, ವಿಳಂಬವಿಲ್ಲ. ‘ಯತ್ ಬಲಂ ಸಮಾಶ್ರಿತ್ಯ’ (ಯಾವ ಬಲವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ) ಎಂಬುದು ವ್ಯಂಗ್ಯ — ರಾವಣನು ಬಲದ ಗರ್ವದಿಂದಲೇ ಸೀತೆಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದನು; ಈಗ ಆ ಬಲವನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಲಿ. ಹೀಗೆ ರಾಮನು ರಾವಣನ ಗರ್ವವನ್ನೇ ಅವನ ಪರೀಕ್ಷೆಯನ್ನಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ವಿಭೀಷಣನಿಗೆ ‘ವಿಮುಂಚ’ (ಬಿಡು) ಎಂಬ ಆದೇಶ — ಹಿಡಿದ ವಿಭೀಷಣನೇ ಬಿಡಲಿ ಎಂಬುದು ನ್ಯಾಯ. ರಾಮನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಕ್ರೋಧವೂ ಮರ್ಯಾದಿತ — ಅವನು ಗೂಢಚಾರರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ರಾವಣನನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಆಹ್ವಾನಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಹೀಗೆ ಆದೇಶಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ರಾಕ್ಷಸರಾದ ಶುಕ-ಸಾರಣರು ಧರ್ಮವತ್ಸಲನಾದ ರಾಘವನನ್ನು ‘ಜಯವಾಗಲಿ’ ಎಂದು ಅಭಿನಂದಿಸಿ, ಲಂಕಾನಗರಿಗೆ ಬಂದು ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪನಿಗೆ ಹೇಳಿದರು: ‘ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರನೇ, ವಿಭೀಷಣನಿಂದ ವಧೆಗಾಗಿ ಹಿಡಿಯಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದರೂ ನಮ್ಮನ್ನು ಅಮಿತತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಧರ್ಮಾತ್ಮನೂ ಆದ ರಾಮನು ಕಂಡು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿದನು. ಎಲ್ಲಿ ನಾಲ್ವರು ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠರು ಒಂದೇ ಕಡೆ ಸೇರಿರುವರೋ — ಲೋಕಪಾಲರಿಗೆ ಸಮಾನರಾದ, ಶೂರರಾದ, ಅಸ್ತ್ರವಿದ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಪಾರಂಗತರಾದ, ದೃಢಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾದ — ದಾಶರಥಿ ಶ್ರೀಮಂತ ರಾಮ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ವಿಭೀಷಣ, ಮಹೇಂದ್ರನಿಗೆ ಸಮಾನ ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ಸುಗ್ರೀವ — ಇವರು ಕೋಟೆಗೋಡೆ-ಹೆಬ್ಬಾಗಿಲುಗಳೊಡನೆ ಲಂಕಾಪುರಿಯನ್ನು ಕಿತ್ತು ಬೇರೆಡೆಗೆ ಸಾಗಿಸಬಲ್ಲರು; ಎಲ್ಲ ವಾನರರೂ ಸುಮ್ಮನಿರಲಿ. ರಾಮನ ರೂಪ ಮತ್ತು ಆಯುಧಗಳು ಎಂತಹವೆಂದರೆ, ಅವನೊಬ್ಬನೇ ಲಂಕಾಪುರಿಯನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವನು; ಉಳಿದ ಮೂವರೂ ಸುಮ್ಮನಿರಲಿ. ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರಿಂದ ರಕ್ಷಿತವಾದ, ಸುಗ್ರೀವನಿಂದ ಪಾಲಿತವಾದ ಆ ಸೇನೆ ಎಲ್ಲ ದೇವಾಸುರರಿಗೂ ಎದುರಿಸಲು ಅತ್ಯಂತ ಕಷ್ಟಕರವಾಗಿದೆ. ಈಗ ಯುದ್ಧಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತಿರುವ ಮಹಾತ್ಮರಾದ ವನವಾಸಿಗಳ ಸೇನೆಯ ಯೋಧರು ಹರ್ಷಿತರಾಗಿದ್ದಾರೆ; ವಿರೋಧ ಸಾಕು, ಶಾಂತಿಯನ್ನು ಮಾಡಿಕೊ, ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ದಾಶರಥಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸು.’ ಗೂಢಚಾರರ ನಿವೇದನೆ ಶುಕನ ಹಿಂದಿನ ಮಾತಿಗಿಂತಲೂ ಸ್ಪಷ್ಟ — ಅವರು ರಾಮನ ದಯೆಯಿಂದ ಪ್ರಭಾವಿತರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಗುಣಗಳನ್ನೂ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ‘ಚತ್ವಾರಃ ಪುರುಷರ್ಷಭಾಃ ಲೋಕಪಾಲಸಮಾಃ’ (ಲೋಕಪಾಲರಿಗೆ ಸಮಾನರಾದ ನಾಲ್ವರು ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠರು) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ರಾವಣನ ಹಿಂದಿನ ಮಾತಿಗೆ (ಲೋಕಪಾಲರಿಂದಲೂ ನಾನು ಅಜೇಯ) ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರದಂತಿದೆ — ಶತ್ರುಪಕ್ಷದಲ್ಲೇ ನಾಲ್ವರು ಲೋಕಪಾಲರಿದ್ದಾರೆ. ವಾನರರ ಅಗತ್ಯವೇ ಇಲ್ಲ — ಈ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿ ರಾಮನ ಬಲದ ಘನತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯ ವಂಶಸ್ಥ ಶ್ಲೋಕ ಸರಳವಾದ ಸಲಹೆಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ — ‘ಅಲಂ ವಿರೋಧೇನ’ (ವಿರೋಧ ಸಾಕು); ಆದರೆ ಅದು ರಾವಣನ ಅಹಂಕಾರವನ್ನು ಮುಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ, ಇದು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಶುಕ-ಸಾರಣರ ಪರಿವರ್ತನೆ ಗಮನಾರ್ಹ — ರಾವಣನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಗೂಢಚರ್ಯೆಗೆ ಹೋದವರು ರಾಮನ ಗುಣಗಳಿಂದ ಪ್ರಭಾವಿತರಾಗಿ ಅವನ ದೂತರಂತೆ ಹಿಂದಿರುಗಿದ್ದಾರೆ. ‘ಧರ್ಮವತ್ಸಲಮ್’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಅವರ ಬಾಯಿಂದಲೇ ಬಂದ ರಾಮನ ಪ್ರಶಂಸೆ. ಈ ಸರ್ಗದ ಕೇಂದ್ರ ರಾಮನ ದಯೆ — ಗೂಢಚಾರರೂ ಅವನ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ರಾವಣನು ಇದನ್ನು ಒಪ್ಪುವುದಿಲ್ಲ; ಅವನ ಕೋಪ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಅಲಂ ವಿರೋಧೇನ’ ಎಂಬ ಸಲಹೆ ವಿಭೀಷಣನ ಹಿಂದಿನ ಸಲಹೆಯನ್ನೇ ಅನುವಾದಿಸುತ್ತದೆ, ಅದರ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ಅವನು ಹೊರಹಾಕಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದನು.

ദശരഥപുത്രനായ രാമൻ സൈന്യത്തോടുകൂടി സാഗരം കടന്നപ്പോൾ ശ്രീമാനായ രാവണൻ അമാത്യന്മാരായ ശുകനോടും സാരണനോടും പറഞ്ഞു: ‘കടക്കാൻ പ്രയാസമുള്ള സാഗരം വാനരസൈന്യം മുഴുവനായി കടന്നിരിക്കുന്നു; രാമൻ സാഗരത്തിൽ മുൻപൊരിക്കലുമില്ലാത്ത സേതുബന്ധനം നടത്തിയിരിക്കുന്നു. സാഗരത്തിലെ ആ സേതുബന്ധനം എനിക്ക് ഒരു വിധത്തിലും വിശ്വസിക്കാനാവുന്നില്ല; എങ്കിലും ആ വാനരസൈന്യത്തെ ഞാൻ നിശ്ചയമായും എണ്ണിയറിയണം. നിങ്ങൾ രണ്ടുപേരും ആരുമറിയാതെ വാനരസൈന്യത്തിൽ പ്രവേശിച്ച് അതിന്റെ വലിപ്പവും വീര്യവും അറിയണം — മുഖ്യരായ വാനരന്മാർ ആരെല്ലാം, രാമനും സുഗ്രീവനും സമ്മതരായ മന്ത്രിമാർ ആരെല്ലാം, മുന്നിൽ നിൽക്കുന്നവർ ആരെല്ലാം, ശൂരന്മാർ ആരെല്ലാം; ജലനിധിയായ സാഗരത്തിൽ സേതു എങ്ങനെ ബന്ധിച്ചു, മഹാത്മാക്കളായ വാനരന്മാരുടെ താവളം എങ്ങനെ, വീരനായ രാമന്റെയും ലക്ഷ്മണന്റെയും നിശ്ചയവും വീര്യവും ആയുധങ്ങളും എന്ത്, മഹാത്മാക്കളായ ആ വാനരന്മാരുടെ സേനാപതി ആര് — ഇവയെല്ലാം യഥാർഥമായി അറിഞ്ഞ് വേഗം മടങ്ങിവരണം.’ രാവണന്റെ ചോദ്യാവലി ചാരകർമത്തിന്റെ ശാസ്ത്രീയരൂപം കാണിക്കുന്നു — സംഖ്യ, ബലം, നായകന്മാർ, മന്ത്രിമാർ, സേനാവിന്യാസം, ശത്രുനായകന്റെ സങ്കൽപവും ആയുധങ്ങളും. ‘ന ശ്രദ്ദധ്യാം’ (വിശ്വസിക്കാനാവുന്നില്ല) എന്ന വാക്ക് അവന്റെ വിസ്മയവും ഭയവും വെളിപ്പെടുത്തുന്നു — അസാധ്യമെന്നു കരുതിയതു സംഭവിച്ചിരിക്കുന്നു. ശാർദൂലന്റെയും ശുകന്റെയും മുൻനിവേദനങ്ങൾ അവൻ പൂർണമായി വിശ്വസിക്കുന്നില്ല, അതിനാൽ രണ്ടു പുതിയ ചാരന്മാരെ അയയ്ക്കുന്നു. ഇവിടെ ശുകൻ വീണ്ടും നിയോഗിക്കപ്പെടുന്നു — മുൻപ് അപമാനിതനായെങ്കിലും അവൻ രാജാവിന്റെ വിശ്വാസപാത്രമാണ്. സാരണനും രാവണന്റെ അമാത്യനാണ്; അടുത്ത രണ്ടു സർഗങ്ങളിൽ വാനരമുഖ്യന്മാരെ വർണിക്കുന്നത് അവനായിരിക്കും. രാവണന്റെ അവിശ്വാസം അവന്റെ മാനസികാവസ്ഥ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — സത്യം കേൾക്കാൻ അവന് ഇഷ്ടമില്ല, എന്നിട്ടും അത് അറിയാൻ അവൻ നിശ്ചയമായും ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ‘അനുപലക്ഷിതൗ’ (ആരുമറിയാതെ) എന്ന ആജ്ഞ മുൻപ് ശുകൻ നടത്തിയ പരസ്യമായ ദൂതിൽനിന്നു വ്യത്യസ്തമാണ് — പരസ്യദൂതൻ പിടിക്കപ്പെട്ടതിനാൽ ഇപ്പോൾ ഗൂഢചാരകർമംതന്നെ പ്രയോഗിക്കണം. ചോദ്യങ്ങളുടെ ക്രമം സൈന്യത്തിന്റെ ബാഹ്യരൂപത്തിൽനിന്ന് ഉള്ളിലേക്കു നീങ്ങുന്നു — ആദ്യം സംഖ്യ, ഒടുവിൽ നായകന്റെ മനസ്സ്. ‘തത്ത്വതഃ’ (യഥാർഥമായി) എന്ന പദത്താൽ യഥാർഥജ്ഞാനത്തിന്റെ ആവശ്യകത ദൃഢമാക്കപ്പെടുന്നു.

ഇങ്ങനെ ആജ്ഞാപിക്കപ്പെട്ട വീരരായ രാക്ഷസന്മാർ ശുകനും സാരണനും വാനരരൂപം ധരിച്ച് വാനരസൈന്യത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. എന്നാൽ ചിന്തിക്കാനാവാത്തതും രോമാഞ്ചജനകവുമായ ആ വാനരസൈന്യത്തെ എണ്ണിത്തീർക്കാൻ ശുകസാരണന്മാർക്ക് അപ്പോൾ കഴിഞ്ഞില്ല. ആ സൈന്യം മലമുകളുകളിലും നീർച്ചാട്ടങ്ങളിലും ഗുഹകളിലും സമുദ്രതീരങ്ങളിലും വനങ്ങളിലും ഉപവനങ്ങളിലും നിലകൊണ്ടിരുന്നു; ചിലർ കടന്നുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു, ചിലർ കടന്നുകഴിഞ്ഞു, ചിലർ എല്ലായിടത്തും കടക്കാനൊരുങ്ങുന്നു. താവളമടിച്ചതും താവളമടിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നതും ഭീകരനാദമുള്ളതും മഹാബലവും ഇളക്കാനാവാത്തതുമായ ആ സൈന്യസാഗരത്തെ ആ രണ്ടു നിശാചരന്മാരും കണ്ടു. വാനരസേനയുടെ വിസ്താരം ചാരന്മാരുടെ എണ്ണാനുള്ള കഴിവിനെ മറികടക്കുന്നു — ഇതുതന്നെയാണ് എല്ലാറ്റിലും വലിയ നിവേദനം. സൈന്യത്തിന്റെ ചലനാത്മകത — കടക്കുന്നവർ, കടന്നവർ, കടക്കാനൊരുങ്ങുന്നവർ, താവളമടിച്ചവർ, താവളമടിക്കുന്നവർ — ഒരൊറ്റ നിമിഷത്തിൽ എല്ലാ അവസ്ഥകളും കാണപ്പെടുന്നു. ‘ബലാർണവം’ (സൈന്യസാഗരം) എന്ന രൂപകം മുൻപു പറഞ്ഞ സാഗരോപമയെ വീണ്ടും ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. വാനരരൂപം ധരിച്ചിട്ടും ചാരന്മാർ എണ്ണുന്നതിൽ പരാജയപ്പെടുന്നു — അവരുടെ മായ സഫലമാകുന്നില്ല. ‘രോമാഞ്ചജനകം’ എന്ന വിശേഷണത്താൽ ചാരന്മാരുടെ മനസ്സിലുണ്ടായ ഭയം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — എണ്ണാനാവാത്തതും വിസ്മയവുമായിരിക്കും അവരുടെ നിവേദനത്തിന്റെ ആധാരം. സൈന്യത്തിന്റെ ഒരു ഭാഗംപോലും വിശാലമാണ്; അതിൽനിന്നു മുഴുവന്റെയും അനുമാനം ദുഷ്കരമാണ്. ചാരന്മാരുടെ മായ രാവണന്റെ ആജ്ഞയുടെ പാലനമാണ്, അവരുടെ സ്വേച്ഛയല്ല.

