सेतुना समुद्रं तीर्त्वा परे तीरे निविष्टः निमित्तज्ञः लक्ष्मणपूर्वजः रामः शुभाशुभानि निमित्तानि दृष्ट्वा सौमित्रिं सम्परिष्वज्य इदं वचनम् अब्रवीत् — ‘लक्ष्मण, शीतलं उदकं फलवन्ति वनानि च परिगृह्य इमं बलौघं संविभज्य व्यूहं रचयित्वा तिष्ठेम। अहम् उपस्थितं लोकक्षयकरं भीमं भयं पश्यामि, यत् ऋक्षवानररक्षसां प्रवीराणां प्रबर्हणं करिष्यति। कलुषाः वाताः वान्ति, वसुंधरा कम्पते, पर्वताग्राणि वेपन्ते, महीरुहाः पतन्ति। क्रव्यादसंकाशाः परुषाः परुषस्वनाः क्रूराः मेघाः शोणितबिन्दुभिः मिश्रं क्रूरं वर्षं वर्षन्ति। संध्या रक्तचन्दनसंकाशा परमदारुणा; आदित्यात् ज्वलत् एतत् अग्निमण्डलं प्रपतति। दीनाः दीनस्वराः क्रूराः मृगपक्षिणः सर्वतः आदित्याभिमुखं विनर्दन्ति, महत् भयं जनयन्तः। रात्रौ चन्द्रमाः अप्रकाशः सन् संतापयति, कृष्णरक्तांशुपर्यन्तः लोकक्षये इव उदितः। ह्रस्वः रूक्षः अप्रशस्तः लोहितः परिवेषः दृश्यते; विमले आदित्ये नीलं लक्ष्म दृश्यते। महता रजसा नक्षत्राणि हतानि इव; एतानि सर्वाणि लोकानां युगान्तम् इव शंसन्ति।’ अत्र रामः न केवलं योद्धा, अपितु निमित्तशास्त्रज्ञः अपि। उत्पाताः पञ्चसु क्षेत्रेषु दृश्यन्ते — वायौ, भूमौ, मेघेषु, ज्योतिषु, प्राणिषु च। ‘प्रत्यादित्यं विनर्दन्ति’ इति मृगपक्षिणां सूर्याभिमुखं रोदनं विशेषतः अशुभम्। चन्द्रः शीतलः सन् अपि संतापयति — प्रकृतेः विपर्ययः। एते सर्वे निमित्ताः महतः युद्धस्य, महाक्षयस्य च सूचकाः; किन्तु रामः भयात् न निवर्तते, अपितु सज्जतां करोति। लक्ष्मणस्य परिष्वङ्गः भ्रातृस्नेहस्य, आसन्ने सङ्कटे परस्पराश्वासनस्य च चिह्नम्। ‘लक्ष्मणपूर्वजः’ इति रामस्य नाम अपि लक्ष्मणेन सह तस्य सम्बन्धं दृढीकरोति। रामस्य प्रथमः आदेशः व्यावहारिकः — जलं फलानि च यत्र सुलभानि तत्र सेना निवसेत्, व्यूहः च रच्येत। उत्पाताः भविष्यस्य सूचकाः, परन्तु सेनायाः आवश्यकताः वर्तमानस्य; रामः उभयं युगपत् चिन्तयति। उत्पातानां वर्णनं क्रमेण भूमेः आकाशं प्रति गच्छति — प्रथमं वायुः भूकम्पः च, ततः मेघाः, ततः संध्या सूर्यः चन्द्रः, अन्ते नक्षत्राणि। एवं समग्रं विश्वं युद्धस्य आगमनं घोषयति इव। ‘ऋक्षवानररक्षसाम्’ इति त्रयाणां नाम — विनाशः उभयोः पक्षयोः भविष्यति, न केवलं शत्रूणाम्। रामः एतत् सत्यं लक्ष्मणात् न गोपयति।

‘काकाः श्येनाः नीचाः गृध्राः च परितः पतन्ति; शिवाः अपि सुमहाभयान् अशुभान् नादान् नदन्ति। कपिभिः राक्षसैः च विमुक्तैः शैलैः शूलैः खड्गैः च आवृता भूमिः मांसशोणितकर्दमा भविष्यति। अतः दुर्धर्षां रावणपालितां पुरीं वयं सर्वैः हरिभिः आवृताः अद्य एव क्षिप्रं जवेन अभियाम।’ इति उक्त्वा संग्रामधर्षणः धन्वी विभुः रामः लङ्काम् अभिमुखः पुरतः प्रतस्थे। विभीषणसुग्रीवसहिताः ते सर्वे वानरर्षभाः धृतानां द्विषतां वधे निश्चिताः विनर्दन्तः प्रतस्थिरे। राघवस्य प्रियं कर्तुम् इच्छतां वीर्यशालिनां हरीणां कर्मभिः चेष्टाभिः च रघुनन्दनः सुतरां तुतोष। रामस्य तर्कः विचारणीयः — अशुभनिमित्तानि दृष्ट्वा अपि सः विलम्बं न करोति, अपितु शीघ्रम् आक्रमणं निश्चिनोति। यतः भयं शत्रोः अपि समानम्; यः प्रथमं प्रहरति तस्य लाभः। मांसाशिनः पक्षिणः युद्धस्य आगामिनं संहारं पूर्वम् एव अनुभवन्ति इति लोकप्रत्ययः। भूमेः ‘मांसशोणितकर्दमा’ इति चित्रं युद्धस्य भीषणतां पूर्वम् एव दर्शयति। वानराणां विनर्दनं उत्साहस्य घोषः, न भयस्य। रामः पुरतः गच्छति — नेतुः आदर्शः। अन्तिमः श्लोकः