ततः रघुश्रेष्ठः सागरं प्रति दारुणं वचः अवदत् — ‘महार्णव, अद्य त्वां पातालसहितं शोषयिष्यामि। सागर, मम शरैः दग्धतोयस्य परिशुष्कस्य निहतसत्त्वस्य तव स्थाने महान् पांसुराशिः उत्पद्यते। मम कार्मुकात् विसृष्टेन शरवर्षेण शोषिते त्वयि प्लवंगमाः पद्भ्याम् एव परं तीरं गमिष्यन्ति। दानवालय, विचिन्वन् अपि त्वं मम पौरुषं विक्रमं च न अभिजानासि; मत्तः तीव्रं संतापं प्राप्स्यसि।’ पूर्वसर्गे लक्ष्मणेन ऋषिभिः च निवारितः अपि रामः सागरस्य मौनेन पुनः क्रुद्धः। अत्र तस्य वचनं निश्चयवाक्यम् — ‘अद्य’, ‘गमिष्यन्ति’, ‘गमिष्यसि’ इति भविष्यत्कालः दृढतां दर्शयति। समुद्रः ‘दानवालयः’ इति सम्बोधनेन असुराणां आश्रयः इति निन्द्यते। पांसुराशेः चित्रं विशेषतः भीषणम् — अगाधः जलनिधिः शुष्कः धूलिमयः भविष्यति। रामः सागरस्य स्वरूपम् एव नाशयितुं उद्यतः, न केवलं तं दण्डयितुम्। सागरस्य मौनं रामस्य प्रार्थनायाः अवमानः; अतः सः अधुना साम त्यक्त्वा दण्डम् आश्रयति। तस्य वचनम् अपि युद्धघोषणा इव। ‘विचिन्वन् न अभिजानासि’ इति वचनं विडम्बनया पूर्णम् — सागरः सर्वं जानाति इति प्रसिद्धिः, तथापि सः रामस्य पौरुषं न जानाति। अतः रामः तस्मै प्रत्यक्षं दर्शयितुम् इच्छति।

एवम् उक्त्वा महाबलः रामः ब्रह्मदण्डनिभं शरं ब्राह्मेण अस्त्रेण अभिमन्त्र्य श्रेष्ठे धनुषि संयोज्य विचकर्ष। तस्मिन् शरासने राघवेण सहसा विकृष्टे रोदसी स्फुटिते इव, पर्वताः च चकम्पिरे। तमः लोकम् आवव्रे, दिशः न प्रकाशन्ते स्म; सरांसि सरितः च शीघ्रं प्रतिचुक्षुभिरे। चन्द्रसूर्यौ नक्षत्रैः सह तिर्यक् संगतौ; भास्करस्य अंशुभिः आदीप्तम् अपि आकाशं तमसा समावृतम् आसीत्, उल्काशतैः च प्रकाशितम्। अन्तरिक्षात् अतुलस्वनाः निर्घाताः निर्जग्मुः। दिव्याः मारुतपङ्क्तयः प्रबलं ववुः; वायुः वृक्षान् बभञ्ज, मेघान् मुहुः उद्वहन्, शैलाग्राणि आरुजन्, शिखराणि च बभञ्ज। आकाशे संहताः महामेघाः महास्वनाः वैद्युतान् अग्नीन् महाशनीन् च मुमुचुः। दृश्यानि भूतानि अशनेः समं चुक्रुशुः, अदृश्यानि भूतानि भैरवं स्वनम् अमुञ्चन्। अभिभूतानि भूतानि शिश्यिरे, संत्रस्तानि उद्विजन्ते स्म, सम्प्रविव्यथिरे, भयात् न च पस्पन्दिरे। भूतैः सह, तोयोर्मिभिः नागैः राक्षसैः च सह महोदधिः सहसा भीमवेगः अभूत्; प्रलयकालं विना अपि सः योजनमात्रं वेलाम् अतिचक्राम। तथा समतिक्रान्तं समुद्धतं नदनदीपतिम् अमित्रघ्नः रामः न अतिचक्राम — स्वस्थानात् न चचाल। अत्र ब्राह्मास्त्रस्य प्रभावः सृष्टेः सर्वेषु स्तरेषु दृश्यते — आकाशे ग्रहाः, अन्तरिक्षे मेघाः वायवः च, भूमौ पर्वताः वृक्षाः च, जले सागरः सरितः च, सर्वे विकृताः। ‘तिर्यक् संगतौ चन्द्रभास्करौ’ इति ग्रहविपर्ययः उत्पातः एव। सागरस्य वेलातिक्रमः तस्य भयस्य लक्षणम्, न गर्वस्य। ब्राह्मम् अस्त्रं सर्वेषाम् अस्त्राणां परमम्; तस्य प्रयोगः केवलम् अत्यन्तसङ्कटे एव युज्यते। रामः तत् अस्त्रं सागरस्य उपरि योजयति — अनेन सः दर्शयति यत् सागरस्य अवज्ञा तस्य कृते सङ्कटतुल्या। धनुषः आकर्षणमात्रेण एव लोकः क्षुभ्यति, बाणः अद्यापि न मुक्तः। एषा कविकल्पना रामस्य शक्तेः परमं रूपं प्रकटयति — संकल्पः एव पर्याप्तः। उत्पातानां क्रमः अपि ज्ञेयः — प्रथमं श्रव्यः (रोदसीविदारणशब्दः), ततः दृश्यः (तमः, दिग्भ्रमः), ततः स्पृश्यः (वायुः), अन्ते सर्वभूतानां भयम्। दृश्यानि अदृश्यानि च भूतानि उभयानि व्यथितानि — मनुष्याः पशवः च, भूताः यक्षाः च। तेषु केचन शेरते, केचन कम्पन्ते, केचन निश्चेष्टाः — भयस्य त्रीणि रूपाणि। सागरः यदा वेलाम् अतिक्रामति तदा अपि रामः स्थिरः — ‘नातिचक्राम राघवः’ इति वचनं तस्य धैर्यस्य प्रमाणम्। प्रकृतिः क्षुभ्यति, रामः अक्षुब्धः। एतेन तस्य स्थितप्रज्ञता सूच्यते, या युद्धकाण्डे सर्वत्र अनुवर्तते। समुद्रः यत् वेलां लङ्घयति तत् तस्य अन्तिमः प्रयत्नः इव — ततः परं सः आत्मानं समर्पयति। ‘ब्रह्मदण्डनिभः’ शरः यमदण्डवत् अनिवार्यः। तस्मिन् संहिते देवाः अपि भीताः, यतः तस्य प्रयोगः सृष्टेः संहारम् अपि कर्तुं शक्नोति। अत एव सागरस्य आगमनं न केवलं स्वरक्षार्थम्, अपितु लोकरक्षार्थम् अपि। रामस्य क्रोधः अन्ततः लोकहिताय पर्यवस्यति — सागरः मार्गं ददाति, लोकः च रक्षितः।

ततः समुद्रस्य मध्यात् सागरः स्वयम् उत्थितः, उदयाद्रेः महाशैलात् मेरोः वा दिवाकरः इव। दीप्तास्यैः पन्नगैः सह समुद्रः प्रत्यदृश्यत — स्निग्धवैदूर्यसंकाशः जाम्बूनदभूषणः, रक्तमाल्याम्बरधरः पद्मपत्रनिभेक्षणः, शिरसा सर्वपुष्पमयीं दिव्यां स्रजं धारयन्। सः जातरूपमयैः तपनीयभूषणैः, आत्मजानां रत्नानां भूषणोत्तमैः च भूषितः, विविधैः धातुभिः मण्डितः हिमवान् शैलः इव शुशुभे। तस्य विपुले उरसि एकावल्याः मध्ये स्थितं पाण्डरप्रभं तरलं मणिं कौस्तुभस्य सहोदरम् इव बिभ्रत्। आघूर्णिततरङ्गौघः कालिकानिलसंकुलः, गङ्गासिन्धुप्रधानाभिः आपगाभिः समावृतः, उद्वर्तितमहाग्राहः सम्भ्रान्तोरगराक्षसः सः देवतानां सुरूपाभिः नानारूपाभिः नदीभिः सह ईश्वरः सागरः समुपक्रम्य, प्रथमं वीर्यवन्तं रामम् आमन्त्र्य, शरपाणिं राघवं प्राञ्जलिः वाक्यम् अब्रवीत्। सागरस्य रूपं देववत् वर्णितम् — सः न केवलं जलराशिः, अपितु मूर्तिमान् देवता। ‘आत्मजानां रत्नानाम्’ इति पदेन स्वकीयैः एव रत्नैः भूषितः इति सूच्यते, यतः रत्नाकरः सः। कौस्तुभः अपि समुद्रमन्थनात् उत्पन्नः, अतः तस्य सहोदरः इति उपमा सार्था। नद्यः तस्य पत्न्यः इव सह आगताः। पञ्चविंशतितमः श्लोकः एकेन एव अर्धेन निबद्धः — ‘अब्रवीत् प्राञ्जलिर्वाक्यम्’ इति; तेन सागरस्य दीर्घवर्णनं समाप्य भाषणस्य आरम्भः सूच्यते। सागरस्य उत्थानस्य उपमा सूर्योदयेन — यथा अन्धकारात् सूर्यः उदेति तथा क्षुब्धजलात् सागरः। पूर्वश्लोकेषु तमः वर्णितम्; अधुना प्रकाशः। रक्तमाल्याम्बरधरः सः शुभवेषः — क्रोधस्य न, अपितु सत्कारस्य चिह्नम्। नदीनां सहागमनं पत्नीनां पतिम् अनुगमनम् इव; गङ्गासिन्धू प्रधाने। सागरः प्रथमं ‘आमन्त्र्य’ ततः ‘प्राञ्जलिः’ वदति — शिष्टाचारस्य क्रमः अपि रक्षितः। रामस्य हस्ते शरः अद्यापि संहितः — ‘शरपाणिनम्’ इति पदेन भयस्य कारणं स्पष्टम्। सागरस्य आविर्भावः सर्गस्य केन्द्रबिन्दुः — पूर्वं क्रोधः क्षोभः च, अनन्तरं समाधानम्। कविः तस्य रूपं नवभिः श्लोकैः वर्णयति, यत् रामस्य बाहुवर्णनम् (पूर्वसर्गे) स्मारयति — उभौ अपि भूषणैः शोभितौ, उभौ अपि महत्तया दीप्तौ। एवं समानबलयोः संवादः इव सः प्रसङ्गः दृश्यते, यद्यपि सागरः विनयेन उपगच्छति। पन्नगाः सागरस्य अनुचराः, ये पूर्वं बाणैः पीडिताः, अधुना तेन सह शान्ताः आगताः। मणिमुक्तानां वर्णनेन रत्नाकरस्य ऐश्वर्यं, नदीनां सहागमनेन तस्य आधिपत्यं च दर्शितम्।

सागरः अवदत् — ‘सौम्य राघव, पृथिवी वायुः आकाशम् आपः ज्योतिः च — एते शाश्वतं मार्गम् आश्रिताः स्वभावे तिष्ठन्ति। मम अपि एषः स्वभावः यत् अहम् अगाधः अप्लवः; गाधत्वं मम विकारः स्यात् — एतत् ते प्रवदामि। पार्थिवात्मज, न कामात्, न लोभात्, न भयात् अहं ग्राहनक्राकुलं जलं कथंचन स्तम्भयेयम्। तथापि येन उपायेन त्वं गन्तासि तं विधास्ये, तत् च अहं विषहिष्ये; यावत् सेना तरिष्यति तावत् ग्राहाः न विधमिष्यन्ति। राम, हरीणां तरणाय यथा स्थलं तथा करिष्यामि।’ सागरस्य वचने दर्शनं निहितम् — पञ्चमहाभूतानि स्वधर्मं न त्यजन्ति; अगाधता समुद्रस्य धर्मः। अतः सः स्वभावं न त्यजति, किन्तु रामस्य कार्यं साधयितुं मार्गं दर्शयति। एवं धर्मसंघर्षः सुसमाधीयते — प्रकृतिनियमः अपि रक्षितः, रामस्य प्रयोजनम् अपि सिद्धम्। एकोनत्रिंशः श्लोकः षट्पादः। अत्र ‘ग्राहाः न विधमिष्यन्ति’ इति वचनं विशेषतः सार्थकम्, यतः सेनायाः तरणे जलचराः एव सर्वतः अधिकं भयम्। सागरः रामं ‘सौम्य’ इति सम्बोधयति — शान्तिं प्रार्थयन्। सः आत्मनः असमर्थतां न स्वीकरोति, अपितु स्वधर्मं स्थापयति; ततः सहायं प्रतिजानीते। एषः विवेकपूर्णः मध्यमः मार्गः।

तदा रामः तम् अब्रवीत् — ‘वरुणालय, शृणु; अयं महाबाणः अमोघः, कस्मिन् देशे निपात्यताम्?’ रामस्य वचनं श्रुत्वा तं महाशरं च दृष्ट्वा महातेजाः महोदधिः राघवम् अब्रवीत् — ‘मम उत्तरस्मिन् भागे द्रुमकुल्यः इति ख्यातः पुण्यतरः कश्चित् अवकाशः अस्ति, यथा त्वं लोके ख्यातः। तत्र उग्रदर्शनकर्माणः आभीरप्रमुखाः बहवः पापाः दस्यवः मम सलिलं पिबन्ति। तैः पापकर्मभिः तत् स्पर्शनं पापम् अहं न सहे। राम, अयं शरोत्तमः तत्र अमोघः क्रियताम्।’ महात्मनः सागरस्य तत् वचनं श्रुत्वा रामः सागरस्य दर्शनात् तं दीप्तं शरं मुमोच। वज्राशनिसमप्रभः सः शरः यत्र निपातितः, तेन तत् स्थानं पृथिव्यां मरुकान्तारम् इति विश्रुतम्। शल्यपीडिता वसुधा तत्र ननाद; तस्मात् व्रणमुखात् रसातलात् तोयम् उत्पपात। सः कूपः व्रणः इति विश्रुतः अभवत्; तस्मात् सततम् उत्थितं तोयं समुद्रस्य इव दृश्यते। दारुणः अवदारणशब्दः अभवत्; तेन बाणपातेन कुक्षिषु स्थिताः आपः अशोषयत्। तदा प्रभृति त्रिषु लोकेषु मरुकान्तारम् इति विख्यातम्। तं कुक्षिं शोषयित्वा अमरविक्रमः विद्वान् दशरथात्मजः रामः तस्मै मरवे वरं ददौ — ‘अयं देशः पशव्यः अल्परोगः फलमूलरसैः युतः बहुस्नेहः बहुक्षीरः सुगन्धिः विविधौषधिः भवतु।’ एवम् एतैः बहुभिः गुणैः संयुक्तः सः मरुः रामस्य वरदानात् शिवः पन्थाः बभूव। तस्मिन् कुक्षौ दग्धे सरितां पतिः समुद्रः सर्वशास्त्रज्ञं राघवम् इदं वचनम् अब्रवीत्। अत्र रामस्य धर्मबुद्धिः द्विधा दृश्यते — अमोघस्य शरस्य लक्ष्यं पापिनां देशः, न निर्दोषाः; ततः शापितं स्थानम् अपि सः वरेण पुनः सुखकरं करोति। दण्डः अनुग्रहः च एकत्र। मरुभूमेः उत्पत्तेः आख्यानम् अपि अत्र निहितम्। एकचत्वारिंशः श्लोकः एकार्धः। अस्मिन् भागे एका समस्या सुसमाधीयते — ब्राह्मम् अस्त्रम् एकवारं संहितं चेत् तत् व्यर्थं न कर्तव्यम्; अमोघत्वं तस्य धर्मः। रामः सागरं पृच्छति — ‘कस्मिन् देशे निपात्यताम्?’ एवं सः सागरस्य सम्मानम् अपि करोति, अस्त्रस्य मर्यादाम् अपि पालयति। सागरः स्वयम् एव लक्ष्यं दर्शयति — तस्य उत्तरे द्रुमकुल्यः, यत्र पापाः दस्यवः तस्य जलं पिबन्ति। एवं सागरस्य दुःखम् अपि निवार्यते, रामस्य अस्त्रम् अपि सफलम्। ‘तव इव ख्यातः’ इति उपमया सागरः रामं स्तौति अपि। शरपातेन भूमिः विदीर्णा, रसातलात् जलम् उत्पन्नम् — एषः व्रणः इति कूपः, यस्य जलं समुद्रजलम् इव। तस्मात् परं तस्य देशस्य जलाशयाः शुष्काः — मरुः जातः। रामस्य करुणा पुनः दृश्यते — सः मरुं शापितं न त्यजति, अपितु वरं ददाति — पशव्यः, अल्परोगः, फलमूलयुतः, स्नेहक्षीरसमृद्धः, सुगन्धी, ओषधिमान्। एते गुणाः मरुभूमेः यथार्थाः अपि — तत्र पशुपालनं सुकरम्, रोगाः अल्पाः, ओषधयः विविधाः। एवं पुराणकथा भूगोलं च मिलितौ। ‘शिवः पन्थाः’ इति वाक्येन सः देशः यात्रिकाणां कृते सुखकरः जातः इति सूच्यते। अत्र कथायाः नैतिकः आशयः अपि स्पष्टः — ये परस्य धनं बलात् उपभुञ्जते, ते दैवदण्डं प्राप्नुवन्ति; सागरस्य जलं दस्यवः पिबन्ति स्म, तेषां देशः एव शुष्कः अभवत्। किन्तु दण्डात् परं अनुग्रहः — राजधर्मस्य आदर्शः। रामः ‘विद्वान्’ ‘अमरविक्रमः’ इति विशेषणाभ्यां ज्ञानेन पराक्रमेण च युक्तः इति सूच्यते। एकार्धः श्लोकः (४१) वरदानस्य उक्तिम् एव प्रस्तौति, ततः वरस्य विषयः अग्रिमे श्लोके।

सागरः अवदत् — ‘सौम्य, अयं नलः नाम विश्वकर्मणः तनयः; पित्रा दत्तवरः श्रीमान् विश्वकर्मणः प्रतिमः। एषः महोत्साहः वानरः मयि सेतुं करोतु; अहं तं धारयिष्यामि, यथा अस्य पिता तथा एषः।’ एवम् उक्त्वा उदधिः अन्तर्हितः। ततः वानरश्रेष्ठः नलः समुत्थाय महाबलं रामम् अब्रवीत् — ‘पितुः सामर्थ्यम् आसाद्य अहं विस्तीर्णे मकरालये सेतुं करिष्यामि; महोदधिः तत्त्वम् आह। लोके पुरुषस्य दण्डः एव परमः वरः इति मे मतिः; अकृतज्ञेषु क्षमां सान्त्वं दानं च धिक्। अयं भीमः सागरः सेतुकर्म दिदृक्षया, दण्डभयात् एव राघवाय गाधं ददौ। मन्दरे विश्वकर्मणा मम मातुः वरः दत्तः — “देवि, मया सदृशः पुत्रः तव भविष्यति” इति। अहं तस्य औरसः पुत्रः विश्वकर्मणा सदृशः। एतेन महोदधिना अहं स्मारितः; अनुक्तः अहं वः आत्मनः गुणान् न प्रब्रूयाम्। अहं वरुणालये सेतुं कर्तुं समर्थः; अतः वानरपुङ्गवाः अद्य एव सेतुं बध्नन्तु।’ नलस्य वचनं विनयं सामर्थ्यं च मिश्रयति — सः स्वगुणं पूर्वं न उक्तवान्, यतः अनुक्तं स्वप्रशंसनं न शोभते। दण्डस्य प्रशंसा रामस्य पूर्ववचनस्य अनुवादः इव। द्विपञ्चाशः श्लोकः षट्पादः। सागरः नलस्य परिचयं ददाति, यतः नलः स्वयं स्वगुणान् न वदेत्। ‘यथा अस्य पिता तथा’ इति वचनेन पितुः शिल्पकौशलं पुत्रे संक्रान्तम् इति सूच्यते। नलः दण्डनीतेः प्रशंसां करोति — ‘दण्डभयात् एव सागरः गाधं ददौ’ इति। एतेन पूर्वसर्गस्य रामक्रोधस्य औचित्यं पुनः समर्थ्यते। नलस्य मातुः कथा — मन्दरपर्वते विश्वकर्मणः वरः — तस्य जन्मनः दिव्यत्वं दर्शयति। ‘अनुक्तो न प्रब्रूयाम्’ इति नलस्य विनयः तस्य महत्त्वं वर्धयति; सः पूर्वं मौनम् आश्रितवान्, अधुना सागरेण स्मारितः एव वदति। ‘अद्यैव’ इति पदेन कार्यस्य त्वरा — कालः न नेयः। विश्वकर्मा देवानां शिल्पी; तस्य पुत्रः वानरयोनौ जातः अपि पितुः कौशलं धारयति। अनेन सूच्यते यत् रामस्य सहायार्थं देवाः एव वानररूपेण अवतीर्णाः — बालकाण्डे उक्तस्य वृत्तान्तस्य स्मरणम्। नलस्य आत्मविश्वासः — ‘समर्थः अहम्’ — न गर्वः, अपितु स्वसामर्थ्यस्य यथार्थज्ञानम्।

ततः रामेण विसृष्टाः हरिपुङ्गवाः शतसहस्रशः हृष्टाः सर्वतः महारण्यम् उत्पेतुः। ते नगसंकाशाः शाखामृगगणर्षभाः पादपान् बभञ्जुः, सागरं प्रति प्रचकर्षुः च। सालैः अश्वकर्णैः धवैः वंशैः कुटजैः अर्जुनैः तालैः तिलकैः तिनिशैः बिल्वकैः सप्तपर्णैः पुष्पितैः कर्णिकारैः चूतैः अशोकवृक्षैः च ते वानराः सागरं समपूरयन्। समूलान् विमूलान् च पादपान् इन्द्रकेतून् इव उद्यम्य हरिसत्तमाः तरून् प्रजह्रुः; तालान् दाडिमगुल्मान् नारिकेलविभीतकान् करीरान् बकुलान् निम्बान् च इतस्ततः समाजह्रुः। महाकायाः महाबलाः हस्तिमात्रान् पाषाणान् पर्वतान् च समुत्पाट्य यन्त्रैः परिवहन्ति स्म। प्रक्षिप्यमाणैः अचलैः सहसा उद्धतं जलम् आकाशं समुत्ससर्प, ततः पुनः अवासर्पत्। समन्ततः निपतन्तः ते समुद्रं क्षोभयामासुः। अन्ये शतयोजनम् आयतं सूत्रं प्रगृह्णन्ति स्म। नलः नदनदीपतेः मध्ये महासेतुं चक्रे; घोरकर्मभिः वानरैः सः सेतुः क्रियते स्म। अन्ये दण्डान् प्रगृह्णन्ति, अपरे सामग्रीं विचिन्वन्ति। रामस्य आज्ञां पुरस्कृत्य शतशः वानराः मेघाभैः पर्वताभैः तृणैः काष्ठैः च बबन्धिरे, पुष्पिताग्रैः तरुभिः सेतुं बध्नन्ति स्म। गिरिप्रख्यान् पाषाणान् गिरीणां शिखराणि च गृहीत्वा परिधावन्तः वानराः दानवसंनिभाः दृश्यन्ते स्म। क्षिप्यमाणानां शिलानां पात्यमानानां शैलानां च तुमुलः शब्दः तदा महोदधौ बभूव। अस्मिन् वर्णने वृक्षनाम्नां दीर्घा सूची वानराणां परिश्रमस्य व्याप्तिं दर्शयति। ‘सूत्राणि’ ‘दण्डाः’ ‘यन्त्राणि’ इति पदैः सेतुकर्मणः अभियान्त्रिकी व्यवस्था अपि सूच्यते — मापनं, स्तम्भाः, वहनसाधनानि च। वानराणाम् उत्साहः ‘हृष्टाः’ इति पदेन दर्शितः — ते श्रमं न गणयन्ति, अपितु आनन्देन कार्यं कुर्वन्ति। वृक्षाणां नामावली — सालाः, अश्वकर्णाः, धवाः, वंशाः, कुटजाः, अर्जुनाः, तालाः, तिलकाः, तिनिशाः, बिल्वाः, सप्तपर्णाः, कर्णिकाराः, चूताः, अशोकाः, दाडिमाः, नारिकेलाः, विभीतकाः, करीराः, बकुलाः, निम्बाः — दक्षिणभारतस्य वनसम्पदं स्मारयति। ‘इन्द्रकेतून् इव’ इति उपमा — इन्द्रध्वजमहोत्सवे यथा उच्चाः स्तम्भाः उद्यम्यन्ते तथा वानराः वृक्षान् उद्यच्छन्ति — उत्सवस्य वातावरणं जनयति। सेतुनिर्माणं केवलं शिलापातः न, अपितु व्यवस्थितं कर्म — सूत्रैः मापनं, दण्डैः स्थापनं, तृणकाष्ठैः बन्धनं, पुष्पिततरुभिः आच्छादनम्। नलः मध्ये स्थित्वा निर्दिशति, अन्ये सामग्रीं आनयन्ति। जलस्य उत्प्लवनं ततः अवपतनं च शिलानां महत्त्वं दर्शयति। ‘दानवसंनिभाः’ इति उपमा वानराणां बलं रूपं च सूचयति, न तेषां स्वभावम्। तुमुलः शब्दः सर्वस्य कर्मणः वेगं श्रोत्रगम्यं करोति। ‘रामस्य आज्ञापुरःसरैः’ इति वचनेन सर्वं कर्म रामस्य आज्ञया एव इति स्मार्यते — वानराः स्वेच्छया न, अपितु स्वामिनः आदेशेन कुर्वन्ति। अस्मिन् प्रकरणे सामूहिकश्रमस्य आदर्शः दृश्यते — प्रत्येकः वानरः स्वकार्यं जानाति, केचन वृक्षान्, केचन शिलाः, केचन सूत्राणि, केचन दण्डान्। तेषु नलः एकः एव शिल्पी, शेषाः तस्य सहायाः। एवं ज्ञानं श्रमः च मिलित्वा असम्भवम् अपि सम्भवं कुर्वन्ति। सागरः यत् प्रतिज्ञातवान् — ‘अहं तं धारयिष्यामि’ — तत् अत्र सत्यं भवति, यतः शिलाः पर्वताः च जले न निमज्जन्ति, अपितु सेतुरूपेण तिष्ठन्ति। पर्वताः अपि यन्त्रैः वाह्यन्ते इति वचनं वानराणां तन्त्रज्ञानम् अपि सूचयति।

