सुग्रीवेण यथाविधि व्यवस्थिता सा वीरसमितिः शुभनक्षत्रैः शशिना च युक्ता शारदी पौर्णमासी इव विरराज। सागरसदृशेन तेन बलौघेन पीड्यमाना वसुंधरा त्रस्ता इव वेगेन प्रचचाल। ततः काननौकसः लङ्कायां भेरीमृदङ्गसंघुष्टं तुमुलं लोमहर्षणम् आक्रुष्टं शुश्रुवुः। तेन घोषेण हरियूथपाः संहृष्टाः बभूवुः; तं घोषम् अमृष्यमाणाः ते घोषवत्तरं विनेदुः। राक्षसाः अपि प्लवंगानां तत् गर्जितं शुश्रुवुः, अम्बरे दृप्तानां नर्दतां मेघानां स्वनम् इव। अत्र उभयोः सेनयोः प्रथमः सम्पर्कः शब्देन एव — दृष्टिः अद्यापि न, किन्तु घोषः परस्परं प्राप्नोति। लङ्कायाः भेरीघोषः युद्धसज्जतायाः सूचकः; वानराणां प्रतिघोषः तस्य प्रत्युत्तरम्। ‘अमृष्यमाणाः’ इति पदेन वानराणां स्पर्धा सूच्यते — ते शत्रोः घोषं सोढुं न शक्नुवन्ति, अतः अधिकं गर्जन्ति। शारद्याः पौर्णमास्याः उपमा सेनायाः शान्तां सुव्यवस्थितां शोभां, सागरस्य उपमा तस्याः विस्तारं वेगं च दर्शयति — एकस्मिन् एव प्रसङ्गे सौम्यं भीषणं च रूपम्। भूमेः कम्पनं सेनायाः भारस्य अतिशयोक्तिः, या पुराणकाव्येषु प्रसिद्धा। अस्मिन् सर्गे सेना प्रथमवारं लङ्कायाः समीपे स्थिता; अतः कविः तस्याः शोभां भयानकत्वं च युगपत् दर्शयति। वानराः शत्रोः घोषं श्रुत्वा न भीताः, अपितु हृष्टाः — युद्धस्य उत्साहः तेषु पूर्णः। मेघगर्जनस्य उपमया वानराणां नादः आकाशव्यापी इति सूच्यते।

चित्रध्वजपताकिनीं लङ्कां दृष्ट्वा दाशरथिः दूयमानेन चेतसा मनसा सीतां जगाम — ‘अत्र सा मृगशावाक्षी रावणेन उपरुध्यते, लोहिताङ्गेन ग्रहेण अभिभूता रोहिणी इव।’ दीर्घम् उष्णं च निःश्वस्य लक्ष्मणं समुद्वीक्ष्य वीरः तत्कालहितम् आत्मनः वचनम् उवाच — ‘लक्ष्मण, नगाग्रे विश्वकर्मणा मनसा इव कृतां, आकाशम् आलिखन्तीम् इव उत्थितां लङ्कां पश्य। पुरा बहुभिः विमानैः संकीर्णा रचिता एषा लङ्का पाण्डुभिः घनैः छादितं विष्णोः पदम् आकाशम् इव शोभते। चित्ररथोपमैः नानापतगसंघुष्टैः फलपुष्पोपगैः शुभैः पुष्पितैः वनैः शोभिता। मत्तविहंगानि प्रलीनभ्रमराणि कोकिलाकुलखण्डानि उपवनानि पश्य, यानि शिवः अनिलः दोधवीति।’ रामस्य मनसि द्वौ भावौ युगपत् — सीतायाः वियोगदुःखं, लङ्कायाः सौन्दर्ये विस्मयः च। रोहिण्याः उपमा विशेषतः सार्था — रोहिणी चन्द्रस्य प्रिया, लोहिताङ्गः मङ्गलग्रहः क्रूरः; तथा सीता रामस्य प्रिया क्रूरेण रावणेन पीडिता। लङ्का ‘मनसा इव कृता’ — तस्याः शिल्पं मानुषकौशलात् परम्, विश्वकर्मणः सङ्कल्पमात्रेण जाता इव। तस्याः उद्यानानि कुबेरस्य चैत्ररथवनेन तुल्यानि। अनिलः पुष्पाणि कम्पयति, भ्रमराः पुष्पेषु लीनाः, कोकिलाः कूजन्ति — युद्धस्य पूर्वक्षणे वसन्तस्य इव शान्तं चित्रम्। एषः विरोधः करुणं भावं जनयति — एतादृशी सुन्दरी नगरी अचिरेण युद्धभूमिः भविष्यति। रामस्य दीर्घः उष्णः निःश्वासः तस्य अन्तःस्थं दुःखं प्रकटयति, यत् सः सेनायाः पुरतः न दर्शयति। लक्ष्मणः एव तस्य अन्तरङ्गः, अतः तम् एव उद्दिश्य सः वदति। लङ्कायाः वर्णनेन रामः शत्रोः ऐश्वर्यं स्वीकरोति — सः शत्रुं न्यूनं न मन्यते। ‘विष्णोः पदम्’ इति आकाशस्य नाम, वामनावतारे विष्णोः पादविक्षेपं स्मारयति। नगरस्य उच्चता, विमानानां बाहुल्यं, उद्यानानां रम्यता — एते सर्वे रावणस्य समृद्धेः प्रमाणानि। किन्तु तस्मिन् एव नगरे सीता बद्धा — सौन्दर्यस्य मध्ये दुःखम्। कोकिलानां भ्रमराणां च उल्लेखः वसन्तर्तुं सूचयति, यः वियोगिनां दुःखं वर्धयति इति काव्यसमयः।

इति लक्ष्मणं समभाष्य दाशरथिः रामः शास्त्रदृष्टेन कर्मणा तत्र बलं विभजन् कपिसेनां शशास — ‘दुर्जयः अङ्गदः नीलेन सह उरसि तिष्ठेत्। वानरौघसमावृतः ऋषभः नाम वानरः वानरवाहिन्याः दक्षिणं पार्श्वम् आश्रितः तिष्ठेत्। गन्धहस्ती इव दुर्धर्षः तरस्वी गन्धमादनः सव्यं पार्श्वम् अधिष्ठितः तिष्ठेत्। अहं लक्ष्मणेन समन्वितः यत्तः मूर्ध्नि स्थास्यामि। जाम्बवान् सुषेणः वेगदर्शी च — ते त्रयः ऋक्षमुख्याः महात्मानः कुक्षिं रक्षन्तु। लोकस्य पश्चार्धं तेजसा वृतः प्रचेताः इव कपिराजः सुग्रीवः कपिसेनायाः जघनम् अभिरक्षतु।’ सुविभक्तमहाव्यूहा महावानररक्षिता सा अनीकिनी अभ्रसम्प्लवा द्यौः इव विबभौ। गिरिशृङ्गाणि महतः महीरुहान् च प्रगृह्य रणे लङ्कां मिमर्दयिषवः वानराः लङ्काम् आसेदुः। ‘शिखरैः मुष्टिभिः वा एनां लङ्कां विकिरामः’ इति सर्वे हरिपुङ्गवाः मनांसि दधिरे। व्यूहः गरुडस्य इव शरीररूपेण कल्पितः — मूर्धा, उरः, पार्श्वे, कुक्षिः, जघनम्। रामः स्वयं मूर्ध्नि — अग्रभागे — तिष्ठति, यत्र संकटं महत्तमम्। सुग्रीवः पश्चाद्भागे, वरुणः पश्चिमदिशः पालकः इव। एवं सर्वे मुख्याः स्वस्वस्थाने नियुक्ताः, येन सेना सर्वतः रक्षिता। मेघाच्छन्नम् आकाशम् इव सेना — वानराणां नानावर्णाः शरीराणि मेघाः इव। वानराणां मनोरथः सरलः — मुष्टिभिः शिखरैः च लङ्कां चूर्णयितुम्। व्यूहरचना युद्धशास्त्रस्य मूलम्। अङ्गदः युवराजः, नीलः सेनापतिः — द्वौ अपि उरसि, यत्र प्रथमः संघर्षः भविष्यति। ऋषभगन्धमादनौ पार्श्वरक्षकौ, यतः शत्रवः पार्श्वतः आक्रमणं कुर्युः। ऋक्षाः कुक्षौ — सेनायाः मध्ये — यत्र भारवाहिनः अशक्ताः च रक्ष्यन्ते। जघने सुग्रीवः — राजा स्वयं पृष्ठभागं रक्षति, येन कोऽपि पलायनं न करोति, शत्रुः च पृष्ठतः न आगच्छति। एवं प्रत्येकस्य स्थानं तस्य गुणानुसारं निर्दिष्टम्। वानराणां संकल्पः — ‘शिखरैः मुष्टिभिः वा’ — तेषां शस्त्राणि प्रकृतिदत्तानि एव इति सूचयति; ते धनुर्बाणान् न धारयन्ति, अपितु पर्वतान् वृक्षान् च। प्रचेतसः उपमया सुग्रीवस्य स्थानं दिक्पालस्य स्थानम् इव महत्त्वपूर्णम् इति सूच्यते।

ततः महातेजाः रामः सुग्रीवम् अब्रवीत् — ‘सैन्यानि सुविभक्तानि; एषः शुकः विमुच्यताम्।’ रामस्य वचः श्रुत्वा महाबलः वानरेन्द्रः रामस्य शासनात् तं दूतं शुकं मोचयामास। रामवाक्येन मोचितः वानरैः निपीडितः परमसंत्रस्तः शुकः रक्षोऽधिपम् उपागमत्। रामस्य नीतिः अत्र सूक्ष्मा — व्यूहः रचितः, अतः शत्रोः चारः यत् द्रक्ष्यति तत् भयजनकम् एव। शुकः अधुना रावणाय वानरबलस्य प्रत्यक्षं साक्ष्यं वहति। पूर्वं (विंशे सर्गे) रामः तं मारणात् रक्षितवान्; अधुना बन्धनात् मोचयति। दया नीतिः च उभे एकत्र। शुकस्य मोचनम् अपि युद्धनीतेः अङ्गम् — शत्रुः सत्यं ज्ञात्वा भीतः भवेत्। शुकः ‘परमसंत्रस्तः’ — तस्य भयं सः रावणस्य सभायाम् अपि वहति, यत् अग्रिमे संवादे दृश्यते।

रावणः प्रहसन् इव शुकम् उवाच — ‘किम् इमौ ते पक्षौ सितौ? लूनपक्षः इव दृश्यसे। कच्चित् त्वं तेषाम् अनेकचित्तानां वशं न आगतः?’ ततः राज्ञा अभिचोदितः भयसंविग्नः सः उत्तमं राक्षसाधिपम् इदं वचनं प्रत्युवाच — ‘सागरस्य उत्तरे तीरे अहं तव वचनं यथासंदेशम् अक्लिष्टं श्लक्ष्णया गिरा सान्त्वयन् अब्रुवम्। दृष्टमात्रः एव अहं क्रुद्धैः प्लवंगमैः उत्प्लुत्य गृहीतः, हन्तुं मुष्टिभिः लोप्तुं च आरब्धः। राक्षसाधिप, ते संभाषितुं न शक्याः, तत्र सम्प्रश्नः न विद्यते; वानराः प्रकृत्या कोपनाः तीक्ष्णाः। यः विराधस्य कबन्धस्य खरस्य च हन्ता, सः रामः सुग्रीवसहितः सीतायाः पदम् आगतः। सागरे सेतुं कृत्वा लवणोदधिं तीर्त्वा रक्षांसि निर्धूय एषः धन्वी राघवः तिष्ठति। गिरिमेघनिकाशानाम् ऋक्षवानरसंघानां सहस्रशः अनीकानि वसुंधरां छादयन्ति। राक्षसानां बलौघस्य वानरेन्द्रबलस्य च देवदानवयोः इव संधिः न विद्यते। ते पुरा प्राकारम् आयान्ति; क्षिप्रम् एकतरं कुरु — सीतां अस्मै शीघ्रं प्रयच्छ, युद्धं वा प्रदीयताम्।’ शुकस्य निवेदनं निर्भीकं सत्यं च — सः राज्ञः अप्रियम् अपि वदति। रावणस्य उपहासः (‘सितौ पक्षौ’) शुकस्य दुर्दशां लक्षयति; ‘कच्चित् वशम् आगतः’ इति संशयः राज्ञः अविश्वासं दर्शयति। शुकः रामस्य पूर्वकर्माणि — विराधकबन्धखरवधम् — स्मारयति, येन तस्य शक्तिः प्रमाणिता। ‘एकतरं कुरु’ इति वाक्ये द्वौ एव मार्गौ — सन्धिः युद्धं वा; मध्यमः मार्गः नास्ति। शुकस्य वचने चत्वारि तत्त्वानि — वानराणां स्वभावः (कोपनाः, असंभाष्याः), रामस्य पूर्वपराक्रमः, सेतुबन्धस्य अद्भुतं कर्म, सेनायाः अपारता। अन्ते सः निर्णयं राज्ञः उपरि स्थापयति, परन्तु ‘सीतां प्रयच्छ’ इति प्रथमं वदन् स्वमतं अपि गूढं प्रकटयति। ‘देवदानवयोः इव’ इति उपमा — शाश्वतं वैरम् — सन्धेः असम्भवं दर्शयति; रावणस्य कृते अपि एषः स्पष्टः सन्देशः। शुकः ‘अनेकचित्तानाम्’ इति रावणस्य उपहासं न प्रत्युत्तरयति, अपितु तथ्यम् एव कथयति — एषः सच्चरस्य धर्मः। शुकस्य भयं स्वाभाविकम् — सः एकवारं वानरैः पीडितः, अधुना राज्ञः क्रोधात् अपि भीतः।

शुकस्य वचनं श्रुत्वा रोषसंरक्तनयनः रावणः चक्षुषा निर्दहन् इव वाक्यम् अब्रवीत् — ‘यदि देवगन्धर्वदानवाः मां प्रति युध्येरन्, सर्वलोकभयात् अपि सीतां न एव प्रदास्यामि। कदा मामकाः शराः राघवम् अभिधाविष्यन्ति, वसन्ते पुष्पितं पादपं मत्ताः भ्रमराः इव? कदा कार्मुकविच्युतैः दीप्तैः शरैः शोणितदिग्धाङ्गं तम् उल्काभिः कुञ्जरम् इव आदीपयिष्यामि? महता बलेन वृतः अहं तस्य बलम् आदास्ये, उद्यन् दिवाकरः सर्वेषां ज्योतिषां प्रभाम् इव। मम वेगः सागरस्य इव, बलं मारुतस्य इव; दाशरथिः तत् न वेद, तेन मां योद्धुम् इच्छति। मम तूणीशयान् सविषान् पन्नगान् इव बाणान् रामः संग्रामे न पश्यति, तेन मां योद्धुम् इच्छति। सः राघवः पुरा युद्धे मम वीर्यं न जानाति। शरकोणैः प्रवादितां, ज्याशब्दतुमुलां, आर्तगीतमहास्वनां, नाराचतलसंनादां, अहितवाहिनीरूपां नदीं घोरां मम चापमयीं वीणां महारङ्गम् अवगाह्य रणे वादयिष्यामि। न सहस्रचक्षुषा वासवेन, न स्वयं वरुणेन, न शराग्निना यमेन, न वैश्रवणेन वा महाहवे अहं धर्षयितुं शक्यः।’ रावणस्य वचनं गर्वस्य पराकाष्ठा। तस्य उपमाः सौन्दर्यमय्यः अपि क्रूराः — भ्रमराः पुष्पितं वृक्षं यथा, तथा शराः रामस्य शरीरम्। वीणायाः रूपकं विशेषतः विस्तृतम् — चापः वीणा, शराग्राणि वादनदण्डाः, ज्याशब्दः स्वरः, आर्तानाम् आक्रन्दः गीतम्, नाराचानां शब्दः तालः, शत्रुसेना नदी इव रङ्गभूमिः। युद्धं तस्य कृते सङ्गीतोत्सवः। ‘न च दाशरथिः वेद’ इति पुनरुक्तिः तस्य आत्मविश्वासं, परोक्षतया च अज्ञानं दर्शयति — सः एव रामस्य बलं न जानाति। अन्तिमे वंशस्थे सः चतुर्णां लोकपालानां नाम गृह्णाति, तैः अपि अजेयः इति। एषः दम्भः अग्रे तस्य पतनस्य पूर्वसूचना। रावणस्य भाषणं शुकस्य सत्यवचनस्य प्रत्युत्तरम्; सः तथ्यानि न खण्डयति, अपितु आत्मप्रशंसया तानि उपेक्षते। सागरवेगः मारुतबलम् इति आत्मोपमाः अपि विडम्बनया पूर्णाः — सागरः एव रामाय मार्गं दत्तवान्, मारुतिः (हनूमान्) एव लङ्कां दग्धवान्। कविः एवं रावणस्य गर्वं तस्य एव शब्दैः उपहसति। ‘कदा’ इति प्रश्नस्य द्विवारम् आवृत्तिः तस्य अधीरतां दर्शयति — सः युद्धस्य प्रतीक्षां करोति इव। ‘सर्वलोकभयात् अपि’ इति वचनं तस्य दुराग्रहस्य पराकाष्ठा; सीतायाः प्रत्यर्पणं तस्य कृते अपमानः, न नीतिः। अतः शुकस्य परामर्शः निष्फलः।