മറഞ്ഞുനടന്ന ആ രണ്ടുപേരെയും മഹാതേജസ്വിയായ വിഭീഷണൻ കണ്ടു; ശുകനെയും സാരണനെയും പിടികൂടി അവൻ രാമനെ അറിയിച്ചു: ‘ശത്രുനഗരങ്ങളെ ജയിക്കുന്നവനേ, ആ രാക്ഷസേന്ദ്രന്റെ മന്ത്രിമാരായ ഈ ശുകനും സാരണനും ലങ്കയിൽനിന്ന് ചാരന്മാരായി എത്തിയിരിക്കുന്നു.’ രാമനെ കണ്ട് വ്യഥിതരും ജീവിതത്തിൽ പ്രതീക്ഷ നശിച്ചവരും ഭയന്നവരുമായ അവർ കൈകൂപ്പി ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു: ‘സൗമ്യനായ രഘുനന്ദനാ, അങ്ങയുടെ ഈ സൈന്യത്തെ മുഴുവൻ അറിയാനായി രാവണൻ അയച്ചതനുസരിച്ച് ഞങ്ങൾ ഇവിടെ വന്നതാണ്.’ അവരുടെ ആ വാക്കു കേട്ട് സർവഭൂതഹിതത്തിൽ തത്പരനായ ദശരഥപുത്രൻ രാമൻ ചിരിച്ചുകൊണ്ട് വാക്കു പറഞ്ഞു. രാക്ഷസനായതിനാൽ വിഭീഷണൻ രാക്ഷസന്മാരുടെ മായ അറിയുന്നു; അതിനാൽ വാനരരൂപം ധരിച്ചിട്ടും അവൻ അവരെ തിരിച്ചറിയുന്നു — അവന്റെ ഉപയോഗം ഇവിടെ വ്യക്തമാണ്. ചാരന്മാർ കള്ളം പറയുന്നില്ല — മരണഭയത്തിലും സത്യം സമ്മതിക്കുന്നു; ഇത് അവരുടെ ഒരു ഗുണവും കാണിക്കുന്നു. രാമന്റെ ചിരി ആത്മവിശ്വാസത്തിന്റെ ചിഹ്നമാണ് — ശത്രുവിന്റെ ചാരന്മാർ അവനു ഭയകാരണമല്ല. ‘സർവഭൂതഹിതേ രതഃ’ (സർവഭൂതങ്ങളുടെയും ഹിതത്തിൽ തത്പരൻ) എന്ന വിശേഷണത്താൽ അവന്റെ കരുണ മുൻകൂട്ടിത്തന്നെ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; അടുത്ത വാക്കിൽ അതു പ്രകടമാകും. ചാരന്മാർ ‘ജീവിതത്തിൽ പ്രതീക്ഷ നശിച്ചവരാണ്’ — മരണം ഉറപ്പാണെന്ന് അവർ കരുതുന്നു, കാരണം യുദ്ധകാലത്തു പിടിക്കപ്പെടുന്ന ചാരൻ മിക്കപ്പോഴും കൊല്ലപ്പെടുന്നു. അതിനാൽത്തന്നെ രാമന്റെ തുടർന്നുള്ള അഭയദാനം അവർക്ക് അപ്രതീക്ഷിതമാണ്. പിടികൂടിയ അവരെ വിഭീഷണൻ സ്വയം ശിക്ഷിക്കുന്നില്ല, രാമനെ അറിയിക്കുന്നു — ന്യായം നടത്താനുള്ള അധികാരം സ്വാമിക്കു മാത്രമാണെന്ന വിവേകം അവനുണ്ട്.