प्रथमेन अह्ना हृष्टैः गजसंकाशैः त्वरमाणैः प्लवंगमैः चतुर्दश योजनानि कृतानि। द्वितीये अह्नि भीमकायैः महाबलैः प्लवगैः तूर्णं विंशतिः योजनानि कृतानि। तृतीये अह्नि त्वरमाणैः महाकायैः सागरे एकविंशतिः योजनानि कृतानि। चतुर्थे अह्नि महावेगैः त्वरितैः द्वाविंशतिः योजनानि कृतानि। पञ्चमे अह्नि क्षिप्रकारिभिः प्लवगैः सुवेलं पर्वतम् अधिकृत्य त्रयोविंशतिः योजनानि कृतानि। एवं विश्वकर्मात्मजः बली श्रीमान् वानरवरः नलः सागरे सेतुं बबन्ध, यथा अस्य पिता तथा। मकरालये सागरे नलेन कृतः सः सुभगः श्रीमान् सेतुः अम्बरे स्वातीपथः इव शुशुभे। ततः सगन्धर्वाः देवाः सिद्धाः परमर्षयः च तत् अद्भुतं द्रष्टुकामाः आगम्य गगने तस्थुः। दशयोजनविस्तीर्णं शतयोजनायतं सुदुष्करं नलसेतुं देवगन्धर्वाः ददृशुः। आप्लवन्तः प्लवन्तः गर्जन्तः च प्लवंगमाः, सर्वभूतानि च तत् अचिन्त्यम् असह्यम् अद्भुतं लोमहर्षणं सागरे सेतुबन्धनं ददृशुः। महौजसां वानराणां तानि कोटिसहस्राणि सागरे सेतुं बध्नन्तः महोदधेः पारं जग्मुः। विशालः सुकृतः श्रीमान् सुभूमिः सुसमाहितः महान् सेतुः सागरे सीमन्तः इव अशोभत। योजनसङ्ख्या — चतुर्दश, विंशतिः, एकविंशतिः, द्वाविंशतिः, त्रयोविंशतिः — योगः शतम्, यत् सेतोः आयामेन सह मिलति। प्रतिदिनं वर्धमाना सङ्ख्या वानराणां अभ्यासेन वेगस्य वृद्धिं सूचयति। ‘सीमन्तः इव’ इति उपमा — स्त्रियाः केशेषु मध्यरेखा इव सागरं द्विधा विभजति — अतीव रमणीया। पञ्चसु दिनेषु प्रतिदिनं कार्यस्य परिमाणं वर्धते — एतत् कुशलकर्मकराणां स्वभावः, यतः अभ्यासेन वेगः वर्धते। प्रतिदिनं वानराणां विशेषणम् अपि परिवर्तते — हृष्टाः गजसंकाशाः, भीमकायाः महाबलाः, महाकायाः, महावेगाः, क्षिप्रकारिणः — एवं तेषां सर्वे गुणाः क्रमेण दर्शिताः। पञ्चमे दिने सुवेलपर्वतं यावत् सेतुः प्राप्तः — लङ्कायाः समीपे एव सः पर्वतः, यत्र अग्रे रामः निवत्स्यति। सेतोः शोभा स्वातीपथेन उपमिता — आकाशे यथा छायापथः तारकाभिः शोभते, तथा सागरे सेतुः। देवाः गन्धर्वाः सिद्धाः ऋषयः च आकाशे स्थित्वा पश्यन्ति — एतत् कर्म देवानाम् अपि विस्मयकरम्। ‘अचिन्त्यम् असह्यम् अद्भुतं लोमहर्षणम्’ इति विशेषणचतुष्टयं द्रष्टॄणां मनसः अवस्थां वर्णयति। कोटिसहस्राणि वानराः इति सङ्ख्या अतिशयोक्तिः, परन्तु सेनायाः अपारतां सूचयति। सेतोः पञ्च गुणाः — विशालः, सुकृतः, श्रीमान्, सुभूमिः, सुसमाहितः — एते अभियन्तुः कौशलस्य प्रमाणानि। सुभूमिः इति पदेन सेतोः पृष्ठं समतलं इति सूच्यते, येन सेना सुखेन गच्छेत्। योजनानां योगः — चतुर्दश, विंशतिः, एकविंशतिः, द्वाविंशतिः, त्रयोविंशतिः — शतम् एव, यत् ‘शतयोजनमायतम्’ इति पश्चात् उक्तेन आयामेन सङ्गच्छते। दशयोजनविस्तारः सेनायाः विशालतां सूचयति — अल्पः सेतुः तावतीं सेनां न धारयेत्। नलः ‘यथा अस्य पिता तथा’ इति पुनः उक्तः — सागरस्य पूर्ववचनं सत्यं जातम्। देवानाम् आगमनं पञ्चमदिनान्ते, यदा कार्यं सम्पूर्णम् — ते फलं द्रष्टुम् आगताः, न प्रक्रियाम्।

ततः समुद्रस्य परे तीरे गदापाणिः विभीषणः सचिवैः सह परेषाम् अभिघातार्थम् अतिष्ठत्। सुग्रीवः तु सत्यपराक्रमं रामं प्राह — ‘त्वं हनूमन्तम् आरोह, लक्ष्मणः अङ्गदम्; वीर, अयं मकरालयः सागरः विपुलः; एतौ वैहायसौ वानरौ युवां धारयिष्यतः।’ ततः सेनायाः अग्रतः धन्वी धर्मात्मा श्रीमान् रामः सलक्ष्मणः सुग्रीवेण समन्वितः जगाम। अन्ये मध्येन, अन्ये पार्श्वतः प्लवंगमाः गच्छन्ति; अन्ये सलिलं प्रपतन्ति, अन्ये मार्गं प्रपेदिरे; केचित् वैहायसगताः सुपर्णाः इव पुप्लुवुः। तरन्ती भीमा हरिवाहिनी महता घोषेण समुच्छ्रितं सागरस्य भीमं घोषम् अन्तर्दधे। नलसेतुना तीर्णा सा वानराणां वाहिनी बहुमूलफलोदके तीरे राज्ञः आज्ञया निविविशे। राघवस्य तत् दुष्करम् अद्भुतं कर्म समीक्ष्य सिद्धचारणैः महर्षिभिः च सह देवाः सहसा रामम् उपेत्य सुशुभैः जलैः पृथक् तम् अभ्यषिञ्चन् — ‘नरदेव, शत्रून् जयस्व; ससागरां मेदिनीं शाश्वतीः समाः पालय।’ इति विविधैः शुभैः वचोभिः नरदेवसत्कृतं रामम् अपूजयन्। विभीषणस्य पूर्वमेव परतीरे स्थितिः सेनायाः रक्षणाय — सः राक्षसत्वात् शत्रूणां रीतिं जानाति। वानराणां त्रिविधं तरणं — सेतुना, जलेन, आकाशेन — तेषां विविधशक्तिं दर्शयति। अन्तिमयोः वंशस्थश्लोकयोः देवाः रामं भाविराजत्वेन अभिषिञ्चन्ति — युद्धात् पूर्वम् एव विजयस्य आशीः। सुग्रीवस्य प्रस्तावः रामलक्ष्मणयोः सौकर्याय — सेतुः दीर्घः, तयोः पादचारः क्लेशकरः स्यात्। हनूमान् अङ्गदः च वैहायसौ इति तयोः गतिः शीघ्रा। रामः सेनायाः अग्रतः गच्छति — नेता सर्वदा अग्रे। सेनायाः घोषः सागरघोषम् अपि अभिभवति — तेषां उत्साहस्य प्रमाणम्। परतीरं फलमूलजलसमृद्धम् — सेनायाः निवासाय योग्यम्। देवानाम् अभिषेकः रामस्य दिव्यत्वस्य स्वीकारः। अन्तिमयोः श्लोकयोः वृत्तं परिवर्तते — अनुष्टुभः स्थाने वंशस्थम् — सर्गस्य समाप्तिं सूचयितुं काव्यशास्त्रस्य रीतिः एषा। देवाः रामं ‘नरदेव’ इति सम्बोधयन्ति — मनुष्यरूपः देवः इति द्वैधार्थः। ‘ससागरां मेदिनीं पालय’ इति आशीः विशेषतः सार्था — यः सागरं जितवान् सः ससागरायाः भूमेः राजा भवितुम् अर्हति। ‘शाश्वतीः समाः’ इति दीर्घराज्यस्य कामना, या उत्तरकाण्डे सिद्धा भवति। एवं सेतुबन्धस्य सर्गः युद्धस्य आरम्भात् पूर्वम् एव विजयस्य सूचनया समाप्यते। सुग्रीवस्य सहायभावः, विभीषणस्य रक्षणं, हनूमदङ्गदयोः सेवा — सर्वे सहायकाः स्वस्वस्थाने स्थिताः; एषा व्यवस्था रामस्य नेतृत्वस्य फलम्।

అప్పుడు రఘుశ్రేష్ఠుడు సాగరునితో కఠినమైన మాట అన్నాడు: ‘మహాసముద్రమా, ఈ రోజు నిన్ను పాతాళంతో సహా ఇంకింపజేస్తాను. సాగరా, నా బాణాలతో నీరు కాలిపోయి, పూర్తిగా ఎండిపోయి, జీవులన్నీ నశించిన నీ స్థానంలో పెద్ద ధూళిరాశి ఏర్పడుతుంది. నా ధనుస్సు నుండి విడిచిన బాణవర్షంతో నీవు ఇంకిపోయిన తరువాత వానరులు కాలినడకనే ఆవలి తీరానికి వెళతారు. దానవాలయమా, వెతికి చూసినా నా పౌరుషాన్నీ పరాక్రమాన్నీ నీవు గుర్తించడం లేదు; నా వల్ల తీవ్రమైన సంతాపాన్ని పొందుతావు.’ పూర్వసర్గలో లక్ష్మణుడూ ఋషులూ వారించినప్పటికీ, సాగరుని మౌనం వల్ల రాముడు మళ్ళీ కోపించాడు. ఇక్కడ ఆయన మాట నిశ్చయవాక్యం — ‘అద్య’ (ఈ రోజు), ‘గమిష్యంతి’ (వెళతారు), ‘గమిష్యసి’ (పొందుతావు) అనే భవిష్యత్కాల రూపాలు దృఢత్వాన్ని చూపుతాయి. ‘దానవాలయః’ (దానవులకు నిలయమైనవాడా) అనే సంబోధనతో సముద్రుడు అసురులకు ఆశ్రయమిచ్చేవాడని నిందించబడ్డాడు. ధూళిరాశి చిత్రం మరీ భయంకరమైనది — అగాధమైన జలనిధి ఎండిపోయి ధూళిమయమవుతుంది. రాముడు సాగరుని దండించడమే కాదు, అతని స్వరూపాన్నే నాశనం చేయడానికి సిద్ధమయ్యాడు. సాగరుని మౌనం రాముని ప్రార్థనకు అవమానం; కాబట్టి ఆయన ఇప్పుడు సామాన్ని విడిచి దండాన్ని ఆశ్రయిస్తాడు. ఆయన మాట కూడా యుద్ధఘోషణలా ఉంది. ‘విచిన్వన్ నాభిజానాసి’ (వెతికి చూసినా గుర్తించడం లేదు) అనే మాట వ్యంగ్యంతో నిండినది — సాగరునికి అంతా తెలుసని ప్రసిద్ధి, అయినా అతడు రాముని పౌరుషాన్ని ఎరుగడు. కాబట్టి రాముడు దానిని అతనికి ప్రత్యక్షంగా చూపాలనుకుంటున్నాడు.

ఇలా చెప్పి మహాబలుడైన రాముడు బ్రహ్మదండం వంటి బాణాన్ని బ్రహ్మాస్త్రంతో అభిమంత్రించి, శ్రేష్ఠమైన ధనుస్సుపై సంధించి లాగాడు. రాఘవుడు ఆ ధనుస్సును హఠాత్తుగా లాగగానే భూమ్యాకాశాలు బద్దలైనట్టు అనిపించాయి, పర్వతాలు కంపించాయి. చీకటి లోకాన్ని ఆవరించింది, దిక్కులు కనిపించలేదు; సరస్సులూ నదులూ వెంటనే కల్లోలమయ్యాయి. చంద్రసూర్యులు నక్షత్రాలతో కలిసి అడ్డంగా కలుసుకున్నారు; సూర్యకిరణాలతో ప్రకాశిస్తున్నా ఆకాశం చీకటితో కప్పబడింది, వందలాది ఉల్కలతో వెలిగింది. అంతరిక్షం నుండి సాటిలేని ధ్వని గల పిడుగుపాట్లు వెలువడ్డాయి. దివ్యమైన గాలుల వరుసలు బలంగా వీచాయి; గాలి చెట్లను విరిచింది, మేఘాలను మళ్ళీ మళ్ళీ పైకెత్తుకుపోయింది, కొండకొనలను పెకలించింది, శిఖరాలను విరిచింది. ఆకాశంలో గుమిగూడిన మహాధ్వని గల మహామేఘాలు మెరుపు అగ్నులనూ పెద్ద పిడుగులనూ కురిపించాయి. కనిపించే ప్రాణులు పిడుగుతో సమానంగా అరిచాయి, కనిపించని ప్రాణులు భయంకరమైన ధ్వని చేశాయి. అణచివేయబడిన ప్రాణులు నేలకొరిగాయి, భయపడి వణికిపోయాయి, తీవ్రంగా బాధపడ్డాయి, భయంతో కదలలేకపోయాయి. ప్రాణులతో, జలతరంగాలతో, నాగులతో, రాక్షసులతో సహా మహాసముద్రం హఠాత్తుగా భయంకరమైన వేగం గలదైంది; ప్రళయకాలం కాకపోయినా అది ఒక యోజనం మేర తీరాన్ని దాటింది. అలా తీరాన్ని దాటి ఉప్పొంగిన నదీనదపతిని చూసి కూడా శత్రుసంహారకుడైన రాముడు వెనుకడుగు వేయలేదు — తన స్థానం నుండి కదలలేదు. ఇక్కడ బ్రహ్మాస్త్ర ప్రభావం సృష్టిలోని అన్ని స్తరాలలోనూ కనిపిస్తుంది — ఆకాశంలో గ్రహాలు, అంతరిక్షంలో మేఘాలూ గాలులూ, భూమిపై పర్వతాలూ చెట్లూ, నీటిలో సాగరమూ నదులూ — అన్నీ వికృతమయ్యాయి. ‘తిర్యక్ సంగతౌ చంద్రభాస్కరౌ’ (చంద్రసూర్యులు అడ్డంగా కలుసుకున్నారు) అనే గ్రహవిపర్యయం ఉత్పాతమే. సాగరుడు తీరాన్ని దాటడం అతని భయానికి లక్షణం, గర్వానికి కాదు. బ్రహ్మాస్త్రం అన్ని అస్త్రాలలో పరమమైనది; అత్యంత సంకటంలోనే దానిని ప్రయోగించడం తగినది. రాముడు ఆ అస్త్రాన్ని సాగరునిపై సంధిస్తాడు — దీనితో సాగరుని అవజ్ఞ తనకు సంకటంతో సమానమని చూపుతాడు. ధనుస్సును లాగినంత మాత్రాన్నే లోకం కల్లోలమవుతుంది, బాణం ఇంకా విడువబడలేదు. ఈ కవికల్పన రాముని శక్తి యొక్క పరమరూపాన్ని ప్రకటిస్తుంది — సంకల్పమే చాలు. ఉత్పాతాల క్రమం కూడా గమనించదగినది — మొదట వినిపించేది (భూమ్యాకాశాలు బద్దలయ్యే శబ్దం), తరువాత కనిపించేది (చీకటి, దిక్కులు తెలియకపోవడం), తరువాత స్పర్శకు తెలిసేది (గాలి), చివరకు సర్వప్రాణుల భయం. కనిపించేవీ కనిపించనివీ — రెండు రకాల ప్రాణులూ బాధపడ్డాయి — మనుష్యులూ పశువులూ, భూతాలూ యక్షులూ. వాటిలో కొన్ని నేలకొరిగాయి, కొన్ని వణికాయి, కొన్ని నిశ్చేష్టమయ్యాయి — భయానికి మూడు రూపాలు. సాగరుడు తీరాన్ని దాటినప్పుడు కూడా రాముడు స్థిరంగా ఉన్నాడు — ‘నాతిచక్రామ రాఘవః’ (రాఘవుడు వెనుకడుగు వేయలేదు) అనే మాట ఆయన ధైర్యానికి ప్రమాణం. ప్రకృతి కల్లోలమవుతుంది, రాముడు కల్లోలపడడు. దీనితో ఆయన స్థితప్రజ్ఞత సూచించబడుతుంది, అది యుద్ధకాండ అంతటా కొనసాగుతుంది. సముద్రుడు తీరాన్ని దాటడం అతని చివరి ప్రయత్నంలా ఉంది — ఆ తరువాత అతడు తనను తాను సమర్పించుకుంటాడు. ‘బ్రహ్మదండనిభః’ (బ్రహ్మదండం వంటి) బాణం యమదండంలా అనివార్యమైనది. అది సంధించబడగానే దేవతలు కూడా భయపడ్డారు, ఎందుకంటే దాని ప్రయోగం సృష్టి సంహారాన్ని కూడా చేయగలదు. అందుకే సాగరుడు రావడం తన రక్షణ కోసం మాత్రమే కాదు, లోకరక్షణ కోసం కూడా. రాముని కోపం చివరకు లోకహితంలోనే పర్యవసిస్తుంది — సాగరుడు దారి ఇస్తాడు, లోకమూ రక్షించబడుతుంది.

అప్పుడు సముద్రపు మధ్య నుండి సాగరుడు స్వయంగా పైకి లేచాడు, ఉదయాద్రి అనే మహాపర్వతం నుండి గానీ మేరువు నుండి గానీ సూర్యుడు ఉదయించినట్టు. జ్వలించే ముఖాలు గల పాములతో కలిసి సముద్రుడు కనిపించాడు — నునుపైన వైడూర్యం వంటి కాంతి గలవాడు, బంగారు ఆభరణాలు ధరించినవాడు, ఎర్రని మాలలూ వస్త్రాలూ ధరించినవాడు, తామరరేకుల వంటి కళ్ళు గలవాడు, అన్ని పూలతో చేసిన దివ్యమైన మాలను శిరస్సున ధరించినవాడు. అతడు బంగారు ఆభరణాలతో, పుటం పెట్టిన బంగారు భూషణాలతో, తనలోనే పుట్టిన రత్నాలతో చేసిన ఉత్తమ ఆభరణాలతో అలంకరించుకుని, రకరకాల ధాతువులతో శోభించే హిమవత్పర్వతంలా ప్రకాశించాడు. అతని విశాలమైన వక్షస్థలంపై ఏకావళి హారం మధ్యలో, తెల్లని కాంతి గల, కౌస్తుభానికి సోదరుడు వంటి తరళమణిని ధరించాడు. సుడులు తిరిగే అలల ప్రవాహంతో, కాలికా అనే గాలులతో నిండినవాడు, గంగా సింధువులు ప్రధానంగా గల నదులతో చుట్టుముట్టబడినవాడు, పైకి ఎగసిన మహామొసళ్ళూ కలవరపడిన నాగులూ రాక్షసులూ గలవాడు అయిన ఆ ప్రభువు సాగరుడు దేవతల వంటి సుందర రూపాలు గల, రకరకాల రూపాలు గల నదులతో కలిసి సమీపించి, మొదట వీర్యవంతుడైన రాముని సంబోధించి, బాణం చేతబట్టిన రాఘవునితో దోసిలి జోడించి ఇలా అన్నాడు. సాగరుని రూపం దేవుని వలె వర్ణించబడింది — అతడు కేవలం జలరాశి కాడు, మూర్తిమంతుడైన దేవత. ‘ఆత్మజానాం రత్నానామ్’ (తనలో పుట్టిన రత్నాల) అనే పదంతో అతడు తన సొంత రత్నాలతోనే అలంకరించుకున్నాడని సూచించబడింది, ఎందుకంటే అతడు రత్నాకరుడు. కౌస్తుభం కూడా సముద్రమథనం నుండే పుట్టింది, కాబట్టి ‘దానికి సోదరుడు’ అనే ఉపమ సార్థకమైనది. నదులు అతని భార్యలలా అతనితో కలిసి వచ్చాయి. ఇరవై ఐదవ శ్లోకం ఒకే అర్ధభాగంతో కూర్చబడింది — ‘అబ్రవీత్ ప్రాంజలిర్వాక్యమ్’ (దోసిలి జోడించి ఈ మాట అన్నాడు) అని; దానితో సాగరుని దీర్ఘవర్ణన ముగిసి భాషణ ఆరంభం సూచించబడుతుంది. సాగరుడు లేవడాన్ని సూర్యోదయంతో పోల్చారు — చీకటి నుండి సూర్యుడు ఉదయించినట్టు, కల్లోలమైన నీటి నుండి సాగరుడు. ఇంతకుముందు శ్లోకాలలో చీకటి వర్ణించబడింది; ఇప్పుడు వెలుగు. ఎర్రని మాలలూ వస్త్రాలూ ధరించిన అతనిది శుభవేషం — కోపానికి కాదు, సత్కారానికి చిహ్నం. నదులు వెంట రావడం భార్యలు భర్తను అనుసరించడం వంటిది; వాటిలో గంగా సింధువులు ప్రధానం. సాగరుడు మొదట ‘ఆమంత్ర్య’ (సంబోధించి), తరువాత ‘ప్రాంజలిః’ (దోసిలి జోడించి) మాట్లాడతాడు — శిష్టాచార క్రమం కూడా పాటించబడింది. రాముని చేతిలో బాణం ఇంకా సంధించబడే ఉంది — ‘శరపాణినమ్’ (బాణం చేతబట్టినవానిని) అనే పదంతో భయానికి కారణం స్పష్టం. సాగరుని ఆవిర్భావం ఈ సర్గకు కేంద్రబిందువు — ముందు కోపమూ క్షోభమూ, తరువాత సమాధానం. కవి అతని రూపాన్ని తొమ్మిది శ్లోకాలలో వర్ణిస్తాడు, అది (పూర్వసర్గలోని) రాముని బాహువర్ణనను గుర్తుచేస్తుంది — ఇద్దరూ ఆభరణాలతో శోభించినవారే, ఇద్దరూ మహత్త్వంతో ప్రకాశించినవారే. ఇలా ఈ ప్రసంగం సమానబలుల సంవాదంలా కనిపిస్తుంది, సాగరుడు వినయంతో సమీపించినప్పటికీ. పాములు సాగరుని అనుచరులు, ఇంతకుముందు బాణాలతో బాధపడినవి, ఇప్పుడు అతనితో కలిసి శాంతంగా వచ్చాయి. మణిముక్తాల వర్ణనతో రత్నాకరుని ఐశ్వర్యం, నదులు వెంట రావడంతో అతని ఆధిపత్యం చూపబడ్డాయి.