सेनायाः रामे भक्तिं, रामस्य च तेषु प्रीतिं दर्शयति — स्वामिनः सेवकानां च परस्परसम्बन्धः एव विजयस्य मूलम्। ‘अद्यैव’ ‘क्षिप्रम्’ ‘जवेन’ इति त्रिभिः पदैः त्वरायाः आवश्यकता दृढीकृता। सेनायाः गर्जनं शत्रूणां मनसि भयं जनयितुम् अपि उपयुक्तम्। अयं सर्गः सेतुतरणस्य युद्धारम्भस्य च मध्ये सेतुः इव तिष्ठति। विभीषणः सुग्रीवः च रामस्य पार्श्वयोः — एकः राक्षसानां ज्ञाता, अपरः वानराणां राजा; उभयोः सहयोगः सेनायाः बलम्। रामस्य तोषः सेवकानां परिश्रमस्य फलम्; सः तेषां कर्म दृष्ट्वा प्रसीदति, न केवलं फलं दृष्ट्वा।

సేతువు ద్వారా సముద్రాన్ని దాటి ఆవలి తీరంలో విడిది చేసిన, శకునాలు తెలిసిన, లక్ష్మణుని అన్న రాముడు శుభాశుభ శకునాలను చూసి సౌమిత్రిని కౌగిలించుకుని ఇలా అన్నాడు: ‘లక్ష్మణా, చల్లని నీరూ ఫలాలతో నిండిన వనాలూ ఉన్నచోటును ఆశ్రయించి, ఈ సైన్యసమూహాన్ని విభజించి, వ్యూహం రచించి నిలుద్దాం. లోకక్షయాన్ని కలిగించే భయంకరమైన భయం సమీపించినట్టు నేను చూస్తున్నాను, అది భల్లూకుల, వానరుల, రాక్షసుల ప్రధానవీరులను నాశనం చేస్తుంది. మలినమైన గాలులు వీస్తున్నాయి, భూమి కంపిస్తోంది, పర్వతశిఖరాలు వణుకుతున్నాయి, చెట్లు కూలుతున్నాయి. మాంసభక్షకుల వంటి, కఠినమైన, కఠినధ్వని గల, క్రూరమైన మేఘాలు రక్తబిందువులతో కలిసిన క్రూరమైన వర్షాన్ని కురిపిస్తున్నాయి. సంధ్య ఎర్రచందనం వంటి రంగుతో మిక్కిలి భయంకరంగా ఉంది; సూర్యుని నుండి మండుతున్న ఈ అగ్నిమండలం రాలిపడుతోంది. దీనమైన, దీనస్వరం గల, క్రూరమైన మృగాలూ పక్షులూ అన్నివైపులా సూర్యునికి అభిముఖంగా అరుస్తున్నాయి, గొప్ప భయాన్ని పుట్టిస్తూ. రాత్రి చంద్రుడు కాంతి లేకుండా తాపాన్ని కలిగిస్తున్నాడు, నల్లని ఎర్రని కిరణాల అంచుతో, లోకక్షయ సమయంలో ఉదయించినట్టు. చిన్నదైన, రూక్షమైన, అశుభమైన, ఎర్రని పరివేషం కనిపిస్తోంది; నిర్మలమైన సూర్యునిలో నల్లని మచ్చ కనిపిస్తోంది. గొప్ప ధూళితో నక్షత్రాలు కాంతిహీనమైనట్టున్నాయి; ఇవన్నీ లోకాలకు యుగాంతం వచ్చినట్టు సూచిస్తున్నాయి.’ ఇక్కడ రాముడు యోధుడు మాత్రమే కాదు, శకునశాస్త్రజ్ఞుడు కూడా. ఉత్పాతాలు ఐదు క్షేత్రాలలో కనిపిస్తాయి — గాలిలో, భూమిపై, మేఘాలలో, జ్యోతిస్సులలో, ప్రాణులలో. ‘ప్రత్యాదిత్యం వినర్దంతి’ (సూర్యునికి అభిముఖంగా అరుస్తున్నాయి) — మృగపక్షులు సూర్యుని వైపు తిరిగి రోదించడం మరీ అశుభం. చంద్రుడు చల్లనివాడైనా తాపాన్ని కలిగిస్తున్నాడు — ప్రకృతి విపర్యయం. ఈ శకునాలన్నీ గొప్ప యుద్ధానికీ మహాక్షయానికీ సూచకాలు; కాని రాముడు భయంతో వెనుదిరగడు, సన్నద్ధతను చేస్తాడు. లక్ష్మణుని కౌగిలించుకోవడం సోదరస్నేహానికీ, సమీపించిన సంకటంలో పరస్పరం ఊరడించుకోవడానికీ చిహ్నం. ‘లక్ష్మణపూర్వజః’ (లక్ష్మణుని అన్న) అనే రాముని పేరు కూడా లక్ష్మణునితో ఆయన సంబంధాన్ని దృఢం చేస్తుంది. రాముని మొదటి ఆదేశం వ్యావహారికమైనది — నీరూ ఫలాలూ సులభంగా దొరికేచోట సైన్యం నివసించాలి, వ్యూహం రచించాలి. ఉత్పాతాలు భవిష్యత్తుకు సూచకాలు, కాని సైన్యపు అవసరాలు వర్తమానానివి; రాముడు రెండింటినీ ఒకేసారి ఆలోచిస్తాడు. ఉత్పాతాల వర్ణన క్రమంగా భూమి నుండి ఆకాశం వైపు సాగుతుంది — మొదట గాలీ భూకంపమూ, తరువాత మేఘాలు, తరువాత సంధ్యా సూర్యుడూ చంద్రుడూ, చివరగా నక్షత్రాలు. ఇలా విశ్వమంతా యుద్ధం రాకను ఘోషిస్తున్నట్టుంది. ‘ఋక్షవానరరక్షసామ్’ (భల్లూకుల, వానరుల, రాక్షసుల) అని మూడింటి పేర్లు — వినాశం రెండు పక్షాలకూ జరుగుతుంది, శత్రువులకు మాత్రమే కాదు. రాముడు ఈ సత్యాన్ని లక్ష్మణుని నుండి దాచడు.