సుగ్రీవుడు విధిప్రకారం వ్యవస్థీకరించిన ఆ వీరసమూహం, శుభనక్షత్రాలతో చంద్రునితో కూడిన శరత్కాలపు పౌర్ణమిలా ప్రకాశించింది. సముద్రం వంటి ఆ సైన్యసమూహం బరువుకు నొగిలిన భూమి భయపడినట్టు వేగంగా కదిలిపోయింది. అప్పుడు వనవాసులైన వానరులు లంకలో భేరీమృదంగాలతో మారుమోగే, తుములమైన, రోమాంచకరమైన ఘోషను విన్నారు. ఆ ఘోషతో వానరయూథపతులు ఉత్సాహం పొందారు; ఆ ఘోషను సహించలేక వారు అంతకంటే గట్టిగా గర్జించారు. రాక్షసులు కూడా వానరుల ఆ గర్జనను విన్నారు, ఆకాశంలో గర్వంతో గర్జించే మేఘాల ధ్వనిలా. ఇక్కడ రెండు సైన్యాల మొదటి పరిచయం శబ్దం ద్వారానే — కంటికి ఇంకా కనిపించలేదు, కాని ఘోష ఒకరి నుండి మరొకరికి చేరుతోంది. లంకలోని భేరీఘోష యుద్ధసన్నద్ధతకు సూచకం; వానరుల ప్రతిఘోష దానికి ప్రత్యుత్తరం. ‘అమృష్యమాణాః’ (సహించలేనివారై) అనే పదంతో వానరుల స్పర్ధ సూచించబడింది — వారు శత్రువు ఘోషను సహించలేరు, కాబట్టి ఇంకా ఎక్కువగా గర్జిస్తారు. శరత్కాలపు పౌర్ణమి ఉపమ సైన్యపు శాంతమైన, చక్కగా వ్యవస్థితమైన శోభను, సముద్రపు ఉపమ దాని విస్తారాన్నీ వేగాన్నీ చూపుతాయి — ఒకే ప్రసంగంలో సౌమ్యరూపమూ భీషణరూపమూ. భూమి కంపించడం సైన్యపు బరువుకు అతిశయోక్తి, ఇది పురాణకావ్యాలలో ప్రసిద్ధమైనది. ఈ సర్గలో సైన్యం మొదటిసారి లంక దగ్గర నిలిచింది; కాబట్టి కవి దాని శోభనూ భయానకత్వాన్నీ ఒకేసారి చూపుతాడు. శత్రువు ఘోష విని వానరులు భయపడలేదు, సంతోషించారు — వారిలో యుద్ధోత్సాహం నిండి ఉంది. మేఘగర్జన ఉపమతో వానరుల నాదం ఆకాశమంతా వ్యాపించిందని సూచించబడింది.

రంగురంగుల ధ్వజాలూ పతాకాలూ గల లంకను చూసి దాశరథి బాధపడుతున్న హృదయంతో మనస్సులో సీతను తలచుకున్నాడు: ‘ఇక్కడ ఆ లేడికూన కళ్ళ సుందరి రావణునిచేత బంధింపబడి ఉంది, ఎర్రని దేహం గల గ్రహంచేత పీడింపబడిన రోహిణిలా.’ దీర్ఘంగా, వేడిగా నిట్టూర్చి, లక్ష్మణుని వైపు చూసి ఆ వీరుడు ఆ సమయానికి తగిన మాట అన్నాడు: ‘లక్ష్మణా, పర్వతశిఖరంపై విశ్వకర్మ మనస్సుతో నిర్మించినట్టున్న, ఆకాశాన్ని గీస్తున్నట్టు పైకి లేచిన లంకను చూడు. పూర్వం అనేక విమానాలతో నిండి నిర్మించబడిన ఈ లంక తెల్లని మేఘాలతో కప్పబడిన విష్ణుపదమైన ఆకాశంలా శోభిస్తోంది. చైత్రరథవనం వంటి, రకరకాల పక్షులతో మారుమోగే, ఫలపుష్పాలతో నిండిన, శుభమైన, పూచిన వనాలతో శోభిస్తోంది. మత్తెక్కిన పక్షులూ పూలలో లీనమైన తుమ్మెదలూ కోకిలలతో నిండిన పొదలూ గల, మంగళకరమైన గాలి మెల్లగా ఊపుతున్న ఉపవనాలను చూడు.’ రాముని మనస్సులో రెండు భావాలు ఒకేసారి — సీత వియోగదుఃఖమూ, లంక సౌందర్యం పట్ల విస్మయమూ. రోహిణి ఉపమ మరీ సార్థకమైనది — రోహిణి చంద్రుని ప్రియురాలు, ఎర్రని దేహం గల అంగారకగ్రహం క్రూరుడు; అలాగే రాముని ప్రియురాలైన సీత క్రూరుడైన రావణునిచేత పీడింపబడుతోంది. లంక ‘మనసా ఇవ కృతా’ (మనస్సుతో నిర్మించినట్టు) — దాని శిల్పం మానవనైపుణ్యానికి మించినది, విశ్వకర్మ సంకల్పమాత్రంతో పుట్టినట్టుంది. దాని ఉద్యానాలు కుబేరుని చైత్రరథవనంతో సమానమైనవి. గాలి పూలను ఊపుతోంది, తుమ్మెదలు పూలలో లీనమై ఉన్నాయి, కోకిలలు కూస్తున్నాయి — యుద్ధానికి ముందటి క్షణంలో వసంతం వంటి ప్రశాంత చిత్రం. ఈ వైరుధ్యం కరుణభావాన్ని పుట్టిస్తుంది — ఇంత సుందరమైన నగరం త్వరలోనే యుద్ధభూమి అవుతుంది. రాముని దీర్ఘమైన, వేడి నిట్టూర్పు సైన్యం ఎదుట చూపని ఆయన అంతర్గత దుఃఖాన్ని ప్రకటిస్తుంది. లక్ష్మణుడే ఆయన ఆంతరంగికుడు, కాబట్టి అతనినే ఉద్దేశించి మాట్లాడతాడు. లంకను వర్ణించడం ద్వారా రాముడు శత్రువు ఐశ్వర్యాన్ని అంగీకరిస్తాడు — ఆయన శత్రువును తక్కువగా అంచనా వేయడు. ‘విష్ణోః పదమ్’ (విష్ణుపదం) అనేది ఆకాశానికి పేరు, వామనావతారంలో విష్ణువు అడుగు వేయడాన్ని గుర్తుచేస్తుంది. నగరపు ఎత్తు, విమానాల బాహుళ్యం, ఉద్యానాల రమ్యత — ఇవన్నీ రావణుని సమృద్ధికి ప్రమాణాలు. కాని అదే నగరంలో సీత బంధింపబడి ఉంది — సౌందర్యం మధ్య దుఃఖం. కోకిలలూ తుమ్మెదల ప్రస్తావన వసంతఋతువును సూచిస్తుంది, అది వియోగుల దుఃఖాన్ని పెంచుతుందని కావ్యసమయం.

ఇలా లక్ష్మణునితో మాట్లాడి దాశరథి రాముడు శాస్త్రంలో చెప్పిన పద్ధతిలో అక్కడ సైన్యాన్ని విభజిస్తూ వానరసైన్యాన్ని ఇలా ఆదేశించాడు: ‘జయించరాని అంగదుడు నీలునితో కలిసి వక్షస్థానంలో నిలవాలి. వానరసమూహాలతో చుట్టుముట్టబడిన ఋషభుడనే వానరుడు వానరసైన్యపు కుడిపార్శ్వాన్ని ఆశ్రయించి నిలవాలి. గంధగజంలా ఎదిరించరానివాడూ వేగవంతుడూ అయిన గంధమాదనుడు ఎడమపార్శ్వాన్ని అధిష్ఠించి నిలవాలి. నేను లక్ష్మణునితో కలిసి జాగరూకుడనై శిరస్థానంలో నిలుస్తాను. జాంబవంతుడు, సుషేణుడు, వేగదర్శి — ఈ ముగ్గురు మహాత్ములైన భల్లూకముఖ్యులు ఉదరభాగాన్ని రక్షించాలి. లోకపు పశ్చిమార్ధాన్ని తేజస్సుతో ఆవరించిన ప్రచేతసునిలా (వరుణునిలా) కపిరాజు సుగ్రీవుడు వానరసైన్యపు జఘనభాగాన్ని (వెనుకభాగాన్ని) రక్షించాలి.’ చక్కగా విభజించిన మహావ్యూహం గల, మహావానరులు రక్షిస్తున్న ఆ సైన్యం మేఘాలతో నిండిన ఆకాశంలా ప్రకాశించింది. పర్వతశిఖరాలనూ పెద్ద వృక్షాలనూ పట్టుకుని, యుద్ధంలో లంకను మర్దించాలని కోరుతూ వానరులు లంకను చేరుకున్నారు. ‘శిఖరాలతో గానీ పిడికిళ్ళతో గానీ ఈ లంకను చెల్లాచెదరు చేద్దాం’ అని వానరశ్రేష్ఠులందరూ మనస్సులో నిశ్చయించుకున్నారు. వ్యూహం గరుడుని శరీరరూపంలా కల్పించబడింది — శిరస్సు, వక్షస్సు, రెండు పార్శ్వాలు, ఉదరం, జఘనం. రాముడు స్వయంగా శిరస్సులో — ముందుభాగంలో — నిలుస్తాడు, అక్కడ సంకటం అత్యధికం. సుగ్రీవుడు వెనుకభాగంలో, పశ్చిమదిక్పాలకుడైన వరుణునిలా. ఇలా ముఖ్యులందరూ తమ తమ స్థానాలలో నియమించబడ్డారు, దానివల్ల సైన్యం అన్నివైపులా రక్షించబడింది. మేఘాలతో కప్పబడిన ఆకాశంలా సైన్యం — వానరుల రకరకాల రంగుల శరీరాలు మేఘాల వంటివి. వానరుల మనోరథం సరళమైనది — పిడికిళ్ళతో, శిఖరాలతో లంకను పొడిచేయడం. వ్యూహరచన యుద్ధశాస్త్రానికి మూలం. అంగదుడు యువరాజు, నీలుడు సేనాపతి — ఇద్దరూ వక్షస్థానంలో, అక్కడే మొదటి సంఘర్షణ జరుగుతుంది. ఋషభ గంధమాదనులు పార్శ్వరక్షకులు, ఎందుకంటే శత్రువులు పక్కల నుండి దాడి చేయవచ్చు. భల్లూకులు ఉదరంలో — సైన్యపు మధ్యలో — అక్కడ బరువు మోసేవారూ అశక్తులూ రక్షించబడతారు. జఘనంలో సుగ్రీవుడు — రాజే స్వయంగా వెనుకభాగాన్ని రక్షిస్తాడు, దానివల్ల ఎవరూ పారిపోరు, శత్రువూ వెనుక నుండి రాడు. ఇలా ప్రతి ఒక్కరి స్థానమూ వారి గుణాన్ని బట్టి నిర్దేశించబడింది. వానరుల సంకల్పం — ‘శిఖరాలతో గానీ పిడికిళ్ళతో గానీ’ — వారి ఆయుధాలు ప్రకృతి ఇచ్చినవే అని సూచిస్తుంది; వారు ధనుర్బాణాలు ధరించరు, పర్వతాలనూ వృక్షాలనూ ధరిస్తారు. ప్రచేతసుని ఉపమతో సుగ్రీవుని స్థానం దిక్పాలకుని స్థానం అంత ముఖ్యమైనదని సూచించబడింది.

అప్పుడు మహాతేజస్వి అయిన రాముడు సుగ్రీవునితో ఇలా అన్నాడు: ‘సైన్యాలు చక్కగా విభజించబడ్డాయి; ఈ శుకుని విడిచిపెట్టండి.’ రాముని మాట విని మహాబలుడైన వానరేంద్రుడు రాముని ఆజ్ఞ ప్రకారం ఆ దూత శుకుని విడిపించాడు. రాముని మాటతో విడుదలైన, వానరులచేత బాధింపబడిన, మిక్కిలి భయపడిన శుకుడు రాక్షసాధిపతి దగ్గరకు వెళ్ళాడు. ఇక్కడ రాముని నీతి సూక్ష్మమైనది — వ్యూహం రచించబడింది, కాబట్టి శత్రువు గూఢచారి ఏమి చూసినా అది భయం కలిగించేదే. శుకుడు ఇప్పుడు రావణునికి వానరబలపు ప్రత్యక్ష సాక్ష్యాన్ని మోసుకువెళుతున్నాడు. ఇంతకుముందు (ఇరవైవ సర్గలో) రాముడు అతనిని చావు నుండి రక్షించాడు; ఇప్పుడు బంధనం నుండి విడిపిస్తున్నాడు. దయా నీతీ రెండూ ఒకేచోట. శుకుని విడుదల కూడా యుద్ధనీతిలో భాగమే — శత్రువు సత్యం తెలుసుకుని భయపడాలి. శుకుడు ‘పరమసంత్రస్తః’ (మిక్కిలి భయపడినవాడు) — ఆ భయాన్ని అతడు రావణుని సభలో కూడా మోసుకువెళతాడు, అది తరువాతి సంవాదంలో కనిపిస్తుంది.

రావణుడు నవ్వుతున్నట్టుగా శుకునితో ఇలా అన్నాడు: ‘నీ ఈ రెక్కలు ఎందుకు ఇలా తెల్లబోయాయి? రెక్కలు పీకబడినవానిలా కనిపిస్తున్నావు. నీవు ఆ చంచలచిత్తుల వశంలో పడలేదు కదా?’ అప్పుడు రాజు ప్రేరేపించగా భయంతో కలవరపడిన అతడు ఉత్తముడైన రాక్షసాధిపతికి ఇలా సమాధానం చెప్పాడు: ‘సాగరపు ఉత్తరతీరంలో నీ మాటను నీవు చెప్పినట్టే, స్పష్టంగా, మృదువైన వాక్కుతో, ఊరడిస్తూ చెప్పాను. నన్ను చూడగానే కోపించిన వానరులు ఎగిరి నన్ను పట్టుకున్నారు, పిడికిళ్ళతో కొట్టి చంపడానికీ, రెక్కలు పీకడానికీ మొదలుపెట్టారు. రాక్షసాధిపా, వారితో మాట్లాడటం సాధ్యం కాదు, అక్కడ ప్రశ్నోత్తరాలకు అవకాశం లేదు; వానరులు స్వభావరీత్యా కోపిష్ఠులు, తీక్ష్ణులు. విరాధుని, కబంధుని, ఖరుని చంపినవాడైన ఆ రాముడు సుగ్రీవునితో కలిసి సీత జాడను వెతుకుతూ వచ్చాడు. సాగరంపై సేతువు కట్టి, ఉప్పుసముద్రాన్ని దాటి, రాక్షసులను తరిమివేసి ఈ ధనుర్ధారి రాఘవుడు నిలిచి ఉన్నాడు. పర్వతాల వంటి, మేఘాల వంటి భల్లూకవానర సమూహాల వేలాది సైన్యాలు భూమిని కప్పివేస్తున్నాయి. రాక్షసుల సైన్యసమూహానికీ వానరేంద్రుని బలానికీ, దేవదానవుల మధ్య వలె, సంధి లేదు. వారు ఇప్పటికే ప్రాకారం దగ్గరకు వస్తున్నారు; వెంటనే ఏదో ఒకటి చేయి — సీతను వెంటనే అతనికి అప్పగించు, లేదా యుద్ధం చేయి.’ శుకుని నివేదన నిర్భయమైనది, సత్యమైనది — అతడు రాజుకు అప్రియమైనది కూడా చెబుతాడు. రావణుని పరిహాసం (‘తెల్లబోయిన రెక్కలు’) శుకుని దుర్దశను గుర్తిస్తుంది; ‘వారి వశంలో పడలేదు కదా’ అనే సందేహం రాజు అవిశ్వాసాన్ని చూపుతుంది. శుకుడు రాముని పూర్వకార్యాలను — విరాధ, కబంధ, ఖరుల వధను — గుర్తుచేస్తాడు, దానివల్ల ఆయన శక్తి నిరూపితమైంది. ‘ఏకతరం కురు’ (ఏదో ఒకటి చేయి) అనే వాక్యంలో రెండే మార్గాలు — సంధి లేదా యుద్ధం; మధ్యేమార్గం లేదు. శుకుని మాటలో నాలుగు అంశాలు — వానరుల స్వభావం (కోపిష్ఠులు, మాట్లాడరానివారు), రాముని పూర్వపరాక్రమం, సేతుబంధమనే అద్భుత కార్యం, సైన్యపు అపారత. చివరలో అతడు నిర్ణయాన్ని రాజుపైనే ఉంచుతాడు, కాని ‘సీతను అప్పగించు’ అని మొదట చెప్పడం ద్వారా తన అభిప్రాయాన్ని కూడా గూఢంగా ప్రకటిస్తాడు. ‘దేవదానవుల మధ్య వలె’ అనే ఉపమ — శాశ్వత వైరం — సంధి అసంభవమని చూపుతుంది; రావణునికి కూడా ఇది స్పష్టమైన సందేశం. ‘అనేకచిత్తానామ్’ (చంచలచిత్తుల) అనే రావణుని పరిహాసానికి శుకుడు బదులు చెప్పడు, వాస్తవాన్నే చెబుతాడు — ఇది సద్గూఢచారి ధర్మం. శుకుని భయం సహజమైనది — అతడు ఒకసారి వానరులచేత బాధింపబడ్డాడు, ఇప్పుడు రాజు కోపానికి కూడా భయపడుతున్నాడు.