సాగరుడు ఇలా అన్నాడు: ‘సౌమ్యుడా రాఘవా, భూమి, వాయువు, ఆకాశం, జలం, తేజస్సు — ఇవి శాశ్వతమైన మార్గాన్ని ఆశ్రయించి తమ స్వభావంలో నిలిచి ఉంటాయి. నేను అగాధుడను, దాటరానివాడను — ఇదే నా స్వభావం; లోతు తక్కువ కావడం నాకు వికారం అవుతుంది — ఇది నీకు చెబుతున్నాను. రాజపుత్రా, కోరిక వల్ల గానీ, లోభం వల్ల గానీ, భయం వల్ల గానీ మొసళ్ళతో నక్రాలతో నిండిన నా నీటిని నేను ఏ విధంగానూ స్తంభింపజేయలేను. అయినప్పటికీ నీవు ఏ ఉపాయంతో వెళ్ళగలవో దానిని ఏర్పాటు చేస్తాను, దానిని నేను సహిస్తాను; సైన్యం దాటేంతవరకు మొసళ్ళు బాధించవు. రామా, వానరులు దాటడానికి నేలలా ఉండేటట్టు చేస్తాను.’ సాగరుని మాటలో తత్త్వదర్శనం నిహితమై ఉంది — పంచమహాభూతాలు తమ స్వధర్మాన్ని విడిచిపెట్టవు; అగాధత్వం సముద్రపు ధర్మం. కాబట్టి అతడు తన స్వభావాన్ని విడిచిపెట్టడు, కాని రాముని కార్యాన్ని సాధించడానికి మార్గం చూపుతాడు. ఇలా ధర్మసంఘర్షణ చక్కగా సమాధానపడుతుంది — ప్రకృతి నియమమూ రక్షించబడుతుంది, రాముని ప్రయోజనమూ సిద్ధిస్తుంది. ఇరవై తొమ్మిదవ శ్లోకం ఆరు పాదాలు గలది. ఇక్కడ ‘మొసళ్ళు బాధించవు’ అనే మాట మరీ సార్థకమైనది, ఎందుకంటే సైన్యం దాటేటప్పుడు జలచరాలే అన్నిటికంటే ఎక్కువ భయం. సాగరుడు రాముని ‘సౌమ్య’ అని సంబోధిస్తాడు — శాంతిని ప్రార్థిస్తూ. అతడు తన అసమర్థతను అంగీకరించడు, తన స్వధర్మాన్ని స్థాపిస్తాడు; తరువాత సహాయాన్ని వాగ్దానం చేస్తాడు. ఇది వివేకపూర్ణమైన మధ్యేమార్గం.

అప్పుడు రాముడు అతనితో ఇలా అన్నాడు: ‘వరుణాలయా, విను; ఈ మహాబాణం అమోఘమైనది, దీనిని ఏ ప్రదేశంలో పడవేయాలి?’ రాముని మాట విని, ఆ మహాబాణాన్ని చూసి మహాతేజస్సు గల మహాసముద్రుడు రాఘవునితో ఇలా అన్నాడు: ‘నా ఉత్తరభాగంలో ద్రుమకుల్యమని ప్రసిద్ధమైన, ఎంతో పుణ్యమైన ఒక ప్రదేశం ఉంది, నీవు లోకంలో ప్రసిద్ధుడవైనట్టే. అక్కడ భయంకరమైన రూపమూ కర్మలూ గల ఆభీరులు మొదలైన అనేకమంది పాపులైన దొంగలు నా నీటిని తాగుతున్నారు. ఆ పాపకర్ముల స్పర్శ అనే పాపాన్ని నేను సహించలేను. రామా, ఈ ఉత్తమ బాణాన్ని అక్కడ అమోఘం చేయి.’ మహాత్ముడైన సాగరుని ఆ మాట విని రాముడు సాగరుడు చూపిన ప్రకారం ఆ జ్వలించే బాణాన్ని విడిచాడు. వజ్రం, పిడుగు వంటి కాంతి గల ఆ బాణం ఎక్కడ పడిందో, ఆ ప్రదేశం దానివల్ల భూమిపై మరుకాంతారమని ప్రసిద్ధి చెందింది. బాణపు ములుకుకు బాధపడి భూమి అక్కడ ఘోషించింది; ఆ గాయపు ముఖం నుండి రసాతలం నుండి నీరు పైకి ఉబికింది. ఆ బావి ‘వ్రణం’ (గాయం) అని ప్రసిద్ధమైంది; దాని నుండి నిరంతరం ఉబికే నీరు సముద్రజలంలా కనిపిస్తుంది. భయంకరమైన బద్దలయ్యే శబ్దం కలిగింది; ఆ బాణపాతం గర్భాలలో ఉన్న నీటిని ఇంకింపజేసింది. అప్పటి నుండి మూడు లోకాలలోనూ అది మరుకాంతారమని ప్రఖ్యాతమైంది. ఆ గర్భాన్ని ఇంకింపజేసిన తరువాత దేవతల వంటి పరాక్రమం గల విద్వాంసుడు దశరథపుత్రుడు రాముడు ఆ మరుభూమికి వరం ఇచ్చాడు: ‘ఈ దేశం పశువులకు హితమైనదిగా, తక్కువ రోగాలు గలదిగా, ఫలమూలరసాలతో కూడినదిగా, చాలా నెయ్యి గలదిగా, చాలా పాలు గలదిగా, సుగంధం గలదిగా, రకరకాల ఓషధులు గలదిగా అగుగాక.’ ఇలా ఈ అనేక గుణాలతో కూడిన ఆ మరుభూమి రాముని వరదానం వల్ల శుభమైన మార్గమైంది. ఆ గర్భం దగ్ధమైన తరువాత నదులకు పతి అయిన సముద్రుడు సర్వశాస్త్రజ్ఞుడైన రాఘవునితో ఈ మాట అన్నాడు. ఇక్కడ రాముని ధర్మబుద్ధి రెండు విధాలుగా కనిపిస్తుంది — అమోఘ బాణానికి లక్ష్యం పాపుల దేశం, నిర్దోషులు కారు; తరువాత శపించబడిన ఆ స్థలాన్ని కూడా ఆయన వరంతో మళ్ళీ సుఖకరంగా చేస్తాడు. దండనా అనుగ్రహమూ ఒకేచోట. మరుభూమి పుట్టుక గురించిన ఆఖ్యానం కూడా ఇక్కడ నిహితమై ఉంది. నలభై ఒకటవ శ్లోకం ఒకే అర్ధభాగం గలది. ఈ భాగంలో ఒక సమస్య చక్కగా పరిష్కారమవుతుంది — బ్రహ్మాస్త్రాన్ని ఒకసారి సంధిస్తే దానిని వ్యర్థం చేయకూడదు; అమోఘత్వం దాని ధర్మం. రాముడు సాగరుని అడుగుతాడు — ‘దీనిని ఏ ప్రదేశంలో పడవేయాలి?’ ఇలా ఆయన సాగరుని గౌరవిస్తాడు కూడా, అస్త్ర మర్యాదనూ పాటిస్తాడు. సాగరుడే లక్ష్యాన్ని చూపుతాడు — తన ఉత్తరాన ఉన్న ద్రుమకుల్యం, అక్కడ పాపులైన దొంగలు అతని నీటిని తాగుతున్నారు. ఇలా సాగరుని దుఃఖమూ తొలగుతుంది, రాముని అస్త్రమూ సఫలమవుతుంది. ‘నీవు ప్రసిద్ధుడవైనట్టే’ అనే ఉపమతో సాగరుడు రాముని స్తుతిస్తాడు కూడా. బాణపాతంతో భూమి చీలింది, రసాతలం నుండి నీరు పుట్టింది — ఇదే ‘వ్రణం’ అనే బావి, దాని నీరు సముద్రజలం వంటిది. ఆ తరువాత ఆ దేశపు జలాశయాలు ఎండిపోయాయి — మరుభూమి ఏర్పడింది. రాముని కరుణ మళ్ళీ కనిపిస్తుంది — ఆయన శపించబడిన మరుభూమిని విడిచిపెట్టడు, వరం ఇస్తాడు — పశువులకు హితమైనది, తక్కువ రోగాలు గలది, ఫలమూలాలతో కూడినది, నెయ్యీ పాలూ సమృద్ధిగా గలది, సుగంధం గలది, ఓషధులు గలది. ఈ గుణాలు మరుభూమికి యథార్థంగానూ ఉన్నాయి — అక్కడ పశుపోషణ సులభం, రోగాలు తక్కువ, ఓషధులు రకరకాలు. ఇలా పురాణకథా భూగోళమూ కలిసిపోయాయి. ‘శివః పంథాః’ (శుభమైన మార్గం) అనే వాక్యంతో ఆ దేశం ప్రయాణికులకు సుఖకరమైందని సూచించబడింది. ఇక్కడ కథ యొక్క నైతిక ఆశయం కూడా స్పష్టం — పరుల సొత్తును బలవంతంగా అనుభవించేవారు దైవదండనను పొందుతారు; సాగరుని నీటిని దొంగలు తాగేవారు, వారి దేశమే ఎండిపోయింది. కాని దండన తరువాత అనుగ్రహం — ఇది రాజధర్మపు ఆదర్శం. రాముడు ‘విద్వాన్’ (విద్వాంసుడు), ‘అమరవిక్రమః’ (దేవతల వంటి పరాక్రమం గలవాడు) అనే విశేషణాలతో జ్ఞానమూ పరాక్రమమూ గలవాడని సూచించబడింది. ఒకే అర్ధభాగం గల శ్లోకం (41) వరదానపు ప్రస్తావనను మాత్రమే చేస్తుంది, వరం యొక్క విషయం తరువాతి శ్లోకంలో ఉంది.

సాగరుడు ఇలా అన్నాడు: ‘సౌమ్యుడా, ఇతడు నలుడు, విశ్వకర్మ కుమారుడు; తండ్రి నుండి వరం పొందినవాడు, శ్రీమంతుడు, విశ్వకర్మతో సమానుడు. మహోత్సాహం గల ఈ వానరుడు నాపై సేతువు కట్టుగాక; దానిని నేను ధరిస్తాను; ఇతని తండ్రి ఎలాంటివాడో ఇతడూ అలాంటివాడే.’ ఇలా చెప్పి సముద్రుడు అంతర్ధానమయ్యాడు. అప్పుడు వానరశ్రేష్ఠుడైన నలుడు లేచి మహాబలుడైన రామునితో ఇలా అన్నాడు: ‘తండ్రి సామర్థ్యాన్ని ఆధారం చేసుకుని నేను విశాలమైన మకరాలయంపై సేతువు కడతాను; మహాసముద్రుడు నిజమే చెప్పాడు. లోకంలో మనిషికి దండమే పరమమైన సాధనమని నా అభిప్రాయం; కృతఘ్నుల విషయంలో క్షమకూ సామానికీ దానానికీ ధిక్కారం. ఈ భయంకరమైన సాగరుడు సేతుకర్మను చూడాలనే కోరికతో, దండభయం వల్లనే రాఘవునికి దారి ఇచ్చాడు. మందరపర్వతంపై విశ్వకర్మ మా అమ్మకు వరం ఇచ్చాడు — “దేవీ, నా వంటి పుత్రుడు నీకు పుడతాడు” అని. నేను ఆయన ఔరసపుత్రుడను, విశ్వకర్మతో సమానుడను. ఈ మహాసముద్రుడు నాకు గుర్తుచేశాడు; అడగకుండా నా గుణాలను నేను మీకు చెప్పుకోను. వరుణాలయంపై సేతువు కట్టడానికి నేను సమర్థుడను; కాబట్టి వానరశ్రేష్ఠులు ఈ రోజే సేతువు కట్టుదురుగాక.’ నలుని మాట వినయాన్నీ సామర్థ్యాన్నీ కలుపుతుంది — అడగకుండా తనను తాను పొగడుకోవడం శోభించదు కాబట్టి అతడు ఇంతకుముందు తన గుణాన్ని చెప్పలేదు. దండాన్ని ప్రశంసించడం రాముని పూర్వవచనానికి అనువాదంలా ఉంది. యాభై రెండవ శ్లోకం ఆరు పాదాలు గలది. నలుడు తన గుణాలను తానే చెప్పుకోడు కాబట్టి సాగరుడు అతని పరిచయం ఇస్తాడు. ‘ఇతని తండ్రి ఎలాంటివాడో ఇతడూ అలాంటివాడే’ అనే మాటతో తండ్రి శిల్పకౌశలం పుత్రునిలోకి సంక్రమించిందని సూచించబడింది. నలుడు దండనీతిని ప్రశంసిస్తాడు — ‘దండభయం వల్లనే సాగరుడు దారి ఇచ్చాడు’ అని. దీనితో పూర్వసర్గలోని రాముని కోపపు ఔచిత్యం మళ్ళీ సమర్థించబడుతుంది. నలుని తల్లి కథ — మందరపర్వతంపై విశ్వకర్మ ఇచ్చిన వరం — అతని జన్మ దివ్యత్వాన్ని చూపుతుంది. ‘అనుక్తో న ప్రబ్రూయామ్’ (అడగకుండా చెప్పుకోను) అనే నలుని వినయం అతని గొప్పతనాన్ని పెంచుతుంది; అతడు ఇంతకుముందు మౌనం వహించాడు, ఇప్పుడు సాగరుడు గుర్తుచేశాకే మాట్లాడుతున్నాడు. ‘అద్యైవ’ (ఈ రోజే) అనే పదంతో పనిలో త్వర — కాలయాపన చేయకూడదు. విశ్వకర్మ దేవతల శిల్పి; ఆయన పుత్రుడు వానరయోనిలో పుట్టినా తండ్రి కౌశలాన్ని ధరించి ఉన్నాడు. దీనితో రామునికి సహాయం చేయడానికి దేవతలే వానరరూపంలో అవతరించారని సూచించబడుతుంది — బాలకాండలో చెప్పిన వృత్తాంతపు స్మరణ. నలుని ఆత్మవిశ్వాసం — ‘నేను సమర్థుడను’ — గర్వం కాదు, తన సామర్థ్యపు యథార్థజ్ఞానం.

అప్పుడు రాముడు పంపగా వానరశ్రేష్ఠులు లక్షలాదిగా సంతోషంతో అన్నివైపులా మహారణ్యంలోకి ఎగిరారు. పర్వతాల వంటి ఆ వానరగణశ్రేష్ఠులు చెట్లను విరిచి సముద్రం వైపు లాగుకుపోయారు. సాలవృక్షాలతో, అశ్వకర్ణాలతో, ధవాలతో, వెదుళ్ళతో, కుటజాలతో, అర్జునవృక్షాలతో, తాటిచెట్లతో, తిలకాలతో, తినిశాలతో, మారేడు చెట్లతో, ఏడాకుల చెట్లతో, పూచిన కర్ణికారాలతో, మామిడిచెట్లతో, అశోకవృక్షాలతో ఆ వానరులు సాగరాన్ని నింపారు. వేర్లతో సహా, వేర్లు లేకుండా చెట్లను ఇంద్రధ్వజాలలా ఎత్తి వానరశ్రేష్ఠులు వృక్షాలను తెచ్చారు; తాటిచెట్లనూ దానిమ్మ పొదలనూ కొబ్బరిచెట్లనూ తాండ్రచెట్లనూ కరీరాలనూ పొగడచెట్లనూ వేపచెట్లనూ అక్కడక్కడి నుండి తెచ్చారు. పెద్ద శరీరాలూ మహాబలమూ గల వారు ఏనుగంత రాళ్ళనూ పర్వతాలనూ పెకలించి యంత్రాలతో మోసుకువచ్చారు. విసిరివేయబడుతున్న పర్వతాల వల్ల హఠాత్తుగా పైకి లేచిన నీరు ఆకాశానికి ఎగసి, తిరిగి కిందికి పడింది. అన్నివైపులా పడుతున్న అవి సముద్రాన్ని కల్లోలపరిచాయి. మరికొందరు వంద యోజనాల పొడవైన దారాన్ని పట్టుకున్నారు. నలుడు నదీనదపతి మధ్యలో మహాసేతువును నిర్మించాడు; భయంకరమైన పనులు చేసే వానరులచేత ఆ సేతువు కట్టబడుతూ ఉంది. మరికొందరు కర్రలను పట్టుకున్నారు, ఇంకొందరు సామగ్రిని వెతికారు. రాముని ఆజ్ఞను ముందుంచుకుని వందలాది వానరులు మేఘాల వంటి, పర్వతాల వంటి వాటితో, గడ్డితో, కట్టెలతో కట్టారు, పూచిన కొనలు గల చెట్లతో సేతువును బంధించారు. కొండంత రాళ్ళనూ పర్వతశిఖరాలనూ పట్టుకుని పరుగెత్తుతున్న వానరులు దానవుల వలె కనిపించారు. విసిరివేయబడుతున్న శిలల, పడవేయబడుతున్న పర్వతాల తుములధ్వని అప్పుడు మహాసముద్రంలో వినిపించింది. ఈ వర్ణనలో చెట్ల పేర్ల దీర్ఘమైన జాబితా వానరుల పరిశ్రమ వ్యాప్తిని చూపుతుంది. ‘సూత్రాణి’ (దారాలు), ‘దండాః’ (కర్రలు), ‘యంత్రాణి’ (యంత్రాలు) అనే పదాలతో సేతునిర్మాణపు ఇంజనీరింగ్ వ్యవస్థ కూడా సూచించబడింది — కొలత, స్తంభాలు, రవాణా సాధనాలు. వానరుల ఉత్సాహం ‘హృష్టాః’ (సంతోషించినవారు) అనే పదంతో చూపబడింది — వారు శ్రమను లెక్కచేయరు, ఆనందంతో పని చేస్తారు. చెట్ల నామావళి — సాలాలు, అశ్వకర్ణాలు, ధవాలు, వెదుళ్ళు, కుటజాలు, అర్జునాలు, తాటిచెట్లు, తిలకాలు, తినిశాలు, మారేడు, ఏడాకుల చెట్లు, కర్ణికారాలు, మామిడి, అశోకాలు, దానిమ్మ, కొబ్బరి, తాండ్ర, కరీరాలు, పొగడ, వేప — దక్షిణభారతపు వనసంపదను గుర్తుచేస్తుంది. ‘ఇంద్రకేతూనివ’ (ఇంద్రధ్వజాలలా) అనే ఉపమ — ఇంద్రధ్వజ మహోత్సవంలో ఎత్తైన స్తంభాలను ఎత్తినట్టు వానరులు చెట్లను ఎత్తుతున్నారు — ఉత్సవ వాతావరణాన్ని సృష్టిస్తుంది. సేతునిర్మాణం కేవలం రాళ్ళు పడవేయడం కాదు, వ్యవస్థీకృతమైన పని — దారాలతో కొలవడం, కర్రలతో నిలబెట్టడం, గడ్డీ కట్టెలతో బంధించడం, పూచిన చెట్లతో కప్పడం. నలుడు మధ్యలో నిలిచి నిర్దేశిస్తాడు, ఇతరులు సామగ్రి తెస్తారు. నీరు పైకి ఎగసి మళ్ళీ కిందపడటం శిలల పరిమాణాన్ని చూపుతుంది. ‘దానవసంనిభాః’ (దానవుల వంటివారు) అనే ఉపమ వానరుల బలాన్నీ రూపాన్నీ సూచిస్తుంది, వారి స్వభావాన్ని కాదు. తుములధ్వని పనంతటి వేగాన్నీ వినిపించేలా చేస్తుంది. ‘రామస్యాజ్ఞాపురఃసరైః’ (రాముని ఆజ్ఞను ముందుంచుకున్నవారు) అనే మాటతో పనంతా రాముని ఆజ్ఞతోనే అని గుర్తుచేయబడుతుంది — వానరులు స్వేచ్ఛగా కాదు, స్వామి ఆదేశంతో చేస్తున్నారు. ఈ ప్రకరణంలో సామూహిక శ్రమకు ఆదర్శం కనిపిస్తుంది — ప్రతి వానరునికీ తన పని తెలుసు, కొందరు చెట్లను, కొందరు శిలలను, కొందరు దారాలను, కొందరు కర్రలను. వారిలో నలుడు ఒక్కడే శిల్పి, మిగిలినవారు అతని సహాయకులు. ఇలా జ్ఞానమూ శ్రమా కలిసి అసంభవాన్ని కూడా సంభవం చేస్తాయి. సాగరుడు ప్రతిజ్ఞ చేసినది — ‘దానిని నేను ధరిస్తాను’ — ఇక్కడ నిజమవుతుంది, ఎందుకంటే శిలలూ పర్వతాలూ నీటిలో మునగవు, సేతురూపంలో నిలుస్తాయి. పర్వతాలను కూడా యంత్రాలతో మోసుకువచ్చారనే మాట వానరుల సాంకేతిక జ్ఞానాన్ని కూడా సూచిస్తుంది.