‘కాకులూ డేగలూ నీచమైన గద్దలూ చుట్టూ వాలుతున్నాయి; నక్కలు కూడా మహాభయంకరమైన అశుభనాదాలు చేస్తున్నాయి. వానరులూ రాక్షసులూ విసిరే కొండరాళ్ళతో, శూలాలతో, ఖడ్గాలతో కప్పబడిన భూమి మాంసమూ రక్తమూ కలిసిన బురదగా మారుతుంది. కాబట్టి ఎదిరించరాని, రావణుడు పాలించే పురిపై మనం వానరులందరితో కలిసి ఈ రోజే వెంటనే వేగంగా దండెత్తుదాం.’ ఇలా చెప్పి, యుద్ధంలో శత్రువులను అణచివేసే, ధనుర్ధారీ ప్రభువూ అయిన రాముడు లంకకు అభిముఖంగా ముందుగా బయలుదేరాడు. విభీషణునితో, సుగ్రీవునితో కూడిన ఆ వానరశ్రేష్ఠులందరూ, దృఢంగా నిలిచిన శత్రువులను వధించాలనే నిశ్చయంతో గర్జిస్తూ బయలుదేరారు. రాఘవునికి ప్రియం చేయాలని కోరుకునే వీర్యశాలులైన వానరుల కార్యాలతో, చేష్టలతో రఘునందనుడు ఎంతో సంతోషించాడు. రాముని తర్కం ఆలోచించదగినది — అశుభ శకునాలు చూసినా ఆయన ఆలస్యం చేయడు, వెంటనే దాడి చేయాలని నిశ్చయిస్తాడు. ఎందుకంటే భయం శత్రువుకు కూడా సమానమే; ఎవరు మొదట దెబ్బతీస్తారో వారికే లాభం. మాంసభక్షక పక్షులు రాబోయే సంహారాన్ని ముందుగానే పసిగడతాయని లోకవిశ్వాసం. భూమి ‘మాంసశోణితకర్దమా’ (మాంసమూ రక్తమూ కలిసిన బురద) అనే చిత్రం యుద్ధపు భీషణతను ముందుగానే చూపుతుంది. వానరుల గర్జన ఉత్సాహపు ఘోష, భయానిది కాదు. రాముడు ముందు వెళతాడు — నాయకునికి ఆదర్శం. చివరి శ్లోకం సైన్యానికి రామునిపై ఉన్న భక్తినీ, రామునికి వారిపై ఉన్న ప్రీతినీ చూపుతుంది — స్వామికీ సేవకులకూ మధ్య ఉన్న పరస్పర సంబంధమే విజయానికి మూలం. ‘అద్యైవ’ (ఈ రోజే), ‘క్షిప్రమ్’ (వెంటనే), ‘జవేన’ (వేగంగా) అనే మూడు పదాలతో త్వర యొక్క అవసరం దృఢం చేయబడింది. సైన్యపు గర్జన శత్రువుల మనస్సులో భయాన్ని పుట్టించడానికి కూడా ఉపయోగపడుతుంది. ఈ సర్గ సముద్రాన్ని దాటడానికీ యుద్ధారంభానికీ మధ్య ఒక సేతువులా నిలుస్తుంది. విభీషణుడూ సుగ్రీవుడూ రాముని ఇరుపక్కలా — ఒకడు రాక్షసుల గురించి తెలిసినవాడు, మరొకడు వానరుల రాజు; ఇద్దరి సహకారమే సైన్యానికి బలం. రాముని సంతోషం సేవకుల పరిశ్రమకు ఫలం; ఆయన ఫలాన్ని మాత్రమే చూసి కాక, వారి కృషిని చూసి ప్రసన్నుడవుతాడు.

அணையின் வழியாகக் கடலைக் கடந்து அக்கரையில் தங்கிய, நிமித்தங்களை அறிந்த, லக்ஷ்மணனின் அண்ணனான ராமன், நல்லனவும் தீயனவுமான நிமித்தங்களைக் கண்டு, சௌமித்திரியைத் தழுவிக்கொண்டு இந்தச் சொல்லைச் சொன்னான்: ‘லக்ஷ்மணா, குளிர்ந்த நீரையும் பழங்கள் நிறைந்த காடுகளையும் சார்ந்து, இந்தப் படைப்பெருக்கைப் பிரித்து, அணிவகுத்து நாம் நிற்போம். உலகை அழிக்கும் அச்சந்தரும் பேராபத்து வந்திருப்பதைக் காண்கிறேன்; அது கரடிகள், வானரர்கள், ராக்ஷசர்கள் ஆகியோரிலுள்ள சிறந்த வீரர்களை அழிக்கும். கலங்கிய காற்றுகள் வீசுகின்றன, பூமி நடுங்குகிறது, மலைமுகடுகள் அதிர்கின்றன, மரங்கள் விழுகின்றன. ஊனுண்ணும் விலங்குகளைப் போன்ற, கடுமையான, கடுமையான ஒலியுடைய, கொடிய மேகங்கள் இரத்தத் துளிகள் கலந்த கொடிய மழையைப் பொழிகின்றன. மாலைச்சந்தி செஞ்சந்தனம் போலச் சிவந்து மிகப் பயங்கரமாக உள்ளது; சூரியனிடமிருந்து இந்த எரியும் நெருப்பு வட்டம் விழுகிறது. வருந்திய, வருந்திய குரலுடைய, கொடிய விலங்குகளும் பறவைகளும் எல்லாப் பக்கமும் சூரியனை நோக்கி அலறுகின்றன, பேரச்சத்தை உண்டாக்குகின்றன. இரவில் சந்திரன் ஒளியற்றவனாய், கருஞ்சிவப்புக் கதிர் விளிம்புடையவனாய், உலக அழிவின்போது உதித்தவன் போல வெப்பம் தருகிறான். சிறிய, வறண்ட, அமங்கலமான, சிவந்த ஒளிவட்டம் தெரிகிறது; தூய சூரியனில் நீலக் கறை தெரிகிறது. பெரும் புழுதியால் விண்மீன்கள் மறைக்கப்பட்டவை போல உள்ளன; இவை அனைத்தும் உலகங்களுக்கு ஊழிமுடிவு வந்ததுபோல அறிவிக்கின்றன.’ இங்கே ராமன் போர்வீரன் மட்டுமல்லன், நிமித்த நூலையும் அறிந்தவன். கெடுகுறிகள் ஐந்து துறைகளில் தெரிகின்றன — காற்றில், நிலத்தில், மேகங்களில், ஒளிக்கோள்களில், உயிர்களில். ‘ப்ரத்யாதித்யம் வினர்தந்தி’ — விலங்குகளும் பறவைகளும் சூரியனை நோக்கி அலறுவது தனிப்படத் தீக்குறியானது. சந்திரன் குளிர்ந்தவனாக இருந்தும் வெப்பம் தருகிறான் — இயற்கையின் தலைகீழ் மாற்றம். இந்த நிமித்தங்கள் அனைத்தும் பெரும் போரையும் பேரழிவையும் சுட்டுகின்றன; ஆனால் ராமன் அச்சத்தால் பின்வாங்கவில்லை, ஆயத்தம் செய்கிறான். லக்ஷ்மணனைத் தழுவியது உடன்பிறந்தோர் அன்பின், நெருங்கிவரும் ஆபத்தில் ஒருவருக்கொருவர் ஆறுதல் தருவதன் அடையாளம். ‘லக்ஷ்மணனின் அண்ணன்’ என்ற ராமனின் பெயரும் லக்ஷ்மணனுடனான அவனுடைய உறவை உறுதிப்படுத்துகிறது. ராமனின் முதல் ஆணை நடைமுறையானது — நீரும் பழங்களும் எளிதில் கிடைக்கும் இடத்தில் படை தங்க வேண்டும், அணிவகுப்பு அமைக்கப்பட வேண்டும். கெடுகுறிகள் எதிர்காலத்தைச் சுட்டுகின்றன, ஆனால் படையின் தேவைகள் நிகழ்காலத்தவை; ராமன் இரண்டையும் ஒருசேரச் சிந்திக்கிறான். கெடுகுறிகளின் வருணனை படிப்படியாக நிலத்திலிருந்து வானை நோக்கிச் செல்கிறது — முதலில் காற்றும் நிலநடுக்கமும், பிறகு மேகங்கள், பிறகு மாலைச்சந்தி, சூரியன், சந்திரன், இறுதியில் விண்மீன்கள். இவ்வாறு உலகம் முழுவதுமே போரின் வருகையை அறிவிப்பது போல உள்ளது. ‘கரடிகள், வானரர்கள், ராக்ஷசர்கள்’ என்ற மூவரின் பெயர் — அழிவு பகைவருக்கு மட்டுமல்ல, இரு தரப்புக்கும் நிகழும். ராமன் இந்த உண்மையை லக்ஷ்மணனிடமிருந்து மறைக்கவில்லை.