శుకుని మాట విని కోపంతో ఎర్రబడిన కళ్ళు గల రావణుడు చూపుతోనే దహిస్తున్నట్టుగా ఇలా అన్నాడు: ‘దేవగంధర్వదానవులు నాతో యుద్ధం చేసినా, సర్వలోకాల భయం వల్ల కూడా సీతను నేను ఎన్నటికీ అప్పగించను. వసంతంలో పూచిన వృక్షంపైకి మత్తెక్కిన తుమ్మెదలు పరుగెత్తినట్టు, నా బాణాలు రాఘవునిపైకి ఎప్పుడు పరుగెత్తుతాయి? ధనుస్సు నుండి విడిచిన జ్వలించే బాణాలతో, రక్తంతో తడిసిన శరీరం గల అతనిని, ఉల్కలతో ఏనుగును వలె, ఎప్పుడు మండిస్తాను? ఉదయించే సూర్యుడు అన్ని జ్యోతిస్సుల కాంతిని హరించినట్టు, గొప్ప బలంతో చుట్టుముట్టబడిన నేను అతని బలాన్ని హరిస్తాను. నా వేగం సాగరపు వేగం వంటిది, బలం వాయువు బలం వంటిది; దాశరథికి అది తెలియదు, అందుకే నాతో యుద్ధం చేయాలనుకుంటున్నాడు. నా అమ్ములపొదిలో పడుకున్న, విషసర్పాల వంటి బాణాలను రాముడు యుద్ధంలో చూడలేదు, అందుకే నాతో యుద్ధం చేయాలనుకుంటున్నాడు. ఆ రాఘవుడు ఇంతకుముందు యుద్ధంలో నా వీర్యాన్ని ఎరుగడు. బాణపు కొనలతో వాయించబడేదీ, అల్లెతాడు శబ్దంతో తుములమైనదీ, ఆర్తుల ఆక్రందనలే మహాధ్వనిగా గల గీతం గలదీ, నారాచాల తాళధ్వని గలదీ, శత్రుసైన్యమనే భయంకరమైన నది రూపం గలదీ అయిన నా ధనుస్సు అనే వీణను, యుద్ధమనే మహారంగంలో ప్రవేశించి వాయిస్తాను. వేయి కన్నుల వాసవుడు గానీ, స్వయంగా వరుణుడు గానీ, బాణాగ్నితో కూడిన యముడు గానీ, వైశ్రవణుడు గానీ మహాయుద్ధంలో నన్ను ఎదిరించలేరు.’ రావణుని మాట గర్వానికి పరాకాష్ఠ. అతని ఉపమలు సౌందర్యమయమైనవైనా క్రూరమైనవి — తుమ్మెదలు పూచిన వృక్షం వైపు వెళ్ళినట్టు బాణాలు రాముని శరీరం వైపు. వీణ రూపకం మరీ విస్తృతమైనది — ధనుస్సు వీణ, బాణాల కొనలు వాయించే కోలలు, అల్లెతాడు శబ్దం స్వరం, ఆర్తుల ఆక్రందన గీతం, నారాచాల శబ్దం తాళం, శత్రుసైన్యమనే నది రంగభూమి. యుద్ధం అతనికి సంగీతోత్సవం. ‘న చ దాశరథిర్వేద’ (దాశరథికి తెలియదు) అనే పునరుక్తి అతని ఆత్మవిశ్వాసాన్నీ, పరోక్షంగా అజ్ఞానాన్నీ చూపుతుంది — రాముని బలం తెలియనిది అతనికే. చివరి వంశస్థ శ్లోకంలో అతడు నలుగురు లోకపాలుర పేర్లు ఎత్తుతాడు, వారికి కూడా అజేయుడనని. ఈ దంభం తరువాత అతని పతనానికి పూర్వసూచన. రావణుని భాషణ శుకుని సత్యవచనానికి ప్రత్యుత్తరం; అతడు వాస్తవాలను ఖండించడు, ఆత్మప్రశంసతో వాటిని ఉపేక్షిస్తాడు. సాగరవేగం, వాయుబలం అనే ఆత్మోపమలు కూడా వ్యంగ్యంతో నిండినవి — సాగరుడే రామునికి దారి ఇచ్చాడు, మారుతి (హనుమంతుడు) యే లంకను దహించాడు. ఇలా కవి రావణుని గర్వాన్ని అతని మాటలతోనే పరిహసిస్తాడు. ‘కదా’ (ఎప్పుడు) అనే ప్రశ్న రెండుసార్లు ఆవృత్తి కావడం అతని అసహనాన్ని చూపుతుంది — అతడు యుద్ధం కోసం ఎదురుచూస్తున్నట్టుంది. ‘సర్వలోకభయాదపి’ (సర్వలోకాల భయం వల్ల కూడా) అనే మాట అతని దురాగ్రహానికి పరాకాష్ఠ; సీతను తిరిగి ఇవ్వడం అతనికి అవమానం, నీతి కాదు. కాబట్టి శుకుని సలహా నిష్ఫలమైంది.

சுக்ரீவனால் முறைப்படி ஒழுங்குபடுத்தப்பட்ட அந்த வீரர் கூட்டம், மங்கலமான விண்மீன்களோடும் சந்திரனோடும் கூடிய இலையுதிர்காலப் பௌர்ணமி இரவு போல ஒளிர்ந்தது. கடல் போன்ற அந்தப் படைப்பெருக்கால் அழுத்தப்பட்ட பூமி அஞ்சியது போல வேகமாக அசைந்தது. பிறகு காட்டில் வாழும் வானரர்கள் இலங்கையில் பேரிகைகளும் மிருதங்கங்களும் முழங்கிய, மயிர்க்கூச்செறியச் செய்யும் பேரொலியைக் கேட்டார்கள். அந்த ஒலியால் வானரப் படைத்தலைவர்கள் பெருமகிழ்ச்சி அடைந்தார்கள்; அந்த ஒலியைப் பொறுக்காமல் அதைவிட உரத்து முழங்கினார்கள். ராக்ஷசர்களும் வானரர்களின் அந்த முழக்கத்தை, வானில் செருக்குடன் முழங்கும் மேகங்களின் ஒலி போலக் கேட்டார்கள். இங்கே இரு படைகளின் முதல் தொடர்பு ஒலியால் மட்டுமே — பார்வை இன்னும் இல்லை, ஆனால் முழக்கம் ஒருவரை ஒருவர் எட்டுகிறது. இலங்கையின் பேரிகை முழக்கம் போருக்கு ஆயத்தமாக இருப்பதன் அடையாளம்; வானரர்களின் எதிர்முழக்கம் அதற்கு மறுமொழி. ‘அம்ருஷ்யமாணா:’ (பொறுக்காமல்) என்ற சொல்லால் வானரர்களின் போட்டி உணர்வு சுட்டப்படுகிறது — பகைவனின் முழக்கத்தைப் பொறுக்க முடியாமல் அவர்கள் இன்னும் அதிகமாக முழங்குகிறார்கள். இலையுதிர்காலப் பௌர்ணமியின் உவமை படையின் அமைதியான, ஒழுங்கான அழகையும், கடலின் உவமை அதன் பரப்பையும் வேகத்தையும் காட்டுகின்றன — ஒரே நிகழ்ச்சியில் இனிய உருவமும் அச்சந்தரும் உருவமும். பூமி நடுங்குவது படையின் பாரம் பற்றிய மிகைக் கூற்று; இது புராணக் காவியங்களில் புகழ்பெற்றது. இந்தச் சர்க்கத்தில் படை முதன்முறையாக இலங்கையின் அருகே நிற்கிறது; ஆகவே கவி அதன் அழகையும் அச்சந்தரும் தன்மையையும் ஒருசேரக் காட்டுகிறார். பகைவனின் முழக்கத்தைக் கேட்டு வானரர்கள் அஞ்சவில்லை, மகிழ்கிறார்கள் — போருக்கான ஊக்கம் அவர்களிடம் நிறைந்திருக்கிறது. மேக முழக்கத்தின் உவமையால் வானரர்களின் முழக்கம் வானெங்கும் பரவியது என்று சுட்டப்படுகிறது.

பலவண்ணக் கொடிகளும் பதாகைகளும் உடைய இலங்கையைக் கண்டு, தசரதனின் மைந்தன் வேதனையுறும் உள்ளத்துடன் மனத்தால் சீதையை நினைத்தான்: ‘இங்கே மான்குட்டி போன்ற கண்களுடைய அவள், செவ்வாய்க் கோளால் பீடிக்கப்பட்ட ரோகிணி போல, ராவணனால் சிறைவைக்கப்பட்டிருக்கிறாள்.’ நீண்ட, வெப்பமான பெருமூச்சு விட்டு, லக்ஷ்மணனை நோக்கி, அந்த வீரன் அந்த நேரத்துக்கு ஏற்ற தன் சொல்லைச் சொன்னான்: ‘லக்ஷ்மணா, மலையுச்சியில் விசுவகர்மாவால் மனத்தாலேயே படைக்கப்பட்டது போன்ற, வானத்தைத் தீண்டி வரைவது போல உயர்ந்து நிற்கும் இலங்கையைப் பார். முன்பு பல விமானங்கள் நிறைந்ததாக அமைக்கப்பட்ட இந்த இலங்கை, வெண்மேகங்களால் மூடப்பட்ட விஷ்ணுவின் அடியான வானம் போல ஒளிர்கிறது. சித்திரரதம் போன்ற, பலவகைப் பறவைகள் ஒலிக்கும், பழங்களும் மலர்களும் நிறைந்த, மங்கலமான, மலர்ந்த காடுகளால் இது அழகுற்றிருக்கிறது. களித்த பறவைகளும், மலர்களில் மறைந்த வண்டுகளும், குயில்கள் நிறைந்த பகுதிகளும் உடைய, இனிய காற்று மீண்டும் மீண்டும் அசைக்கும் உபவனங்களைப் பார்.’ ராமனின் மனத்தில் இரண்டு உணர்வுகள் ஒருசேர உள்ளன — சீதையைப் பிரிந்த துயரம், இலங்கையின் அழகில் வியப்பு. ரோகிணியின் உவமை தனிப் பொருள் பொதிந்தது — ரோகிணி சந்திரனின் அன்புக்குரியவள், செவ்வாய் கொடிய கோள்; அதுபோலச் சீதை ராமனின் அன்புக்குரியவள், கொடிய ராவணனால் துன்புறுத்தப்படுகிறாள். இலங்கை ‘மனத்தாலேயே படைக்கப்பட்டது போன்றது’ — அதன் சிற்பம் மனிதத் திறமைக்கு அப்பாற்பட்டது, விசுவகர்மாவின் சங்கல்பத்தாலேயே உண்டானது போன்றது. அதன் தோட்டங்கள் குபேரனின் சைத்ரரத வனத்துக்கு நிகரானவை. காற்று மலர்களை அசைக்கிறது, வண்டுகள் மலர்களில் மறைந்துள்ளன, குயில்கள் கூவுகின்றன — போருக்கு முந்தைய கணத்தில் வசந்தம் போன்ற அமைதியான சித்திரம். இந்த முரண் இரக்க உணர்வை உண்டாக்குகிறது — இத்தகைய அழகிய நகரம் விரைவில் போர்க்களமாகும். ராமனின் நீண்ட வெப்பமான பெருமூச்சு அவனுடைய உள்ளத் துயரத்தை வெளிப்படுத்துகிறது; அதை அவன் படையின் முன் காட்டுவதில்லை. லக்ஷ்மணனே அவனுடைய அந்தரங்கமானவன்; ஆகவே அவனை நோக்கியே பேசுகிறான். இலங்கையை வருணிப்பதன் மூலம் ராமன் பகைவனின் செல்வச் செழிப்பை ஒப்புக்கொள்கிறான் — அவன் பகைவனைக் குறைத்து மதிப்பதில்லை. ‘விஷ்ணுவின் அடி’ என்பது வானத்தின் பெயர்; அது வாமன அவதாரத்தில் விஷ்ணு அடியெடுத்து வைத்ததை நினைவூட்டுகிறது. நகரின் உயரம், விமானங்களின் மிகுதி, தோட்டங்களின் அழகு — இவை அனைத்தும் ராவணனின் செழிப்புக்குச் சான்றுகள். ஆனால் அதே நகரில் சீதை சிறைப்பட்டிருக்கிறாள் — அழகின் நடுவே துயரம். குயில்களையும் வண்டுகளையும் குறிப்பிடுவது வசந்த காலத்தைச் சுட்டுகிறது; அது பிரிந்திருப்பவர்களின் துயரத்தைப் பெருக்கும் என்பது காவிய மரபு.

இவ்வாறு லக்ஷ்மணனிடம் பேசிவிட்டு, தசரதனின் மைந்தன் ராமன் நூல்களில் சொல்லப்பட்ட முறைப்படி அங்கே படையைப் பிரித்து, வானரப் படைக்கு ஆணையிட்டான்: ‘வெல்லுதற்கரிய அங்கதன் நீலனோடு மார்பிடத்தில் நிற்கட்டும். வானரக் கூட்டத்தால் சூழப்பட்ட ரிஷபன் என்ற வானரன் வானரப் படையின் வலப்பக்கத்தைச் சார்ந்து நிற்கட்டும். மதயானை போல வெல்லுதற்கரிய, வேகமுடைய கந்தமாதனன் இடப்பக்கத்தில் நிலைகொண்டு நிற்கட்டும். நான் லக்ஷ்மணனோடு கவனத்துடன் தலைப்பகுதியில் நிற்பேன். ஜாம்பவான், சுஷேணன், வேகதர்சி — கரடிகளில் முதன்மையான அந்த மூன்று மகாத்மாக்களும் வயிற்றுப் பகுதியைக் காக்கட்டும். ஒளியால் சூழப்பட்ட பிரசேதஸ் (வருணன்) உலகின் மேற்குப் பாதியைக் காப்பது போல, வானர அரசன் சுக்ரீவன் வானரப் படையின் பின்பகுதியைக் காக்கட்டும்.’ நன்கு பிரிக்கப்பட்ட பெரும் அணிவகுப்புடைய, பெரும் வானரர்களால் காக்கப்பட்ட அந்தப் படை மேகங்கள் நிறைந்த வானம் போல ஒளிர்ந்தது. மலைச் சிகரங்களையும் பெரிய மரங்களையும் எடுத்துக்கொண்டு, போரில் இலங்கையை நசுக்க விரும்பிய வானரர்கள் இலங்கையை அடைந்தார்கள். ‘சிகரங்களாலோ குத்துகளாலோ இந்த இலங்கையைச் சிதறடிப்போம்’ என்று வானரத் தலைவர்கள் அனைவரும் மனத்தில் உறுதி கொண்டார்கள். அணிவகுப்பு கருடனின் உடல் வடிவில் அமைக்கப்பட்டது — தலை, மார்பு, இரு பக்கங்கள், வயிறு, பின்பகுதி. ராமன் தானே தலைப்பகுதியில் — முன்னணியில் — நிற்கிறான்; அங்கேதான் ஆபத்து மிகப் பெரியது. சுக்ரீவன் பின்பகுதியில், மேற்குத் திசையின் காவலனான வருணனைப் போல. இவ்வாறு முதன்மையானவர்கள் அனைவரும் தத்தம் இடத்தில் நியமிக்கப்பட்டார்கள்; இதனால் படை எல்லாப் பக்கமும் காக்கப்பட்டது. படை மேகம் சூழ்ந்த வானம் போன்றது — வானரர்களின் பலவண்ண உடல்கள் மேகங்கள் போன்றவை. வானரர்களின் விருப்பம் எளிமையானது — குத்துகளாலும் சிகரங்களாலும் இலங்கையைத் தூளாக்குவது. அணிவகுப்பே போர் நூலின் அடிப்படை. அங்கதன் இளவரசன், நீலன் படைத்தலைவன் — இருவருமே மார்பிடத்தில், அங்கேதான் முதல் மோதல் நிகழும். ரிஷபனும் கந்தமாதனனும் பக்கக் காவலர்கள், ஏனெனில் பகைவர்கள் பக்கவாட்டில் தாக்கக்கூடும். கரடிகள் வயிற்றுப் பகுதியில் — படையின் நடுவில் — அங்கே சுமை தூக்குபவர்களும் வலிமையற்றவர்களும் காக்கப்படுகிறார்கள். பின்பகுதியில் சுக்ரீவன் — அரசனே பின்புறத்தைக் காக்கிறான்; இதனால் யாரும் ஓடிவிடுவதில்லை, பகைவனும் பின்னாலிருந்து வருவதில்லை. இவ்வாறு ஒவ்வொருவரின் இடமும் அவரவர் பண்புக்கேற்ப வகுக்கப்பட்டது. வானரர்களின் உறுதி — ‘சிகரங்களாலோ குத்துகளாலோ’ — அவர்களுடைய ஆயுதங்கள் இயற்கை தந்தவையே என்று சுட்டுகிறது; அவர்கள் வில்லும் அம்பும் ஏந்துவதில்லை, மலைகளையும் மரங்களையுமே. பிரசேதஸின் உவமையால் சுக்ரீவனின் இடம் திசைக்காவலனின் இடம் போல முக்கியமானது என்று சுட்டப்படுகிறது.