మొదటి రోజున సంతోషంతో ఉన్న, ఏనుగుల వంటి, త్వరపడుతున్న వానరులు పద్నాలుగు యోజనాలు కట్టారు. రెండవ రోజున భయంకరమైన శరీరాలూ మహాబలమూ గల వానరులు వేగంగా ఇరవై యోజనాలు కట్టారు. మూడవ రోజున త్వరపడుతున్న మహాకాయులు సాగరంలో ఇరవై ఒక్క యోజనాలు కట్టారు. నాలుగవ రోజున మహావేగం గల, త్వరపడుతున్న వారు ఇరవై రెండు యోజనాలు కట్టారు. ఐదవ రోజున వేగంగా పనిచేసే వానరులు సువేలపర్వతం వరకు ఇరవై మూడు యోజనాలు కట్టారు. ఇలా విశ్వకర్మ కుమారుడూ బలవంతుడూ శ్రీమంతుడూ అయిన వానరశ్రేష్ఠుడు నలుడు సాగరంపై సేతువును కట్టాడు, తన తండ్రిలాగే. మకరాలయమైన సాగరంపై నలుడు కట్టిన ఆ సుందరమైన, శోభాయమానమైన సేతువు ఆకాశంలో స్వాతీపథం (పాలపుంత) వలె ప్రకాశించింది. అప్పుడు గంధర్వులతో కూడిన దేవతలూ, సిద్ధులూ, పరమర్షులూ ఆ అద్భుతాన్ని చూడాలనే కోరికతో వచ్చి ఆకాశంలో నిలిచారు. పది యోజనాల వెడల్పూ వంద యోజనాల పొడవూ గల, అతి దుష్కరమైన నలసేతువును దేవగంధర్వులు చూశారు. ఎగురుతూ, దూకుతూ, గర్జిస్తూ ఉన్న వానరులూ, సర్వప్రాణులూ సాగరంపై జరిగిన ఆ అచింత్యమైన, అసహ్యమైన (భరించలేనంత గొప్ప), అద్భుతమైన, రోమాంచకరమైన సేతుబంధాన్ని చూశారు. మహాతేజస్సు గల ఆ వేలకోట్ల వానరులు సాగరంపై సేతువు కడుతూ మహాసముద్రపు ఆవలి తీరానికి వెళ్ళారు. విశాలమైన, చక్కగా నిర్మించిన, శోభాయమానమైన, మంచి నేల గల, చక్కగా సమకూర్చిన ఆ మహాసేతువు సాగరంలో పాపిటలా శోభించింది. యోజనాల సంఖ్య — పద్నాలుగు, ఇరవై, ఇరవై ఒకటి, ఇరవై రెండు, ఇరవై మూడు — మొత్తం వంద, అది సేతువు పొడవుతో సరిపోతుంది. రోజురోజుకూ పెరిగే సంఖ్య అభ్యాసంతో వానరుల వేగం పెరిగిందని సూచిస్తుంది. ‘సీమంతః ఇవ’ (పాపిటలా) అనే ఉపమ — స్త్రీ జుట్టులోని మధ్యరేఖలా సాగరాన్ని రెండుగా విభజిస్తుంది — మిక్కిలి రమణీయమైనది. ఐదు రోజులలో ప్రతిరోజూ పని పరిమాణం పెరుగుతుంది — ఇది నైపుణ్యం గల పనివారి స్వభావం, ఎందుకంటే అభ్యాసంతో వేగం పెరుగుతుంది. ప్రతిరోజూ వానరుల విశేషణం కూడా మారుతుంది — సంతోషించిన ఏనుగుల వంటివారు, భయంకర శరీరులు మహాబలులు, మహాకాయులు, మహావేగులు, వేగంగా పనిచేసేవారు — ఇలా వారి గుణాలన్నీ క్రమంగా చూపబడ్డాయి. ఐదవ రోజున సేతువు సువేలపర్వతం వరకు చేరింది — ఆ పర్వతం లంకకు దగ్గరలోనే ఉంది, అక్కడ తరువాత రాముడు విడిది చేస్తాడు. సేతువు శోభను స్వాతీపథంతో పోల్చారు — ఆకాశంలో పాలపుంత నక్షత్రాలతో శోభించినట్టు, సాగరంలో సేతువు. దేవతలూ గంధర్వులూ సిద్ధులూ ఋషులూ ఆకాశంలో నిలిచి చూస్తున్నారు — ఈ కార్యం దేవతలకు కూడా విస్మయకరమైనది. ‘అచింత్యమ్ అసహ్యమ్ అద్భుతం లోమహర్షణమ్’ అనే నాలుగు విశేషణాలు చూసేవారి మనఃస్థితిని వర్ణిస్తాయి. వేలకోట్ల వానరులు అనే సంఖ్య అతిశయోక్తి, కాని సైన్యపు అపారతను సూచిస్తుంది. సేతువుకు ఐదు గుణాలు — విశాలమైనది, చక్కగా నిర్మించినది, శోభాయమానమైనది, మంచి నేల గలది, చక్కగా సమకూర్చినది — ఇవి నిర్మాత నైపుణ్యానికి ప్రమాణాలు. ‘సుభూమిః’ (మంచి నేల గలది) అనే పదంతో సేతువు ఉపరితలం సమతలంగా ఉందని సూచించబడింది, తద్వారా సైన్యం సుఖంగా వెళ్ళగలదు. యోజనాల మొత్తం — పద్నాలుగు, ఇరవై, ఇరవై ఒకటి, ఇరవై రెండు, ఇరవై మూడు — సరిగ్గా వంద, ఇది తరువాత చెప్పిన ‘శతయోజనమాయతమ్’ (వంద యోజనాల పొడవు) అనే కొలతతో సరిపోతుంది. పది యోజనాల వెడల్పు సైన్యపు విశాలతను సూచిస్తుంది — చిన్న సేతువు అంత సైన్యాన్ని ధరించలేదు. నలుని గురించి ‘తన తండ్రిలాగే’ అని మళ్ళీ చెప్పబడింది — సాగరుని పూర్వవచనం నిజమైంది. దేవతలు ఐదవ రోజు చివరన, పని పూర్తయినప్పుడు వచ్చారు — వారు ఫలాన్ని చూడటానికి వచ్చారు, ప్రక్రియను కాదు.

అప్పుడు సముద్రపు ఆవలి తీరంలో గద చేతబట్టిన విభీషణుడు శత్రువులను ఎదుర్కోవడానికి సచివులతో కలిసి నిలిచాడు. సుగ్రీవుడు మాత్రం సత్యపరాక్రముడైన రామునితో ఇలా అన్నాడు: ‘నీవు హనుమంతునిపై ఎక్కు, లక్ష్మణుడు అంగదునిపై; వీరుడా, ఈ మకరాలయమైన సాగరం విశాలమైనది; ఆకాశంలో సంచరించే ఈ ఇద్దరు వానరులూ మిమ్మల్ని మోసుకువెళతారు.’ అప్పుడు సైన్యానికి ముందు ధనుర్ధారీ, ధర్మాత్ముడూ, శ్రీమంతుడూ అయిన రాముడు లక్ష్మణునితో, సుగ్రీవునితో కలిసి వెళ్ళాడు. కొందరు వానరులు మధ్యలో, కొందరు పక్కల వెళ్ళారు; కొందరు నీటిలో దూకారు, కొందరు దారి పట్టారు; కొందరు ఆకాశమార్గాన గరుడులలా ఎగిరారు. దాటుతున్న భయంకరమైన వానరసైన్యం తన గొప్ప ఘోషతో పైకి లేచిన సాగరపు భయంకర ఘోషను ముంచివేసింది. నలసేతువు ద్వారా దాటిన ఆ వానరసైన్యం రాజాజ్ఞ ప్రకారం ఫలమూలాలూ నీరూ సమృద్ధిగా గల తీరంలో విడిది చేసింది. రాఘవుని ఆ దుష్కరమైన అద్భుత కార్యాన్ని చూసి, సిద్ధచారణులతో, మహర్షులతో కలిసి దేవతలు వెంటనే రాముని దగ్గరకు వచ్చి, శుభమైన జలాలతో ఆయనను వేరుగా అభిషేకించారు: ‘నరదేవా, శత్రువులను జయించు; సముద్రంతో కూడిన భూమిని శాశ్వతంగా పాలించు.’ ఇలా రకరకాల శుభవచనాలతో, నరదేవునిగా సత్కరించబడిన రాముని పూజించారు. సైన్యాన్ని రక్షించడానికే విభీషణుడు ముందుగా ఆవలి తీరంలో నిలిచాడు — రాక్షసుడు కావడం వల్ల అతనికి శత్రువుల రీతి తెలుసు. వానరులు మూడు విధాలుగా దాటడం — సేతువు ద్వారా, నీటి ద్వారా, ఆకాశం ద్వారా — వారి వివిధ శక్తులను చూపుతుంది. చివరి రెండు వంశస్థ శ్లోకాలలో దేవతలు రాముని భావిరాజుగా అభిషేకిస్తారు — యుద్ధానికి ముందే విజయపు ఆశీస్సు. సుగ్రీవుని ప్రతిపాదన రామలక్ష్మణుల సౌకర్యం కోసం — సేతువు పొడవైనది, వారు కాలినడకన వెళ్ళడం శ్రమకరం. హనుమంతుడూ అంగదుడూ ఆకాశగాములు కాబట్టి వారి గమనం శీఘ్రం. రాముడు సైన్యానికి ముందు వెళతాడు — నాయకుడు ఎల్లప్పుడూ ముందే. సైన్యపు ఘోష సాగరఘోషను కూడా అధిగమిస్తుంది — వారి ఉత్సాహానికి ప్రమాణం. ఆవలి తీరం ఫలమూలజలాలతో సమృద్ధమైనది — సైన్యం విడిది చేయడానికి తగినది. దేవతల అభిషేకం రాముని దివ్యత్వానికి అంగీకారం. చివరి రెండు శ్లోకాలలో ఛందస్సు మారుతుంది — అనుష్టుప్పుకు బదులు వంశస్థం — సర్గ సమాప్తిని సూచించడానికి ఇది కావ్యశాస్త్రపు రీతి. దేవతలు రాముని ‘నరదేవ’ అని సంబోధిస్తారు — మనుష్యరూపంలో ఉన్న దేవుడు అనే ద్వంద్వార్థం. ‘ససాగరాం మేదినీం పాలయ’ (సముద్రంతో కూడిన భూమిని పాలించు) అనే ఆశీస్సు మరీ సార్థకమైనది — సాగరాన్ని జయించినవాడు సాగరంతో కూడిన భూమికి రాజు కావడానికి అర్హుడు. ‘శాశ్వతీః సమాః’ (శాశ్వతమైన సంవత్సరాలు) అనేది దీర్ఘరాజ్యపు కామన, అది ఉత్తరకాండలో సిద్ధిస్తుంది. ఇలా సేతుబంధ సర్గ యుద్ధారంభానికి ముందే విజయసూచనతో ముగుస్తుంది. సుగ్రీవుని సహాయభావం, విభీషణుని రక్షణ, హనుమదంగదుల సేవ — సహాయకులందరూ తమ తమ స్థానాలలో నిలిచారు; ఈ వ్యవస్థ రాముని నాయకత్వపు ఫలం.

பிறகு ரகுகுலத்தில் சிறந்தவன் கடலை நோக்கிக் கடுஞ்சொல் சொன்னான்: ‘பெருங்கடலே, இன்று உன்னைப் பாதாளத்தோடு சேர்த்து வற்றச் செய்வேன். கடலே, என் அம்புகளால் நீர் எரிக்கப்பட்டு, முழுதும் வறண்டு, உயிர்கள் கொல்லப்பட்ட உன் இடத்தில் பெரும் புழுதிக்குவியல் எழும். என் வில்லிலிருந்து விடுபடும் அம்பு மழையால் நீ வற்றியதும், வானரர்கள் கால்நடையாகவே அக்கரைக்குச் செல்வார்கள். தானவர்களின் உறைவிடமே, ஆராய்ந்து பார்த்தும் நீ என் ஆண்மையையும் பராக்கிரமத்தையும் அறியவில்லை; என்னிடமிருந்து கடுந்துயரை அடைவாய்.’ முந்தைய சர்க்கத்தில் லக்ஷ்மணனாலும் முனிவர்களாலும் தடுக்கப்பட்டும், கடலின் மௌனத்தால் ராமன் மீண்டும் சினம் கொள்கிறான். இங்கே அவனுடைய சொல் உறுதிமொழி — ‘இன்று’, ‘செல்வார்கள்’, ‘அடைவாய்’ என்ற எதிர்கால வினைகள் உறுதியைக் காட்டுகின்றன. ‘தானவர்களின் உறைவிடம்’ என்ற விளியால் கடல் அசுரர்களுக்குப் புகலிடம் என்று பழிக்கப்படுகிறது. புழுதிக்குவியலின் சித்திரம் தனிப்பட அச்சந்தருவது — ஆழங்காண முடியாத நீர்நிதி வறண்டு புழுதி நிறைந்ததாகும். ராமன் கடலைத் தண்டிப்பதற்கு மட்டுமல்ல, அதன் இயல்பையே அழிக்க முனைகிறான். கடலின் மௌனம் ராமனின் வேண்டுகோளுக்கு ஏற்பட்ட அவமதிப்பு; ஆகவே அவன் இப்போது இன்சொல்லை விட்டுத் தண்டத்தை நாடுகிறான். அவனுடைய சொல்லே போர் அறிவிப்பு போல உள்ளது. ‘ஆராய்ந்து பார்த்தும் அறியவில்லை’ என்ற சொல் நயம் நிறைந்தது — கடல் அனைத்தையும் அறியும் என்பது புகழ்; ஆயினும் அது ராமனின் ஆண்மையை அறியவில்லை. ஆகவே ராமன் அதற்கு நேரடியாகக் காட்ட விரும்புகிறான்.

இவ்வாறு சொல்லிவிட்டு, பெருவலிமையுடைய ராமன் பிரம்மதண்டம் போன்ற அம்பைப் பிரம்மாஸ்திர மந்திரத்தால் மந்திரித்து, சிறந்த வில்லில் பூட்டி இழுத்தான். ராகவன் அந்த வில்லைத் திடீரென்று இழுத்தபோது, விண்ணும் மண்ணும் பிளந்தன போலாயின; மலைகள் நடுங்கின. இருள் உலகை மூடியது; திசைகள் தெரியவில்லை; ஏரிகளும் ஆறுகளும் விரைவில் கொந்தளித்தன. சந்திரனும் சூரியனும் விண்மீன்களோடு குறுக்காகச் சேர்ந்தனர்; சூரியனின் கதிர்களால் ஒளிர்ந்த வானமும் இருளால் மூடப்பட்டு, நூற்றுக்கணக்கான எரிகொள்ளிகளால் ஒளிர்ந்தது. வானிலிருந்து ஒப்பற்ற ஒலியுடைய இடிமுழக்கங்கள் வெளிப்பட்டன. தெய்வீகமான காற்றுத் தொடர்கள் வலுவாக வீசின; காற்று மரங்களை முறித்தது, மேகங்களை மீண்டும் மீண்டும் தூக்கிச் சென்றது, மலைமுகடுகளைத் தகர்த்தது, சிகரங்களை உடைத்தது. வானில் திரண்ட பெருமுழக்கமுடைய பெரும் மேகங்கள் மின்னல் நெருப்புகளையும் பெரும் இடிகளையும் பொழிந்தன. காணக்கூடிய உயிர்கள் இடியோடு சேர்ந்து அலறின; காணமுடியாத உயிர்கள் பயங்கரமான ஒலியை எழுப்பின. ஆட்கொள்ளப்பட்ட உயிர்கள் விழுந்து கிடந்தன, அஞ்சி நடுங்கின, பெரிதும் துன்புற்றன, அச்சத்தால் அசையாமலும் இருந்தன. உயிர்களோடும், நீரலைகளோடும், நாகங்களோடும், ராக்ஷசர்களோடும் பெருங்கடல் திடீரென்று பயங்கர வேகமுடையதாயிற்று; பிரளய காலம் இல்லாமலேயே அது ஒரு யோஜனை தூரம் கரையைக் கடந்தது. அவ்வாறு கரை கடந்து பொங்கிய ஆறுகளின் தலைவனைக் கண்டும், பகைவரை அழிக்கும் ராமன் பின்வாங்கவில்லை — தன் இடத்திலிருந்து அசையவில்லை. இங்கே பிரம்மாஸ்திரத்தின் ஆற்றல் படைப்பின் எல்லா அடுக்குகளிலும் தெரிகிறது — வானில் கோள்கள், இடைவெளியில் மேகங்களும் காற்றுகளும், நிலத்தில் மலைகளும் மரங்களும், நீரில் கடலும் ஆறுகளும் — அனைத்தும் நிலைகுலைந்தன. ‘சந்திரனும் சூரியனும் குறுக்காகச் சேர்ந்தனர்’ என்ற கோள் நிலைமாற்றம் ஒரு கெடுகுறியே. கடல் கரை கடந்தது அதன் அச்சத்தின் அடையாளம், செருக்கின் அடையாளம் அல்ல. பிரம்மாஸ்திரம் எல்லா அஸ்திரங்களிலும் உயர்ந்தது; அதைப் பயன்படுத்துவது மிகப் பெரிய நெருக்கடியில் மட்டுமே பொருந்தும். ராமன் அந்த அஸ்திரத்தைக் கடலின் மீது தொடுக்கிறான் — இதனால் கடலின் அவமதிப்பு தனக்கு நெருக்கடிக்கு நிகரானது என்று காட்டுகிறான். வில்லை இழுத்த அளவிலேயே உலகம் கலங்குகிறது; அம்பு இன்னும் விடுபடவில்லை. இந்தக் கவிக் கற்பனை ராமனின் ஆற்றலின் உச்ச உருவத்தை வெளிப்படுத்துகிறது — சங்கல்பமே போதுமானது. கெடுகுறிகளின் வரிசையையும் அறிய வேண்டும் — முதலில் கேட்கக்கூடியது (விண்-மண் பிளக்கும் ஒலி), பிறகு காணக்கூடியது (இருள், திசை மயக்கம்), பிறகு உணரக்கூடியது (காற்று), இறுதியில் எல்லா உயிர்களின் அச்சம். காணக்கூடிய, காணமுடியாத இருவகை உயிர்களும் துன்புற்றன — மனிதர்களும் விலங்குகளும், பூதங்களும் யக்ஷர்களும். அவற்றில் சில விழுந்து கிடக்கின்றன, சில நடுங்குகின்றன, சில அசைவற்றிருக்கின்றன — அச்சத்தின் மூன்று வடிவங்கள். கடல் கரையைக் கடந்தபோதும் ராமன் நிலையாக நிற்கிறான் — ‘நாதிசக்ராம ராகவ:’ (ராகவன் பின்வாங்கவில்லை) என்ற சொல் அவனுடைய மனவுறுதிக்குச் சான்று. இயற்கை கலங்குகிறது, ராமன் கலங்கவில்லை. இதனால் அவனுடைய நிலைத்த அறிவுடைமை சுட்டப்படுகிறது; அது யுத்த காண்டம் முழுவதும் தொடர்கிறது. கடல் கரையைக் கடப்பது அதன் இறுதி முயற்சி போன்றது — அதன் பின் அது தன்னை ஒப்படைக்கிறது. ‘பிரம்மதண்டம் போன்ற’ அம்பு யமதண்டம் போலத் தடுக்க முடியாதது. அதைத் தொடுத்தபோது தேவர்களும் அஞ்சினார்கள், ஏனெனில் அதன் பயன்பாடு படைப்பையே அழிக்கக்கூடும். ஆகவே கடல் வருவது தன்னைக் காத்துக்கொள்வதற்காக மட்டுமல்ல, உலகைக் காப்பதற்காகவும். ராமனின் சினம் இறுதியில் உலக நன்மையிலேயே முடிகிறது — கடல் வழி தருகிறது, உலகமும் காக்கப்படுகிறது.

பிறகு கடலின் நடுவிலிருந்து கடலரசன் தானே எழுந்தான் — உதயகிரி என்ற பெருமலையிலிருந்தோ மேருவிலிருந்தோ சூரியன் எழுவது போல. எரியும் வாயுடைய பாம்புகளோடு கடலரசன் காட்சியளித்தான் — பளபளக்கும் வைடூரியம் போன்ற நிறம், பொன்னணிகள், செந்நிற மாலையும் ஆடையும், தாமரை இதழ் போன்ற கண்கள், தலையில் எல்லா மலர்களாலும் ஆன தெய்வீக மாலை. பொன்னாலான, புடம்போட்ட பொன் அணிகலன்களாலும், தன்னிடம் பிறந்த இரத்தினங்களாலான சிறந்த அணிகலன்களாலும் அலங்கரிக்கப்பட்ட அவன், பலவகைத் தாதுக்களால் அழகுபெற்ற இமயமலை போல ஒளிர்ந்தான். அவனுடைய அகன்ற மார்பில், ஒற்றைச் சர மாலையின் நடுவே, வெண்ணிற ஒளியுடைய, அசையும், கௌஸ்துபத்தின் உடன்பிறப்பு போன்ற மணியைத் தரித்திருந்தான். சுழலும் அலைத்திரள்களுடன், கருமேகக் காற்றுகள் நிறைந்து, கங்கையும் சிந்துவும் முதன்மையான ஆறுகளால் சூழப்பட்டு, பெரிய முதலைகள் புரட்டப்பட, பாம்புகளும் ராக்ஷசர்களும் கலங்க, அழகிய பலவுருவம் கொண்ட தெய்வ ஆறுகளோடு தலைவனான கடலரசன் அருகே வந்து, முதலில் வீரமுடைய ராமனை விளித்து, அம்பைக் கையில் ஏந்திய ராகவனிடம் கைகூப்பி இந்தச் சொல்லைச் சொன்னான். கடலரசனின் உருவம் தேவனுக்குரியதாக வருணிக்கப்படுகிறது — அவன் வெறும் நீர்த்திரள் அல்லன், உருவம் கொண்ட தெய்வம். ‘தன்னிடம் பிறந்த இரத்தினங்களால்’ என்ற சொல்லால் அவன் தன் சொந்த இரத்தினங்களாலேயே அலங்கரிக்கப்பட்டவன் என்று சுட்டப்படுகிறது, ஏனெனில் அவன் இரத்தினங்களின் இருப்பிடம். கௌஸ்துபமும் பாற்கடல் கடைந்தபோது பிறந்ததே; ஆகவே அதன் உடன்பிறப்பு என்ற உவமை பொருள் பொதிந்தது. ஆறுகள் அவனுடைய மனைவியர் போல உடன் வந்தன. இருபத்தைந்தாம் சுலோகம் ஒரே அரையடியால் அமைந்தது — ‘அப்ரவீத் ப்ராஞ்ஜலிர்வாக்யம்’ (கைகூப்பிச் சொல்லைச் சொன்னான்); இதனால் கடலரசனின் நீண்ட வருணனை முடிந்து பேச்சு தொடங்குவது சுட்டப்படுகிறது. கடலரசன் எழுந்ததன் உவமை சூரிய உதயம் — இருளிலிருந்து சூரியன் உதிப்பது போலக் கலங்கிய நீரிலிருந்து கடலரசன் எழுகிறான். முந்தைய சுலோகங்களில் இருள் வருணிக்கப்பட்டது; இப்போது ஒளி. செந்நிற மாலையும் ஆடையும் அணிந்த அவனுடைய கோலம் மங்கலமானது — சினத்தின் அடையாளம் அல்ல, மரியாதையின் அடையாளம். ஆறுகள் உடன் வருவது மனைவியர் கணவனைப் பின்தொடர்வது போல; கங்கையும் சிந்துவும் முதன்மையானவை. கடலரசன் முதலில் ‘விளித்து’, பிறகு ‘கைகூப்பி’ப் பேசுகிறான் — நல்லொழுக்கத்தின் வரிசையும் காக்கப்படுகிறது. ராமனின் கையில் அம்பு இன்னும் தொடுக்கப்பட்டே இருக்கிறது — ‘அம்பைக் கையில் ஏந்தியவனிடம்’ என்ற சொல்லால் அச்சத்தின் காரணம் தெளிவாகிறது. கடலரசனின் தோற்றமே இந்தச் சர்க்கத்தின் மையப்புள்ளி — முன்பு சினமும் கலக்கமும், பின்பு தீர்வு. கவி அவனுடைய உருவை ஒன்பது சுலோகங்களில் வருணிக்கிறார்; அது முந்தைய சர்க்கத்தில் வந்த ராமனின் கை வருணனையை நினைவூட்டுகிறது — இருவருமே அணிகலன்களால் அழகுற்றவர்கள், இருவருமே பெருமையால் ஒளிர்பவர்கள். இவ்வாறு, கடலரசன் பணிவுடன் அணுகினாலும், அந்த நிகழ்ச்சி சம வலிமையுடையோர் இருவரின் உரையாடல் போலத் தோன்றுகிறது. பாம்புகள் கடலரசனின் பரிவாரங்கள்; முன்பு அம்புகளால் துன்புற்றவை, இப்போது அவனோடு அமைதியாக வந்திருக்கின்றன. மணிகள், முத்துகள் பற்றிய வருணனையால் இரத்தினங்களின் இருப்பிடத்தின் செல்வச் செழிப்பும், ஆறுகள் உடன் வருவதால் அவனுடைய தலைமையும் காட்டப்படுகின்றன.

கடலரசன் சொன்னான்: ‘இனியவனே ராகவா, நிலம், காற்று, வானம், நீர், ஒளி — இவை என்றும் உள்ள நெறியைச் சார்ந்து தம் இயல்பில் நிலைத்திருக்கின்றன. ஆழம் காண முடியாதவனாகவும் கடக்க முடியாதவனாகவும் இருப்பதே என் இயல்பு; ஆழமற்றவனாவது என் இயல்பின் திரிபு — இதை உனக்குச் சொல்கிறேன். அரசகுமாரா, ஆசையாலோ, பேராசையாலோ, அச்சத்தாலோ முதலைகளும் சுறாக்களும் நிறைந்த என் நீரை நான் எவ்வகையிலும் அசையாமல் நிறுத்தமாட்டேன். ஆயினும் நீ எந்த வழியில் செல்வாயோ அந்த வழியை அமைத்துத் தருவேன், அதைத் தாங்கியும் கொள்வேன்; படை கடக்கும்வரை முதலைகள் தாக்கமாட்டா. ராமா, வானரர்கள் கடப்பதற்கு நிலம் போல அமைத்துத் தருவேன்.’ கடலரசனின் சொல்லில் தத்துவம் பொதிந்துள்ளது — ஐம்பெரும் பூதங்கள் தம் இயல்பைக் கைவிடுவதில்லை; ஆழம் காணாமை கடலின் இயல்பு. ஆகவே அவன் தன் இயல்பைக் கைவிடாமல், ராமனின் காரியத்தை முடிக்க வழி காட்டுகிறான். இவ்வாறு அறங்களுக்கிடையிலான முரண் நன்கு தீர்க்கப்படுகிறது — இயற்கை நியதியும் காக்கப்படுகிறது, ராமனின் நோக்கமும் நிறைவேறுகிறது. இருபத்தொன்பதாம் சுலோகம் ஆறு அடிகள் உடையது. இங்கே ‘முதலைகள் தாக்கமாட்டா’ என்ற சொல் தனிப் பொருள் பொதிந்தது, ஏனெனில் படை கடக்கும்போது நீர்வாழ் உயிர்களே எல்லாவற்றையும்விடப் பெரிய அச்சம். கடலரசன் ராமனை ‘இனியவனே’ என்று விளிக்கிறான் — அமைதியை வேண்டி. அவன் தன் இயலாமையை ஒப்புக்கொள்ளவில்லை; தன் இயல்பை நிலைநாட்டுகிறான்; பிறகு உதவுவதாக உறுதியளிக்கிறான். இது விவேகம் நிறைந்த நடுவழி.