‘காகங்களும், பருந்துகளும், இழிந்த கழுகுகளும் சுற்றிலும் வந்து விழுகின்றன; நரிகளும் பேரச்சம் தரும் அமங்கல ஓசைகளை எழுப்புகின்றன. வானரர்களும் ராக்ஷசர்களும் எறியும் பாறைகளாலும், சூலங்களாலும், வாள்களாலும் மூடப்பட்டு, பூமி சதையும் இரத்தமும் கலந்த சேறாகும். ஆகவே, வெல்லுதற்கரிய, ராவணன் காக்கும் நகரை, எல்லா வானரர்களாலும் சூழப்பட்டவர்களாய், இன்றே விரைவாக, வேகத்துடன் தாக்கச் செல்வோம்.’ இவ்வாறு சொல்லிவிட்டு, போரில் பகைவரை வெல்பவனும் வில்லேந்தியவனுமான தலைவன் ராமன் இலங்கையை நோக்கி முன்னே புறப்பட்டான். விபீஷணனோடும் சுக்ரீவனோடும் கூடிய அந்த வானரத் தலைவர்கள் அனைவரும், உறுதியான பகைவர்களைக் கொல்வதில் உறுதிபூண்டு, முழங்கிக்கொண்டு புறப்பட்டார்கள். ராகவனுக்கு இனியதைச் செய்ய விரும்பிய வீரமிக்க வானரர்களின் செயல்களாலும் முயற்சிகளாலும் ரகுநந்தனன் பெரிதும் மகிழ்ந்தான். ராமனின் வாதம் சிந்திக்கத் தக்கது — தீக்குறிகளைக் கண்டும் அவன் தாமதிக்கவில்லை; விரைவில் தாக்க முடிவெடுக்கிறான். ஏனெனில் அச்சம் பகைவனுக்கும் சமமானதே; முதலில் தாக்குபவனுக்கே நன்மை. ஊனுண்ணும் பறவைகள் வரவிருக்கும் போரின் அழிவை முன்கூட்டியே உணர்கின்றன என்பது உலக நம்பிக்கை. பூமி ‘சதையும் இரத்தமும் கலந்த சேறு’ ஆகும் என்ற சித்திரம் போரின் கொடுமையை முன்பே காட்டுகிறது. வானரர்களின் முழக்கம் ஊக்கத்தின் முழக்கம், அச்சத்தின் முழக்கம் அல்ல. ராமன் முன்னே செல்கிறான் — தலைவனின் இலட்சியம். இறுதிச் சுலோகம் படைக்கு ராமன்மீதுள்ள பற்றையும், ராமனுக்கு அவர்கள்மீதுள்ள அன்பையும் காட்டுகிறது — தலைவனுக்கும் பணியாளர்களுக்கும் இடையிலான பரஸ்பர உறவே வெற்றியின் வேர். ‘இன்றே’, ‘விரைவாக’, ‘வேகத்துடன்’ என்ற மூன்று சொற்களால் விரைவின் தேவை உறுதிப்படுத்தப்படுகிறது. படையின் முழக்கம் பகைவர்களின் மனத்தில் அச்சத்தை உண்டாக்குவதற்கும் பயன்படுகிறது. இந்தச் சர்க்கம் அணையைக் கடப்பதற்கும் போர் தொடங்குவதற்கும் இடையே ஒரு பாலம் போல நிற்கிறது. விபீஷணனும் சுக்ரீவனும் ராமனின் இரு பக்கங்களில் — ஒருவன் ராக்ஷசர்களை அறிந்தவன், மற்றவன் வானரர்களின் அரசன்; இருவரின் ஒத்துழைப்பே படையின் வலிமை. ராமனின் மகிழ்ச்சி பணியாளர்களின் உழைப்பின் பயன்; அவன் பயனைக் கண்டு மட்டுமல்ல, அவர்களுடைய செயலைக் கண்டே மகிழ்கிறான்.

ಸೇತುವೆಯಿಂದ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ದಾಟಿ ಆಚೆಯ ದಡದಲ್ಲಿ ಬೀಡುಬಿಟ್ಟ, ಶಕುನಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಅಣ್ಣನಾದ ರಾಮನು ಶುಭಾಶುಭ ಶಕುನಗಳನ್ನು ಕಂಡು ಸೌಮಿತ್ರಿಯನ್ನು ಆಲಿಂಗಿಸಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣಾ, ತಣ್ಣನೆಯ ನೀರನ್ನೂ ಹಣ್ಣುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ವನಗಳನ್ನೂ ಆಶ್ರಯಿಸಿ, ಈ ಸೈನ್ಯಪ್ರವಾಹವನ್ನು ವಿಭಾಗಿಸಿ, ವ್ಯೂಹವನ್ನು ರಚಿಸಿ ನಿಲ್ಲೋಣ. ಕರಡಿಗಳ, ವಾನರರ, ರಾಕ್ಷಸರ ಪ್ರಮುಖ ವೀರರನ್ನು ನಾಶಮಾಡಲಿರುವ, ಲೋಕಕ್ಷಯಕಾರಿಯಾದ ಭೀಕರ ಭಯವು ಸಮೀಪಿಸಿರುವುದನ್ನು ನಾನು ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಕಲುಷಿತ ಗಾಳಿಗಳು ಬೀಸುತ್ತಿವೆ, ಭೂಮಿ ನಡುಗುತ್ತಿದೆ, ಪರ್ವತಶಿಖರಗಳು ಕಂಪಿಸುತ್ತಿವೆ, ಮರಗಳು ಉರುಳುತ್ತಿವೆ. ಮಾಂಸಭಕ್ಷಕ ಪ್ರಾಣಿಗಳಂತೆ ಕಾಣುವ, ಒರಟಾದ, ಕರ್ಕಶ ಧ್ವನಿಯ ಕ್ರೂರ ಮೇಘಗಳು ರಕ್ತದ ಹನಿಗಳಿಂದ ಬೆರೆತ ಕ್ರೂರ ಮಳೆಯನ್ನು ಸುರಿಸುತ್ತಿವೆ. ಸಂಧ್ಯೆಯು ಕೆಂಪುಚಂದನದಂತೆ ಅತ್ಯಂತ ದಾರುಣವಾಗಿದೆ; ಸೂರ್ಯನಿಂದ ಈ ಜ್ವಲಿಸುವ ಅಗ್ನಿಮಂಡಲವು ಉದುರುತ್ತಿದೆ. ದೀನರಾದ, ದೀನಸ್ವರದ, ಕ್ರೂರ ಮೃಗಪಕ್ಷಿಗಳು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಸೂರ್ಯನತ್ತ ಮುಖಮಾಡಿ ಕೂಗುತ್ತಾ ಮಹಾಭಯವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತಿವೆ. ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರನು ಕಾಂತಿಹೀನನಾಗಿ ಸಂತಾಪವನ್ನುಂಟುಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಕಪ್ಪು-ಕೆಂಪು ಕಿರಣಗಳ ಅಂಚಿನೊಡನೆ ಲೋಕಕ್ಷಯಕಾಲದಲ್ಲೋ ಎಂಬಂತೆ ಉದಯಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಚಿಕ್ಕದಾದ, ಒರಟಾದ, ಅಮಂಗಳಕರವಾದ ಕೆಂಪು ಪರಿವೇಷ (ಪ್ರಭಾವಲಯ) ಕಾಣುತ್ತಿದೆ; ನಿರ್ಮಲ ಸೂರ್ಯನಲ್ಲಿ ನೀಲಿ ಕಲೆ ಕಾಣುತ್ತಿದೆ. ದಟ್ಟವಾದ ಧೂಳಿನಿಂದ ನಕ್ಷತ್ರಗಳು ಮಸುಕಾದಂತಿವೆ; ಇವೆಲ್ಲವೂ ಲೋಕಗಳ ಯುಗಾಂತವನ್ನೇ ಸಾರುತ್ತಿರುವಂತಿವೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಕೇವಲ ಯೋಧನಲ್ಲ, ನಿಮಿತ್ತಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞನೂ ಹೌದು. ಉತ್ಪಾತಗಳು ಐದು ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತವೆ — ಗಾಳಿಯಲ್ಲಿ, ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ, ಮೇಘಗಳಲ್ಲಿ, ಜ್ಯೋತಿಗಳಲ್ಲಿ, ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ. ‘ಪ್ರತ್ಯಾದಿತ್ಯಂ ವಿನರ್ದಂತಿ’ (ಸೂರ್ಯನತ್ತ ಕೂಗುತ್ತಿವೆ) ಎಂಬಲ್ಲಿ ಮೃಗಪಕ್ಷಿಗಳು ಸೂರ್ಯನತ್ತ ಮುಖಮಾಡಿ ರೋದಿಸುವುದು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಅಶುಭ. ಚಂದ್ರನು ತಂಪಾಗಿದ್ದರೂ ಸಂತಾಪವನ್ನುಂಟುಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ಪ್ರಕೃತಿಯ ವಿಪರ್ಯಯ. ಈ ಎಲ್ಲ ಶಕುನಗಳೂ ಮಹಾಯುದ್ಧದ, ಮಹಾಕ್ಷಯದ ಸೂಚಕಗಳು; ಆದರೆ ರಾಮನು ಭಯದಿಂದ ಹಿಂಜರಿಯುವುದಿಲ್ಲ, ಸಿದ್ಧತೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಆಲಿಂಗಿಸುವುದು ಭ್ರಾತೃಸ್ನೇಹದ, ಸನ್ನಿಹಿತ ಸಂಕಟದಲ್ಲಿ ಪರಸ್ಪರ ಆಶ್ವಾಸನೆಯ ಚಿಹ್ನೆ. ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣಪೂರ್ವಜಃ’ (ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಅಣ್ಣ) ಎಂಬ ರಾಮನ ಹೆಸರೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ಅವನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ದೃಢಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಮನ ಮೊದಲ ಆದೇಶ ವ್ಯಾವಹಾರಿಕ — ನೀರೂ ಹಣ್ಣುಗಳೂ ಸುಲಭವಾಗಿ ಸಿಗುವಲ್ಲಿ ಸೇನೆ ತಂಗಬೇಕು, ವ್ಯೂಹವನ್ನು ರಚಿಸಬೇಕು. ಉತ್ಪಾತಗಳು ಭವಿಷ್ಯದ ಸೂಚಕಗಳು, ಆದರೆ ಸೇನೆಯ ಅಗತ್ಯಗಳು ವರ್ತಮಾನದವು; ರಾಮನು ಎರಡನ್ನೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾನೆ. ಉತ್ಪಾತಗಳ ವರ್ಣನೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಭೂಮಿಯಿಂದ ಆಕಾಶದತ್ತ ಸಾಗುತ್ತದೆ — ಮೊದಲು ಗಾಳಿ ಮತ್ತು ಭೂಕಂಪ, ಅನಂತರ ಮೇಘಗಳು, ಅನಂತರ ಸಂಧ್ಯೆ, ಸೂರ್ಯ, ಚಂದ್ರ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ನಕ್ಷತ್ರಗಳು. ಹೀಗೆ ಇಡೀ ವಿಶ್ವವೇ ಯುದ್ಧದ ಆಗಮನವನ್ನು ಘೋಷಿಸುತ್ತಿರುವಂತಿದೆ. ‘ಋಕ್ಷವಾನರರಕ್ಷಸಾಮ್’ (ಕರಡಿಗಳ, ವಾನರರ, ರಾಕ್ಷಸರ) ಎಂಬಲ್ಲಿ ಮೂರೂ ವರ್ಗಗಳ ಹೆಸರಿದೆ — ವಿನಾಶ ಎರಡೂ ಪಕ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಆಗುವುದು, ಕೇವಲ ಶತ್ರುಗಳಲ್ಲಲ್ಲ. ರಾಮನು ಈ ಸತ್ಯವನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಂದ ಮುಚ್ಚಿಡುವುದಿಲ್ಲ.