രാമൻ പറഞ്ഞു: ‘നിങ്ങൾ സൈന്യം മുഴുവൻ കണ്ടുകഴിഞ്ഞെങ്കിൽ, അല്ലെങ്കിൽ നന്നായി സജ്ജരായ ഞങ്ങളെ കണ്ടുകഴിഞ്ഞെങ്കിൽ, ഏൽപ്പിച്ച ജോലി ചെയ്തുകഴിഞ്ഞെങ്കിൽ, ഇഷ്ടംപോലെ മടങ്ങിപ്പോകാം. ഇനി എന്തെങ്കിലും കാണാനുണ്ടെങ്കിൽ അതു വീണ്ടും കാണാം; അല്ലെങ്കിൽ വിഭീഷണൻ എല്ലാം വീണ്ടും പൂർണമായി കാണിച്ചുതരും. ഈ പിടിക്കപ്പെടൽമൂലം ജീവനെക്കുറിച്ചു ഭയപ്പെടേണ്ട; ആയുധം വച്ച് പിടിക്കപ്പെട്ട ദൂതന്മാരായ നിങ്ങൾ വധം അർഹിക്കുന്നില്ല. വിഭീഷണാ, ശത്രുപക്ഷത്തിനായി എപ്പോഴും വിവരം ചോർത്തുന്ന, മറഞ്ഞുനടക്കുന്ന ഈ നിശാചരന്മാരായ ചാരന്മാരെ വിട്ടയയ്ക്കുക. നിങ്ങൾ വിശാലമായ ലങ്കയിൽ പ്രവേശിച്ച് കുബേരന്റെ അനുജനും രാക്ഷസരാജാവുമായവനോട് ഞാൻ പറഞ്ഞതുപോലെ ഈ വാക്കു പറയണം — ഏതു ബലത്തെ ആശ്രയിച്ചാണോ നീ എന്റെ സീതയെ അപഹരിച്ചത്, ആ ബലം സൈന്യത്തോടും ബന്ധുക്കളോടുംകൂടി ഇഷ്ടംപോലെ കാണിച്ചുതരിക. നാളെ പുലർച്ചെ പ്രാകാരങ്ങളോടും തോരണങ്ങളോടുംകൂടിയ ലങ്കാനഗരിയും രാക്ഷസസൈന്യവും എന്റെ ശരങ്ങളാൽ തകർക്കപ്പെടുന്നതു കാണുക. രാവണാ, നാളെ പുലർച്ചെ സൈന്യത്തോടുകൂടിയ നിന്റെമേൽ, വജ്രധാരിയായ വാസവൻ ദാനവന്മാരുടെമേൽ വജ്രം എന്നപോലെ, ഞാൻ എന്റെ ഭീകരക്രോധം അഴിച്ചുവിടും.’ രാമന്റെ വാക്ക് അദ്ഭുതകരമാണ് — ശത്രുവിന്റെ ചാരന്മാരെ അവൻ മോചിപ്പിക്കുക മാത്രമല്ല, തന്റെ സൈന്യത്തിന്റെ കാണാത്ത ഭാഗംകൂടി അവരെ കാണിക്കാൻ ഒരുങ്ങുകയും ചെയ്യുന്നു. ഇത് അതിരറ്റ ആത്മവിശ്വാസം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ‘എന്റെ ബലം അറിഞ്ഞാലും ശത്രു എന്തു ചെയ്യാനാണ്?’ ദൂതധർമത്തിന്റെ പാലനം വീണ്ടും — ആയുധം വച്ചവനെ കൊല്ലരുത്. രാവണനുള്ള സന്ദേശം വ്യക്തവും നിർഭയവുമാണ് — സമയം (‘നാളെ പുലർച്ചെ’), ലക്ഷ്യം (പ്രാകാരങ്ങളും തോരണങ്ങളുമുള്ള ലങ്ക), സാധനം (ശരങ്ങൾ) എന്നിവ നിർദേശിക്കപ്പെടുന്നു. ഇന്ദ്രന്റെ വജ്രോപമയാൽ യുദ്ധത്തിന്റെ ദൈവസ്വരൂപം വീണ്ടും ഓർമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘നാളെ പുലർച്ചെ’ എന്ന പദദ്വയം രണ്ടുതവണ പറയുന്നു — യുദ്ധത്തിന്റെ സമയം നിശ്ചിതമാണ്, താമസമില്ല. ‘ഏതു ബലത്തെ ആശ്രയിച്ചാണോ’ എന്നതിൽ വ്യംഗ്യമുണ്ട് — ബലഗർവംകൊണ്ടാണ് രാവണൻ സീതയെ അപഹരിച്ചത്; ഇപ്പോൾ ആ ബലം കാണിക്കട്ടെ. ഇങ്ങനെ രാമൻ രാവണന്റെ ഗർവത്തെത്തന്നെ അവന്റെ പരീക്ഷയാക്കുന്നു. വിഭീഷണനോടുള്ള ‘വിട്ടയയ്ക്കുക’ എന്ന ആജ്ഞ — പിടികൂടിയ വിഭീഷണൻതന്നെ മോചിപ്പിക്കട്ടെ എന്നാണ് ന്യായം. രാമന്റെ വാക്കിൽ ക്രോധവും മര്യാദയ്ക്കുള്ളിലാണ് — അവൻ ചാരന്മാരെ കൊല്ലുന്നില്ല, എന്നാൽ രാവണനെ വ്യക്തമായി യുദ്ധത്തിനു വെല്ലുവിളിക്കുന്നു.