பிறகு பேரொளியுடைய ராமன் சுக்ரீவனிடம் சொன்னான்: ‘படைகள் நன்கு பிரிக்கப்பட்டுவிட்டன; இந்தச் சுகன் விடுவிக்கப்படட்டும்.’ ராமனின் சொல்லைக் கேட்டு, பெருவலிமையுடைய வானர அரசன் ராமனின் ஆணைப்படி அந்தத் தூதன் சுகனை விடுவித்தான். ராமனின் சொல்லால் விடுவிக்கப்பட்ட, வானரர்களால் துன்புறுத்தப்பட்ட, மிகவும் அஞ்சிய சுகன் ராக்ஷச அரசனிடம் சென்றான். ராமனின் நீதி இங்கே நுட்பமானது — அணிவகுப்பு அமைக்கப்பட்டுவிட்டது; ஆகவே பகைவனின் ஒற்றன் காண்பது அச்சம் தருவதாகவே இருக்கும். சுகன் இப்போது வானரப் படையின் நேரடிச் சான்றை ராவணனிடம் கொண்டு செல்கிறான். முன்பு (இருபதாம் சர்க்கத்தில்) ராமன் அவனைக் கொல்லப்படாமல் காத்தான்; இப்போது கட்டிலிருந்து விடுவிக்கிறான். இரக்கமும் நீதியும் இரண்டும் ஒருசேர. சுகனை விடுவிப்பதும் போர் நீதியின் ஒரு கூறே — பகைவன் உண்மையை அறிந்து அஞ்சட்டும். சுகன் ‘மிகவும் அஞ்சியவன்’ — அந்த அச்சத்தை அவன் ராவணனின் அவைக்கும் கொண்டு செல்கிறான்; இது அடுத்த உரையாடலில் தெரிகிறது.

ராவணன் சிரிப்பவன் போலச் சுகனிடம் சொன்னான்: ‘உன் இந்தச் சிறகுகள் ஏன் வெளுத்திருக்கின்றன? சிறகுகள் வெட்டப்பட்டவன் போலத் தோன்றுகிறாயே. பல மனமுடைய அவர்களின் வசத்தில் நீ சிக்கவில்லையே?’ பிறகு அரசனால் தூண்டப்பட்ட, அச்சத்தால் கலங்கிய அவன், சிறந்த ராக்ஷச அரசனிடம் இந்தச் சொல்லைப் பதிலாகச் சொன்னான்: ‘கடலின் வடகரையில் நான் உன் சொல்லைச் செய்தி உள்ளபடியே, சிரமமின்றி, மென்மையான குரலில், சமாதானமாகச் சொன்னேன். பார்த்தவுடனேயே சினம் கொண்ட வானரர்கள் பாய்ந்து என்னைப் பிடித்தார்கள்; குத்துகளால் அடிக்கவும் சிறகுகளைப் பிய்க்கவும் தொடங்கினார்கள். ராக்ஷச அரசே, அவர்களிடம் பேசவே முடியாது; அங்கே வினவுவதற்கே இடமில்லை; வானரர்கள் இயல்பாகவே சினம் மிக்கவர்கள், கடுமையானவர்கள். விராதனையும், கபந்தனையும், கரனையும் கொன்றவனான அந்த ராமன், சுக்ரீவனோடு சீதையின் இருப்பிடத்துக்கு வந்திருக்கிறான். கடலில் அணை கட்டி, உப்புக்கடலைக் கடந்து, ராக்ஷசர்களை உதறித் தள்ளி, வில்லேந்திய இந்த ராகவன் நிற்கிறான். மலைகளையும் மேகங்களையும் போன்ற கரடி-வானரக் கூட்டங்களின் ஆயிரக்கணக்கான படைப்பிரிவுகள் பூமியை மூடுகின்றன. தேவர்களுக்கும் தானவர்களுக்கும் இடையே போல, ராக்ஷசர்களின் படைப்பெருக்குக்கும் வானர அரசனின் படைக்கும் இடையே சமாதானம் இல்லை. அவர்கள் விரைவில் மதிலை அடைவார்கள்; விரைவில் இரண்டில் ஒன்றைச் செய் — சீதையை இவனிடம் விரைவில் ஒப்படை, அல்லது போர் தொடங்கப்படட்டும்.’ சுகனின் அறிவிப்பு அச்சமற்றது, உண்மையானது — அரசனுக்குப் பிடிக்காததையும் அவன் சொல்கிறான். ராவணனின் கேலி (‘வெளுத்த சிறகுகள்’) சுகனின் அவல நிலையைக் குறிக்கிறது; ‘அவர்களின் வசத்தில் சிக்கவில்லையே’ என்ற ஐயம் அரசனின் நம்பிக்கையின்மையைக் காட்டுகிறது. சுகன் ராமனின் முந்தைய செயல்களை — விராதன், கபந்தன், கரன் ஆகியோரின் வதத்தை — நினைவூட்டுகிறான்; அவற்றால் அவனுடைய ஆற்றல் நிரூபிக்கப்பட்டுள்ளது. ‘இரண்டில் ஒன்றைச் செய்’ என்ற வாக்கியத்தில் இரண்டே வழிகள் — சமாதானம் அல்லது போர்; நடுவழி இல்லை. சுகனின் சொல்லில் நான்கு கூறுகள் — வானரர்களின் இயல்பு (சினம் மிக்கவர்கள், பேச முடியாதவர்கள்), ராமனின் முந்தைய பராக்கிரமம், அணை கட்டிய அற்புதச் செயல், படையின் எல்லையின்மை. இறுதியில் அவன் முடிவை அரசனிடமே விடுகிறான்; ஆனால் ‘சீதையை ஒப்படை’ என்பதை முதலில் சொல்வதன் மூலம் தன் கருத்தையும் மறைமுகமாக வெளிப்படுத்துகிறான். ‘தேவர்களுக்கும் தானவர்களுக்கும் இடையே போல’ என்ற உவமை — என்றும் தொடரும் பகைமை — சமாதானம் இயலாதது என்பதைக் காட்டுகிறது; ராவணனுக்கும் இது தெளிவான செய்தி. ‘பல மனமுடையவர்கள்’ என்ற ராவணனின் கேலிக்குச் சுகன் பதில் சொல்வதில்லை, உண்மையை மட்டுமே சொல்கிறான் — இதுவே நல்ல ஒற்றனின் அறம். சுகனின் அச்சம் இயல்பானது — அவன் ஒருமுறை வானரர்களால் துன்புறுத்தப்பட்டான், இப்போது அரசனின் சினத்துக்கும் அஞ்சுகிறான்.

சுகனின் சொல்லைக் கேட்டு, சினத்தால் சிவந்த கண்களுடைய ராவணன் பார்வையாலேயே எரிப்பவன் போல இந்தச் சொல்லைச் சொன்னான்: ‘தேவர்களும் கந்தர்வர்களும் தானவர்களும் என்னோடு போரிட்டாலும், எல்லா உலகங்களுக்கும் அஞ்சியும் சீதையை நான் தரவே மாட்டேன். வசந்தத்தில் மலர்ந்த மரத்தை மதம் கொண்ட வண்டுகள் மொய்ப்பது போல, என் அம்புகள் எப்போது ராகவனை நோக்கிப் பாயும்? வில்லிலிருந்து விடுபடும் எரியும் அம்புகளால், இரத்தம் பூசிய உடலுடைய அவனை, எரிகொள்ளிகளால் யானையை எரிப்பது போல எப்போது எரிப்பேன்? பெரும் படையால் சூழப்பட்ட நான், உதிக்கும் சூரியன் எல்லா ஒளிக்கோள்களின் ஒளியையும் பறிப்பது போல, அவனுடைய வலிமையைப் பறிப்பேன். என் வேகம் கடலைப் போன்றது, வலிமை காற்றைப் போன்றது; தசரதனின் மைந்தன் அதை அறியவில்லை; அதனால்தான் என்னோடு போரிட விரும்புகிறான். அம்பறாத்தூணியில் துயிலும், நஞ்சுடைய பாம்புகள் போன்ற என் அம்புகளை ராமன் போரில் கண்டதில்லை; அதனால்தான் என்னோடு போரிட விரும்புகிறான். அந்த ராகவன் முன்பு போரில் என் வீரத்தை அறிந்ததில்லை. அம்பு நுனிகளால் மீட்டப்படுவதும், நாணொலியால் பேரொலி எழுப்புவதும், துன்புற்றவர்களின் அலறலே பெரும் பாடலாக உடையதும், இரும்பம்புகளின் ஒலியே தாளமாக உடையதும், பகைவர் படையாகிய அச்சந்தரும் நதியே பெரும் அரங்கமாக உடையதுமான என் வில்லாகிய வீணையை, அந்த அரங்கில் இறங்கிப் போரில் இசைப்பேன். ஆயிரம் கண்களுடைய வாசவனாலும் (இந்திரனாலும்), வருணனாலேயும், அம்பின் நெருப்புடைய யமனாலும், வைச்ரவணனாலும் (குபேரனாலும்) பெரும் போரில் என்னை வெல்ல முடியாது.’ ராவணனின் சொல் செருக்கின் உச்சம். அவனுடைய உவமைகள் அழகானவையாக இருந்தும் கொடியவை — வண்டுகள் மலர்ந்த மரத்தை மொய்ப்பது போல அம்புகள் ராமனின் உடலை மொய்க்கும். வீணையின் உருவகம் தனிப்பட விரிவானது — வில் வீணை, அம்பு நுனிகள் மீட்டும் கோல்கள், நாணொலி சுரம், துன்புற்றவர்களின் அலறல் பாடல், இரும்பம்புகளின் ஒலி தாளம், பகைவர் படை நதி போன்ற அரங்கம். போர் அவனுக்கு ஓர் இசைவிழா. ‘தசரதனின் மைந்தன் அறியவில்லை’ என்ற மீண்டும் வரும் சொல் அவனுடைய தன்னம்பிக்கையையும், மறைமுகமாக அவனுடைய அறியாமையையும் காட்டுகிறது — ராமனின் வலிமையை அறியாதவன் அவனே. இறுதி வம்சஸ்த சுலோகத்தில் அவன் நான்கு உலகக் காவலர்களின் பெயரைச் சொல்லி, அவர்களாலும் தான் வெல்லப்பட முடியாதவன் என்கிறான். இந்தத் தற்பெருமை பின்னர் அவனுடைய வீழ்ச்சியின் முன்னறிவிப்பு. ராவணனின் பேச்சு சுகனின் உண்மைச் சொல்லுக்கு மறுமொழி; அவன் உண்மைகளை மறுப்பதில்லை, தற்புகழ்ச்சியால் அவற்றைப் புறக்கணிக்கிறான். ‘கடலின் வேகம், காற்றின் வலிமை’ என்ற தன்னைப் பற்றிய உவமைகளும் நயம் நிறைந்தவை — கடலே ராமனுக்கு வழி தந்தது, மாருதியே (அனுமனே) இலங்கையை எரித்தான். கவி இவ்வாறு ராவணனின் செருக்கை அவனுடைய சொற்களாலேயே எள்ளி நகையாடுகிறார். ‘எப்போது’ என்ற கேள்வி இருமுறை வருவது அவனுடைய பொறுமையின்மையைக் காட்டுகிறது — அவன் போருக்காகக் காத்திருப்பவன் போல. ‘எல்லா உலகங்களுக்கும் அஞ்சியும்’ என்ற சொல் அவனுடைய பிடிவாதத்தின் உச்சம்; சீதையைத் திருப்பித் தருவது அவனுக்கு அவமானம், நீதியல்ல. ஆகவே சுகனின் அறிவுரை பயனற்றுப் போகிறது.

ಸುಗ್ರೀವನಿಂದ ಯಥಾವಿಧಿಯಾಗಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೊಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ವೀರರ ಸಮೂಹವು ಶುಭನಕ್ಷತ್ರಗಳಿಂದಲೂ ಚಂದ್ರನಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದ ಶರತ್ಕಾಲದ ಹುಣ್ಣಿಮೆಯ ರಾತ್ರಿಯಂತೆ ಶೋಭಿಸಿತು. ಸಾಗರದಂತಹ ಆ ಸೈನ್ಯಪ್ರವಾಹದಿಂದ ಪೀಡಿತವಾದ ಭೂಮಿ ಭಯಗೊಂಡಂತೆ ವೇಗವಾಗಿ ನಡುಗಿತು. ಆಗ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ವಾನರರು ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ಭೇರಿ-ಮೃದಂಗಗಳಿಂದ ಮೊಳಗುತ್ತಿದ್ದ, ತುಮುಲವಾದ, ರೋಮಾಂಚಕಾರಿಯಾದ ಕೋಲಾಹಲವನ್ನು ಕೇಳಿದರು. ಆ ಘೋಷದಿಂದ ವಾನರಯೂಥಪತಿಗಳು ಹರ್ಷಗೊಂಡರು; ಆ ಘೋಷವನ್ನು ಸಹಿಸದೆ ಅವರು ಅದಕ್ಕಿಂತಲೂ ಜೋರಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸಿದರು. ರಾಕ್ಷಸರೂ ವಾನರರ ಆ ಗರ್ಜನೆಯನ್ನು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ದರ್ಪದಿಂದ ಗುಡುಗುವ ಮೇಘಗಳ ಧ್ವನಿಯಂತೆ ಕೇಳಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಸೇನೆಗಳ ಮೊದಲ ಸಂಪರ್ಕ ಶಬ್ದದಿಂದಲೇ — ಅವು ಇನ್ನೂ ಪರಸ್ಪರ ಕಂಡಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಘೋಷ ಒಂದನ್ನೊಂದು ತಲುಪುತ್ತದೆ. ಲಂಕೆಯ ಭೇರಿಘೋಷ ಯುದ್ಧಸಿದ್ಧತೆಯ ಸೂಚಕ; ವಾನರರ ಪ್ರತಿಘೋಷ ಅದಕ್ಕೆ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರ. ‘ಅಮೃಷ್ಯಮಾಣಾಃ’ (ಸಹಿಸದೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ವಾನರರ ಸ್ಪರ್ಧಾಭಾವ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಶತ್ರುವಿನ ಘೋಷವನ್ನು ಅವರು ಸಹಿಸಲಾರರು, ಆದ್ದರಿಂದ ಇನ್ನೂ ಜೋರಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಾರೆ. ಶರತ್ಕಾಲದ ಹುಣ್ಣಿಮೆಯ ಉಪಮೆ ಸೇನೆಯ ಶಾಂತ, ಸುವ್ಯವಸ್ಥಿತ ಶೋಭೆಯನ್ನೂ, ಸಾಗರದ ಉಪಮೆ ಅದರ ವಿಸ್ತಾರವನ್ನೂ ವೇಗವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತವೆ — ಒಂದೇ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ಸೌಮ್ಯ ಮತ್ತು ಭೀಷಣ ರೂಪ. ಭೂಮಿಯ ಕಂಪನ ಸೇನೆಯ ಭಾರದ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿ, ಇದು ಪುರಾಣ-ಕಾವ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸೇನೆ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಲಂಕೆಯ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಕವಿ ಅದರ ಶೋಭೆಯನ್ನೂ ಭಯಾನಕತೆಯನ್ನೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಶತ್ರುವಿನ ಘೋಷವನ್ನು ಕೇಳಿ ವಾನರರು ಭಯಪಡಲಿಲ್ಲ, ಹರ್ಷಗೊಂಡರು — ಯುದ್ಧದ ಉತ್ಸಾಹ ಅವರಲ್ಲಿ ತುಂಬಿದೆ. ಮೇಘಗರ್ಜನೆಯ ಉಪಮೆಯಿಂದ ವಾನರರ ನಾದ ಆಕಾಶವ್ಯಾಪಿ ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ.