‘ಕಾಗೆಗಳೂ ಗಿಡುಗಗಳೂ ನೀಚ ಹದ್ದುಗಳೂ ಸುತ್ತಲೂ ಎರಗುತ್ತಿವೆ; ನರಿಗಳೂ ಮಹಾಭಯಂಕರವಾದ ಅಶುಭ ನಾದಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿವೆ. ಕಪಿಗಳೂ ರಾಕ್ಷಸರೂ ಎಸೆದ ಬಂಡೆಗಳಿಂದಲೂ ಶೂಲಗಳಿಂದಲೂ ಖಡ್ಗಗಳಿಂದಲೂ ಮುಚ್ಚಿಹೋದ ಭೂಮಿ ಮಾಂಸ-ರಕ್ತಗಳ ಕೆಸರಾಗುವುದು. ಆದ್ದರಿಂದ ದುರ್ಧರ್ಷವಾದ, ರಾವಣನಿಂದ ಪಾಲಿತವಾದ ಪುರಿಯ ಮೇಲೆ ನಾವು ಎಲ್ಲ ವಾನರರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ಇಂದೇ, ಬೇಗನೆ, ವೇಗದಿಂದ ದಾಳಿಮಾಡೋಣ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ, ಸಂಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಮರ್ದಿಸುವ, ಧನುರ್ಧಾರಿಯಾದ ಪ್ರಭು ರಾಮನು ಲಂಕೆಯತ್ತ ಮುಖಮಾಡಿ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿ ಹೊರಟನು. ವಿಭೀಷಣ-ಸುಗ್ರೀವರೊಡನೆ ಆ ಎಲ್ಲ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರೂ ದೃಢನಿಶ್ಚಯದ ಶತ್ರುಗಳ ವಧೆಯಲ್ಲಿ ಸಂಕಲ್ಪಬದ್ಧರಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಾ ಹೊರಟರು. ರಾಘವನಿಗೆ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡಬಯಸುವ ವೀರ್ಯಶಾಲಿಗಳಾದ ವಾನರರ ಕಾರ್ಯಗಳಿಂದಲೂ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಿಂದಲೂ ರಘುನಂದನನು ಅತ್ಯಂತ ಸಂತುಷ್ಟನಾದನು. ರಾಮನ ತರ್ಕವು ವಿಚಾರಾರ್ಹ — ಅಶುಭ ಶಕುನಗಳನ್ನು ಕಂಡರೂ ಅವನು ವಿಳಂಬಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಬೇಗನೆ ಆಕ್ರಮಣಮಾಡುವುದನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸುತ್ತಾನೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಭಯ ಶತ್ರುವಿಗೂ ಸಮಾನವೇ; ಮೊದಲು ಹೊಡೆಯುವವನಿಗೆ ಲಾಭ. ಮಾಂಸಾಹಾರಿ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಬರಲಿರುವ ಸಂಹಾರವನ್ನು ಮೊದಲೇ ಗ್ರಹಿಸುತ್ತವೆ ಎಂಬುದು ಲೋಕನಂಬಿಕೆ. ಭೂಮಿ ‘ಮಾಂಸಶೋಣಿತಕರ್ದಮಾ’ (ಮಾಂಸ-ರಕ್ತಗಳ ಕೆಸರು) ಆಗುವುದೆಂಬ ಚಿತ್ರ ಯುದ್ಧದ ಭೀಕರತೆಯನ್ನು ಮೊದಲೇ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ವಾನರರ ಗರ್ಜನೆ ಉತ್ಸಾಹದ ಘೋಷ, ಭಯದ್ದಲ್ಲ. ರಾಮನು ಮುಂದೆ ನಡೆಯುತ್ತಾನೆ — ನಾಯಕನ ಆದರ್ಶ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಸೇನೆಗೆ ರಾಮನಲ್ಲಿರುವ ಭಕ್ತಿಯನ್ನೂ ರಾಮನಿಗೆ ಅವರಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರೀತಿಯನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಸ್ವಾಮಿ ಮತ್ತು ಸೇವಕರ ಪರಸ್ಪರ ಸಂಬಂಧವೇ ವಿಜಯದ ಮೂಲ. ‘ಅದ್ಯೈವ’ (ಇಂದೇ), ‘ಕ್ಷಿಪ್ರಮ್’ (ಬೇಗನೆ), ‘ಜವೇನ’ (ವೇಗದಿಂದ) ಎಂಬ ಮೂರು ಪದಗಳಿಂದ ತುರ್ತಿನ ಅಗತ್ಯ ದೃಢಗೊಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಸೇನೆಯ ಗರ್ಜನೆ ಶತ್ರುಗಳ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಭಯ ಹುಟ್ಟಿಸಲೂ ಉಪಯುಕ್ತ. ಈ ಸರ್ಗವು ಸೇತುವನ್ನು ದಾಟುವುದು ಮತ್ತು ಯುದ್ಧಾರಂಭಗಳ ನಡುವೆ ಸೇತುವೆಯಂತೆ ನಿಂತಿದೆ. ವಿಭೀಷಣ ಮತ್ತು ಸುಗ್ರೀವ ರಾಮನ ಎರಡು ಪಕ್ಕಗಳಲ್ಲಿ — ಒಬ್ಬ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಬಲ್ಲವನು, ಇನ್ನೊಬ್ಬ ವಾನರರ ರಾಜ; ಇಬ್ಬರ ಸಹಕಾರವೇ ಸೇನೆಯ ಬಲ. ರಾಮನ ಸಂತೋಷ ಸೇವಕರ ಪರಿಶ್ರಮದ ಫಲ; ಅವನು ಕೇವಲ ಫಲವನ್ನು ಕಂಡಲ್ಲ, ಅವರ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಕಂಡು ಪ್ರಸನ್ನನಾಗುತ್ತಾನೆ.