ഇങ്ങനെ ആജ്ഞാപിക്കപ്പെട്ട രാക്ഷസന്മാരായ ശുകനും സാരണനും ധർമവത്സലനായ രാഘവനെ ‘ജയിക്കുക’ എന്ന് അഭിനന്ദിച്ച് ലങ്കാനഗരിയിലെത്തി രാക്ഷസാധിപനോടു പറഞ്ഞു: ‘രാക്ഷസേശ്വരാ, വധിക്കാനായി വിഭീഷണൻ പിടികൂടിയ ഞങ്ങളെ അളവറ്റ തേജസ്സുള്ള ധർമാത്മാവായ രാമൻ കണ്ട് മോചിപ്പിച്ചു. ലോകപാലന്മാർക്കു തുല്യരും ശൂരരും അസ്ത്രവിദ്യയിൽ പാരംഗതരും ദൃഢപരാക്രമികളുമായ നാലു പുരുഷശ്രേഷ്ഠന്മാർ ഒരിടത്ത് ഒന്നിച്ചിരിക്കുന്നു — ദാശരഥിയായ ശ്രീമാൻ രാമൻ, ലക്ഷ്മണൻ, വിഭീഷണൻ, മഹേന്ദ്രനു തുല്യപരാക്രമനും മഹാതേജസ്വിയുമായ സുഗ്രീവൻ — ഇവർക്ക് പ്രാകാരങ്ങളോടും തോരണങ്ങളോടുംകൂടിയ ലങ്കാപുരിയെ പിഴുതെടുത്ത് മറ്റൊരിടത്തേക്കു മാറ്റാൻ കഴിയും; വാനരന്മാരെല്ലാം മാറിനിൽക്കട്ടെ. രാമന്റെ രൂപവും ആയുധങ്ങളും കണ്ടാൽ, അവൻ ഒറ്റയ്ക്കുതന്നെ ലങ്കാപുരിയെ നശിപ്പിക്കും; മറ്റു മൂവരും മാറിനിൽക്കട്ടെ. രാമലക്ഷ്മണന്മാർ കാക്കുന്നതും സുഗ്രീവൻ പാലിക്കുന്നതുമായ ആ സൈന്യം എല്ലാ ദേവാസുരന്മാർക്കുംപോലും കീഴടക്കാൻ ഏറെ പ്രയാസമുള്ളതായിരിക്കുന്നു. ഇപ്പോൾ യുദ്ധം ചെയ്യാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്ന മഹാത്മാക്കളായ വനവാസികളുടെ സൈന്യം ഹർഷഭരിതരായ യോദ്ധാക്കളുള്ളതാണ്; വിരോധം മതി, സന്ധി ചെയ്യുക, മൈഥിലിയെ ദാശരഥിക്കു തിരിച്ചുനൽകുക.’ ചാരന്മാരുടെ നിവേദനം ശുകന്റെ മുൻവാക്കിനെക്കാളും വ്യക്തമാണ് — രാമന്റെ ദയയാൽ സ്വാധീനിക്കപ്പെട്ട അവർ അവന്റെ ഗുണങ്ങളും പറയുന്നു. ‘ലോകപാലന്മാർക്കു തുല്യരായ നാലു പുരുഷശ്രേഷ്ഠന്മാർ’ എന്ന ഉപമ രാവണന്റെ മുൻവാക്കിനുള്ള (ലോകപാലന്മാർക്കുപോലും ഞാൻ അജയ്യൻ) മറുപടിപോലെയാണ് — ശത്രുപക്ഷത്തുതന്നെ നാലു ലോകപാലന്മാർ. വാനരന്മാരുടെ ആവശ്യംപോലുമില്ല — ഈ അതിശയോക്തി രാമന്റെ ബലത്തിന്റെ ഗൗരവം വർധിപ്പിക്കുന്നു. അവസാനത്തെ വംശസ്ഥശ്ലോകം ലളിതമായ ഉപദേശം നൽകുന്നു — ‘വിരോധം മതി’; എന്നാൽ അതു രാവണന്റെ അഹങ്കാരത്തെ സ്പർശിക്കുന്നില്ല, അടുത്ത സർഗത്തിൽ അതു കാണാം. ശുകസാരണന്മാരുടെ പരിവർത്തനം ശ്രദ്ധേയമാണ് — രാവണന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം ചാരകർമത്തിനു പോയവർ രാമന്റെ ഗുണങ്ങളാൽ സ്വാധീനിക്കപ്പെട്ട് അവന്റെ ദൂതന്മാരെപ്പോലെ മടങ്ങിവരുന്നു. ‘ധർമവത്സലൻ’ എന്ന വിശേഷണം അവരുടെതന്നെ വായിൽനിന്നുള്ള രാമപ്രശംസയാണ്. ഈ സർഗത്തിന്റെ കേന്ദ്രം രാമന്റെ ദയയാണ് — ചാരന്മാർപോലും അവന്റെ പ്രഭാവം അംഗീകരിക്കുന്നു. എന്നാൽ രാവണൻ ഇത് അംഗീകരിക്കുന്നില്ല; അവന്റെ ക്രോധം അടുത്ത സർഗത്തിൽ പ്രകടമാകുന്നു. ‘വിരോധം മതി’ എന്ന ഉപദേശം വിഭീഷണന്റെ മുൻ ഉപദേശത്തെ ആവർത്തിക്കുന്നു; അതുനിമിത്തമാണ് അവൻ പുറത്താക്കപ്പെട്ടത്.

When Rāma, son of Daśaratha, had crossed the ocean with his army, the glorious Rāvaṇa spoke to his ministers Śuka and Sāraṇa. "The whole monkey army has crossed the ocean that no one can cross, and Rāma has bridged the sea, a thing never done before. I could never believe that the ocean has been bridged; still, I must certainly take the measure of that monkey army. You two go into it unseen