ಬಣ್ಣಬಣ್ಣದ ಧ್ವಜಪತಾಕೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಕಂಡು ದಾಶರಥಿಯು ನೊಂದ ಚಿತ್ತದಿಂದ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ಸೀತೆಯನ್ನು ನೆನೆದನು: ‘ಇಲ್ಲಿ ಆ ಜಿಂಕೆಮರಿಯ ಕಣ್ಣಿನವಳು, ಕೆಂಪುದೇಹದ ಗ್ರಹದಿಂದ ಆಕ್ರಮಿತಳಾದ ರೋಹಿಣಿಯಂತೆ, ರಾವಣನಿಂದ ಬಂಧನದಲ್ಲಿರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾಳೆ.’ ದೀರ್ಘವಾಗಿ ಬಿಸಿಯಾಗಿ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಟ್ಟು, ಲಕ್ಷ್ಮಣನತ್ತ ನೋಡಿ ಆ ವೀರನು ಆ ಸಮಯಕ್ಕೆ ತಕ್ಕ ತನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು: ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣಾ, ಬೆಟ್ಟದ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಕರ್ಮನು ಮನಸ್ಸಿನಿಂದಲೇ ನಿರ್ಮಿಸಿದಂತಿರುವ, ಆಕಾಶವನ್ನು ಗೀಚುತ್ತಿರುವಂತೆ ಎದ್ದುನಿಂತಿರುವ ಲಂಕೆಯನ್ನು ನೋಡು. ಹಿಂದೆ ಅನೇಕ ವಿಮಾನಗಳಿಂದ ತುಂಬಿ ನಿರ್ಮಿತವಾದ ಈ ಲಂಕೆಯು ಬಿಳಿಯ ಮೋಡಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾದ ವಿಷ್ಣುಪದವೆಂಬ ಆಕಾಶದಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದೆ. ಚೈತ್ರರಥವನಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ, ನಾನಾ ಪಕ್ಷಿಗಳ ಕಲರವದಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಹಣ್ಣು-ಹೂವುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಸುಂದರವಾದ ಹೂಬಿಟ್ಟ ವನಗಳಿಂದ ಶೋಭಿತವಾಗಿದೆ. ಮತ್ತ ಪಕ್ಷಿಗಳಿರುವ, ದುಂಬಿಗಳು ಹೂವುಗಳಲ್ಲಿ ಹುದುಗಿರುವ, ಕೋಗಿಲೆಗಳು ಗುಂಪುಗುಂಪಾಗಿರುವ ಉಪವನಗಳನ್ನು ನೋಡು; ಹಿತವಾದ ತಂಗಾಳಿ ಅವನ್ನು ತೂಗಾಡಿಸುತ್ತಿದೆ.’ ರಾಮನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಭಾವಗಳು — ಸೀತೆಯ ವಿಯೋಗದುಃಖ, ಲಂಕೆಯ ಸೌಂದರ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿಸ್ಮಯ. ರೋಹಿಣಿಯ ಉಪಮೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸಾರ್ಥಕ — ರೋಹಿಣಿ ಚಂದ್ರನ ಪ್ರಿಯೆ, ಕೆಂಪುದೇಹದ ಮಂಗಳಗ್ರಹ ಕ್ರೂರ; ಹಾಗೆಯೇ ರಾಮನ ಪ್ರಿಯೆ ಸೀತೆ ಕ್ರೂರನಾದ ರಾವಣನಿಂದ ಪೀಡಿತಳು. ಲಂಕೆ ‘ಮನಸಾ ಇವ ಕೃತಾ’ (ಮನಸ್ಸಿನಿಂದಲೇ ನಿರ್ಮಿಸಿದಂತಿದೆ) — ಅದರ ಶಿಲ್ಪ ಮಾನವಕೌಶಲವನ್ನು ಮೀರಿದ್ದು, ವಿಶ್ವಕರ್ಮನ ಸಂಕಲ್ಪಮಾತ್ರದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದಂತಿದೆ. ಅದರ ಉದ್ಯಾನಗಳು ಕುಬೇರನ ಚೈತ್ರರಥವನಕ್ಕೆ ಸಮಾನ. ಗಾಳಿ ಹೂವುಗಳನ್ನು ತೂಗಾಡಿಸುತ್ತದೆ, ದುಂಬಿಗಳು ಹೂವುಗಳಲ್ಲಿ ಹುದುಗಿವೆ, ಕೋಗಿಲೆಗಳು ಕೂಗುತ್ತಿವೆ — ಯುದ್ಧದ ಹಿಂದಿನ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ವಸಂತದಂತಹ ಶಾಂತ ಚಿತ್ರ. ಈ ವೈರುಧ್ಯ ಕರುಣಭಾವವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ — ಇಂತಹ ಸುಂದರ ನಗರ ಶೀಘ್ರದಲ್ಲೇ ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯಾಗುವುದು. ರಾಮನ ದೀರ್ಘವಾದ ಬಿಸಿ ನಿಟ್ಟುಸಿರು ಅವನು ಸೇನೆಯ ಮುಂದೆ ತೋರಿಸದ ಒಳಗಿನ ದುಃಖವನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನೇ ಅವನ ಅಂತರಂಗದವನು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನನ್ನೇ ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ. ಲಂಕೆಯ ವರ್ಣನೆಯಿಂದ ರಾಮನು ಶತ್ರುವಿನ ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ಅವನು ಶತ್ರುವನ್ನು ಕಡೆಗಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ‘ವಿಷ್ಣೋಃ ಪದಮ್’ (ವಿಷ್ಣುಪದ) ಎಂಬುದು ಆಕಾಶದ ಹೆಸರು, ವಾಮನಾವತಾರದಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಹೆಜ್ಜೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ನಗರದ ಎತ್ತರ, ವಿಮಾನಗಳ ಬಾಹುಳ್ಯ, ಉದ್ಯಾನಗಳ ರಮ್ಯತೆ — ಇವೆಲ್ಲವೂ ರಾವಣನ ಸಮೃದ್ಧಿಯ ಪ್ರಮಾಣಗಳು. ಆದರೆ ಅದೇ ನಗರದಲ್ಲಿ ಸೀತೆ ಬಂಧಿತಳು — ಸೌಂದರ್ಯದ ನಡುವೆ ದುಃಖ. ಕೋಗಿಲೆಗಳ ಮತ್ತು ದುಂಬಿಗಳ ಉಲ್ಲೇಖ ವಸಂತಋತುವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ, ಅದು ವಿಯೋಗಿಗಳ ದುಃಖವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಕಾವ್ಯಸಂಪ್ರದಾಯ.

ಹೀಗೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ಮಾತನಾಡಿ ದಾಶರಥಿ ರಾಮನು ಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ ವಿಧಾನದಂತೆ ಅಲ್ಲಿ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ವಿಭಾಗಿಸುತ್ತಾ ಕಪಿಸೇನೆಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು: ‘ದುರ್ಜಯನಾದ ಅಂಗದನು ನೀಲನೊಡನೆ ಎದೆಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲಲಿ. ವಾನರಸಮೂಹದಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಋಷಭನೆಂಬ ವಾನರನು ವಾನರಸೇನೆಯ ಬಲಪಾರ್ಶ್ವವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ನಿಲ್ಲಲಿ. ಮದಗಜದಂತೆ ದುರ್ಧರ್ಷನೂ ವೇಗಶಾಲಿಯೂ ಆದ ಗಂಧಮಾದನನು ಎಡಪಾರ್ಶ್ವವನ್ನು ಅಧಿಷ್ಠಿಸಿ ನಿಲ್ಲಲಿ. ನಾನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ಎಚ್ಚರದಿಂದ ಶಿರೋಭಾಗದಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲುವೆನು. ಜಾಂಬವಂತ, ಸುಷೇಣ, ವೇಗದರ್ಶಿ — ಮಹಾತ್ಮರಾದ ಈ ಮೂವರು ಕರಡಿಮುಖ್ಯರು ಹೊಟ್ಟೆಯ (ಮಧ್ಯ) ಭಾಗವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲಿ. ಲೋಕದ ಪಶ್ಚಿಮಾರ್ಧವನ್ನು ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಆವರಿಸಿರುವ ವರುಣನಂತೆ ಕಪಿರಾಜ ಸುಗ್ರೀವನು ಕಪಿಸೇನೆಯ ಹಿಂಭಾಗವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲಿ.’ ಚೆನ್ನಾಗಿ ವಿಭಾಗಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಮಹಾವ್ಯೂಹವುಳ್ಳ, ಮಹಾವಾನರರಿಂದ ರಕ್ಷಿತವಾದ ಆ ಸೇನೆ ಮೋಡಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಆಕಾಶದಂತೆ ಶೋಭಿಸಿತು. ಗಿರಿಶಿಖರಗಳನ್ನೂ ದೊಡ್ಡ ಮರಗಳನ್ನೂ ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು, ರಣದಲ್ಲಿ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಮರ್ದಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾ ವಾನರರು ಲಂಕೆಯನ್ನು ಸಮೀಪಿಸಿದರು. ‘ಶಿಖರಗಳಿಂದಲೋ ಮುಷ್ಟಿಗಳಿಂದಲೋ ಈ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಚೆಲ್ಲಾಪಿಲ್ಲಿ ಮಾಡುವೆವು’ ಎಂದು ಎಲ್ಲ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರೂ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದರು. ವ್ಯೂಹವನ್ನು ಗರುಡನ ಶರೀರದಂತೆ ಕಲ್ಪಿಸಲಾಗಿದೆ — ಶಿರಸ್ಸು, ಎದೆ, ಪಾರ್ಶ್ವಗಳು, ಹೊಟ್ಟೆ, ಹಿಂಭಾಗ. ರಾಮನು ತಾನೇ ಶಿರಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ — ಮುಂಭಾಗದಲ್ಲಿ — ನಿಲ್ಲುತ್ತಾನೆ, ಅಲ್ಲಿ ಅಪಾಯ ಅತ್ಯಧಿಕ. ಸುಗ್ರೀವನು ಹಿಂಭಾಗದಲ್ಲಿ, ವರುಣನು ಪಶ್ಚಿಮದಿಕ್ಕಿನ ಪಾಲಕನಾಗಿರುವಂತೆ. ಹೀಗೆ ಎಲ್ಲ ಮುಖ್ಯರೂ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ನಿಯುಕ್ತರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಅದರಿಂದ ಸೇನೆ ಎಲ್ಲೆಡೆಯಿಂದಲೂ ರಕ್ಷಿತವಾಗಿದೆ. ಮೋಡಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಆಕಾಶದಂತೆ ಸೇನೆ — ವಾನರರ ನಾನಾ ಬಣ್ಣದ ದೇಹಗಳು ಮೋಡಗಳಂತೆ. ವಾನರರ ಬಯಕೆ ಸರಳ — ಮುಷ್ಟಿಗಳಿಂದಲೂ ಶಿಖರಗಳಿಂದಲೂ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಪುಡಿಮಾಡುವುದು. ವ್ಯೂಹರಚನೆ ಯುದ್ಧಶಾಸ್ತ್ರದ ಮೂಲ. ಅಂಗದನು ಯುವರಾಜ, ನೀಲನು ಸೇನಾಪತಿ — ಇಬ್ಬರೂ ಎದೆಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ, ಅಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಸಂಘರ್ಷ ನಡೆಯುವುದು. ಋಷಭ-ಗಂಧಮಾದನರು ಪಾರ್ಶ್ವರಕ್ಷಕರು, ಏಕೆಂದರೆ ಶತ್ರುಗಳು ಪಕ್ಕಗಳಿಂದ ಆಕ್ರಮಣ ಮಾಡಬಹುದು. ಕರಡಿಗಳು ಹೊಟ್ಟೆಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ — ಸೇನೆಯ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ — ಅಲ್ಲಿ ಹೊರೆಹೊರುವವರೂ ದುರ್ಬಲರೂ ರಕ್ಷಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾರೆ. ಹಿಂಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವ — ರಾಜನೇ ಸ್ವತಃ ಹಿಂಭಾಗವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅದರಿಂದ ಯಾರೂ ಓಡಿಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ, ಶತ್ರುವೂ ಹಿಂದಿನಿಂದ ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬನ ಸ್ಥಾನವನ್ನೂ ಅವನ ಗುಣಕ್ಕನುಸಾರ ನಿರ್ದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ. ವಾನರರ ಸಂಕಲ್ಪ — ‘ಶಿಖರೈಃ ಮುಷ್ಟಿಭಿಃ ವಾ’ (ಶಿಖರಗಳಿಂದಲೋ ಮುಷ್ಟಿಗಳಿಂದಲೋ) — ಅವರ ಶಸ್ತ್ರಗಳು ಪ್ರಕೃತಿದತ್ತವೇ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಅವರು ಬಿಲ್ಲುಬಾಣಗಳನ್ನು ಧರಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಪರ್ವತಗಳನ್ನೂ ಮರಗಳನ್ನೂ ಧರಿಸುತ್ತಾರೆ. ವರುಣನ (ಪ್ರಚೇತಸನ) ಉಪಮೆಯಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನ ಸ್ಥಾನ ದಿಕ್ಪಾಲಕನ ಸ್ಥಾನದಂತೆ ಮಹತ್ವದ್ದು ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ.

ಅನಂತರ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ರಾಮನು ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ಸೈನ್ಯಗಳು ಚೆನ್ನಾಗಿ ವಿಭಾಗಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ; ಈ ಶುಕನನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಬೇಕು.’ ರಾಮನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಹಾಬಲನಾದ ವಾನರೇಂದ್ರನು ರಾಮನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಆ ದೂತ ಶುಕನನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿದನು. ರಾಮನ ಮಾತಿನಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ, ವಾನರರಿಂದ ಪೀಡಿತನಾಗಿದ್ದ, ಅತ್ಯಂತ ಭಯಗ್ರಸ್ತನಾದ ಶುಕನು ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪನ ಬಳಿಗೆ ಹೋದನು. ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ನೀತಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮ — ವ್ಯೂಹ ರಚಿತವಾಗಿದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಶತ್ರುವಿನ ಚಾರನು ಏನನ್ನು ಕಾಣುವನೋ ಅದು ಭಯಜನಕವೇ ಆಗಿರುತ್ತದೆ. ಶುಕನು ಈಗ ರಾವಣನಿಗೆ ವಾನರಬಲದ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಸಾಕ್ಷಿಯನ್ನು ಹೊತ್ತೊಯ್ಯುತ್ತಾನೆ. ಹಿಂದೆ (ಇಪ್ಪತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ) ರಾಮನು ಅವನನ್ನು ಸಾವಿನಿಂದ ರಕ್ಷಿಸಿದ್ದನು; ಈಗ ಬಂಧನದಿಂದ ಬಿಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ದಯೆಯೂ ನೀತಿಯೂ ಎರಡೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ. ಶುಕನ ಬಿಡುಗಡೆಯೂ ಯುದ್ಧನೀತಿಯ ಅಂಗ — ಸತ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿದು ಶತ್ರು ಭಯಗೊಳ್ಳಬೇಕು. ಶುಕನು ‘ಪರಮಸಂತ್ರಸ್ತಃ’ (ಅತ್ಯಂತ ಭಯಗ್ರಸ್ತ) — ಅವನ ಭಯವನ್ನು ಅವನು ರಾವಣನ ಸಭೆಗೂ ಹೊತ್ತೊಯ್ಯುತ್ತಾನೆ, ಅದು ಮುಂದಿನ ಸಂವಾದದಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ.