സേതുവിലൂടെ സമുദ്രം കടന്ന് മറുകരയിൽ താവളമടിച്ച, നിമിത്തങ്ങളറിയുന്ന, ലക്ഷ്മണന്റെ ജ്യേഷ്ഠനായ രാമൻ ശുഭാശുഭനിമിത്തങ്ങൾ കണ്ട് സൗമിത്രിയെ ആലിംഗനം ചെയ്ത് ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു: ‘ലക്ഷ്മണാ, തണുത്ത ജലവും ഫലസമൃദ്ധമായ വനങ്ങളുമുള്ളിടം കൈവശപ്പെടുത്തി, ഈ സൈന്യപ്രവാഹത്തെ വിഭജിച്ച് വ്യൂഹം രചിച്ച് നമുക്കു നിലകൊള്ളാം. ഋക്ഷന്മാരിലെയും വാനരന്മാരിലെയും രാക്ഷസന്മാരിലെയും പ്രമുഖവീരന്മാരുടെ സംഹാരം വരുത്തുന്ന, ലോകക്ഷയകരമായ ഭീകരഭയം അടുത്തെത്തിയിരിക്കുന്നതു ഞാൻ കാണുന്നു. കലുഷമായ കാറ്റുകൾ വീശുന്നു, ഭൂമി വിറയ്ക്കുന്നു, മലമുകളുകൾ കുലുങ്ങുന്നു, മരങ്ങൾ വീഴുന്നു. മാംസഭോജികളെപ്പോലെ തോന്നിക്കുന്ന, പരുഷവും പരുഷശബ്ദമുള്ളതും ക്രൂരവുമായ മേഘങ്ങൾ രക്തത്തുള്ളികൾ കലർന്ന ക്രൂരമായ മഴ പെയ്യിക്കുന്നു. സന്ധ്യ ചുവന്ന ചന്ദനംപോലെ അതിദാരുണമാണ്; സൂര്യനിൽനിന്ന് ജ്വലിക്കുന്ന ഈ അഗ്നിമണ്ഡലം താഴേക്കു പതിക്കുന്നു. ദീനരും ദീനസ്വരമുള്ളവരും ക്രൂരരുമായ മൃഗപക്ഷികൾ എല്ലായിടത്തും സൂര്യനെ നോക്കി കരയുന്നു, വലിയ ഭയം ജനിപ്പിച്ചുകൊണ്ട്. രാത്രിയിൽ ചന്ദ്രൻ പ്രകാശമില്ലാതെ ചുട്ടുപൊള്ളിക്കുന്നു, കറുപ്പും ചുവപ്പും കലർന്ന രശ്മികളുടെ അരികുകളോടെ, ലോകക്ഷയവേളയിലെന്നപോലെ ഉദിച്ചിരിക്കുന്നു. ചെറുതും പരുഷവും അശുഭവും ചുവന്നതുമായ ഒരു പരിവേഷം (വലയം) കാണുന്നു; നിർമലമായ സൂര്യനിൽ നീലനിറമുള്ള ഒരു കളങ്കം കാണുന്നു. വലിയ പൊടിപടലത്താൽ നക്ഷത്രങ്ങൾ മങ്ങിയതുപോലെ; ഇവയെല്ലാം ലോകങ്ങളുടെ യുഗാന്തംപോലെ എന്തോ സൂചിപ്പിക്കുന്നു.’ ഇവിടെ രാമൻ യോദ്ധാവു മാത്രമല്ല, നിമിത്തശാസ്ത്രജ്ഞനുമാണ്. ഉത്പാതങ്ങൾ അഞ്ചു മേഖലകളിൽ കാണുന്നു — വായുവിൽ, ഭൂമിയിൽ, മേഘങ്ങളിൽ, ജ്യോതിസ്സുകളിൽ, ജീവികളിൽ. ‘പ്രത്യാദിത്യം വിനർദന്തി’ — മൃഗപക്ഷികൾ സൂര്യനെ നോക്കി കരയുന്നത് വിശേഷിച്ചും അശുഭമാണ്. ശീതളനായിട്ടും ചന്ദ്രൻ ചുട്ടുപൊള്ളിക്കുന്നു — പ്രകൃതിയുടെ വിപര്യയം. ഈ നിമിത്തങ്ങളെല്ലാം മഹായുദ്ധത്തിന്റെയും മഹാക്ഷയത്തിന്റെയും സൂചനകളാണ്; എന്നാൽ രാമൻ ഭയംകൊണ്ടു പിന്തിരിയുന്നില്ല, ഒരുക്കങ്ങൾ ചെയ്യുന്നു. ലക്ഷ്മണനെ ആലിംഗനം ചെയ്യുന്നത് സഹോദരസ്നേഹത്തിന്റെയും ആസന്നമായ സങ്കടത്തിൽ പരസ്പരം ആശ്വസിപ്പിക്കുന്നതിന്റെയും ചിഹ്നമാണ്. ‘ലക്ഷ്മണപൂർവജൻ’ (ലക്ഷ്മണന്റെ ജ്യേഷ്ഠൻ) എന്ന രാമന്റെ പേരും ലക്ഷ്മണനോടുള്ള അവന്റെ ബന്ധത്തെ ദൃഢമാക്കുന്നു. രാമന്റെ ആദ്യത്തെ ആജ്ഞ പ്രായോഗികമാണ് — ജലവും ഫലങ്ങളും സുലഭമായിടത്ത് സൈന്യം താമസിക്കണം, വ്യൂഹം രചിക്കണം. ഉത്പാതങ്ങൾ ഭാവിയുടെ സൂചനകളാണ്, എന്നാൽ സൈന്യത്തിന്റെ ആവശ്യങ്ങൾ വർത്തമാനത്തിന്റേതാണ്; രാമൻ രണ്ടും ഒരേസമയം ചിന്തിക്കുന്നു. ഉത്പാതവർണന ക്രമമായി ഭൂമിയിൽനിന്ന് ആകാശത്തേക്കു നീങ്ങുന്നു — ആദ്യം കാറ്റും ഭൂകമ്പവും, പിന്നെ മേഘങ്ങൾ, പിന്നെ സന്ധ്യയും സൂര്യനും ചന്ദ്രനും, ഒടുവിൽ നക്ഷത്രങ്ങൾ. ഇങ്ങനെ സമസ്തവിശ്വവും യുദ്ധത്തിന്റെ വരവ് വിളംബരം ചെയ്യുന്നതുപോലെ. ‘ഋക്ഷവാനരരക്ഷസാം’ എന്ന് മൂന്നു കൂട്ടരുടെയും പേര് — നാശം ശത്രുക്കൾക്കു മാത്രമല്ല, ഇരുപക്ഷത്തിനും ഉണ്ടാകും. ഈ സത്യം രാമൻ ലക്ഷ്മണനിൽനിന്നു മറച്ചുവയ്ക്കുന്നില്ല.