and find out how large and how strong it is; who the chief monkeys are; which of Rāma's and Sugrīva's ministers they esteem; who leads the advance and who are the heroes; how the bridge was built across the ocean's waters and how those great-souled monkeys are encamped; what Rāma and heroic Lakṣmaṇa intend, how strong they are and what weapons they bear; and who commands those great-souled monkeys. Find all this out exactly and come back quickly." Rāvaṇa's list of questions shows the proper form of spying: numbers, strength, leaders, ministers, the camp, and the enemy leader's intentions and weapons. His "I could never believe it" betrays both amazement and fear: what he thought impossible has happened. He does not fully trust the earlier reports of Śārdūla and Śuka, so he sends two new spies. Śuka is sent again, humiliated before but still trusted by the king; Sāraṇa, another minister, will describe the monkey leaders in the next two sargas. Rāvaṇa's distrust reveals his state of mind: he does not want to hear the truth, and yet he badly wants to know it. The order to go "unseen" differs from Śuka's earlier open mission; now it must be secret spying, since the open envoy was caught. The questions move from the army's outward form to its inner core, from its numbers to its leader's mind, and "exactly" stresses the need for true knowledge.

So instructed, the two heroic rākṣasas Śuka and Sāraṇa took the form of monkeys and entered the monkey army. But they could not count that army, inconceivable and hair-raising as it was. It was stationed on mountain tops, by waterfalls and in caves, on the shores of the ocean, in woods and groves; some were crossing, some had crossed and some were eager to cross, everywhere; some had encamped and some were still settling, roaring terribly, of great might. The two night-rovers gazed at that unshakeable ocean of an army. That the army was too vast for the spies to count is the greatest report of all. The army is on the move, crossing, crossed, about to cross, encamped, settling in, every stage visible at once. The "ocean of an army" recalls the earlier comparisons with the sea. Though they have taken the form of monkeys, the spies fail to count them; their magic is of no use. "Hair-raising" hints at the fear born in their minds, and their helplessness and amazement will be the basis of their report. Even a part of the army is vast, so judging the whole is hard. And their disguise is in obedience to Rāvaṇa's order, not their own choice.