ರಾವಣನು ನಗುತ್ತಿರುವನೋ ಎಂಬಂತೆ ಶುಕನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ನಿನ್ನ ಈ ರೆಕ್ಕೆಗಳು ಏಕೆ ಬೆಳ್ಳಗಾಗಿವೆ? ರೆಕ್ಕೆ ಕತ್ತರಿಸಿದವನಂತೆ ಕಾಣುತ್ತೀಯೆ. ಚಂಚಲಚಿತ್ತರಾದ ಅವರ ವಶಕ್ಕೆ ನೀನೇನೂ ಸಿಲುಕಲಿಲ್ಲ ತಾನೇ?’ ಆಗ ರಾಜನಿಂದ ಪ್ರೇರಿತನಾದ, ಭಯದಿಂದ ನಡುಗುತ್ತಿದ್ದ ಅವನು ಉತ್ತಮನಾದ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪನಿಗೆ ಈ ಮಾತನ್ನು ಉತ್ತರಿಸಿದನು: ‘ಸಾಗರದ ಉತ್ತರ ತೀರದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಮಾತನ್ನು, ಸಂದೇಶದಲ್ಲಿದ್ದಂತೆಯೇ, ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ, ನಯವಾದ ವಾಣಿಯಿಂದ ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುತ್ತಾ ಹೇಳಿದೆನು. ಕಂಡ ಮಾತ್ರಕ್ಕೇ ಕ್ರುದ್ಧರಾದ ವಾನರರು ನೆಗೆದು ನನ್ನನ್ನು ಹಿಡಿದರು, ಮುಷ್ಟಿಗಳಿಂದ ಕೊಲ್ಲಲೂ ರೆಕ್ಕೆ ಕೀಳಲೂ ಆರಂಭಿಸಿದರು. ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪನೇ, ಅವರೊಡನೆ ಮಾತನಾಡಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ, ಅಲ್ಲಿ ಪ್ರಶ್ನೋತ್ತರಕ್ಕೆ ಅವಕಾಶವೇ ಇಲ್ಲ; ವಾನರರು ಸ್ವಭಾವತಃ ಕೋಪಿಷ್ಠರು, ತೀಕ್ಷ್ಣರು. ವಿರಾಧನನ್ನೂ ಕಬಂಧನನ್ನೂ ಖರನನ್ನೂ ಕೊಂದ ಆ ರಾಮನು ಸುಗ್ರೀವನೊಡನೆ ಸೀತೆಯ ಹೆಜ್ಜೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದು ಬಂದಿದ್ದಾನೆ. ಸಾಗರದ ಮೇಲೆ ಸೇತುವೆ ಕಟ್ಟಿ, ಉಪ್ಪುಕಡಲನ್ನು ದಾಟಿ, ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಅಲಕ್ಷಿಸಿ ಈ ಧನುರ್ಧಾರಿ ರಾಘವನು ನಿಂತಿದ್ದಾನೆ. ಪರ್ವತ-ಮೇಘಗಳಂತಿರುವ ಕರಡಿ-ವಾನರ ಸಮೂಹಗಳ ಸಾವಿರಾರು ಸೈನ್ಯಗಳು ಭೂಮಿಯನ್ನು ಮುಚ್ಚಿವೆ. ರಾಕ್ಷಸರ ಸೈನ್ಯಸಮೂಹಕ್ಕೂ ವಾನರೇಂದ್ರನ ಸೈನ್ಯಕ್ಕೂ, ದೇವದಾನವರ ನಡುವಿನಂತೆ, ಸಂಧಿ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಅವರು ಇನ್ನೇನು ಕೋಟೆಯ ಗೋಡೆಯನ್ನು ತಲುಪುತ್ತಿದ್ದಾರೆ; ಬೇಗನೆ ಎರಡರಲ್ಲಿ ಒಂದನ್ನು ಮಾಡು — ಸೀತೆಯನ್ನು ಇವನಿಗೆ ಬೇಗನೆ ಒಪ್ಪಿಸು, ಇಲ್ಲವೇ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಕೊಡು.’ ಶುಕನ ನಿವೇದನೆ ನಿರ್ಭೀತವೂ ಸತ್ಯವೂ ಆಗಿದೆ — ಅವನು ರಾಜನಿಗೆ ಅಪ್ರಿಯವಾದುದನ್ನೂ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ರಾವಣನ ಪರಿಹಾಸ (‘ಬೆಳ್ಳಗಾದ ರೆಕ್ಕೆಗಳು’) ಶುಕನ ದುರ್ದಶೆಯನ್ನು ಗುರುತಿಸುತ್ತದೆ; ‘ಅವರ ವಶಕ್ಕೆ ಸಿಲುಕಲಿಲ್ಲ ತಾನೇ’ ಎಂಬ ಸಂಶಯ ರಾಜನ ಅವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಶುಕನು ರಾಮನ ಹಿಂದಿನ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು — ವಿರಾಧ, ಕಬಂಧ, ಖರರ ವಧೆಯನ್ನು — ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅದರಿಂದ ಅವನ ಶಕ್ತಿ ಪ್ರಮಾಣಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಏಕತರಂ ಕುರು’ (ಎರಡರಲ್ಲಿ ಒಂದನ್ನು ಮಾಡು) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ಎರಡೇ ಮಾರ್ಗಗಳು — ಸಂಧಿ ಅಥವಾ ಯುದ್ಧ; ಮಧ್ಯಮಮಾರ್ಗವಿಲ್ಲ. ಶುಕನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಅಂಶಗಳಿವೆ — ವಾನರರ ಸ್ವಭಾವ (ಕೋಪಿಷ್ಠರು, ಮಾತಿಗೆ ಸಿಗದವರು), ರಾಮನ ಹಿಂದಿನ ಪರಾಕ್ರಮ, ಸೇತುಬಂಧದ ಅದ್ಭುತ ಕಾರ್ಯ, ಸೇನೆಯ ಅಪಾರತೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ರಾಜನ ಮೇಲೆ ಬಿಡುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ‘ಸೀತೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಸು’ ಎಂಬುದನ್ನು ಮೊದಲು ಹೇಳುವುದರಿಂದ ತನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನೂ ಮರೆಯಾಗಿ ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ದೇವದಾನವಯೋಃ ಇವ’ (ದೇವದಾನವರ ನಡುವಿನಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ — ಶಾಶ್ವತ ವೈರ — ಸಂಧಿಯ ಅಸಾಧ್ಯತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ರಾವಣನಿಗೂ ಇದು ಸ್ಪಷ್ಟ ಸಂದೇಶ. ‘ಅನೇಕಚಿತ್ತಾನಾಮ್’ (ಚಂಚಲಚಿತ್ತರ) ಎಂಬ ರಾವಣನ ಪರಿಹಾಸಕ್ಕೆ ಶುಕನು ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರ ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ, ತಥ್ಯವನ್ನೇ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಸತ್ಯನಿಷ್ಠ ಚಾರನ ಧರ್ಮ. ಶುಕನ ಭಯ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ — ಅವನು ಒಮ್ಮೆ ವಾನರರಿಂದ ಪೀಡಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಈಗ ರಾಜನ ಕೋಪಕ್ಕೂ ಭಯಪಡುತ್ತಾನೆ.

ಶುಕನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಕೋಪದಿಂದ ಕಣ್ಣುಗಳು ಕೆಂಪಾದ ರಾವಣನು ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೇ ಸುಡುತ್ತಿರುವನೋ ಎಂಬಂತೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ದೇವ-ಗಂಧರ್ವ-ದಾನವರು ನನ್ನೊಡನೆ ಯುದ್ಧಮಾಡಿದರೂ, ಸಮಸ್ತ ಲೋಕಗಳ ಭಯವಿದ್ದರೂ ನಾನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಕೊಡುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ವಸಂತದಲ್ಲಿ ಹೂಬಿಟ್ಟ ಮರದತ್ತ ಮತ್ತ ದುಂಬಿಗಳು ಧಾವಿಸುವಂತೆ ನನ್ನ ಬಾಣಗಳು ರಾಘವನತ್ತ ಎಂದು ಧಾವಿಸುವುವು? ಬಿಲ್ಲಿನಿಂದ ಬಿಡಲ್ಪಟ್ಟ ಉರಿಯುವ ಬಾಣಗಳಿಂದ, ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದ ಅಂಗಗಳುಳ್ಳ ಅವನನ್ನು, ಪಂಜುಗಳಿಂದ ಆನೆಯನ್ನು ಸುಡುವಂತೆ, ನಾನು ಎಂದು ಸುಡುವೆನು? ಉದಯಿಸುವ ಸೂರ್ಯನು ಎಲ್ಲ ಜ್ಯೋತಿಗಳ ಕಾಂತಿಯನ್ನು ಕಸಿದುಕೊಳ್ಳುವಂತೆ, ಮಹಾಸೈನ್ಯದಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ನಾನು ಅವನ ಬಲವನ್ನು ಕಸಿದುಕೊಳ್ಳುವೆನು. ನನ್ನ ವೇಗ ಸಾಗರದಂತೆ, ಬಲ ಮಾರುತನಂತೆ; ದಾಶರಥಿಗೆ ಅದು ತಿಳಿಯದು, ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ನನ್ನೊಡನೆ ಯುದ್ಧಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಬತ್ತಳಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಮಲಗಿರುವ, ವಿಷಸರ್ಪಗಳಂತಹ ನನ್ನ ಬಾಣಗಳನ್ನು ರಾಮನು ಸಂಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಕಂಡಿಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ನನ್ನೊಡನೆ ಯುದ್ಧಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಆ ರಾಘವನು ಹಿಂದೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ವೀರ್ಯವನ್ನು ಅರಿತಿಲ್ಲ. ಬಾಣಗಳ ಮೊನೆಗಳೆಂಬ ಕೋಲುಗಳಿಂದ ಬಾರಿಸಲ್ಪಡುವ, ಹೆದೆಯ ಶಬ್ದದಿಂದ ತುಮುಲವಾದ, ಆರ್ತರ ಆಕ್ರಂದನವೆಂಬ ಮಹಾಗೀತವುಳ್ಳ, ನಾರಾಚಗಳ ತಾಳಧ್ವನಿಯುಳ್ಳ ನನ್ನ ಬಿಲ್ಲೆಂಬ ವೀಣೆಯನ್ನು, ಶತ್ರುಸೈನ್ಯವೆಂಬ ಘೋರ ನದಿಯಂತಹ ಮಹಾರಂಗವನ್ನು ಹೊಕ್ಕು, ರಣದಲ್ಲಿ ನುಡಿಸುವೆನು. ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷನಾದ ಇಂದ್ರನಿಂದಾಗಲಿ, ಸ್ವತಃ ವರುಣನಿಂದಾಗಲಿ, ಬಾಣಾಗ್ನಿಯುಳ್ಳ ಯಮನಿಂದಾಗಲಿ, ವೈಶ್ರವಣನಾದ ಕುಬೇರನಿಂದಾಗಲಿ ಮಹಾಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನನ್ನನ್ನು ಸೋಲಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.’ ರಾವಣನ ಮಾತು ಗರ್ವದ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆ. ಅವನ ಉಪಮೆಗಳು ಸೌಂದರ್ಯಮಯವಾದರೂ ಕ್ರೂರ — ದುಂಬಿಗಳು ಹೂಬಿಟ್ಟ ಮರದತ್ತ ಧಾವಿಸುವಂತೆ ಬಾಣಗಳು ರಾಮನ ದೇಹದತ್ತ. ವೀಣೆಯ ರೂಪಕ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿದೆ — ಬಿಲ್ಲು ವೀಣೆ, ಬಾಣಗಳ ಮೊನೆಗಳು ನುಡಿಸುವ ಕೋಲುಗಳು, ಹೆದೆಯ ಶಬ್ದ ಸ್ವರ, ಆರ್ತರ ಆಕ್ರಂದನ ಗೀತೆ, ನಾರಾಚಗಳ ಶಬ್ದ ತಾಳ, ಶತ್ರುಸೇನೆ ನದಿಯಂತಹ ರಂಗಭೂಮಿ. ಯುದ್ಧ ಅವನಿಗೆ ಸಂಗೀತೋತ್ಸವ. ‘ನ ಚ ದಾಶರಥಿಃ ವೇದ’ (ದಾಶರಥಿಗೆ ತಿಳಿಯದು) ಎಂಬ ಪುನರುಕ್ತಿ ಅವನ ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸವನ್ನೂ, ಪರೋಕ್ಷವಾಗಿ ಅಜ್ಞಾನವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ರಾಮನ ಬಲವನ್ನು ಅರಿಯದವನು ಅವನೇ. ಕೊನೆಯ ವಂಶಸ್ಥ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅವನು ನಾಲ್ವರು ಲೋಕಪಾಲರ ಹೆಸರೆತ್ತಿ ಅವರಿಂದಲೂ ಅಜೇಯನೆನ್ನುತ್ತಾನೆ. ಈ ದಂಭ ಮುಂದೆ ಅವನ ಪತನದ ಮುನ್ಸೂಚನೆ. ರಾವಣನ ಭಾಷಣ ಶುಕನ ಸತ್ಯವಚನಕ್ಕೆ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರ; ಅವನು ತಥ್ಯಗಳನ್ನು ಖಂಡಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಆತ್ಮಪ್ರಶಂಸೆಯಿಂದ ಅವನ್ನು ಕಡೆಗಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸಾಗರವೇಗ, ಮಾರುತಬಲ ಎಂಬ ಆತ್ಮೋಪಮೆಗಳೂ ವ್ಯಂಗ್ಯದಿಂದ ತುಂಬಿವೆ — ಸಾಗರನೇ ರಾಮನಿಗೆ ದಾರಿ ಕೊಟ್ಟನು, ಮಾರುತಿಯೇ (ಹನುಮಂತನೇ) ಲಂಕೆಯನ್ನು ಸುಟ್ಟನು. ಕವಿ ಹೀಗೆ ರಾವಣನ ಗರ್ವವನ್ನು ಅವನದೇ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಅಣಕಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಕದಾ’ (ಎಂದು) ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಎರಡು ಬಾರಿಯ ಪುನರಾವೃತ್ತಿ ಅವನ ಅಧೀರತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಕಾತರದಿಂದ ಕಾಯುತ್ತಿರುವಂತಿದೆ. ‘ಸರ್ವಲೋಕಭಯಾತ್ ಅಪಿ’ (ಸಮಸ್ತ ಲೋಕಗಳ ಭಯವಿದ್ದರೂ) ಎಂಬ ಮಾತು ಅವನ ದುರಾಗ್ರಹದ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆ; ಸೀತೆಯನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸುವುದು ಅವನಿಗೆ ಅವಮಾನ, ನೀತಿಯಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಶುಕನ ಸಲಹೆ ನಿಷ್ಫಲ.

സുഗ്രീവൻ യഥാവിധി വിന്യസിച്ച ആ വീരസമൂഹം ശുഭനക്ഷത്രങ്ങളോടും ചന്ദ്രനോടുംകൂടിയ ശരത്കാലപൗർണമിപോലെ ശോഭിച്ചു. സാഗരംപോലുള്ള ആ സൈന്യപ്രവാഹത്താൽ അമർത്തപ്പെട്ട ഭൂമി ഭയന്നതുപോലെ വേഗത്തിൽ ഇളകി. അനന്തരം വനവാസികളായ വാനരന്മാർ ലങ്കയിൽ ഭേരികളും മൃദംഗങ്ങളും മുഴങ്ങുന്ന, തുമുലവും രോമാഞ്ചജനകവുമായ കോലാഹലം കേട്ടു. ആ ഘോഷത്താൽ വാനരയൂഥപന്മാർ ഹർഷപുളകിതരായി; ആ ഘോഷം സഹിക്കാനാവാതെ അവർ അതിനെക്കാൾ ഉച്ചത്തിൽ ഗർജിച്ചു. ആകാശത്തിൽ ഗർവോടെ ഗർജിക്കുന്ന മേഘങ്ങളുടെ ശബ്ദംപോലെയുള്ള വാനരന്മാരുടെ ആ ഗർജനം രാക്ഷസന്മാരും കേട്ടു. ഇവിടെ ഇരുസൈന്യങ്ങളുടെയും ആദ്യസമ്പർക്കം ശബ്ദത്തിലൂടെ മാത്രമാണ് — ഇനിയും കാഴ്ചയില്ല, എന്നാൽ ഘോഷം പരസ്പരം എത്തുന്നു. ലങ്കയിലെ ഭേരീഘോഷം യുദ്ധസന്നദ്ധതയുടെ സൂചനയാണ്; വാനരന്മാരുടെ പ്രതിഘോഷം അതിനുള്ള മറുപടിയും. ‘അമൃഷ്യമാണാഃ’ (സഹിക്കാനാവാതെ) എന്ന പദത്താൽ വാനരന്മാരുടെ മത്സരബുദ്ധി സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — ശത്രുവിന്റെ ഘോഷം സഹിക്കാൻ അവർക്കാവുന്നില്ല, അതിനാൽ കൂടുതൽ ഗർജിക്കുന്നു. ശരത്കാലപൗർണമിയുടെ ഉപമ സൈന്യത്തിന്റെ ശാന്തവും സുവ്യവസ്ഥിതവുമായ ശോഭയും, സാഗരത്തിന്റെ ഉപമ അതിന്റെ വിസ്താരവും വേഗവും കാണിക്കുന്നു — ഒരേ സന്ദർഭത്തിൽ സൗമ്യവും ഭീകരവുമായ രൂപം. ഭൂമിയുടെ ഇളക്കം സൈന്യത്തിന്റെ ഭാരത്തിന്റെ അതിശയോക്തിയാണ്; പുരാണകാവ്യങ്ങളിൽ ഇതു പ്രസിദ്ധമാണ്. ഈ സർഗത്തിൽ സൈന്യം ആദ്യമായി ലങ്കയുടെ സമീപത്തു നിലകൊള്ളുന്നു; അതിനാൽ കവി അതിന്റെ ശോഭയും ഭയാനകതയും ഒരേസമയം കാണിക്കുന്നു. ശത്രുവിന്റെ ഘോഷം കേട്ട് വാനരന്മാർ ഭയപ്പെടുന്നില്ല, മറിച്ച് ഹർഷിക്കുന്നു — യുദ്ധോത്സാഹം അവരിൽ നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. മേഘഗർജനത്തിന്റെ ഉപമയാൽ വാനരന്മാരുടെ നാദം ആകാശവ്യാപിയാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.