‘കാക്കകളും പരുന്തുകളും നീചരായ കഴുകന്മാരും ചുറ്റും പറന്നിറങ്ങുന്നു; കുറുക്കന്മാരും അതിഭയങ്കരവും അശുഭവുമായ ശബ്ദങ്ങൾ പുറപ്പെടുവിക്കുന്നു. വാനരന്മാരും രാക്ഷസന്മാരും എറിയുന്ന പാറകളാലും ശൂലങ്ങളാലും വാളുകളാലും മൂടപ്പെട്ട ഭൂമി മാംസവും രക്തവും കലർന്ന ചെളിയായിത്തീരും. അതിനാൽ ആക്രമിക്കാനാവാത്ത, രാവണൻ കാക്കുന്ന പുരിയിലേക്ക് എല്ലാ വാനരന്മാരാലും ചുറ്റപ്പെട്ട് നമുക്ക് ഇന്നുതന്നെ വേഗം കുതിച്ചുചെല്ലാം.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ്, യുദ്ധത്തിൽ ശത്രുക്കളെ കീഴടക്കുന്നവനും വില്ലേന്തിയവനുമായ പ്രഭുവായ രാമൻ ലങ്കയ്ക്ക് അഭിമുഖമായി മുന്നിൽ പുറപ്പെട്ടു. വിഭീഷണനോടും സുഗ്രീവനോടുംകൂടിയ ആ വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാരെല്ലാം ശത്രുക്കളെ കൊല്ലാൻ നിശ്ചയിച്ച് ഗർജിച്ചുകൊണ്ടു പുറപ്പെട്ടു. രാഘവനു പ്രിയം ചെയ്യാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്ന വീര്യശാലികളായ വാനരന്മാരുടെ കർമങ്ങളാലും ചേഷ്ടകളാലും രഘുനന്ദനൻ അത്യന്തം സന്തുഷ്ടനായി. രാമന്റെ തർക്കം ചിന്തനീയമാണ് — അശുഭനിമിത്തങ്ങൾ കണ്ടിട്ടും അവൻ താമസിക്കുന്നില്ല, വേഗം ആക്രമിക്കാൻ നിശ്ചയിക്കുന്നു. കാരണം ഭയം ശത്രുവിനും ഒരുപോലെയാണ്; ആദ്യം പ്രഹരിക്കുന്നവനാണു നേട്ടം. മാംസഭോജികളായ പക്ഷികൾ യുദ്ധത്തിൽ വരാനിരിക്കുന്ന സംഹാരം മുൻകൂട്ടി അറിയുന്നു എന്നാണ് ലോകവിശ്വാസം. ഭൂമി ‘മാംസരക്തച്ചെളി’യാകും എന്ന ചിത്രം യുദ്ധത്തിന്റെ ഭീകരത മുൻകൂട്ടി കാണിക്കുന്നു. വാനരന്മാരുടെ ഗർജനം ഉത്സാഹത്തിന്റെ ഘോഷമാണ്, ഭയത്തിന്റേതല്ല. രാമൻ മുന്നിൽ നടക്കുന്നു — നേതാവിന്റെ ആദർശം. അവസാനത്തെ ശ്ലോകം സൈന്യത്തിന് രാമനിലുള്ള ഭക്തിയും രാമന് അവരിലുള്ള പ്രീതിയും കാണിക്കുന്നു — സ്വാമിയും സേവകരും തമ്മിലുള്ള പരസ്പരബന്ധംതന്നെയാണ് വിജയത്തിന്റെ മൂലം. ‘അദ്യൈവ’ (ഇന്നുതന്നെ), ‘ക്ഷിപ്രം’ (വേഗം), ‘ജവേന’ (കുതിച്ച്) എന്ന മൂന്നു പദങ്ങളാൽ തിടുക്കത്തിന്റെ ആവശ്യകത ദൃഢമാക്കപ്പെടുന്നു. സൈന്യത്തിന്റെ ഗർജനം ശത്രുക്കളുടെ മനസ്സിൽ ഭയം ജനിപ്പിക്കാനും ഉപകരിക്കും. ഈ സർഗം സേതുതരണത്തിനും യുദ്ധാരംഭത്തിനും ഇടയിൽ ഒരു സേതുപോലെ നിലകൊള്ളുന്നു. വിഭീഷണനും സുഗ്രീവനും രാമന്റെ ഇരുവശത്തും — ഒരാൾ രാക്ഷസന്മാരെ അറിയുന്നവൻ, മറ്റേയാൾ വാനരന്മാരുടെ രാജാവ്; ഇരുവരുടെയും സഹകരണമാണ് സൈന്യത്തിന്റെ ബലം. രാമന്റെ സന്തോഷം സേവകരുടെ പരിശ്രമത്തിന്റെ ഫലമാണ്; ഫലം മാത്രമല്ല, അവരുടെ പ്രവൃത്തി കണ്ടുതന്നെ അവൻ പ്രസാദിക്കുന്നു.

Having crossed the sea by the bridge and encamped on the far shore, Rāma, Lakṣmaṇa's elder brother and a reader of omens, saw signs both good and bad. He embraced Saumitri and said: "Lakṣmaṇa, let us take our stand where there is cool water and woods full of fruit, divide this mass of troops, draw it up in battle order and hold our ground. I see a terrible danger at hand, one that will bring destruction on the world and slaughter to the foremost heroes of the bears, the monkeys and the rākṣasas. Foul winds are blowing, the earth trembles, the mountain peaks shake and trees fall. Clouds like flesh-eating beasts, harsh and harsh-voiced, pour down a cruel rain mixed with drops of blood. The twilight is dreadful, red as red sandal, and a blazing ball of fire falls from the sun. Everywhere wretched beasts and birds face the sun and cry out cruelly in wretched voices, stirring great fear. At night the moon gives no light but burns, the edges of its rays black and red, as though it had risen at the world's destruction. A small, harsh, ill-omened red halo appears, and in the clear sun a dark blotch is seen. The stars are dimmed by a great pall of dust. See, Lakṣmaṇa: all these seem to proclaim the end of an age for the worlds." Here Rāma is not only a warrior but a master of the lore of omens. The portents appear in five realms: in the wind, on the earth, in the clouds, among the heavenly lights and among living creatures. Beasts and birds crying out towards the sun is an especially evil sign, and a cool moon that burns is nature turned upside down. All these signs foretell a great war and great destruction, yet Rāma does not draw back in fear; he makes ready, and his embrace of Lakṣmaṇa is a brother's comfort as danger nears. His first order is practical: the army must camp where water and fruit are easy to get, and be drawn up in battle order. The omens speak of the future, but the army's needs are of the present, and Rāma thinks of both at once. The portents rise from earth to sky, first wind and earthquake, then clouds, then twilight, sun and moon, and last the stars, as if the whole universe were announcing the coming war. And by naming bears, monkeys and rākṣasas together he makes plain that the slaughter will fall on both sides, not on the enemy alone; Rāma does not hide this truth from Lakṣmaṇa.

"Crows, hawks and vile vultures swoop all around, and jackals howl their evil, terrifying cries. The earth will be strewn with the rocks, spears and swords hurled by monkeys and rākṣasas, and will become a mire of flesh and blood. So let us advance swiftly, this very day, with all the monkeys around us, on the unassailable city that Rāvaṇa guards." With these words Rāma, bow in hand, the mighty lord who overwhelms in battle, set out at the front towards Laṅkā. All the bulls among monkeys, with Vibhīṣaṇa and Sugrīva, set out behind him roaring, resolved to kill their enemies. Those monkeys of great valour wanted above all to please Rāghava, and the delight of the Raghus was well pleased with their deeds and their efforts. Rāma's reasoning deserves thought: even after seeing evil omens he does not delay but decides on a swift attack, for the danger is the same for the enemy, and the side that strikes first has the advantage. Flesh-eating birds, people believed, sense the coming slaughter of battle in advance, and the image of the earth as a mire of flesh and blood shows the horror of war before it begins. The monkeys' roar is a cry of eagerness, not of fear,. Rāma goes in front, as a leader should, and three words, "this very day", "swiftly", "with speed", stress the need for haste. Vibhīṣaṇa and Sugrīva are at Rāma's sides, the one knowing the rākṣasas, the other king of the monkeys, and their partnership is the army's strength. The last verse shows the army's devotion to Rāma and his love for them; this bond between master and servants is the root of victory, and Rāma is pleased by their labour itself, not only by what it achieves. This sarga stands like a bridge between the crossing of the sea and the beginning of the war.