But the mighty Vibhīṣaṇa saw through their disguise. He seized Śuka and Sāraṇa and reported to Rāma: "Conqueror of enemy cities, these two, Śuka and Sāraṇa, ministers of that lord of the rākṣasas, have come from Laṅkā as spies." Seeing Rāma, the two were stricken and gave up hope of living; terrified, with joined palms, they said: "Gentle delight of the Raghus, we two were sent here by Rāvaṇa to learn all about this army of yours." Hearing their words, Rāma, son of Daśaratha, devoted to the good of all beings, laughed and spoke. Being a rākṣasa, Vibhīṣaṇa knows the rākṣasas' tricks and recognises them even in monkey form; his usefulness is plain here. The spies do not lie; even in fear of death they admit the truth, which says something good of them. Rāma's laughter is a sign of confidence: enemy spies give him no cause for fear. "Devoted to the good of all beings" hints in advance at the compassion that his next words reveal. The spies despair of their lives, for a spy caught in wartime is usually killed, so Rāma's grant of safety will come as a surprise to them. And Vibhīṣaṇa does not punish his captives himself but brings them to Rāma, knowing that the right to judge belongs to the master.

Rāma said: "If you have seen the whole army, and seen us well arrayed, and done what you were told, go back as you please. Or if there is anything you have not seen, you may look at it again, or Vibhīṣaṇa will show you everything once more. Now that you have been caught you need not fear for your lives; you were taken unarmed, as envoys, and you do not deserve death. Vibhīṣaṇa, release these two night-roving spies in disguise, who are always drawing information for the enemy. When you have entered the great city of Laṅkā, tell the king of the rākṣasas, Kubera's younger brother, exactly what I say: 'The strength you relied on when you carried off my Sītā, show it now as you please, with your army and your kin. Tomorrow at dawn you will see the city of Laṅkā, with its ramparts and gateways, and the rākṣasa army destroyed by my arrows. Tomorrow at dawn, Rāvaṇa, I shall let loose my terrible wrath on you and your army, as Vāsava, wielder of the thunderbolt, hurls his bolt upon the dānavas.'" Rāma's words are astonishing: he not only releases the enemy's spies but offers to show them whatever part of his army they have missed. This shows supreme confidence: even knowing my strength, what can the enemy do? The rule for envoys is kept again: one who has laid down his arms is not to be killed. The message to Rāvaṇa is plain and fearless, naming the time, tomorrow at dawn, the target, Laṅkā with its ramparts and gates, and the means, his arrows; "tomorrow at dawn" is said twice, fixing the hour of battle without delay. The comparison with Indra's thunderbolt recalls again the divine character of the war. "The strength you relied on" carries irony: Rāvaṇa carried off Sītā in the pride of his strength, so now let him show it, and Rāma makes Rāvaṇa's own pride his test. Vibhīṣaṇa, who caught them, is the one told to release them, as is fitting. Even Rāma's anger keeps its limits: he does not kill the spies, but he openly challenges Rāvaṇa to battle.

So instructed, the two rākṣasas Śuka and Sāraṇa hailed Rāghava, devoted to dharma, with a cry of "Victory!" and went back to the city of Laṅkā, where they said to the lord of the rākṣasas: "Lord of the rākṣasas, we were seized by Vibhīṣaṇa to be killed, but as soon as the righteous Rāma of boundless energy saw us, he let us go. Where four bulls among men stand together, equal to the guardians of the world, heroic, skilled in weapons and firm in valour, glorious Rāma son of Daśaratha, Lakṣmaṇa, Vibhīṣaṇa and mighty Sugrīva, equal in valour to great Indra, those four could tear up the city of Laṅkā, ramparts, gates and all, and carry it off, even if all the monkeys stood aside. Indeed, such is Rāma's form and such are his weapons that he alone will destroy Laṅkā; let the other three stand aside too. Guarded by Rāma and Lakṣmaṇa and by Sugrīva, that army has become harder to overcome than all the gods and asuras together. The army of the great-souled forest-dwellers is eager now to fight, its warriors full of joy. Enough of hostility; make peace, and give Maithilī back to Daśaratha's son." The spies' report is plainer even than Śuka's earlier one: moved by Rāma's mercy, they speak of his virtues too. Their four bulls among men "equal to the guardians of the world" is like an answer to Rāvaṇa's boast that not even the world's guardians could defeat him: four such guardians stand on the enemy's side. That the monkeys are not even needed is an exaggeration that heightens the glory of Rāma's strength. Their last plea gives simple advice, "enough of hostility", but it does not touch Rāvaṇa's pride, as the next sarga shows. Note how Śuka and Sāraṇa have changed: they went out as Rāvaṇa's spies and have come back almost as Rāma's envoys, won over by his virtues, and "devoted to dharma" is their own praise of him. At the heart of this sarga is Rāma's compassion, whose power even the enemy's spies acknowledge. Yet Rāvaṇa will not accept it, and his anger breaks out in the next sarga. Their "enough of hostility" repeats the very advice of Vibhīṣaṇa for which he was driven out.