വിചിത്രമായ കൊടികളും പതാകകളുമുള്ള ലങ്കയെ കണ്ട് ദാശരഥി വേദനിക്കുന്ന ഹൃദയത്തോടെ മനസ്സുകൊണ്ട് സീതയെ പ്രാപിച്ചു: ‘ഇവിടെയാണ് മാൻകിടാവിന്റേതുപോലുള്ള കണ്ണുകളുള്ള അവൾ, ചുവന്ന ദേഹമുള്ള ഗ്രഹത്താൽ (ചൊവ്വയാൽ) കീഴടക്കപ്പെട്ട രോഹിണിയെപ്പോലെ, രാവണനാൽ തടവിലാക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നത്.’ ദീർഘവും ചൂടുള്ളതുമായ നെടുവീർപ്പിട്ട്, ലക്ഷ്മണനെ നോക്കി, ആ വീരൻ ആ സമയത്തിനു ഹിതകരമായ വാക്കു പറഞ്ഞു: ‘ലക്ഷ്മണാ, പർവതാഗ്രത്തിൽ വിശ്വകർമാവ് മനസ്സുകൊണ്ടെന്നപോലെ നിർമിച്ച, ആകാശത്തെ വരയ്ക്കുന്നതുപോലെ ഉയർന്നുനിൽക്കുന്ന ലങ്കയെ നോക്കൂ. പണ്ട് അനേകം വിമാനങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞ് രചിക്കപ്പെട്ട ഈ ലങ്ക വെളുത്ത മേഘങ്ങളാൽ മൂടപ്പെട്ട, വിഷ്ണുപദമായ ആകാശംപോലെ ശോഭിക്കുന്നു. കുബേരന്റെ ചൈത്രരഥവനംപോലെയുള്ള, നാനാപക്ഷികൾ കൂകുന്ന, ഫലപുഷ്പസമൃദ്ധവും മംഗളകരവുമായ പൂത്ത വനങ്ങളാൽ അതു ശോഭിക്കുന്നു. മദിച്ച പക്ഷികളും പൂക്കളിൽ ഒളിഞ്ഞ വണ്ടുകളും കുയിലുകൾ നിറഞ്ഞ തോപ്പുകളുമുള്ള, മംഗളകരമായ കാറ്റ് ആട്ടിയുലയ്ക്കുന്ന ഉപവനങ്ങൾ നോക്കൂ.’ രാമന്റെ മനസ്സിൽ ഒരേസമയം രണ്ടു ഭാവങ്ങൾ — സീതാവിരഹദുഃഖവും ലങ്കയുടെ സൗന്ദര്യത്തിലുള്ള വിസ്മയവും. രോഹിണിയുടെ ഉപമ വിശേഷിച്ചും അർഥവത്താണ് — രോഹിണി ചന്ദ്രന്റെ പ്രിയയാണ്, ചുവന്ന ദേഹമുള്ള ചൊവ്വ ക്രൂരഗ്രഹവും; അതുപോലെ രാമന്റെ പ്രിയയായ സീത ക്രൂരനായ രാവണനാൽ പീഡിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ലങ്ക ‘മനസ്സുകൊണ്ടെന്നപോലെ നിർമിക്കപ്പെട്ടത്’ — അതിന്റെ ശില്പം മനുഷ്യകൗശലത്തിന് അതീതമാണ്, വിശ്വകർമാവിന്റെ സങ്കൽപംകൊണ്ടുമാത്രം ഉണ്ടായതുപോലെ. അതിന്റെ ഉദ്യാനങ്ങൾ കുബേരന്റെ ചൈത്രരഥവനത്തിനു തുല്യമാണ്. കാറ്റ് പൂക്കളെ ഇളക്കുന്നു, വണ്ടുകൾ പൂക്കളിൽ ഒളിക്കുന്നു, കുയിലുകൾ കൂകുന്നു — യുദ്ധത്തിനു തൊട്ടുമുൻപുള്ള നിമിഷത്തിൽ വസന്തത്തിന്റേതുപോലുള്ള ശാന്തചിത്രം. ഈ വൈരുദ്ധ്യം കരുണഭാവം ജനിപ്പിക്കുന്നു — ഇത്ര സുന്ദരമായ നഗരി താമസിയാതെ യുദ്ധഭൂമിയാകും. രാമന്റെ ദീർഘവും ചൂടുള്ളതുമായ നെടുവീർപ്പ് സൈന്യത്തിനു മുന്നിൽ കാണിക്കാത്ത അവന്റെ ഉള്ളിലെ ദുഃഖം വെളിപ്പെടുത്തുന്നു. ലക്ഷ്മണനാണ് അവന്റെ അന്തരംഗൻ, അതിനാൽ അവനെ ഉദ്ദേശിച്ചാണ് അവൻ സംസാരിക്കുന്നത്. ലങ്കയെ വർണിക്കുന്നതിലൂടെ രാമൻ ശത്രുവിന്റെ ഐശ്വര്യം അംഗീകരിക്കുന്നു — അവൻ ശത്രുവിനെ കുറച്ചുകാണുന്നില്ല. ‘വിഷ്ണുപദം’ ആകാശത്തിന്റെ പേരാണ്; വാമനാവതാരത്തിൽ വിഷ്ണു കാലെടുത്തുവച്ചതിനെ അത് ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. നഗരത്തിന്റെ ഉയരം, വിമാനങ്ങളുടെ ബാഹുല്യം, ഉദ്യാനങ്ങളുടെ രമ്യത — ഇവയെല്ലാം രാവണന്റെ സമൃദ്ധിയുടെ തെളിവുകളാണ്. എന്നാൽ അതേ നഗരത്തിൽ സീത ബന്ധനത്തിലാണ് — സൗന്ദര്യത്തിനു നടുവിൽ ദുഃഖം. കുയിലുകളുടെയും വണ്ടുകളുടെയും പരാമർശം വസന്തകാലത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; അതു വിരഹികളുടെ ദുഃഖം വർധിപ്പിക്കുന്നു എന്നാണ് കാവ്യസമയം.

ഇങ്ങനെ ലക്ഷ്മണനോടു പറഞ്ഞശേഷം ദാശരഥിയായ രാമൻ ശാസ്ത്രവിധിപ്രകാരം അവിടെ സൈന്യത്തെ വിഭജിച്ച് വാനരസേനയ്ക്ക് ആജ്ഞ നൽകി: ‘ജയിക്കാനാവാത്ത അംഗദൻ നീലനോടൊപ്പം മാറിടത്തിൽ (മധ്യമുന്നണിയിൽ) നിൽക്കട്ടെ. വാനരക്കൂട്ടങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട ഋഷഭൻ എന്ന വാനരൻ വാനരസൈന്യത്തിന്റെ വലതുവശം ആശ്രയിച്ചു നിൽക്കട്ടെ. മദഗജംപോലെ എതിർക്കാനാവാത്ത വേഗവാനായ ഗന്ധമാദനൻ ഇടതുവശത്തു നിലകൊള്ളട്ടെ. ലക്ഷ്മണനോടൊപ്പം ഞാൻ ശ്രദ്ധയോടെ ശിരസ്സിൽ (മുന്നണിയിൽ) നിൽക്കും. ജാംബവാൻ, സുഷേണൻ, വേഗദർശി — മഹാത്മാക്കളായ ഈ മൂന്ന് ഋക്ഷപ്രമുഖന്മാർ ഉദരഭാഗം (മധ്യം) കാക്കട്ടെ. ലോകത്തിന്റെ പശ്ചിമാർധത്തെ തേജസ്സാൽ ആവരണം ചെയ്യുന്ന വരുണനെപ്പോലെ, വാനരരാജനായ സുഗ്രീവൻ വാനരസേനയുടെ പിൻഭാഗം കാക്കട്ടെ.’ നന്നായി വിഭജിക്കപ്പെട്ട മഹാവ്യൂഹമുള്ളതും മഹാവാനരന്മാരാൽ രക്ഷിക്കപ്പെട്ടതുമായ ആ സൈന്യം മേഘങ്ങൾ നിറഞ്ഞ ആകാശംപോലെ ശോഭിച്ചു. മലമുകളുകളും വലിയ മരങ്ങളും കൈയിലെടുത്ത്, യുദ്ധത്തിൽ ലങ്കയെ തകർക്കാനാഗ്രഹിച്ച് വാനരന്മാർ ലങ്കയെ സമീപിച്ചു. ‘ശിഖരങ്ങൾകൊണ്ടോ മുഷ്ടികൾകൊണ്ടോ ഈ ലങ്കയെ നാം ചിതറിക്കും’ എന്ന് എല്ലാ വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാരും മനസ്സിലുറച്ചു. വ്യൂഹം ഗരുഡന്റെ ശരീരരൂപത്തിലാണ് സങ്കൽപിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നത് — ശിരസ്സ്, മാറിടം, ഇരുവശങ്ങൾ, ഉദരം, പിൻഭാഗം. രാമൻ സ്വയം ശിരസ്സിൽ — മുൻഭാഗത്ത് — നിൽക്കുന്നു, അവിടെയാണ് അപകടം ഏറ്റവും വലുത്. സുഗ്രീവൻ പിൻഭാഗത്ത്, പശ്ചിമദിക്കിന്റെ പാലകനായ വരുണനെപ്പോലെ. ഇങ്ങനെ എല്ലാ മുഖ്യന്മാരും അവരവരുടെ സ്ഥാനത്തു നിയോഗിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു, അതിനാൽ സൈന്യം എല്ലാ ഭാഗത്തും രക്ഷിക്കപ്പെടുന്നു. മേഘാവൃതമായ ആകാശംപോലെ സൈന്യം — വാനരന്മാരുടെ നാനാവർണമുള്ള ശരീരങ്ങൾ മേഘങ്ങൾപോലെ. വാനരന്മാരുടെ മനോരഥം ലളിതമാണ് — മുഷ്ടികളാലും ശിഖരങ്ങളാലും ലങ്കയെ പൊടിയാക്കുക. വ്യൂഹരചനയാണ് യുദ്ധശാസ്ത്രത്തിന്റെ മൂലം. അംഗദൻ യുവരാജാവ്, നീലൻ സേനാപതി — ഇരുവരും മാറിടത്തിൽ, അവിടെയാണ് ആദ്യസംഘർഷം ഉണ്ടാവുക. ഋഷഭനും ഗന്ധമാദനനും പാർശ്വരക്ഷകർ, കാരണം ശത്രുക്കൾ വശങ്ങളിൽനിന്ന് ആക്രമിച്ചേക്കാം. ഋക്ഷന്മാർ ഉദരഭാഗത്ത് — സൈന്യത്തിന്റെ മധ്യത്തിൽ — അവിടെയാണ് ഭാരം ചുമക്കുന്നവരും ദുർബലരും രക്ഷിക്കപ്പെടുന്നത്. പിൻഭാഗത്ത് സുഗ്രീവൻ — രാജാവുതന്നെ പിൻഭാഗം കാക്കുന്നു, അതിനാൽ ആരും ഓടിപ്പോകുന്നില്ല, ശത്രു പിന്നിൽനിന്നു വരികയുമില്ല. ഇങ്ങനെ ഓരോരുത്തരുടെയും സ്ഥാനം അവരുടെ ഗുണമനുസരിച്ചു നിർദേശിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ‘ശിഖരങ്ങൾകൊണ്ടോ മുഷ്ടികൾകൊണ്ടോ’ എന്ന വാനരന്മാരുടെ സങ്കൽപം അവരുടെ ആയുധങ്ങൾ പ്രകൃതിദത്തമാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു; അവർ അമ്പും വില്ലും ധരിക്കുന്നില്ല, പർവതങ്ങളും മരങ്ങളുമാണ് അവരുടെ ആയുധം. വരുണന്റെ ഉപമയാൽ സുഗ്രീവന്റെ സ്ഥാനം ദിക്പാലകന്റെ സ്ഥാനംപോലെ പ്രധാനമാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.

അനന്തരം മഹാതേജസ്വിയായ രാമൻ സുഗ്രീവനോടു പറഞ്ഞു: ‘സൈന്യങ്ങൾ നന്നായി വിഭജിക്കപ്പെട്ടു; ഈ ശുകനെ വിട്ടയയ്ക്കുക.’ രാമന്റെ വാക്കു കേട്ട് മഹാബലനായ വാനരേന്ദ്രൻ രാമന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം ദൂതനായ ശുകനെ മോചിപ്പിച്ചു. രാമന്റെ വാക്കിനാൽ മോചിതനായ, വാനരന്മാരാൽ പീഡിപ്പിക്കപ്പെട്ട്, അത്യന്തം ഭയന്ന ശുകൻ രാക്ഷസാധിപന്റെ അടുക്കലെത്തി. ഇവിടെ രാമന്റെ നീതി സൂക്ഷ്മമാണ് — വ്യൂഹം രചിക്കപ്പെട്ടുകഴിഞ്ഞു, അതിനാൽ ശത്രുവിന്റെ ചാരൻ ഇനി കാണുന്നതെന്തും ഭയജനകംതന്നെ. വാനരബലത്തിന്റെ നേരിട്ടുള്ള സാക്ഷ്യവുമായാണ് ശുകൻ ഇപ്പോൾ രാവണന്റെ അടുക്കലേക്കു പോകുന്നത്. മുൻപ് (ഇരുപതാം സർഗത്തിൽ) രാമൻ അവനെ മരണത്തിൽനിന്നു രക്ഷിച്ചു; ഇപ്പോൾ ബന്ധനത്തിൽനിന്നു മോചിപ്പിക്കുന്നു. ദയയും നീതിയും ഒരുമിച്ച്. ശുകന്റെ മോചനവും യുദ്ധനീതിയുടെ ഭാഗമാണ് — സത്യം അറിഞ്ഞ് ശത്രു ഭയക്കണം. ശുകൻ ‘അത്യന്തം ഭയന്നവനാണ്’ — ആ ഭയം അവൻ രാവണന്റെ സഭയിലേക്കും കൊണ്ടുപോകുന്നു; അടുത്ത സംവാദത്തിൽ അതു കാണാം.

രാവണൻ ചിരിക്കുന്നതുപോലെ ശുകനോടു ചോദിച്ചു: ‘നിന്റെ ഈ ചിറകുകൾക്ക് എന്തുപറ്റി? ചിറകുകൾ അരിഞ്ഞവനെപ്പോലെ കാണപ്പെടുന്നല്ലോ. ചഞ്ചലചിത്തരായ ആ വാനരന്മാരുടെ പിടിയിൽ നീ പെട്ടുപോയില്ലല്ലോ?’ രാജാവ് ഇങ്ങനെ ചോദിച്ചപ്പോൾ ഭയംകൊണ്ടു വിറച്ച അവൻ രാക്ഷസാധിപനോട് ഈ ഉത്തമമായ വാക്കു മറുപടി പറഞ്ഞു: ‘സാഗരത്തിന്റെ വടക്കേക്കരയിൽ അങ്ങയുടെ വാക്ക്, സന്ദേശം അതുപോലെതന്നെ, തടസ്സമില്ലാതെ മൃദുവായ വാക്കുകളിൽ സാന്ത്വനരൂപത്തിൽ ഞാൻ പറഞ്ഞു. കണ്ടമാത്രയിൽത്തന്നെ കോപിച്ച വാനരന്മാർ ചാടിയുയർന്ന് എന്നെ പിടിച്ചു, മുഷ്ടികൊണ്ട് ഇടിച്ചുകൊല്ലാനും ചിറകുകൾ പറിക്കാനും തുടങ്ങി. രാക്ഷസാധിപാ, അവരോടു സംസാരിക്കാൻ കഴിയില്ല, അവിടെ ചോദ്യോത്തരങ്ങളൊന്നുമില്ല; വാനരന്മാർ സ്വഭാവേന കോപിഷ്ഠരും തീക്ഷ്ണരുമാണ്. വിരാധനെയും കബന്ധനെയും ഖരനെയും കൊന്ന ആ രാമൻ സുഗ്രീവനോടൊപ്പം സീതയുടെ കാലടി പിന്തുടർന്ന് എത്തിയിരിക്കുന്നു. സാഗരത്തിൽ സേതു നിർമിച്ച്, ഉപ്പുകടൽ കടന്ന്, രാക്ഷസന്മാരെ തുരത്തി, വില്ലേന്തിയ ഈ രാഘവൻ നിലകൊള്ളുന്നു. പർവതങ്ങൾക്കും മേഘങ്ങൾക്കും തുല്യരായ ഋക്ഷവാനരസംഘങ്ങളുടെ ആയിരക്കണക്കിനു സൈന്യവിഭാഗങ്ങൾ ഭൂമിയെ മൂടുന്നു. രാക്ഷസരുടെ സൈന്യപ്രവാഹവും വാനരേന്ദ്രന്റെ സൈന്യവും തമ്മിൽ, ദേവന്മാരും ദാനവന്മാരും തമ്മിലെന്നപോലെ, സന്ധിക്കു സാധ്യതയില്ല. അവർ ഇതാ പ്രാകാരത്തിലേക്ക് എത്തുന്നു; വേഗം രണ്ടിലൊന്നു ചെയ്യുക — സീതയെ വേഗം അവനു തിരിച്ചുനൽകുക, അല്ലെങ്കിൽ യുദ്ധം നൽകുക.’ ശുകന്റെ നിവേദനം നിർഭയവും സത്യവുമാണ് — രാജാവിന് അപ്രിയമായതും അവൻ പറയുന്നു. രാവണന്റെ പരിഹാസം (‘ചിറകുകൾക്കെന്തുപറ്റി’) ശുകന്റെ ദുർദശയെ ലക്ഷ്യമിടുന്നു; ‘നീ അവരുടെ പിടിയിൽ പെട്ടുപോയില്ലല്ലോ’ എന്ന സംശയം രാജാവിന്റെ അവിശ്വാസം കാണിക്കുന്നു. ശുകൻ രാമന്റെ മുൻകാലകൃത്യങ്ങൾ — വിരാധൻ, കബന്ധൻ, ഖരൻ എന്നിവരുടെ വധം — ഓർമിപ്പിക്കുന്നു; അവയിലൂടെ അവന്റെ ശക്തി തെളിഞ്ഞതാണ്. ‘രണ്ടിലൊന്നു ചെയ്യുക’ എന്ന വാക്യത്തിൽ രണ്ടു വഴികളേയുള്ളൂ — സന്ധിയോ യുദ്ധമോ; മധ്യമമാർഗമില്ല. ശുകന്റെ വാക്കിൽ നാലു ഘടകങ്ങളുണ്ട് — വാനരന്മാരുടെ സ്വഭാവം (കോപിഷ്ഠർ, സംസാരിക്കാനാവാത്തവർ), രാമന്റെ മുൻകാലപരാക്രമം, സേതുബന്ധനമെന്ന അദ്ഭുതകർമം, സൈന്യത്തിന്റെ അപാരത. ഒടുവിൽ അവൻ തീരുമാനം രാജാവിന്റെമേൽ വയ്ക്കുന്നു, എന്നാൽ ‘സീതയെ നൽകുക’ എന്ന് ആദ്യം പറഞ്ഞുകൊണ്ട് സ്വന്തം അഭിപ്രായവും ഗൂഢമായി പ്രകടിപ്പിക്കുന്നു. ‘ദേവദാനവന്മാരെപ്പോലെ’ എന്ന ഉപമ — ശാശ്വതമായ വൈരം — സന്ധിയുടെ അസാധ്യത കാണിക്കുന്നു; രാവണനും ഇതു വ്യക്തമായ സന്ദേശമാണ്. ‘ചഞ്ചലചിത്തരായ’ എന്ന രാവണന്റെ പരിഹാസത്തിനു ശുകൻ മറുപടി പറയുന്നില്ല, വസ്തുത മാത്രം പറയുന്നു — ഇതാണ് നല്ല ചാരന്റെ ധർമം. ശുകന്റെ ഭയം സ്വാഭാവികമാണ് — അവൻ ഒരിക്കൽ വാനരന്മാരാൽ പീഡിപ്പിക്കപ്പെട്ടു, ഇപ്പോൾ രാജാവിന്റെ ക്രോധത്തെയും ഭയക്കുന്നു.