அப்போது ராமன் அவனிடம் சொன்னான்: ‘வருணனின் உறைவிடமே, கேள்; இந்தப் பேரம்பு வீணாகாதது; இது எந்த இடத்தில் விழச் செய்யப்பட வேண்டும்?’ ராமனின் சொல்லைக் கேட்டு, அந்தப் பேரம்பையும் கண்டு, பேரொளியுடைய பெருங்கடல் ராகவனிடம் சொன்னது: ‘உலகில் நீ புகழ்பெற்றிருப்பது போல, எனக்கு வடக்கே த்ருமகுல்யம் என்று புகழ்பெற்ற மிகப் புனிதமான ஓர் இடம் உள்ளது. அங்கே கொடிய தோற்றமும் கொடிய செயலும் உடைய ஆபீரர்கள் முதலான பல பாவிகளான கொள்ளையர்கள் என் நீரைக் குடிக்கிறார்கள். பாவச் செயலுடைய அவர்களின் அந்தத் தீண்டலை — அந்தப் பாவத்தை — நான் பொறுக்கமாட்டேன். ராமா, இந்தச் சிறந்த அம்பு அங்கே வீணாகாமல் பயன்படட்டும்.’ மகாத்மாவான கடலரசனின் அந்தச் சொல்லைக் கேட்டு, ராமன் கடலரசன் காட்டிய இடத்தை நோக்கி ஒளிவீசும் அந்த அம்பை எய்தான். வஜ்ரத்துக்கும் இடிக்கும் நிகரான ஒளியுடைய அந்த அம்பு எங்கே விழுந்ததோ, அந்த இடம் அதன் காரணமாகப் பூமியில் மருகாந்தாரம் (பாலைவனப் பகுதி) என்று புகழ்பெற்றது. அம்பால் துளைக்கப்பட்ட பூமி அங்கே முழங்கியது; அந்தக் காயத்தின் வாயிலிருந்து, ரசாதலத்திலிருந்து நீர் பீறிட்டு எழுந்தது. அந்தக் கிணறு ‘வ்ரணம்’ (காயம்) என்று புகழ்பெற்றது; அதிலிருந்து இடைவிடாது எழும் நீர் கடல் நீர் போலவே காணப்படுகிறது. கொடிய பிளவின் ஒலி எழுந்தது; அந்த அம்பு விழுந்ததால் நிலத்தின் வயிற்றில் இருந்த நீர் வற்றியது. அன்றுமுதல் மூவுலகிலும் அது மருகாந்தாரம் என்று புகழ்பெற்றது. அந்த உட்பகுதியை வற்றச் செய்த பின், தேவர்களுக்கு நிகரான பராக்கிரமமுடைய அறிஞனான தசரதனின் மைந்தன் ராமன் அந்தப் பாலைநிலத்துக்கு வரம் தந்தான்: ‘இந்த நாடு கால்நடைகளுக்கு ஏற்றதாகவும், நோய் குறைந்ததாகவும், பழம், கிழங்கு, சாறு நிறைந்ததாகவும், மிகுந்த நெய்யும் மிகுந்த பாலும் உடையதாகவும், நறுமணமுடையதாகவும், பலவகை மூலிகைகள் உடையதாகவும் ஆகட்டும்.’ இவ்வாறு இந்தப் பல நலன்களோடு கூடிய அந்தப் பாலைநிலம் ராமனின் வரத்தால் மங்கலமான வழியாயிற்று. அந்த உட்பகுதி எரிக்கப்பட்டதும், ஆறுகளின் தலைவனான கடலரசன் எல்லா நூல்களும் அறிந்த ராகவனிடம் இந்தச் சொல்லைச் சொன்னான். இங்கே ராமனின் அற அறிவு இருவகையில் தெரிகிறது — வீணாகாத அம்பின் இலக்கு பாவிகளின் நாடு, குற்றமற்றவர்கள் அல்லர்; பிறகு சபிக்கப்பட்ட இடத்தையும் அவன் வரத்தால் மீண்டும் இன்பம் தருவதாக்குகிறான். தண்டமும் அருளும் ஒரே இடத்தில். பாலைநிலம் தோன்றியதன் கதையும் இங்கே பொதிந்துள்ளது. நாற்பத்தொன்றாம் சுலோகம் ஓர் அரையடி மட்டுமே உடையது. இந்தப் பகுதியில் ஒரு சிக்கல் நன்கு தீர்க்கப்படுகிறது — பிரம்மாஸ்திரம் ஒருமுறை தொடுக்கப்பட்டால் அதை வீணாக்கக்கூடாது; வீணாகாமை அதன் இயல்பு. ராமன் கடலரசனைக் கேட்கிறான் — ‘எந்த இடத்தில் விழச் செய்யப்பட வேண்டும்?’ இவ்வாறு அவன் கடலரசனுக்கு மதிப்பும் அளிக்கிறான், அஸ்திரத்தின் வரம்பையும் காக்கிறான். கடலரசனே இலக்கைக் காட்டுகிறான் — அவனுக்கு வடக்கே த்ருமகுல்யம், அங்கே பாவிகளான கொள்ளையர்கள் அவனுடைய நீரைக் குடிக்கிறார்கள். இவ்வாறு கடலரசனின் துயரமும் நீங்குகிறது, ராமனின் அஸ்திரமும் பயன்பெறுகிறது. ‘நீ புகழ்பெற்றிருப்பது போல’ என்ற உவமையால் கடலரசன் ராமனைப் புகழவும் செய்கிறான். அம்பு விழுந்ததால் நிலம் பிளந்தது, ரசாதலத்திலிருந்து நீர் எழுந்தது — இதுவே ‘வ்ரணம்’ என்ற கிணறு; அதன் நீர் கடல் நீர் போன்றது. அதன் பின் அந்த நாட்டின் நீர்நிலைகள் வறண்டன — பாலைநிலம் தோன்றியது. ராமனின் கருணை மீண்டும் தெரிகிறது — அவன் சபிக்கப்பட்ட பாலைநிலத்தைக் கைவிடவில்லை, வரம் தருகிறான் — கால்நடைகளுக்கு ஏற்றது, நோய் குறைந்தது, பழம் கிழங்கு நிறைந்தது, நெய்யும் பாலும் செழித்தது, நறுமணமுடையது, மூலிகைகள் உடையது. இந்தப் பண்புகள் பாலைநிலத்துக்கு உண்மையில் பொருந்துவனவும் கூட — அங்கே கால்நடை வளர்ப்பு எளிது, நோய்கள் குறைவு, மூலிகைகள் பலவகை. இவ்வாறு புராணக் கதையும் நிலவியலும் இணைகின்றன. ‘மங்கலமான வழி’ என்ற வாக்கியத்தால் அந்த நாடு பயணிகளுக்கு இன்பம் தருவதாயிற்று என்று சுட்டப்படுகிறது. இங்கே கதையின் அற நோக்கமும் தெளிவு — பிறரின் செல்வத்தை வலிந்து அனுபவிப்பவர்கள் தெய்வத் தண்டனையை அடைகிறார்கள்; கடலின் நீரைக் கொள்ளையர்கள் குடித்தார்கள், அவர்களுடைய நாடே வறண்டுபோனது. ஆனால் தண்டனைக்குப் பின் அருள் — இதுவே அரச அறத்தின் இலட்சியம். ‘அறிஞன்’, ‘தேவர்களுக்கு நிகரான பராக்கிரமமுடையவன்’ என்ற அடைமொழிகளால் ராமன் அறிவும் வீரமும் உடையவன் என்று சுட்டப்படுகிறது. அரையடிச் சுலோகம் (41) வரம் தந்ததைக் கூறுவதை மட்டுமே முன்வைக்கிறது; வரத்தின் உள்ளடக்கம் அடுத்த சுலோகத்தில் உள்ளது.

கடலரசன் சொன்னான்: ‘இனியவனே, இந்த நளன் விசுவகர்மாவின் மகன்; தந்தையிடமிருந்து வரம் பெற்றவன், செல்வமுடையவன், விசுவகர்மாவுக்கு நிகரானவன். பேரூக்கமுடைய இந்த வானரன் என் மேல் அணை கட்டட்டும்; அவனுடைய தந்தையைப் போலவே இவனும் இருப்பதால், நான் அதைத் தாங்குவேன்.’ இவ்வாறு சொல்லிவிட்டுக் கடலரசன் மறைந்தான். பிறகு வானரர்களில் சிறந்த நளன் எழுந்து பெருவலிமையுடைய ராமனிடம் சொன்னான்: ‘தந்தையின் ஆற்றலைப் பெற்ற நான் பரந்த மகரங்களின் உறைவிடத்தில் அணை கட்டுவேன்; பெருங்கடல் உண்மையையே சொன்னது. உலகில் மனிதனுக்குத் தண்டமே மிகச் சிறந்த வழி என்பது என் கருத்து; நன்றியற்றவர்களிடம் பொறுமை, இன்சொல், கொடை — இவற்றுக்கு ஐயோ! அச்சந்தரும் இந்தக் கடல் அணை கட்டுவதைக் காண விரும்பி, தண்டனைக்கு அஞ்சியே ராகவனுக்கு ஆழமற்ற வழி தந்தது. மந்தர மலையில் விசுவகர்மா என் தாய்க்கு, “தேவி, என்னைப் போன்ற மகன் உனக்குப் பிறப்பான்” என்று வரம் தந்தார். நான் அவருடைய சொந்த மகன், விசுவகர்மாவுக்கு நிகரானவன். இந்தப் பெருங்கடல் எனக்கு நினைவூட்டியது; கேட்கப்படாமல் என் பண்புகளை உங்களிடம் நான் சொல்லமாட்டேன். வருணனின் உறைவிடத்தில் அணை கட்ட நான் வல்லவன்; ஆகவே வானரத் தலைவர்கள் இன்றே அணையைக் கட்டட்டும்.’ நளனின் சொல் பணிவையும் வல்லமையையும் கலக்கிறது — அவன் தன் பண்பை முன்பே சொல்லவில்லை, ஏனெனில் கேட்கப்படாமல் தற்புகழ்ச்சி செய்வது அழகல்ல. தண்டத்தைப் புகழ்வது ராமனின் முந்தைய சொல்லின் மறுமொழி போல உள்ளது. ஐம்பத்திரண்டாம் சுலோகம் ஆறு அடிகள் உடையது. நளன் தானே தன் பண்புகளைச் சொல்லமாட்டான் என்பதால் கடலரசன் அவனை அறிமுகப்படுத்துகிறான். ‘அவனுடைய தந்தையைப் போலவே இவனும்’ என்ற சொல்லால் தந்தையின் சிற்பத்திறன் மகனுக்கு வந்துள்ளது என்று சுட்டப்படுகிறது. நளன் தண்டநீதியைப் புகழ்கிறான் — ‘தண்டனைக்கு அஞ்சியே கடல் ஆழமற்ற வழி தந்தது’ என்று. இதனால் முந்தைய சர்க்கத்தில் ராமன் கொண்ட சினத்தின் பொருத்தம் மீண்டும் உறுதிப்படுத்தப்படுகிறது. நளனின் தாயின் கதை — மந்தர மலையில் விசுவகர்மா தந்த வரம் — அவனுடைய பிறப்பின் தெய்வீகத்தைக் காட்டுகிறது. ‘கேட்கப்படாமல் சொல்லமாட்டேன்’ என்ற நளனின் பணிவு அவனுடைய பெருமையைக் கூட்டுகிறது; அவன் முன்பு மௌனமாக இருந்தான், இப்போது கடலரசன் நினைவூட்டியதால்தான் பேசுகிறான். ‘இன்றே’ என்ற சொல்லால் செயலின் விரைவு — காலம் கடத்தக்கூடாது. விசுவகர்மா தேவர்களின் சிற்பி; அவனுடைய மகன் வானரனாகப் பிறந்தாலும் தந்தையின் திறமையைக் கொண்டிருக்கிறான். இதனால் ராமனுக்கு உதவுவதற்காகத் தேவர்களே வானர உருவில் பிறந்தார்கள் என்பது சுட்டப்படுகிறது — பால காண்டத்தில் சொல்லப்பட்ட நிகழ்வின் நினைவு. ‘நான் வல்லவன்’ என்ற நளனின் தன்னம்பிக்கை செருக்கல்ல, தன் வல்லமை பற்றிய உண்மையான அறிவே.

பிறகு ராமனால் அனுப்பப்பட்ட வானரத் தலைவர்கள் நூறாயிரக்கணக்கில் மகிழ்ச்சியுடன் எல்லாப் பக்கமும் பெருங்காட்டுக்குள் பாய்ந்தார்கள். மலைகள் போன்ற அந்த வானரக் கூட்டத் தலைவர்கள் மரங்களை முறித்துக் கடலை நோக்கி இழுத்து வந்தார்கள். சால மரங்கள், அசுவகர்ண மரங்கள், தவ மரங்கள், மூங்கில்கள், குடஜ மரங்கள், அர்ஜுன மரங்கள், பனைகள், திலக மரங்கள், திநிச மரங்கள், வில்வ மரங்கள், மலர்ந்த ஏழிலைப்பாலைகள், கொன்றைகள், மாமரங்கள், அசோக மரங்கள் — இவற்றால் அந்த வானரர்கள் கடலை நிரப்பினார்கள். வேரோடும் வேரின்றியும் மரங்களை இந்திரனின் கொடிமரங்களைப் போலத் தூக்கிக்கொண்டு வானரர்களில் சிறந்தவர்கள் அவற்றை எறிந்தார்கள்; பனைகள், மாதுளைப் புதர்கள், தென்னைகள், தான்றி மரங்கள், கருவேல மரங்கள், மகிழ மரங்கள், வேம்புகள் — இவற்றை அங்குமிங்கும் இருந்து கொண்டுவந்தார்கள். பெரிய உடலும் பெருவலிமையும் உடைய அவர்கள் யானையளவுள்ள பாறைகளையும் மலைகளையும் பெயர்த்துப் பொறிகளால் சுமந்து சென்றார்கள். எறியப்பட்ட மலைகளால் திடீரென்று மேலெழுந்த நீர் வானளவு உயர்ந்து, பிறகு மீண்டும் கீழிறங்கியது. எல்லாப் பக்கமும் விழுந்த அவை கடலைக் கலக்கின. வேறு சிலர் நூறு யோஜனை நீளமுள்ள கயிற்றைப் பிடித்தார்கள். ஆறுகளுக்கும் நதிகளுக்கும் தலைவனான கடலின் நடுவே நளன் பெரும் அணையை அமைத்தான்; கடும் உழைப்புடைய வானரர்களால் அந்த அணை கட்டப்பட்டு வந்தது. சிலர் கம்புகளைப் பிடித்தார்கள், வேறு சிலர் பொருள்களைத் தேடினார்கள். ராமனின் ஆணையை முன்னிட்டு நூற்றுக்கணக்கான வானரர்கள் மேகங்கள் போன்ற, மலைகள் போன்ற புற்களாலும் கட்டைகளாலும் கட்டினார்கள்; நுனிகளில் மலர்ந்த மரங்களால் அணையைக் கட்டினார்கள். மலைகள் போன்ற பாறைகளையும் மலைச் சிகரங்களையும் எடுத்துக்கொண்டு ஓடிய வானரர்கள் தானவர்களைப் போலத் தோன்றினார்கள். எறியப்படும் பாறைகளும் வீழ்த்தப்படும் மலைகளும் அப்போது பெருங்கடலில் பேரொலியை எழுப்பின. இந்த வருணனையில் மரங்களின் பெயர்களின் நீண்ட பட்டியல் வானரர்களின் உழைப்பின் பரப்பைக் காட்டுகிறது. ‘கயிறுகள்’, ‘கம்புகள்’, ‘பொறிகள்’ என்ற சொற்களால் அணைப் பணியின் பொறியியல் ஏற்பாடும் சுட்டப்படுகிறது — அளவீடு, தூண்கள், சுமந்து செல்லும் கருவிகள். வானரர்களின் ஊக்கம் ‘மகிழ்ச்சியுடன்’ என்ற சொல்லால் காட்டப்படுகிறது — அவர்கள் உழைப்பைப் பொருட்படுத்தவில்லை, மகிழ்ச்சியுடன் பணி செய்கிறார்கள். மரங்களின் பெயர்ப்பட்டியல் — சாலம், அசுவகர்ணம், தவம், மூங்கில், குடஜம், அர்ஜுனம், பனை, திலகம், திநிசம், வில்வம், ஏழிலைப்பாலை, கொன்றை, மா, அசோகம், மாதுளை, தென்னை, தான்றி, கருவேல், மகிழம், வேம்பு — தென்னிந்தியாவின் காட்டுச் செல்வத்தை நினைவூட்டுகிறது. ‘இந்திரனின் கொடிமரங்களைப் போல’ என்ற உவமை — இந்திரத்துவஜ விழாவில் உயர்ந்த கம்பங்கள் தூக்கி நிறுத்தப்படுவது போல வானரர்கள் மரங்களைத் தூக்குகிறார்கள் — ஒரு திருவிழாவின் சூழலை உண்டாக்குகிறது. அணை கட்டுவது வெறுமனே பாறைகளை எறிவது அல்ல, ஒழுங்குபடுத்தப்பட்ட பணி — கயிறுகளால் அளத்தல், கம்புகளால் நிறுத்துதல், புல்லாலும் கட்டைகளாலும் கட்டுதல், மலர்ந்த மரங்களால் மூடுதல். நளன் நடுவில் நின்று வழிகாட்டுகிறான், மற்றவர்கள் பொருள்களைக் கொண்டுவருகிறார்கள். நீர் மேலெழுந்து பின் கீழிறங்குவது பாறைகளின் பருமையைக் காட்டுகிறது. ‘தானவர்களைப் போல’ என்ற உவமை வானரர்களின் வலிமையையும் தோற்றத்தையும் சுட்டுகிறது, அவர்களுடைய இயல்பை அல்ல. பேரொலி இந்தப் பணி முழுவதன் வேகத்தையும் காதால் உணரக்கூடியதாக்குகிறது. ‘ராமனின் ஆணையை முன்னிட்டு’ என்ற சொல்லால் பணி முழுவதும் ராமனின் ஆணைப்படியே நடைபெறுகிறது என்பது நினைவூட்டப்படுகிறது — வானரர்கள் தம் விருப்பப்படி அல்ல, தலைவனின் ஆணைப்படி செய்கிறார்கள். இந்தப் பகுதியில் கூட்டுழைப்பின் இலட்சியம் தெரிகிறது — ஒவ்வொரு வானரனும் தன் பணியை அறிந்திருக்கிறான்; சிலர் மரங்களை, சிலர் பாறைகளை, சிலர் கயிறுகளை, சிலர் கம்புகளைக் கொண்டுவருகிறார்கள். அவர்களில் நளன் ஒருவனே சிற்பி, மற்றவர்கள் அவனுடைய உதவியாளர்கள். இவ்வாறு அறிவும் உழைப்பும் இணைந்து இயலாததையும் இயலச் செய்கின்றன. ‘நான் அதைத் தாங்குவேன்’ என்று கடலரசன் உறுதியளித்தது இங்கே உண்மையாகிறது, ஏனெனில் பாறைகளும் மலைகளும் நீரில் மூழ்காமல் அணையாக நிற்கின்றன. மலைகளும் பொறிகளால் சுமந்து செல்லப்பட்டன என்ற சொல் வானரர்களின் தொழில்நுட்ப அறிவையும் சுட்டுகிறது.

முதல் நாளில், மகிழ்ச்சியுடைய, யானை போன்ற, விரைந்து செயல்பட்ட வானரர்களால் பதினான்கு யோஜனை கட்டப்பட்டது. இரண்டாம் நாளில், அச்சந்தரும் உடலும் பெருவலிமையும் உடைய வானரர்களால் விரைவாக இருபது யோஜனை கட்டப்பட்டது. மூன்றாம் நாளில், விரைந்து செயல்பட்ட பெரிய உடலுடையவர்களால் கடலில் இருபத்தொரு யோஜனை கட்டப்பட்டது. நான்காம் நாளில், பெருவேகமுடைய, விரைந்தவர்களால் இருபத்திரண்டு யோஜனை கட்டப்பட்டது. ஐந்தாம் நாளில், விரைந்து செயல்படும் வானரர்களால் சுவேல மலைவரை இருபத்து மூன்று யோஜனை கட்டப்பட்டது. இவ்வாறு விசுவகர்மாவின் மகனும், வலிமையும் செல்வமும் உடையவனும், வானரர்களில் சிறந்தவனுமான நளன், தன் தந்தையைப் போலவே கடலில் அணையைக் கட்டினான். மகரங்களின் உறைவிடமான கடலில் நளன் கட்டிய அந்த அழகிய, ஒளிமிக்க அணை, வானில் சுவாதியின் பாதையைப் (பால்வீதியைப்) போல ஒளிர்ந்தது. பிறகு கந்தர்வர்களோடு தேவர்களும், சித்தர்களும், பெருமுனிவர்களும் அந்த அற்புதத்தைக் காண விரும்பி வந்து வானில் நின்றார்கள். பத்து யோஜனை அகலமும் நூறு யோஜனை நீளமும் உடைய, செய்தற்கு மிக அரிய நளனின் அணையைத் தேவர்களும் கந்தர்வர்களும் கண்டார்கள். தாவியும், நீந்தியும், முழங்கியும் வந்த வானரர்களும் எல்லா உயிர்களும், நினைக்கவும் முடியாத, தாங்கவும் முடியாத, அற்புதமான, மயிர்க்கூச்செறியச் செய்யும் கடலில் அணை கட்டிய அந்தச் செயலைக் கண்டார்கள். பேராற்றல் உடைய வானரர்களின் அந்த ஆயிரம் கோடிப் பேரும் கடலில் அணையைக் கட்டிக்கொண்டே பெருங்கடலின் அக்கரையை அடைந்தார்கள். அகன்ற, நன்கு கட்டப்பட்ட, ஒளிமிக்க, நல்ல மேற்பரப்புடைய, உறுதியாக அமைந்த அந்தப் பெரிய அணை கடலில் வகிடு போல அழகுற்றது. யோஜனைகளின் எண்ணிக்கை — பதினான்கு, இருபது, இருபத்தொன்று, இருபத்திரண்டு, இருபத்து மூன்று — கூட்டுத்தொகை நூறு; இது அணையின் நீளத்தோடு ஒத்துப்போகிறது. நாள்தோறும் வளரும் எண்ணிக்கை பயிற்சியால் வானரர்களின் வேகம் அதிகரித்ததைச் சுட்டுகிறது. ‘வகிடு போல’ என்ற உவமை — பெண்ணின் கூந்தலில் நடுவே உள்ள வகிட்டுக் கோடு போல அணை கடலை இரண்டாகப் பிரிக்கிறது — மிக அழகானது. ஐந்து நாள்களில் நாள்தோறும் பணியின் அளவு வளர்கிறது — இது திறமையான உழைப்பாளர்களின் இயல்பு, ஏனெனில் பயிற்சியால் வேகம் கூடுகிறது. ஒவ்வொரு நாளும் வானரர்களின் அடைமொழியும் மாறுகிறது — மகிழ்ச்சியுடைய யானை போன்றவர்கள், அச்சந்தரும் உடலும் பெருவலிமையும் உடையவர்கள், பெரிய உடலுடையவர்கள், பெருவேகமுடையவர்கள், விரைந்து செயல்படுபவர்கள் — இவ்வாறு அவர்களுடைய பண்புகள் அனைத்தும் வரிசையாகக் காட்டப்படுகின்றன. ஐந்தாம் நாளில் அணை சுவேல மலைவரை எட்டுகிறது — அந்த மலை இலங்கையின் அருகிலேயே உள்ளது; பின்னர் ராமன் அங்கே தங்குவான். அணையின் அழகு சுவாதியின் பாதையோடு ஒப்பிடப்படுகிறது — வானில் பால்வீதி விண்மீன்களால் ஒளிர்வது போலக் கடலில் அணை ஒளிர்கிறது. தேவர்கள், கந்தர்வர்கள், சித்தர்கள், முனிவர்கள் வானில் நின்று பார்க்கிறார்கள் — இந்தச் செயல் தேவர்களுக்கும் வியப்பூட்டுவது. ‘நினைக்க முடியாதது, தாங்க முடியாதது, அற்புதமானது, மயிர்க்கூச்செறியச் செய்வது’ என்ற நான்கு அடைமொழிகள் பார்ப்பவர்களின் மனநிலையை வருணிக்கின்றன. ஆயிரம் கோடி வானரர்கள் என்ற எண்ணிக்கை மிகைக் கூற்று; ஆயினும் படையின் எல்லையின்மையைச் சுட்டுகிறது. அணையின் ஐந்து பண்புகள் — அகன்றது, நன்கு கட்டப்பட்டது, ஒளிமிக்கது, நல்ல மேற்பரப்புடையது, உறுதியாக அமைந்தது — இவை பொறியாளனின் திறமைக்குச் சான்றுகள். ‘நல்ல மேற்பரப்புடையது’ என்ற சொல்லால் அணையின் மேற்பகுதி சமதளமானது, படை எளிதாகச் செல்லக்கூடியது என்று சுட்டப்படுகிறது. யோஜனைகளின் கூட்டுத்தொகை — பதினான்கு, இருபது, இருபத்தொன்று, இருபத்திரண்டு, இருபத்து மூன்று — நூறே; இது பின்னர் சொல்லப்படும் ‘நூறு யோஜனை நீளம்’ என்பதோடு பொருந்துகிறது. பத்து யோஜனை அகலம் படையின் பரப்பைச் சுட்டுகிறது — சிறிய அணை அவ்வளவு பெரிய படையைத் தாங்காது. நளனைப் பற்றி ‘தன் தந்தையைப் போலவே’ என்று மீண்டும் சொல்லப்படுகிறது — கடலரசனின் முந்தைய சொல் உண்மையாயிற்று. தேவர்கள் ஐந்தாம் நாளின் இறுதியில், பணி முழுமையடைந்தபோதே வருகிறார்கள் — அவர்கள் செயல்முறையைக் காண அல்ல, விளைவைக் காணவே வந்தார்கள்.

பிறகு கடலின் அக்கரையில், கதாயுதத்தைக் கையில் ஏந்திய விபீஷணன் தன் அமைச்சர்களோடு பகைவர்களைத் தாக்குவதற்காக நின்றான். சுக்ரீவனோ சத்தியமான பராக்கிரமமுடைய ராமனிடம் சொன்னான்: ‘நீ அனுமனின் மேல் ஏறிக்கொள், லக்ஷ்மணன் அங்கதனின் மேல்; வீரனே, இந்த மகரங்களின் உறைவிடமான கடல் பரந்தது; வானில் செல்லும் இந்த இரண்டு வானரர்களும் உங்கள் இருவரையும் சுமந்து செல்வார்கள்.’ பிறகு படையின் முன்னே, வில்லேந்திய, அறவுள்ளம் கொண்ட, செல்வமுடைய ராமன் லக்ஷ்மணனோடும் சுக்ரீவனோடும் சென்றான். சில வானரர்கள் நடுவழியாக, சிலர் பக்கவாட்டில் சென்றார்கள்; சிலர் நீரில் குதித்தார்கள், சிலர் பாதையைப் பிடித்தார்கள்; சிலர் வான்வழியாகக் கருடனைப் போலப் பாய்ந்தார்கள். கடந்து சென்ற அச்சந்தரும் வானரப் படை தன் பெரும் முழக்கத்தால் கடலின் உயர்ந்தெழுந்த பயங்கர முழக்கத்தையே அமுக்கியது. நளனின் அணையால் கடந்த அந்த வானரப் படை, அரசனின் ஆணைப்படி கிழங்குகளும் பழங்களும் நீரும் நிறைந்த கரையில் தங்கியது. ராகவனின் செய்தற்கரிய அந்த அற்புதச் செயலைக் கண்டு, சித்தர்களோடும் சாரணர்களோடும் பெருமுனிவர்களோடும் தேவர்கள் திடீரென்று ராமனை அணுகி, மிக மங்கலமான நீரால் தனித்தனியே அவனை நீராட்டினார்கள்: ‘மனிதருள் தேவனே, பகைவர்களை வெல்வாயாக; கடலோடு கூடிய பூமியை நெடுங்காலம் ஆள்வாயாக.’ இவ்வாறு பலவகை மங்கலச் சொற்களால், மனிதருள் தேவனாக மதிக்கப்பட்ட ராமனை அவர்கள் போற்றினார்கள். விபீஷணன் முன்பே அக்கரையில் நின்றது படையைக் காப்பதற்காக — ராக்ஷசனாக இருப்பதால் பகைவர்களின் முறைகளை அவன் அறிவான். வானரர்கள் மூவகையில் கடக்கிறார்கள் — அணை வழியாக, நீர் வழியாக, வான் வழியாக — இது அவர்களுடைய பலவகை ஆற்றலைக் காட்டுகிறது. இறுதி இரண்டு வம்சஸ்த யாப்புச் சுலோகங்களில் தேவர்கள் ராமனை வருங்கால அரசனாக நீராட்டுகிறார்கள் — போருக்கு முன்பே வெற்றிக்கான வாழ்த்து. சுக்ரீவனின் யோசனை ராம லக்ஷ்மணர்களின் வசதிக்காக — அணை நீளமானது, அவர்கள் நடந்து செல்வது களைப்புத் தரும். அனுமனும் அங்கதனும் வானில் செல்பவர்கள் என்பதால் அவர்களுடைய பயணம் விரைவானது. ராமன் படையின் முன்னே செல்கிறான் — தலைவன் எப்போதும் முன்னே. படையின் முழக்கம் கடலின் முழக்கத்தையும் அமுக்குகிறது — அவர்களுடைய ஊக்கத்துக்குச் சான்று. அக்கரை பழம், கிழங்கு, நீர் நிறைந்தது — படை தங்குவதற்கு ஏற்றது. தேவர்கள் செய்த நீராட்டு ராமனின் தெய்வத்தன்மையை ஏற்பதாகும். இறுதி இரண்டு சுலோகங்களில் யாப்பு மாறுகிறது — அனுஷ்டுப்புக்குப் பதிலாக வம்சஸ்தம் — சர்க்கத்தின் முடிவைச் சுட்டுவதற்கான காவிய இலக்கணத்தின் முறை இது. தேவர்கள் ராமனை ‘நரதேவ’ (மனிதருள் தேவனே) என்று விளிக்கிறார்கள் — மனித உருவில் உள்ள தேவன் என்ற இருபொருள். ‘கடலோடு கூடிய பூமியை ஆள்வாயாக’ என்ற வாழ்த்து தனிப் பொருள் பொதிந்தது — கடலை வென்றவனே கடலோடு கூடிய பூமிக்கு அரசனாகத் தகுந்தவன். ‘நெடுங்காலம்’ என்பது நீண்ட ஆட்சிக்கான விருப்பம்; அது உத்தர காண்டத்தில் நிறைவேறுகிறது. இவ்வாறு அணை கட்டும் சர்க்கம் போர் தொடங்குவதற்கு முன்பே வெற்றியைச் சுட்டுவதோடு முடிகிறது. சுக்ரீவனின் உதவும் மனப்பான்மை, விபீஷணனின் காவல், அனுமன் அங்கதனின் பணிவிடை — துணைவர்கள் அனைவரும் தத்தம் இடத்தில் நிற்கிறார்கள்; இந்த ஒழுங்கு ராமனின் தலைமையின் பயன்.

ಅನಂತರ ರಘುಶ್ರೇಷ್ಠನು ಸಾಗರಕ್ಕೆ ದಾರುಣವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು: ‘ಮಹಾರ್ಣವವೇ, ಇಂದು ನಿನ್ನನ್ನು ಪಾತಾಳಸಹಿತ ಬತ್ತಿಸುವೆನು. ಸಾಗರವೇ, ನನ್ನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ನೀರು ಸುಟ್ಟುಹೋಗಿ, ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಒಣಗಿ, ಜೀವಿಗಳೆಲ್ಲ ಹತವಾದ ನಿನ್ನ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಧೂಳಿನ ರಾಶಿ ಏಳುವುದು. ನನ್ನ ಬಿಲ್ಲಿನಿಂದ ಬಿಡಲ್ಪಟ್ಟ ಬಾಣವೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೀನು ಬತ್ತಿಹೋದಾಗ ವಾನರರು ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲೇ ಆಚೆಯ ದಡಕ್ಕೆ ಹೋಗುವರು. ದಾನವರ ಆಲಯವೇ, ಎಷ್ಟು ಹುಡುಕಿದರೂ ನೀನು ನನ್ನ ಪೌರುಷವನ್ನೂ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನೂ ಅರಿಯಲಾರೆ; ನನ್ನಿಂದ ತೀವ್ರವಾದ ಸಂತಾಪವನ್ನು ಪಡೆಯುವೆ.’ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ಋಷಿಗಳೂ ತಡೆದರೂ ಸಾಗರದ ಮೌನದಿಂದ ರಾಮನು ಮತ್ತೆ ಕೋಪಗೊಂಡಿದ್ದಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಅವನ ಮಾತು ನಿಶ್ಚಯವಾಕ್ಯ — ‘ಇಂದು’, ‘ಹೋಗುವರು’, ‘ಪಡೆಯುವೆ’ ಎಂಬ ಭವಿಷ್ಯತ್ಕಾಲವು ದೃಢತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ದಾನವಾಲಯ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯಿಂದ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಅಸುರರ ಆಶ್ರಯವೆಂದು ನಿಂದಿಸಲಾಗಿದೆ. ಧೂಳಿನ ರಾಶಿಯ ಚಿತ್ರ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಭೀಕರ — ಆಳವನ್ನರಿಯಲಾಗದ ಜಲನಿಧಿ ಒಣಗಿ ಧೂಳುಮಯವಾಗುವುದು. ರಾಮನು ಸಾಗರವನ್ನು ಕೇವಲ ದಂಡಿಸಲು ಅಲ್ಲ, ಅದರ ಸ್ವರೂಪವನ್ನೇ ನಾಶಮಾಡಲು ಸಿದ್ಧನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಸಾಗರದ ಮೌನ ರಾಮನ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಗೆ ಮಾಡಿದ ಅವಮಾನ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಈಗ ಸಾಮವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ದಂಡವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಮಾತೂ ಯುದ್ಧಘೋಷಣೆಯಂತಿದೆ. ‘ವಿಚಿನ್ವನ್ ನ ಅಭಿಜಾನಾಸಿ’ (ಹುಡುಕಿದರೂ ಅರಿಯಲಾರೆ) ಎಂಬ ಮಾತು ವ್ಯಂಗ್ಯದಿಂದ ತುಂಬಿದೆ — ಸಾಗರವು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಬಲ್ಲದು ಎಂಬ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಯಿದೆ, ಆದರೂ ಅದು ರಾಮನ ಪೌರುಷವನ್ನು ಅರಿಯದು. ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಮನು ಅದನ್ನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ತೋರಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ.

ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಮಹಾಬಲನಾದ ರಾಮನು ಬ್ರಹ್ಮದಂಡದಂತಹ ಬಾಣವನ್ನು ಬ್ರಾಹ್ಮಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ಅಭಿಮಂತ್ರಿಸಿ, ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಬಿಲ್ಲಿಗೆ ಹೂಡಿ ಸೆಳೆದನು. ರಾಘವನು ಆ ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಹಠಾತ್ತನೆ ಸೆಳೆದಾಗ ಭೂಮ್ಯಾಕಾಶಗಳು ಸೀಳಿದಂತಾದವು, ಪರ್ವತಗಳು ನಡುಗಿದವು. ಕತ್ತಲು ಲೋಕವನ್ನು ಆವರಿಸಿತು, ದಿಕ್ಕುಗಳು ಕಾಣದಾದವು; ಸರೋವರಗಳೂ ನದಿಗಳೂ ಕೂಡಲೇ ಕ್ಷೋಭೆಗೊಂಡವು. ಚಂದ್ರಸೂರ್ಯರು ನಕ್ಷತ್ರಗಳೊಡನೆ ಅಡ್ಡಾದಿಡ್ಡಿಯಾಗಿ ಸೇರಿಕೊಂಡರು; ಸೂರ್ಯನ ಕಿರಣಗಳಿಂದ ಬೆಳಗುತ್ತಿದ್ದರೂ ಆಕಾಶವು ಕತ್ತಲಿನಿಂದ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು, ನೂರಾರು ಉಲ್ಕೆಗಳಿಂದ ಬೆಳಗಿತು. ಅಂತರಿಕ್ಷದಿಂದ ಅಸದೃಶ ಧ್ವನಿಯ ಸಿಡಿಲುಗಳು ಹೊರಟವು. ದಿವ್ಯವಾದ ಗಾಳಿಯ ಸಾಲುಗಳು ಪ್ರಬಲವಾಗಿ ಬೀಸಿದವು; ಗಾಳಿ ಮರಗಳನ್ನು ಮುರಿಯಿತು, ಮೋಡಗಳನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಹೊತ್ತೊಯ್ದಿತು, ಬೆಟ್ಟಗಳ ತುದಿಗಳನ್ನು ಕುಟ್ಟಿತು, ಶಿಖರಗಳನ್ನು ಮುರಿಯಿತು. ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟುಗೂಡಿದ ಮಹಾಮೇಘಗಳು ಮಹಾಧ್ವನಿಯಿಂದ ಮಿಂಚಿನ ಬೆಂಕಿಯನ್ನೂ ಮಹಾಸಿಡಿಲುಗಳನ್ನೂ ಸುರಿಸಿದವು. ಕಾಣುವ ಜೀವಿಗಳು ಸಿಡಿಲಿನೊಂದಿಗೆ ಕೂಗಿಕೊಂಡವು, ಕಾಣದ ಜೀವಿಗಳು ಭೈರವ ಧ್ವನಿಯನ್ನು ಹೊರಡಿಸಿದವು. ಅಭಿಭೂತವಾದ ಜೀವಿಗಳು ಮಲಗಿಬಿಟ್ಟವು, ಬೆದರಿದವು ಉದ್ವಿಗ್ನಗೊಂಡವು, ತೀವ್ರವಾಗಿ ವ್ಯಥೆಪಟ್ಟವು, ಭಯದಿಂದ ಅಲುಗಾಡದಾದವು. ಜೀವಿಗಳೊಡನೆ, ಜಲತರಂಗಗಳೊಡನೆ, ನಾಗರೊಡನೆ, ರಾಕ್ಷಸರೊಡನೆ ಮಹಾಸಾಗರವು ಹಠಾತ್ತನೆ ಭೀಕರವೇಗವನ್ನು ತಾಳಿತು; ಪ್ರಳಯಕಾಲವಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಅದು ಒಂದು ಯೋಜನದಷ್ಟು ದಡವನ್ನು ಮೀರಿತು. ಹೀಗೆ ಮೇರೆಮೀರಿ ಉಕ್ಕಿದ ನದನದೀಪತಿಯ ಮುಂದೆ ಶತ್ರುಘಾತಕನಾದ ರಾಮನು ಹಿಂದೆ ಸರಿಯಲಿಲ್ಲ — ತನ್ನ ಸ್ಥಾನದಿಂದ ಕದಲಲಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಾಸ್ತ್ರದ ಪ್ರಭಾವ ಸೃಷ್ಟಿಯ ಎಲ್ಲ ಸ್ತರಗಳಲ್ಲೂ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಗ್ರಹಗಳು, ಅಂತರಿಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಮೋಡಗಳು ಮತ್ತು ಗಾಳಿ, ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಪರ್ವತಗಳು ಮತ್ತು ಮರಗಳು, ಜಲದಲ್ಲಿ ಸಾಗರ ಮತ್ತು ನದಿಗಳು — ಎಲ್ಲವೂ ವಿಕೃತಗೊಂಡವು. ‘ತಿರ್ಯಕ್ ಸಂಗತೌ ಚಂದ್ರಭಾಸ್ಕರೌ’ (ಚಂದ್ರಸೂರ್ಯರು ಅಡ್ಡಾದಿಡ್ಡಿಯಾಗಿ ಸೇರಿಕೊಂಡರು) ಎಂಬ ಗ್ರಹವಿಪರ್ಯಯ ಉತ್ಪಾತವೇ. ಸಾಗರವು ದಡವನ್ನು ಮೀರಿದ್ದು ಅದರ ಭಯದ ಲಕ್ಷಣ, ಗರ್ವದ್ದಲ್ಲ. ಬ್ರಾಹ್ಮಾಸ್ತ್ರ ಎಲ್ಲ ಅಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಪರಮವಾದುದು; ಅದರ ಪ್ರಯೋಗ ಕೇವಲ ಅತ್ಯಂತ ಸಂಕಟದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಯೋಗ್ಯ. ರಾಮನು ಆ ಅಸ್ತ್ರವನ್ನು ಸಾಗರದ ಮೇಲೆ ಹೂಡುತ್ತಾನೆ — ಇದರಿಂದ ಸಾಗರದ ಅವಜ್ಞೆ ತನಗೆ ಸಂಕಟಕ್ಕೆ ಸಮಾನ ಎಂದು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಸೆಳೆದ ಮಾತ್ರಕ್ಕೇ ಲೋಕ ಕ್ಷೋಭೆಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ, ಬಾಣವನ್ನು ಇನ್ನೂ ಬಿಟ್ಟಿಲ್ಲ. ಈ ಕವಿಕಲ್ಪನೆ ರಾಮನ ಶಕ್ತಿಯ ಪರಮ ರೂಪವನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ — ಸಂಕಲ್ಪವೇ ಸಾಕು. ಉತ್ಪಾತಗಳ ಕ್ರಮವನ್ನೂ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಮೊದಲು ಕೇಳಿಸುವಂಥದ್ದು (ಭೂಮ್ಯಾಕಾಶಗಳು ಸೀಳುವ ಶಬ್ದ), ಅನಂತರ ಕಾಣುವಂಥದ್ದು (ಕತ್ತಲು, ದಿಗ್ಭ್ರಮೆ), ಅನಂತರ ಸ್ಪರ್ಶಕ್ಕೆ ತಟ್ಟುವಂಥದ್ದು (ಗಾಳಿ), ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ತ ಜೀವಿಗಳ ಭಯ. ಕಾಣುವ ಮತ್ತು ಕಾಣದ ಎರಡೂ ಬಗೆಯ ಜೀವಿಗಳು ವ್ಯಥೆಗೊಂಡವು — ಮನುಷ್ಯರೂ ಪಶುಗಳೂ, ಭೂತಗಳೂ ಯಕ್ಷರೂ. ಅವರಲ್ಲಿ ಕೆಲವರು ಮಲಗುತ್ತಾರೆ, ಕೆಲವರು ನಡುಗುತ್ತಾರೆ, ಕೆಲವರು ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟರಾಗುತ್ತಾರೆ — ಭಯದ ಮೂರು ರೂಪಗಳು. ಸಾಗರವು ದಡವನ್ನು ಮೀರಿದಾಗಲೂ ರಾಮನು ಸ್ಥಿರನು — ‘ನಾತಿಚಕ್ರಾಮ ರಾಘವಃ’ (ರಾಘವನು ಕದಲಲಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ಮಾತು ಅವನ ಧೈರ್ಯದ ಪ್ರಮಾಣ. ಪ್ರಕೃತಿ ಕ್ಷೋಭೆಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ, ರಾಮನು ಕ್ಷೋಭೆಗೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ. ಇದರಿಂದ ಅವನ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞತೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ, ಅದು ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ. ಸಮುದ್ರವು ದಡವನ್ನು ಲಂಘಿಸುವುದು ಅದರ ಕೊನೆಯ ಪ್ರಯತ್ನದಂತೆ — ಅದರ ಅನಂತರ ಅದು ತನ್ನನ್ನು ಒಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ‘ಬ್ರಹ್ಮದಂಡನಿಭಃ’ (ಬ್ರಹ್ಮದಂಡದಂತಹ) ಬಾಣವು ಯಮದಂಡದಂತೆ ತಪ್ಪಿಸಲಾಗದ್ದು. ಅದನ್ನು ಹೂಡಿದಾಗ ದೇವತೆಗಳೂ ಭೀತರಾದರು, ಏಕೆಂದರೆ ಅದರ ಪ್ರಯೋಗ ಸೃಷ್ಟಿಯ ಸಂಹಾರವನ್ನೂ ಮಾಡಬಲ್ಲದು. ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಸಾಗರನ ಆಗಮನ ಕೇವಲ ತನ್ನ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ಲೋಕರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿಯೂ ಹೌದು. ರಾಮನ ಕ್ರೋಧ ಕೊನೆಗೆ ಲೋಕಹಿತದಲ್ಲಿ ಪರ್ಯವಸಾನಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ — ಸಾಗರನು ದಾರಿ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ, ಲೋಕವೂ ರಕ್ಷಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