ശുകന്റെ വാക്കു കേട്ട് രോഷത്താൽ കണ്ണുകൾ ചുവന്ന രാവണൻ കണ്ണുകൊണ്ടു ദഹിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ പറഞ്ഞു: ‘ദേവന്മാരും ഗന്ധർവന്മാരും ദാനവന്മാരും എന്നോടു യുദ്ധം ചെയ്താലും, സർവലോകങ്ങളെയും ഭയന്നാലും ഞാൻ സീതയെ നൽകില്ല. വസന്തത്തിൽ പൂത്ത മരത്തിലേക്ക് മദിച്ച വണ്ടുകളെന്നപോലെ എന്റെ ശരങ്ങൾ എപ്പോഴാണ് രാഘവന്റെ നേർക്കു പാഞ്ഞടുക്കുക? വില്ലിൽനിന്നു വിട്ട ജ്വലിക്കുന്ന ശരങ്ങളാൽ, രക്തം പുരണ്ട ദേഹമുള്ള അവനെ ഉൽക്കകളാൽ ആനയെയെന്നപോലെ ഞാൻ എപ്പോഴാണ് ജ്വലിപ്പിക്കുക? ഉദിക്കുന്ന സൂര്യൻ എല്ലാ ജ്യോതിസ്സുകളുടെയും പ്രഭ കവരുന്നതുപോലെ, വലിയ സൈന്യത്താൽ ചുറ്റപ്പെട്ട ഞാൻ അവന്റെ സൈന്യത്തെ കവർന്നെടുക്കും. എന്റെ വേഗം സാഗരത്തിന്റേതുപോലെ, ബലം കാറ്റിന്റേതുപോലെ; ദാശരഥി അത് അറിയുന്നില്ല, അതുകൊണ്ടാണ് എന്നോടു യുദ്ധം ചെയ്യാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നത്. ആവനാഴിയിൽ കിടക്കുന്ന, വിഷമുള്ള സർപ്പങ്ങളെപ്പോലുള്ള എന്റെ ബാണങ്ങൾ രാമൻ യുദ്ധത്തിൽ കണ്ടിട്ടില്ല, അതുകൊണ്ടാണ് എന്നോടു യുദ്ധം ചെയ്യാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നത്. ആ രാഘവൻ മുൻപ് യുദ്ധത്തിൽ എന്റെ വീര്യം അറിഞ്ഞിട്ടില്ല. ശരാഗ്രങ്ങളാൽ വായിക്കപ്പെടുന്ന, ഞാണൊലിയാൽ തുമുലമായ, ആർത്തരുടെ നിലവിളിയാകുന്ന ഗാനത്തിന്റെ മഹാസ്വരമുള്ള, നാരാചങ്ങളുടെയും കൈത്തലങ്ങളുടെയും ശബ്ദമുള്ള, ശത്രുസൈന്യമാകുന്ന ഘോരനദിയുടെ രൂപമുള്ള മഹാരംഗത്തിൽ ഇറങ്ങി, എന്റെ വില്ലാകുന്ന വീണ ഞാൻ യുദ്ധത്തിൽ വായിക്കും. ആയിരം കണ്ണുള്ള ഇന്ദ്രനോ സാക്ഷാൽ വരുണനോ ശരാഗ്നിയുള്ള യമനോ വൈശ്രവണനോ മഹായുദ്ധത്തിൽ എന്നെ കീഴടക്കാനാവില്ല.’ രാവണന്റെ വാക്ക് ഗർവത്തിന്റെ പരകോടിയാണ്. അവന്റെ ഉപമകൾ സൗന്ദര്യമുള്ളവയെങ്കിലും ക്രൂരമാണ് — വണ്ടുകൾ പൂത്ത മരത്തിലേക്കെന്നപോലെ ശരങ്ങൾ രാമന്റെ ശരീരത്തിലേക്ക്. വീണയുടെ രൂപകം വിശേഷിച്ചും വിസ്തൃതമാണ് — വില്ല് വീണ, ശരാഗ്രങ്ങൾ വായിക്കാനുള്ള കോൽ, ഞാണൊലി സ്വരം, ആർത്തരുടെ നിലവിളി ഗാനം, നാരാചങ്ങളുടെ ശബ്ദം താളം, ശത്രുസൈന്യം നദിപോലെ രംഗഭൂമി. യുദ്ധം അവനു സംഗീതോത്സവമാണ്. ‘ദാശരഥി അറിയുന്നില്ല’ എന്ന ആവർത്തനം അവന്റെ ആത്മവിശ്വാസവും, പരോക്ഷമായി അജ്ഞതയും കാണിക്കുന്നു — രാമന്റെ ബലം അറിയാത്തത് അവൻതന്നെയാണ്. അവസാനത്തെ വംശസ്ഥശ്ലോകത്തിൽ അവൻ നാലു ലോകപാലന്മാരുടെ പേരു പറയുന്നു, അവർക്കുപോലും താൻ അജയ്യനാണെന്ന്. ഈ ദംഭം പിന്നീടുള്ള അവന്റെ പതനത്തിന്റെ മുന്നറിയിപ്പാണ്. രാവണന്റെ പ്രസംഗം ശുകന്റെ സത്യവാക്കിനുള്ള മറുപടിയാണ്; അവൻ വസ്തുതകളെ ഖണ്ഡിക്കുന്നില്ല, ആത്മപ്രശംസയാൽ അവയെ അവഗണിക്കുന്നു. ‘സാഗരവേഗം, മാരുതബലം’ എന്ന ആത്മോപമകളും പരിഹാസം നിറഞ്ഞവയാണ് — സാഗരംതന്നെയാണ് രാമനു വഴി നൽകിയത്, മാരുതിയായ ഹനുമാൻതന്നെയാണ് ലങ്ക ദഹിപ്പിച്ചത്. ഇങ്ങനെ കവി രാവണന്റെ ഗർവത്തെ അവന്റെതന്നെ വാക്കുകളാൽ പരിഹസിക്കുന്നു. ‘എപ്പോഴാണ്’ എന്ന ചോദ്യം രണ്ടുതവണ ആവർത്തിക്കുന്നത് അവന്റെ അക്ഷമ കാണിക്കുന്നു — യുദ്ധം കാത്തിരിക്കുന്നതുപോലെ. ‘സർവലോകങ്ങളെ ഭയന്നാലും’ എന്ന വാക്ക് അവന്റെ ദുരാഗ്രഹത്തിന്റെ പരകോടിയാണ്; സീതയെ തിരിച്ചേൽപ്പിക്കുന്നത് അവന് അപമാനമാണ്, നീതിയല്ല. അതിനാൽ ശുകന്റെ ഉപദേശം നിഷ്ഫലമാകുന്നു.

Arrayed in due order by King Sugrīva, that gathering of heroes shone like an autumn night of full moon with its moon and auspicious stars. Pressed down by that mass of troops, vast as the ocean, the frightened earth shook violently. Then the forest-dwellers heard from Laṅkā a tumultuous, hair-raising din of kettledrums and tabors. At that sound the monkey chiefs were thrilled, and, unable to bear it, they roared back louder still, and the rākṣasas in turn heard the monkeys' roaring like the thunder of proud clouds rumbling in the sky. The two armies first meet through sound: they cannot yet see each other, but each hears the other. The drums of Laṅkā signal that it is ready for war, and the monkeys' roar is the reply; "unable to bear it" shows their rivalry, for they cannot endure the enemy's din and so roar louder. The full moon of autumn conveys the army's calm, orderly beauty, and the ocean its size and force, so that in one scene the army is both gentle and terrible. The earth shaking under its weight is a well-known exaggeration of the old poems. Now that the army stands near Laṅkā for the first time, the poet shows its splendour and its menace together. The monkeys are not frightened by the enemy's drums but delighted, full of eagerness for battle, and the thunder of clouds makes their roar fill the sky.

Seeing Laṅkā with its bright banners and flags, Daśaratha's son thought of Sītā with a sorrowing heart: "Here that fawn-eyed one is held captive by Rāvaṇa, like Rohiṇī overpowered by the red planet." Sighing long and hot, the hero looked at Lakṣmaṇa and spoke what was in his mind at that moment: "See, Lakṣmaṇa, how Laṅkā rises on the mountain top as if to scratch the sky, as though Viśvakarman had built it by thought alone. Built long ago and crowded with many mansions, it looks like the sky, Viṣṇu's footstep, covered with white clouds. It is adorned with flowering groves like Kubera's Caitraratha, loud with birds of every kind, lovely and full of fruit and flowers. See the groves with their maddened birds, the bees clinging to the blossoms, the thickets full of cuckoos, all stirred by the gentle breeze." Two feelings fill Rāma's mind at once: the pain of separation from Sītā and wonder at Laṅkā's beauty. The comparison with Rohiṇī is especially apt: Rohiṇī is the moon's beloved and the red planet Mars is cruel, as Sītā, Rāma's beloved, is tormented by cruel Rāvaṇa. Laṅkā seems "built by thought alone", its craftsmanship beyond human skill, as if it had come into being by Viśvakarman's will, and its groves are like Kubera's Caitraratha. The breeze stirring the flowers, the bees hidden in blossoms, the cuckoos calling make a peaceful, spring-like picture on the eve of war, and the contrast is moving: so beautiful a city will soon become a battlefield. Rāma's long, hot sigh reveals the grief he does not show before the army; Lakṣmaṇa alone is his confidant, and so he speaks to him. In describing Laṅkā, Rāma acknowledges the enemy's wealth, never underrating his foe. "Viṣṇu's footstep" is a name for the sky, recalling Viṣṇu's great stride as the dwarf. The city's height, its many mansions and its lovely groves all prove Rāvaṇa's prosperity, yet in that very city Sītā is a captive, grief in the midst of beauty. The cuckoos and bees point to spring, the season that, as poets hold, deepens the pain of lovers apart.

Having spoken so to Lakṣmaṇa, Rāma, son of Daśaratha, divided his forces there by the method laid down in the treatises and took command of the monkey army. "Let invincible Aṅgada stand with Nīla at the breast. Let the monkey Ṛṣabha, with a host of monkeys around him, hold the right flank of the monkey army, and let swift Gandhamādana, unassailable as a scent-elephant, hold the left. I will stand at the head, on my guard, with Lakṣmaṇa. Let Jāmbavān, Suṣeṇa and the monkey Vegadarśin, those three great-souled chiefs of the bears, guard the belly. And let the king of the monkeys guard the rear of the army, as Pracetas, wrapped in splendour, guards the western half of the world." Well divided into a great array and guarded by great monkeys, the army shone like the sky with its masses of cloud. Seizing mountain peaks and great trees, the monkeys advanced on Laṅkā, eager to crush it in battle, and all the bulls among monkeys set their minds on it: "Let us scatter this Laṅkā with mountain tops, or with our fists alone." The array is laid out like a body, like Garuḍa's: head, breast, flanks, belly and rear. Rāma himself stands at the head, at the front, where the danger is greatest. Aṅgada, the crown prince, and Nīla, the commander, are at the breast, where the first clash will come; Ṛṣabha and Gandhamādana guard the flanks, since the enemy may attack from the sides; the bears are in the belly, the middle of the army, where the carriers and the weak are protected; and the king himself guards the rear, so that no one flees and no enemy comes from behind, just as Varuṇa, Pracetas, guards the west, a post as important as a guardian of the quarters. So each is placed according to his qualities, and the army is protected on every side. Array is the foundation of the science of war. The army looks like a cloudy sky, the monkeys' many-coloured bodies like clouds. Their aim is simple, to smash Laṅkā with fists and peaks, for their weapons are those nature gave them; they carry not bows and arrows but mountains and trees.

Then mighty Rāma said to Sugrīva: "The forces are well arranged; let Śuka go." At Rāma's words the mighty lord of the monkeys released the envoy Śuka at his command, and Śuka, freed by Rāma's word after the monkeys had beaten him badly, went in great terror to the lord of the rākṣasas. Rāma's policy is subtle here: the army is now drawn up, so whatever the enemy's spy sees will only strike fear. Śuka now carries to Rāvaṇa an eyewitness account of the monkeys' strength. Earlier, in the twentieth sarga, Rāma saved him from death; now he frees him from bondage, mercy and policy together. Releasing Śuka is itself part of the strategy of war, so that the enemy may learn the truth and be afraid. And Śuka goes in great terror, a fear he carries into Rāvaṇa's court, as the conversation that follows shows.

Rāvaṇa, almost laughing, said to Śuka: "What has happened to your wings? They are so pale; you look as if they had been clipped. Have you fallen into the power of those fickle creatures?" Pressed by the king and shaking with fear, Śuka answered the great lord of the rākṣasas: "On the northern shore of the ocean I delivered your message exactly as you told me, clearly and in gentle words, trying to win them over. The moment they saw me, the angry monkeys sprang up and seized me, and began to beat me with their fists and pluck out my feathers. There is no talking with them, lord of the rākṣasas, no question and answer; monkeys are wrathful and fierce by nature. Rāma, who killed Virādha, Kabandha and Khara, has come on Sītā's trail with Sugrīva. He has built a bridge across the sea and crossed the salt ocean, and there he stands, bow in hand, having shaken off the rākṣasas. Thousands of battalions of bears and monkeys, like mountains and clouds, cover the earth. Between the mass of the rākṣasa army and the army of the monkey king there can be no peace, any more than between gods and dānavas. Before they reach the rampart, choose quickly one of two courses: give Sītā back to him at once, or give battle." Śuka's report is fearless and true: he tells the king even what the king does not want to hear. Rāvaṇa's mockery of his pale wings points to Śuka's sorry state, and his question whether Śuka has fallen into their power shows the king's distrust. Śuka recalls Rāma's past feats, the killing of Virādha, Kabandha and Khara, which prove his might. "Choose one of two" leaves only two roads, peace or war, with no middle way. His report has four points: the monkeys' nature, wrathful and impossible to talk to; Rāma's past prowess; the marvel of the bridge; and the army's boundless size. At the end he leaves the choice to the king, yet by naming the return of Sītā first he quietly shows his own view. The comparison with the eternal enmity of gods and dānavas shows that peace between the armies is impossible, a clear message for Rāvaṇa too. Śuka does not answer Rāvaṇa's jibe about fickle creatures but simply states the facts, as a true spy should. His fear is natural: once tormented by the monkeys, he now fears the king's anger as well.

When he heard Śuka's words, Rāvaṇa's eyes turned red with fury, and he spoke as if to burn Śuka with his gaze. "Though gods, gandharvas and dānavas should fight against me, I will not give up Sītā, not for fear of all the worlds. When will my arrows swarm upon Rāghava like maddened bees upon a flowering tree in spring? When shall I set him ablaze with blazing arrows loosed from my bow, his body smeared with blood, as men drive an elephant with firebrands? Surrounded by my great army I shall take away his strength, as the rising sun takes away the light of all the stars. My speed is like the ocean's, my strength like the wind's; Daśaratha's son does not know it, and so he wants to fight me. Rāma has never seen in battle the arrows that lie in my quiver like venomous serpents, and so he wants to fight me. That Rāghava has never known my prowess in battle. My bow shall be a lute, played with the tips of my arrows; the twang of its string shall be its tumult, the cries of the stricken its great song, the clap of iron shafts its beat, and the host of my enemies the river running through that great arena. I shall plunge into it and play my lute in battle. Neither thousand-eyed Vāsava nor Varuṇa himself, neither Yama with the fire of his arrows nor Vaiśravaṇa, can overcome me in a great battle." Rāvaṇa's words are the height of pride. His images are beautiful yet cruel: as bees swarm on a flowering tree, so his arrows will swarm on Rāma's body. The image of the lute is worked out in detail: the bow is the lute, the arrow-tips the plectrum, the bowstring's twang its sound, the cries of the wounded its song, the clap of the shafts its rhythm, and the enemy host a river in the concert hall; for him war is a festival of music. His repeated "he does not know" shows his confidence and, indirectly, his ignorance, for it is he who does not know Rāma's strength. At the end he names the four guardians of the world and claims that not even they can defeat him, a boast that foreshadows his fall. His speech answers Śuka's truthful report not by refuting the facts but by ignoring them in self-praise. Even his boasts are full of irony: he likens his speed to the ocean's, yet the ocean has just made way for Rāma, and his strength to the wind's, yet it was the Wind's son, Hanumān, who burned Laṅkā. So the poet mocks Rāvaṇa's pride in his own words. His double "when will" shows his impatience, as if he were longing for the war, and "not for fear of all the worlds" marks the extreme of his obstinacy: for him, returning Sītā would be a humiliation, not a policy. So Śuka's advice comes to nothing.