ಅನಂತರ ಸಮುದ್ರದ ಮಧ್ಯದಿಂದ ಸಾಗರನು ಸ್ವತಃ ಮೇಲೆದ್ದನು, ಉದಯಪರ್ವತವೆಂಬ ಮಹಾಶೈಲದಿಂದ ಅಥವಾ ಮೇರುವಿನಿಂದ ಸೂರ್ಯನು ಉದಯಿಸುವಂತೆ. ಹೊಳೆಯುವ ಬಾಯಿಗಳ ಸರ್ಪಗಳೊಡನೆ ಸಮುದ್ರನು ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡನು — ನುಣುಪಾದ ವೈಡೂರ್ಯದಂತಹ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳವನು, ಜಾಂಬೂನದ ಚಿನ್ನದ ಆಭರಣಗಳನ್ನು ತೊಟ್ಟವನು, ಕೆಂಪು ಮಾಲೆ ಮತ್ತು ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದವನು, ಕಮಲದಳದಂತಹ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳವನು, ತಲೆಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಬಗೆಯ ಹೂವುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ದಿವ್ಯಮಾಲೆಯನ್ನು ಧರಿಸಿದವನು. ಚಿನ್ನದ, ಕಾಯಿಸಿದ ಬಂಗಾರದ ಆಭರಣಗಳಿಂದಲೂ, ತನ್ನಲ್ಲೇ ಹುಟ್ಟಿದ ರತ್ನಗಳ ಉತ್ತಮ ಆಭರಣಗಳಿಂದಲೂ ಅಲಂಕೃತನಾದ ಅವನು, ವಿವಿಧ ಧಾತುಗಳಿಂದ ಮಂಡಿತವಾದ ಹಿಮವಂತ ಪರ್ವತದಂತೆ ಶೋಭಿಸಿದನು. ಅವನ ವಿಶಾಲವಾದ ಎದೆಯ ಮೇಲೆ ಏಕಾವಳಿ ಹಾರದ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಬಿಳುಪಿನ ಕಾಂತಿಯ, ಮಿನುಗುವ, ಕೌಸ್ತುಭದ ಸಹೋದರನಂತಹ ಮಣಿಯನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದನು. ಸುಳಿಯುವ ತರಂಗಪ್ರವಾಹಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಮೇಘಗಳು ಮತ್ತು ಗಾಳಿಯಿಂದ ಆವೃತವಾದ, ಗಂಗೆ-ಸಿಂಧು ಮೊದಲಾದ ನದಿಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ, ಮಹಾಗ್ರಾಹಗಳು ಮೇಲಕ್ಕೆಸೆಯಲ್ಪಟ್ಟ, ಸರ್ಪಗಳೂ ರಾಕ್ಷಸರೂ ಗಾಬರಿಗೊಂಡಿದ್ದ ಆ ಒಡೆಯ ಸಾಗರನು ದೇವತಾರೂಪಿಣಿಯರಾದ ಸುಂದರವಾದ ನಾನಾರೂಪಗಳ ನದಿಗಳೊಡನೆ ಸಮೀಪಿಸಿ, ಮೊದಲು ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ರಾಮನನ್ನು ಸಂಬೋಧಿಸಿ, ಕೈಯಲ್ಲಿ ಬಾಣವನ್ನು ಹಿಡಿದಿದ್ದ ರಾಘವನಿಗೆ ಕೈಮುಗಿದು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು. ಸಾಗರನ ರೂಪವನ್ನು ದೇವತೆಯಂತೆ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಅವನು ಕೇವಲ ಜಲರಾಶಿಯಲ್ಲ, ಮೂರ್ತಿವೆತ್ತ ದೇವತೆ. ‘ಆತ್ಮಜಾನಾಂ ರತ್ನಾನಾಮ್’ (ತನ್ನಲ್ಲೇ ಹುಟ್ಟಿದ ರತ್ನಗಳ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ತನ್ನದೇ ರತ್ನಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತನು ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ರತ್ನಾಕರನು. ಕೌಸ್ತುಭವೂ ಸಮುದ್ರಮಂಥನದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದುದು, ಆದ್ದರಿಂದ ‘ಅದರ ಸಹೋದರ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಸಾರ್ಥಕ. ನದಿಗಳು ಅವನ ಪತ್ನಿಯರಂತೆ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಬಂದಿವೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಒಂದೇ ಅರ್ಧದಿಂದ ರಚಿತವಾಗಿದೆ — ‘ಅಬ್ರವೀತ್ ಪ್ರಾಂಜಲಿರ್ವಾಕ್ಯಮ್’ (ಕೈಮುಗಿದು ಮಾತನಾಡಿದನು); ಅದರಿಂದ ಸಾಗರನ ದೀರ್ಘ ವರ್ಣನೆ ಮುಗಿದು ಭಾಷಣದ ಆರಂಭ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಸಾಗರನ ಉತ್ಥಾನದ ಉಪಮೆ ಸೂರ್ಯೋದಯದೊಡನೆ — ಕತ್ತಲಿನಿಂದ ಸೂರ್ಯನು ಉದಯಿಸುವಂತೆ ಕ್ಷೋಭೆಗೊಂಡ ಜಲದಿಂದ ಸಾಗರನು. ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಕತ್ತಲು ವರ್ಣಿತವಾಗಿತ್ತು; ಈಗ ಬೆಳಕು. ಕೆಂಪು ಮಾಲೆ-ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ ಅವನ ವೇಷ ಶುಭಕರ — ಕ್ರೋಧದ ಚಿಹ್ನೆಯಲ್ಲ, ಸತ್ಕಾರದ ಚಿಹ್ನೆ. ನದಿಗಳು ಜೊತೆಗೆ ಬರುವುದು ಪತ್ನಿಯರು ಪತಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವಂತೆ; ಅವರಲ್ಲಿ ಗಂಗೆ ಮತ್ತು ಸಿಂಧು ಪ್ರಧಾನರು. ಸಾಗರನು ಮೊದಲು ‘ಆಮಂತ್ರ್ಯ’ (ಸಂಬೋಧಿಸಿ), ಅನಂತರ ‘ಪ್ರಾಂಜಲಿಃ’ (ಕೈಮುಗಿದು) ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ — ಶಿಷ್ಟಾಚಾರದ ಕ್ರಮವೂ ಪಾಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ರಾಮನ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಬಾಣ ಇನ್ನೂ ಹೂಡಿಕೊಂಡೇ ಇದೆ — ‘ಶರಪಾಣಿನಮ್’ (ಕೈಯಲ್ಲಿ ಬಾಣವುಳ್ಳವನನ್ನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಭಯದ ಕಾರಣ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ಸಾಗರನ ಆವಿರ್ಭಾವ ಸರ್ಗದ ಕೇಂದ್ರಬಿಂದು — ಮೊದಲು ಕ್ರೋಧ ಮತ್ತು ಕ್ಷೋಭೆ, ಅನಂತರ ಸಮಾಧಾನ. ಕವಿ ಅವನ ರೂಪವನ್ನು ಒಂಬತ್ತು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅದು (ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ) ರಾಮನ ತೋಳಿನ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ — ಇಬ್ಬರೂ ಆಭರಣಗಳಿಂದ ಶೋಭಿತರು, ಇಬ್ಬರೂ ಮಹಿಮೆಯಿಂದ ದೀಪ್ತರು. ಹೀಗೆ ಆ ಪ್ರಸಂಗವು ಸಮಬಲರ ಸಂವಾದದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಸಾಗರನು ವಿನಯದಿಂದ ಸಮೀಪಿಸಿದರೂ ಸಹ. ಸರ್ಪಗಳು ಸಾಗರನ ಅನುಚರರು; ಮೊದಲು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಪೀಡಿತರಾಗಿದ್ದವರು ಈಗ ಅವನೊಡನೆ ಶಾಂತರಾಗಿ ಬಂದಿದ್ದಾರೆ. ಮಣಿಮುತ್ತುಗಳ ವರ್ಣನೆಯಿಂದ ರತ್ನಾಕರನ ಐಶ್ವರ್ಯವೂ, ನದಿಗಳ ಸಹಾಗಮನದಿಂದ ಅವನ ಆಧಿಪತ್ಯವೂ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ.

ಸಾಗರನು ಹೇಳಿದನು: ‘ಸೌಮ್ಯನೇ ರಾಘವನೇ, ಭೂಮಿ, ವಾಯು, ಆಕಾಶ, ಜಲ, ತೇಜಸ್ಸು — ಇವು ಶಾಶ್ವತವಾದ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ತಮ್ಮ ಸ್ವಭಾವದಲ್ಲೇ ನೆಲೆಸಿವೆ. ನಾನು ಆಳವನ್ನರಿಯಲಾಗದವನು, ಈಜಿ ದಾಟಲಾಗದವನು ಎಂಬುದೇ ನನ್ನ ಸ್ವಭಾವ; ಆಳವಿಲ್ಲದಂತಾಗುವುದು ನನಗೆ ವಿಕಾರ — ಇದನ್ನು ನಿನಗೆ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ರಾಜಕುಮಾರನೇ, ಕಾಮದಿಂದಾಗಲಿ ಲೋಭದಿಂದಾಗಲಿ ಭಯದಿಂದಾಗಲಿ ಮೊಸಳೆ-ನೆಗಳುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ನನ್ನ ಜಲವನ್ನು ನಾನು ಯಾವ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ಸ್ತಂಭಿಸಲಾರೆ. ಆದರೂ ನೀನು ಯಾವ ಉಪಾಯದಿಂದ ದಾಟುವೆಯೋ ಅದನ್ನು ಏರ್ಪಡಿಸುವೆನು, ಅದನ್ನು ನಾನು ಸಹಿಸಿಕೊಳ್ಳುವೆನು; ಸೇನೆ ದಾಟುವವರೆಗೆ ಮೊಸಳೆಗಳು ತೊಂದರೆ ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ. ರಾಮನೇ, ವಾನರರು ದಾಟಲು ನೆಲದಂತಿರುವಂತೆ ಮಾಡುವೆನು.’ ಸಾಗರನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ದರ್ಶನ ಅಡಗಿದೆ — ಪಂಚಮಹಾಭೂತಗಳು ತಮ್ಮ ಧರ್ಮವನ್ನು ತೊರೆಯುವುದಿಲ್ಲ; ಆಳವಾಗಿರುವುದು ಸಮುದ್ರದ ಧರ್ಮ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ತೊರೆಯುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ರಾಮನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಸಾಧಿಸಲು ದಾರಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಧರ್ಮಸಂಘರ್ಷ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಪರಿಹಾರವಾಗುತ್ತದೆ — ಪ್ರಕೃತಿನಿಯಮವೂ ರಕ್ಷಿತ, ರಾಮನ ಪ್ರಯೋಜನವೂ ಸಿದ್ಧ. ಇಪ್ಪತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು. ಇಲ್ಲಿ ‘ಗ್ರಾಹಾಃ ನ ವಿಧಮಿಷ್ಯಂತಿ’ (ಮೊಸಳೆಗಳು ತೊಂದರೆ ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ಮಾತು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸಾರ್ಥಕ, ಏಕೆಂದರೆ ಸೇನೆ ದಾಟುವಾಗ ಜಲಚರಗಳಿಂದಲೇ ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಭಯ. ಸಾಗರನು ರಾಮನನ್ನು ‘ಸೌಮ್ಯ’ ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ — ಶಾಂತಿಯನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾ. ಅವನು ತನ್ನ ಅಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ, ತನ್ನ ಸ್ವಧರ್ಮವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅನಂತರ ಸಹಾಯದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಇದು ವಿವೇಕಪೂರ್ಣವಾದ ಮಧ್ಯಮಮಾರ್ಗ.

ಆಗ ರಾಮನು ಅವನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ವರುಣಾಲಯನೇ, ಕೇಳು; ಈ ಮಹಾಬಾಣವು ಅಮೋಘ, ಇದನ್ನು ಯಾವ ಪ್ರದೇಶದ ಮೇಲೆ ಬೀಳಿಸಲಿ?’ ರಾಮನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ಆ ಮಹಾಬಾಣವನ್ನು ನೋಡಿ, ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಮಹಾಸಾಗರನು ರಾಘವನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ನನ್ನ ಉತ್ತರಭಾಗದಲ್ಲಿ, ನೀನು ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾಗಿರುವಂತೆಯೇ, ದ್ರುಮಕುಲ್ಯವೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಅತ್ಯಂತ ಪುಣ್ಯಕರವಾದ ಒಂದು ಪ್ರದೇಶವಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಉಗ್ರವಾದ ರೂಪ ಮತ್ತು ಕೃತ್ಯಗಳುಳ್ಳ, ಆಭೀರರೇ ಪ್ರಮುಖರಾಗಿರುವ ಅನೇಕ ಪಾಪಿಗಳಾದ ದಸ್ಯುಗಳು ನನ್ನ ನೀರನ್ನು ಕುಡಿಯುತ್ತಾರೆ. ಆ ಪಾಪಕರ್ಮಿಗಳ ಆ ಪಾಪಸ್ಪರ್ಶವನ್ನು ನಾನು ಸಹಿಸಲಾರೆ. ರಾಮನೇ, ಈ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಬಾಣವನ್ನು ಅಲ್ಲಿ ಸಫಲಗೊಳಿಸು.’ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಸಾಗರನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಮನು ಸಾಗರನು ತೋರಿಸಿದಂತೆ ಆ ಉಜ್ವಲ ಬಾಣವನ್ನು ಬಿಟ್ಟನು. ವಜ್ರ-ಸಿಡಿಲುಗಳಿಗೆ ಸಮಾನವಾದ ಕಾಂತಿಯ ಆ ಬಾಣ ಎಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿತೋ, ಆ ಸ್ಥಳ ಅದರಿಂದ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಮರುಕಾಂತಾರವೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಯಿತು. ಬಾಣದ ಮೊನೆಯಿಂದ ಪೀಡಿತವಾದ ಭೂಮಿ ಅಲ್ಲಿ ಆರ್ತನಾದ ಮಾಡಿತು; ಆ ಗಾಯದ ಬಾಯಿಯಿಂದ ರಸಾತಳದಿಂದ ನೀರು ಚಿಮ್ಮಿತು. ಆ ಬಾವಿ ‘ವ್ರಣ’ (ಗಾಯ) ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಯಿತು; ಅದರಿಂದ ಸತತವಾಗಿ ಮೇಲೇಳುವ ನೀರು ಸಮುದ್ರದ ನೀರಿನಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ದಾರುಣವಾದ ಸೀಳುವ ಶಬ್ದವಾಯಿತು; ಆ ಬಾಣಪಾತವು ತಗ್ಗುಗಳಲ್ಲಿದ್ದ ನೀರನ್ನು ಬತ್ತಿಸಿತು. ಅಂದಿನಿಂದ ಅದು ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲೂ ಮರುಕಾಂತಾರವೆಂದು ವಿಖ್ಯಾತವಾಯಿತು. ಆ ತಗ್ಗನ್ನು ಬತ್ತಿಸಿದ ಮೇಲೆ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಸಮಾನ ಪರಾಕ್ರಮಿಯೂ ವಿದ್ವಾಂಸನೂ ಆದ ದಶರಥಪುತ್ರ ರಾಮನು ಆ ಮರುಭೂಮಿಗೆ ವರವನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು: ‘ಈ ಪ್ರದೇಶವು ಪಶುಗಳಿಗೆ ಹಿತಕರವಾಗಲಿ, ಅಲ್ಪರೋಗವುಳ್ಳದ್ದಾಗಲಿ, ಫಲ-ಮೂಲ-ರಸಗಳಿಂದ ಕೂಡಿರಲಿ, ಹೇರಳವಾದ ತುಪ್ಪ-ಎಣ್ಣೆಗಳುಳ್ಳದ್ದೂ ಹೇರಳ ಹಾಲುಳ್ಳದ್ದೂ ಸುಗಂಧಯುಕ್ತವೂ ವಿವಿಧ ಔಷಧಿಗಳುಳ್ಳದ್ದೂ ಆಗಲಿ.’ ಹೀಗೆ ಈ ಅನೇಕ ಗುಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಆ ಮರುಭೂಮಿ ರಾಮನ ವರದಾನದಿಂದ ಮಂಗಳಕರವಾದ ಮಾರ್ಗವಾಯಿತು. ಆ ತಗ್ಗು ಸುಟ್ಟುಹೋದ ಮೇಲೆ ನದಿಗಳ ಒಡೆಯನಾದ ಸಮುದ್ರನು ಸರ್ವಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞನಾದ ರಾಘವನಿಗೆ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಧರ್ಮಬುದ್ಧಿ ಎರಡು ಬಗೆಯಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಅಮೋಘ ಬಾಣದ ಗುರಿ ಪಾಪಿಗಳ ಪ್ರದೇಶ, ನಿರ್ದೋಷಿಗಳಲ್ಲ; ಅನಂತರ ಶಾಪಗ್ರಸ್ತವಾದ ಸ್ಥಳವನ್ನೂ ಅವನು ವರದಿಂದ ಮತ್ತೆ ಸುಖಕರವಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ದಂಡವೂ ಅನುಗ್ರಹವೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ. ಮರುಭೂಮಿಯ ಉತ್ಪತ್ತಿಯ ಆಖ್ಯಾನವೂ ಇಲ್ಲಿ ಅಡಗಿದೆ. ನಲವತ್ತೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಒಂದೇ ಅರ್ಧದ್ದು. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸಮಸ್ಯೆ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಪರಿಹಾರವಾಗುತ್ತದೆ — ಬ್ರಾಹ್ಮಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಒಮ್ಮೆ ಹೂಡಿದರೆ ಅದನ್ನು ವ್ಯರ್ಥಗೊಳಿಸಬಾರದು; ಅಮೋಘತೆಯೇ ಅದರ ಧರ್ಮ. ರಾಮನು ಸಾಗರನನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಯಾವ ಪ್ರದೇಶದ ಮೇಲೆ ಬೀಳಿಸಲಿ?’ ಹೀಗೆ ಅವನು ಸಾಗರನನ್ನು ಗೌರವಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅಸ್ತ್ರದ ಮರ್ಯಾದೆಯನ್ನೂ ಪಾಲಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸಾಗರನು ತಾನೇ ಗುರಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವನ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿರುವ ದ್ರುಮಕುಲ್ಯ, ಅಲ್ಲಿ ಪಾಪಿಗಳಾದ ದಸ್ಯುಗಳು ಅವನ ನೀರನ್ನು ಕುಡಿಯುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗೆ ಸಾಗರನ ದುಃಖವೂ ನಿವಾರಣೆಯಾಗುತ್ತದೆ, ರಾಮನ ಅಸ್ತ್ರವೂ ಸಫಲವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ತವ ಇವ ಖ್ಯಾತಃ’ (ನಿನ್ನಂತೆಯೇ ಪ್ರಸಿದ್ಧ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಸಾಗರನು ರಾಮನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾನೆ ಕೂಡ. ಬಾಣಪಾತದಿಂದ ಭೂಮಿ ಸೀಳಿತು, ರಸಾತಳದಿಂದ ನೀರು ಹೊರಬಂದಿತು — ಇದೇ ‘ವ್ರಣ’ ಎಂಬ ಬಾವಿ, ಅದರ ನೀರು ಸಮುದ್ರದ ನೀರಿನಂತೆ. ಅದರ ಅನಂತರ ಆ ಪ್ರದೇಶದ ಜಲಾಶಯಗಳು ಒಣಗಿದವು — ಮರುಭೂಮಿಯಾಯಿತು. ರಾಮನ ಕರುಣೆ ಮತ್ತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಅವನು ಶಾಪಗ್ರಸ್ತ ಮರುಭೂಮಿಯನ್ನು ಕೈಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ, ವರವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ — ಪಶುಗಳಿಗೆ ಹಿತಕರ, ಅಲ್ಪರೋಗ, ಫಲಮೂಲಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು, ತುಪ್ಪ-ಹಾಲುಗಳಿಂದ ಸಮೃದ್ಧ, ಸುಗಂಧಯುಕ್ತ, ಔಷಧಿಗಳುಳ್ಳದ್ದು. ಈ ಗುಣಗಳು ಮರುಭೂಮಿಗೆ ವಾಸ್ತವವಾಗಿಯೂ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತವೆ — ಅಲ್ಲಿ ಪಶುಪಾಲನೆ ಸುಲಭ, ರೋಗಗಳು ಕಡಿಮೆ, ಔಷಧಿಗಳು ವಿವಿಧ. ಹೀಗೆ ಪುರಾಣಕಥೆ ಮತ್ತು ಭೂಗೋಳ ಬೆರೆತಿವೆ. ‘ಶಿವಃ ಪಂಥಾಃ’ (ಮಂಗಳಕರ ಮಾರ್ಗ) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ಆ ಪ್ರದೇಶವು ಪ್ರಯಾಣಿಕರಿಗೆ ಸುಖಕರವಾಯಿತು ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತ. ಇಲ್ಲಿ ಕಥೆಯ ನೈತಿಕ ಆಶಯವೂ ಸ್ಪಷ್ಟ — ಇತರರ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಬಲಾತ್ಕಾರವಾಗಿ ಅನುಭವಿಸುವವರು ದೈವದಂಡಕ್ಕೆ ಗುರಿಯಾಗುತ್ತಾರೆ; ದಸ್ಯುಗಳು ಸಾಗರನ ನೀರನ್ನು ಕುಡಿಯುತ್ತಿದ್ದರು, ಅವರ ದೇಶವೇ ಒಣಗಿಹೋಯಿತು. ಆದರೆ ದಂಡದ ಅನಂತರ ಅನುಗ್ರಹ — ರಾಜಧರ್ಮದ ಆದರ್ಶ. ‘ವಿದ್ವಾನ್’, ‘ಅಮರವಿಕ್ರಮಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ರಾಮನು ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಪರಾಕ್ರಮ ಎರಡರಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದವನು ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತ. ಒಂದೇ ಅರ್ಧದ ಶ್ಲೋಕ (41) ವರದಾನದ ಉಕ್ತಿಯನ್ನು ಮಾತ್ರ ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸುತ್ತದೆ, ವರದ ವಿಷಯ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿದೆ.

ಸಾಗರನು ಹೇಳಿದನು: ‘ಸೌಮ್ಯನೇ, ಈ ನಳನೆಂಬವನು ವಿಶ್ವಕರ್ಮನ ಮಗನು; ತಂದೆಯಿಂದ ವರವನ್ನು ಪಡೆದ ಶ್ರೀಮಂತನು, ವಿಶ್ವಕರ್ಮನಿಗೆ ಸಮಾನನು. ಮಹೋತ್ಸಾಹಿಯಾದ ಈ ವಾನರನು ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಸೇತುವೆಯನ್ನು ಕಟ್ಟಲಿ; ನಾನು ಅದನ್ನು ಧರಿಸುವೆನು; ಇವನ ತಂದೆ ಹೇಗೋ ಇವನೂ ಹಾಗೆಯೇ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಸಮುದ್ರನು ಅದೃಶ್ಯನಾದನು. ಅನಂತರ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠ ನಳನು ಎದ್ದು ಮಹಾಬಲನಾದ ರಾಮನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ತಂದೆಯ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡು ನಾನು ವಿಶಾಲವಾದ ಮಕರಾಲಯದ ಮೇಲೆ ಸೇತುವೆಯನ್ನು ಕಟ್ಟುವೆನು; ಮಹಾಸಾಗರನು ಸತ್ಯವನ್ನೇ ಹೇಳಿದನು. ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ದಂಡವೇ ಪರಮ ಸಾಧನ ಎಂಬುದು ನನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯ; ಕೃತಘ್ನರ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಕ್ಷಮೆಗೂ ಸಾಂತ್ವನಕ್ಕೂ ದಾನಕ್ಕೂ ಧಿಕ್ಕಾರ. ಈ ಭೀಕರ ಸಾಗರವು ಸೇತುಕಾರ್ಯವನ್ನು ನೋಡುವ ಬಯಕೆಯಿಂದ, ದಂಡದ ಭಯದಿಂದಲೇ ರಾಘವನಿಗೆ ದಾರಿ ಕೊಟ್ಟಿತು. ಮಂದರಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಕರ್ಮನು ನನ್ನ ತಾಯಿಗೆ — ‘ದೇವಿ, ನನಗೆ ಸಮಾನನಾದ ಮಗನು ನಿನಗೆ ಹುಟ್ಟುವನು’ ಎಂದು ವರವನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು. ನಾನು ಅವನ ಔರಸಪುತ್ರನು, ವಿಶ್ವಕರ್ಮನಿಗೆ ಸಮಾನನು. ಈ ಮಹಾಸಾಗರನು ನನಗೆ ನೆನಪಿಸಿದನು; ಕೇಳದಿದ್ದರೆ ನಾನು ನನ್ನ ಗುಣಗಳನ್ನು ನಿಮಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ವರುಣಾಲಯದ ಮೇಲೆ ಸೇತುವೆ ಕಟ್ಟಲು ನಾನು ಸಮರ್ಥನು; ಆದ್ದರಿಂದ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರು ಇಂದೇ ಸೇತುವೆಯನ್ನು ಕಟ್ಟಲಿ.’ ನಳನ ಮಾತು ವಿನಯವನ್ನೂ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನೂ ಬೆರೆಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ತನ್ನ ಗುಣವನ್ನು ಮೊದಲು ಹೇಳಿರಲಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಕೇಳದೆ ತನ್ನನ್ನು ತಾನೇ ಹೊಗಳಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಶೋಭಿಸದು. ದಂಡದ ಪ್ರಶಂಸೆ ರಾಮನ ಹಿಂದಿನ ಮಾತಿನ ಅನುವಾದದಂತಿದೆ. ಐವತ್ತೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು. ನಳನು ತಾನೇ ತನ್ನ ಗುಣಗಳನ್ನು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲವಾದ್ದರಿಂದ ಸಾಗರನು ನಳನ ಪರಿಚಯವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಯಥಾ ಅಸ್ಯ ಪಿತಾ ತಥಾ’ (ಇವನ ತಂದೆ ಹೇಗೋ ಹಾಗೆ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ತಂದೆಯ ಶಿಲ್ಪಕೌಶಲ ಮಗನಿಗೆ ಹರಿದುಬಂದಿದೆ ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತ. ನಳನು ದಂಡನೀತಿಯನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ದಂಡದ ಭಯದಿಂದಲೇ ಸಾಗರವು ದಾರಿ ಕೊಟ್ಟಿತು’ ಎಂದು. ಇದರಿಂದ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ರಾಮಕ್ರೋಧದ ಔಚಿತ್ಯ ಮತ್ತೆ ಸಮರ್ಥಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ನಳನ ತಾಯಿಯ ಕಥೆ — ಮಂದರಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಕರ್ಮನ ವರ — ಅವನ ಜನ್ಮದ ದಿವ್ಯತ್ವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಅನುಕ್ತೋ ನ ಪ್ರಬ್ರೂಯಾಮ್’ (ಕೇಳದಿದ್ದರೆ ಹೇಳುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ನಳನ ವಿನಯ ಅವನ ಹಿರಿಮೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ; ಅವನು ಮೊದಲು ಮೌನವಾಗಿದ್ದನು, ಈಗ ಸಾಗರನು ನೆನಪಿಸಿದ ಮೇಲೆಯೇ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಅದ್ಯೈವ’ (ಇಂದೇ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕಾರ್ಯದ ತುರ್ತು — ಕಾಲವನ್ನು ಕಳೆಯಬಾರದು. ವಿಶ್ವಕರ್ಮನು ದೇವತೆಗಳ ಶಿಲ್ಪಿ; ಅವನ ಮಗನು ವಾನರಯೋನಿಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದರೂ ತಂದೆಯ ಕೌಶಲವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದಾನೆ. ಇದರಿಂದ ರಾಮನ ಸಹಾಯಕ್ಕಾಗಿ ದೇವತೆಗಳೇ ವಾನರರೂಪದಲ್ಲಿ ಅವತರಿಸಿದರು ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತ — ಬಾಲಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ ವೃತ್ತಾಂತದ ಸ್ಮರಣೆ. ನಳನ ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸ — ‘ನಾನು ಸಮರ್ಥನು’ — ಗರ್ವವಲ್ಲ, ತನ್ನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಯಥಾರ್ಥಜ್ಞಾನ.

ಅನಂತರ ರಾಮನಿಂದ ಕಳುಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಲಕ್ಷೋಪಲಕ್ಷ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರು ಹರ್ಷಿತರಾಗಿ ಎಲ್ಲೆಡೆಯಿಂದ ಮಹಾರಣ್ಯದತ್ತ ನೆಗೆದರು. ಪರ್ವತಗಳಂತಿದ್ದ ಆ ವಾನರಗಣಶ್ರೇಷ್ಠರು ಮರಗಳನ್ನು ಮುರಿದು ಸಾಗರದತ್ತ ಎಳೆದು ತಂದರು. ಸಾಲ, ಅಶ್ವಕರ್ಣ, ಧವ, ಬಿದಿರು, ಕುಟಜ, ಅರ್ಜುನ, ತಾಳೆ, ತಿಲಕ, ತಿನಿಶ, ಬಿಲ್ವ, ಸಪ್ತಪರ್ಣ, ಹೂಬಿಟ್ಟ ಕರ್ಣಿಕಾರ, ಮಾವು, ಅಶೋಕ — ಈ ಮರಗಳಿಂದ ಆ ವಾನರರು ಸಾಗರವನ್ನು ತುಂಬಿದರು. ಬೇರುಸಹಿತವಾಗಿಯೂ ಬೇರಿಲ್ಲದೆಯೂ ಮರಗಳನ್ನು ಇಂದ್ರಧ್ವಜಗಳಂತೆ ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ವಾನರೋತ್ತಮರು ಹೊತ್ತುತಂದರು; ತಾಳೆ, ದಾಳಿಂಬೆಯ ಪೊದೆಗಳು, ತೆಂಗು, ತಾರೆ, ಕರೀರ, ಬಕುಳ, ಬೇವು — ಇವನ್ನು ಅಲ್ಲಿಂದಿಲ್ಲಿಂದ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿದರು. ಮಹಾಕಾಯರೂ ಮಹಾಬಲರೂ ಆನೆಗಳಷ್ಟು ದೊಡ್ಡ ಬಂಡೆಗಳನ್ನೂ ಪರ್ವತಗಳನ್ನೂ ಕಿತ್ತು ಯಂತ್ರಗಳಿಂದ ಸಾಗಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಎಸೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಪರ್ವತಗಳಿಂದ ಹಠಾತ್ತನೆ ಮೇಲೆದ್ದ ನೀರು ಆಕಾಶದತ್ತ ಚಿಮ್ಮಿ ಮತ್ತೆ ಕೆಳಗಿಳಿಯಿತು. ಎಲ್ಲೆಡೆಯೂ ಬೀಳುತ್ತಿದ್ದ ಅವು ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಕ್ಷೋಭೆಗೊಳಿಸಿದವು. ಇನ್ನು ಕೆಲವರು ನೂರು ಯೋಜನ ಉದ್ದದ ದಾರವನ್ನು ಹಿಡಿದಿದ್ದರು. ನಳನು ನದನದೀಪತಿಯ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಮಹಾಸೇತುವೆಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದನು; ಘೋರಕರ್ಮಿಗಳಾದ ವಾನರರಿಂದ ಆ ಸೇತುವೆ ಕಟ್ಟಲ್ಪಡುತ್ತಿತ್ತು. ಕೆಲವರು ಕಂಬಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದಿದ್ದರು, ಇನ್ನು ಕೆಲವರು ಸಾಮಗ್ರಿಯನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಿದ್ದರು. ರಾಮನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ನೂರಾರು ವಾನರರು ಮೇಘಗಳಂತಹ, ಪರ್ವತಗಳಂತಹ ವಸ್ತುಗಳಿಂದಲೂ ಹುಲ್ಲು-ಕಟ್ಟಿಗೆಗಳಿಂದಲೂ ಕಟ್ಟಿದರು, ತುದಿಗಳಲ್ಲಿ ಹೂಬಿಟ್ಟ ಮರಗಳಿಂದ ಸೇತುವೆಯನ್ನು ಕಟ್ಟುತ್ತಿದ್ದರು. ಪರ್ವತಗಳಂತಹ ಬಂಡೆಗಳನ್ನೂ ಗಿರಿಶಿಖರಗಳನ್ನೂ ಹಿಡಿದು ಓಡಾಡುತ್ತಿದ್ದ ವಾನರರು ದಾನವರಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದರು. ಎಸೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಶಿಲೆಗಳ, ಬೀಳಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಬೆಟ್ಟಗಳ ತುಮುಲ ಶಬ್ದವು ಆಗ ಮಹಾಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಮೊಳಗಿತು. ಈ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಮರಗಳ ಹೆಸರುಗಳ ದೀರ್ಘ ಪಟ್ಟಿ ವಾನರರ ಪರಿಶ್ರಮದ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಸೂತ್ರಗಳು’, ‘ದಂಡಗಳು’, ‘ಯಂತ್ರಗಳು’ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಸೇತುಕಾರ್ಯದ ತಾಂತ್ರಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಅಳತೆ, ಕಂಬಗಳು, ಸಾಗಣೆಯ ಸಾಧನಗಳು. ವಾನರರ ಉತ್ಸಾಹವನ್ನು ‘ಹೃಷ್ಟಾಃ’ (ಹರ್ಷಿತರು) ಎಂಬ ಪದ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಅವರು ಶ್ರಮವನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಆನಂದದಿಂದ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಮರಗಳ ನಾಮಾವಳಿ — ಸಾಲ, ಅಶ್ವಕರ್ಣ, ಧವ, ಬಿದಿರು, ಕುಟಜ, ಅರ್ಜುನ, ತಾಳೆ, ತಿಲಕ, ತಿನಿಶ, ಬಿಲ್ವ, ಸಪ್ತಪರ್ಣ, ಕರ್ಣಿಕಾರ, ಮಾವು, ಅಶೋಕ, ದಾಳಿಂಬೆ, ತೆಂಗು, ತಾರೆ, ಕರೀರ, ಬಕುಳ, ಬೇವು — ದಕ್ಷಿಣಭಾರತದ ವನಸಂಪತ್ತನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಇಂದ್ರಕೇತೂನ್ ಇವ’ (ಇಂದ್ರಧ್ವಜಗಳಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ — ಇಂದ್ರಧ್ವಜ ಮಹೋತ್ಸವದಲ್ಲಿ ಎತ್ತರದ ಕಂಬಗಳನ್ನು ಎತ್ತುವಂತೆ ವಾನರರು ಮರಗಳನ್ನು ಎತ್ತುತ್ತಾರೆ — ಉತ್ಸವದ ವಾತಾವರಣವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುತ್ತದೆ. ಸೇತುನಿರ್ಮಾಣ ಕೇವಲ ಶಿಲೆಗಳನ್ನು ಎಸೆಯುವುದಲ್ಲ, ವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾದ ಕಾರ್ಯ — ದಾರಗಳಿಂದ ಅಳತೆ, ಕಂಬಗಳಿಂದ ಸ್ಥಾಪನೆ, ಹುಲ್ಲು-ಕಟ್ಟಿಗೆಗಳಿಂದ ಬಂಧನ, ಹೂಬಿಟ್ಟ ಮರಗಳಿಂದ ಹೊದಿಕೆ. ನಳನು ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ನಿಂತು ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ, ಇತರರು ಸಾಮಗ್ರಿಯನ್ನು ತರುತ್ತಾರೆ. ನೀರು ಚಿಮ್ಮಿ ಮತ್ತೆ ಬೀಳುವುದು ಶಿಲೆಗಳ ಗಾತ್ರವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ದಾನವಸಂನಿಭಾಃ’ (ದಾನವರಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ವಾನರರ ಬಲವನ್ನೂ ರೂಪವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ, ಅವರ ಸ್ವಭಾವವನ್ನಲ್ಲ. ತುಮುಲ ಶಬ್ದವು ಇಡೀ ಕಾರ್ಯದ ವೇಗವನ್ನು ಕಿವಿಗೆ ಮುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ. ‘ರಾಮಸ್ಯ ಆಜ್ಞಾಪುರಃಸರೈಃ’ (ರಾಮನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡವರು) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯವೂ ರಾಮನ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದಲೇ ಎಂಬುದು ನೆನಪಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ — ವಾನರರು ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯಿಂದಲ್ಲ, ಸ್ವಾಮಿಯ ಆದೇಶದಿಂದ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಈ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಸಾಮೂಹಿಕ ಶ್ರಮದ ಆದರ್ಶ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ವಾನರನಿಗೂ ತನ್ನ ಕೆಲಸ ತಿಳಿದಿದೆ, ಕೆಲವರು ಮರಗಳನ್ನು, ಕೆಲವರು ಶಿಲೆಗಳನ್ನು, ಕೆಲವರು ದಾರಗಳನ್ನು, ಕೆಲವರು ಕಂಬಗಳನ್ನು. ಅವರಲ್ಲಿ ನಳನೊಬ್ಬನೇ ಶಿಲ್ಪಿ, ಉಳಿದವರು ಅವನ ಸಹಾಯಕರು. ಹೀಗೆ ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಶ್ರಮ ಸೇರಿ ಅಸಾಧ್ಯವನ್ನೂ ಸಾಧ್ಯವಾಗಿಸುತ್ತವೆ. ಸಾಗರನು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದ್ದು — ‘ನಾನು ಅದನ್ನು ಧರಿಸುವೆನು’ — ಇಲ್ಲಿ ಸತ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಶಿಲೆಗಳೂ ಪರ್ವತಗಳೂ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಮುಳುಗದೆ ಸೇತುರೂಪದಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲುತ್ತವೆ. ಪರ್ವತಗಳನ್ನೂ ಯಂತ್ರಗಳಿಂದ ಸಾಗಿಸುತ್ತಿದ್ದರು ಎಂಬ ಮಾತು ವಾನರರ ತಾಂತ್ರಿಕ ಜ್ಞಾನವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

ಮೊದಲ ದಿನ ಹರ್ಷಿತರಾದ, ಆನೆಗಳಂತಹ, ಆತುರಪಡುತ್ತಿದ್ದ ವಾನರರು ಹದಿನಾಲ್ಕು ಯೋಜನಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಿದರು. ಎರಡನೆಯ ದಿನ ಭೀಮಕಾಯರೂ ಮಹಾಬಲರೂ ಆದ ವಾನರರು ಬೇಗನೆ ಇಪ್ಪತ್ತು ಯೋಜನಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಿದರು. ಮೂರನೆಯ ದಿನ ಆತುರಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಮಹಾಕಾಯರು ಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದು ಯೋಜನಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಿದರು. ನಾಲ್ಕನೆಯ ದಿನ ಮಹಾವೇಗಿಗಳಾದ ತ್ವರಿತರು ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡು ಯೋಜನಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಿದರು. ಐದನೆಯ ದಿನ ಕ್ಷಿಪ್ರಕಾರಿಗಳಾದ ವಾನರರು ಸುವೇಲಪರ್ವತದವರೆಗೆ ಇಪ್ಪತ್ತಮೂರು ಯೋಜನಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಿದರು. ಹೀಗೆ ವಿಶ್ವಕರ್ಮನ ಮಗನೂ ಬಲಶಾಲಿಯೂ ಶ್ರೀಮಂತನೂ ಆದ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠ ನಳನು, ತನ್ನ ತಂದೆಯಂತೆಯೇ, ಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಸೇತುವೆಯನ್ನು ಕಟ್ಟಿದನು. ಮಕರಾಲಯವಾದ ಸಾಗರದಲ್ಲಿ ನಳನು ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಆ ಸುಂದರವಾದ ಶ್ರೀಮಂತ ಸೇತುವೆ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸ್ವಾತೀಪಥದಂತೆ (ಆಕಾಶಗಂಗೆಯಂತೆ) ಶೋಭಿಸಿತು. ಅನಂತರ ಗಂಧರ್ವಸಹಿತರಾದ ದೇವತೆಗಳೂ ಸಿದ್ಧರೂ ಪರಮರ್ಷಿಗಳೂ ಆ ಅದ್ಭುತವನ್ನು ನೋಡಬಯಸಿ ಬಂದು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ನಿಂತರು. ಹತ್ತು ಯೋಜನ ಅಗಲದ, ನೂರು ಯೋಜನ ಉದ್ದದ, ಅತ್ಯಂತ ದುಷ್ಕರವಾದ ನಳಸೇತುವನ್ನು ದೇವ-ಗಂಧರ್ವರು ಕಂಡರು. ನೆಗೆಯುತ್ತಾ, ಹಾರುತ್ತಾ, ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಾ ಇದ್ದ ವಾನರರೂ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳೂ ಸಾಗರದಲ್ಲಿನ ಆ ಅಚಿಂತ್ಯವಾದ, ಸಹಿಸಲಸಾಧ್ಯವಾದ, ಅದ್ಭುತವಾದ, ರೋಮಾಂಚಕಾರಿಯಾದ ಸೇತುಬಂಧವನ್ನು ಕಂಡರು. ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಗಳಾದ ಆ ಸಾವಿರಾರು ಕೋಟಿ ವಾನರರು ಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಸೇತುವೆಯನ್ನು ಕಟ್ಟುತ್ತಾ ಮಹಾಸಾಗರದ ಆಚೆಯ ದಡಕ್ಕೆ ಹೋದರು. ವಿಶಾಲವೂ ಚೆನ್ನಾಗಿ ನಿರ್ಮಿತವೂ ಶ್ರೀಮಂತವೂ ಉತ್ತಮ ನೆಲವುಳ್ಳದ್ದೂ ಸುಸಂಘಟಿತವೂ ಆದ ಆ ಮಹಾಸೇತುವೆ ಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಬೈತಲೆಯಂತೆ ಶೋಭಿಸಿತು. ಯೋಜನಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ — ಹದಿನಾಲ್ಕು, ಇಪ್ಪತ್ತು, ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದು, ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡು, ಇಪ್ಪತ್ತಮೂರು — ಇವುಗಳ ಮೊತ್ತ ನೂರು, ಅದು ಸೇತುವೆಯ ಉದ್ದದೊಡನೆ ಹೊಂದುತ್ತದೆ. ಪ್ರತಿದಿನ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿರುವ ಸಂಖ್ಯೆ ಅಭ್ಯಾಸದಿಂದ ವಾನರರ ವೇಗ ಹೆಚ್ಚಿದುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಸೀಮಂತಃ ಇವ’ (ಬೈತಲೆಯಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ — ಸ್ತ್ರೀಯ ಕೂದಲಿನ ನಡುಗೆರೆಯಂತೆ ಸಾಗರವನ್ನು ಎರಡಾಗಿ ವಿಭಜಿಸುತ್ತದೆ — ಅತ್ಯಂತ ರಮಣೀಯ. ಐದು ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿದಿನ ಕೆಲಸದ ಪ್ರಮಾಣ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ — ಇದು ಕುಶಲ ಕೆಲಸಗಾರರ ಸ್ವಭಾವ, ಏಕೆಂದರೆ ಅಭ್ಯಾಸದಿಂದ ವೇಗ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ಪ್ರತಿದಿನ ವಾನರರ ವಿಶೇಷಣವೂ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ — ಹರ್ಷಿತರು ಆನೆಗಳಂತಹವರು, ಭೀಮಕಾಯರು ಮಹಾಬಲರು, ಮಹಾಕಾಯರು, ಮಹಾವೇಗಿಗಳು, ಕ್ಷಿಪ್ರಕಾರಿಗಳು — ಹೀಗೆ ಅವರ ಎಲ್ಲ ಗುಣಗಳೂ ಕ್ರಮವಾಗಿ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಐದನೆಯ ದಿನ ಸೇತುವೆ ಸುವೇಲಪರ್ವತದವರೆಗೆ ತಲುಪಿತು — ಆ ಪರ್ವತ ಲಂಕೆಯ ಸಮೀಪದಲ್ಲೇ ಇದೆ, ಅಲ್ಲಿ ಮುಂದೆ ರಾಮನು ತಂಗುವನು. ಸೇತುವೆಯ ಶೋಭೆಯನ್ನು ಸ್ವಾತೀಪಥಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಲಾಗಿದೆ — ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಛಾಯಾಪಥ (ಆಕಾಶಗಂಗೆ) ನಕ್ಷತ್ರಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುವಂತೆ ಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಸೇತುವೆ. ದೇವತೆಗಳು, ಗಂಧರ್ವರು, ಸಿದ್ಧರು, ಋಷಿಗಳು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ನಿಂತು ನೋಡುತ್ತಾರೆ — ಈ ಕಾರ್ಯ ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ವಿಸ್ಮಯಕರ. ‘ಅಚಿಂತ್ಯಮ್ ಅಸಹ್ಯಮ್ ಅದ್ಭುತಂ ಲೋಮಹರ್ಷಣಮ್’ ಎಂಬ ನಾಲ್ಕು ವಿಶೇಷಣಗಳು ನೋಡುಗರ ಮನಸ್ಸಿನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತವೆ. ಸಾವಿರಾರು ಕೋಟಿ ವಾನರರು ಎಂಬ ಸಂಖ್ಯೆ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿ, ಆದರೆ ಸೇನೆಯ ಅಪಾರತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಸೇತುವೆಯ ಐದು ಗುಣಗಳು — ವಿಶಾಲ, ಸುಕೃತ, ಶ್ರೀಮಂತ, ಉತ್ತಮ ನೆಲವುಳ್ಳದ್ದು, ಸುಸಂಘಟಿತ — ಇವು ಶಿಲ್ಪಿಯ ಕೌಶಲದ ಪ್ರಮಾಣಗಳು. ‘ಸುಭೂಮಿಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸೇತುವೆಯ ಮೇಲ್ಮೈ ಸಮತಟ್ಟಾಗಿತ್ತು ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತ, ಅದರಿಂದ ಸೇನೆ ಸುಖವಾಗಿ ಸಾಗಬಹುದು. ಯೋಜನಗಳ ಮೊತ್ತ — ಹದಿನಾಲ್ಕು, ಇಪ್ಪತ್ತು, ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದು, ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡು, ಇಪ್ಪತ್ತಮೂರು — ನೂರೇ ಆಗುತ್ತದೆ, ಅದು ಅನಂತರ ಹೇಳಿದ ‘ಶತಯೋಜನಮಾಯತಮ್’ (ನೂರು ಯೋಜನ ಉದ್ದ) ಎಂಬ ಅಳತೆಯೊಡನೆ ಹೊಂದುತ್ತದೆ. ಹತ್ತು ಯೋಜನ ಅಗಲ ಸೇನೆಯ ವಿಶಾಲತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಕಿರಿದಾದ ಸೇತುವೆ ಅಷ್ಟು ದೊಡ್ಡ ಸೇನೆಯನ್ನು ಹೊರಲಾರದು. ನಳನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ‘ಯಥಾ ಅಸ್ಯ ಪಿತಾ ತಥಾ’ (ಅವನ ತಂದೆಯಂತೆಯೇ) ಎಂಬುದು ಮತ್ತೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ಸಾಗರನ ಹಿಂದಿನ ಮಾತು ಸತ್ಯವಾಯಿತು. ದೇವತೆಗಳ ಆಗಮನ ಐದನೆಯ ದಿನದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ, ಕಾರ್ಯ ಪೂರ್ಣಗೊಂಡಾಗ — ಅವರು ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯನ್ನಲ್ಲ, ಫಲವನ್ನು ನೋಡಲು ಬಂದರು.

ಅನಂತರ ಸಮುದ್ರದ ಆಚೆಯ ದಡದಲ್ಲಿ ಗದಾಪಾಣಿಯಾದ ವಿಭೀಷಣನು ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಹೊಡೆದೋಡಿಸಲು ಸಚಿವರೊಡನೆ ನಿಂತನು. ಸುಗ್ರೀವನಾದರೋ ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ರಾಮನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ನೀನು ಹನುಮಂತನನ್ನು ಏರು, ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅಂಗದನನ್ನು; ವೀರನೇ, ಈ ಮಕರಾಲಯ ಸಾಗರವು ವಿಶಾಲವಾಗಿದೆ; ಆಕಾಶಗಾಮಿಗಳಾದ ಈ ಇಬ್ಬರು ವಾನರರು ನಿಮ್ಮಿಬ್ಬರನ್ನೂ ಹೊರುವರು.’ ಅನಂತರ ಸೇನೆಯ ಮುಂಭಾಗದಲ್ಲಿ ಧನುರ್ಧಾರಿಯೂ ಧರ್ಮಾತ್ಮನೂ ಶ್ರೀಮಂತನೂ ಆದ ರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ, ಸುಗ್ರೀವನ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ನಡೆದನು. ಕೆಲವು ವಾನರರು ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ, ಕೆಲವರು ಪಕ್ಕಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಗುತ್ತಿದ್ದರು; ಕೆಲವರು ನೀರಿಗೆ ಧುಮುಕುತ್ತಿದ್ದರು, ಕೆಲವರು ದಾರಿಯನ್ನು ಹಿಡಿದಿದ್ದರು; ಇನ್ನು ಕೆಲವರು ಆಕಾಶಕ್ಕೇರಿ ಗರುಡರಂತೆ ಹಾರಿದರು. ದಾಟುತ್ತಿದ್ದ ಭೀಕರ ವಾನರಸೇನೆ ತನ್ನ ಮಹಾಘೋಷದಿಂದ ಉಕ್ಕಿಬರುತ್ತಿದ್ದ ಸಾಗರದ ಭೀಕರ ಘೋಷವನ್ನೂ ಮುಳುಗಿಸಿತು. ನಳಸೇತುವಿನಿಂದ ದಾಟಿದ ಆ ವಾನರಸೇನೆ ರಾಜನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಹೇರಳವಾದ ಗೆಡ್ಡೆ-ಹಣ್ಣು-ನೀರುಗಳುಳ್ಳ ದಡದಲ್ಲಿ ಬೀಡುಬಿಟ್ಟಿತು. ರಾಘವನ ಆ ದುಷ್ಕರವಾದ ಅದ್ಭುತ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಕಂಡು ಸಿದ್ಧ-ಚಾರಣರೊಡನೆಯೂ ಮಹರ್ಷಿಗಳೊಡನೆಯೂ ದೇವತೆಗಳು ಹಠಾತ್ತನೆ ರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ಅತ್ಯಂತ ಶುಭವಾದ ಜಲಗಳಿಂದ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಅವನನ್ನು ಅಭಿಷೇಕಿಸಿದರು — ‘ನರದೇವನೇ, ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಗೆಲ್ಲು; ಸಾಗರಸಹಿತವಾದ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಶಾಶ್ವತವಾಗಿ ಅನೇಕ ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಆಳು.’ ಹೀಗೆ ವಿವಿಧ ಶುಭವಚನಗಳಿಂದ, ನರದೇವನಾಗಿ ಸತ್ಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ರಾಮನನ್ನು ಅವರು ಪೂಜಿಸಿದರು. ವಿಭೀಷಣನು ಮೊದಲೇ ಆಚೆಯ ದಡದಲ್ಲಿ ನಿಂತದ್ದು ಸೇನೆಯ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ — ರಾಕ್ಷಸನಾದ್ದರಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಶತ್ರುಗಳ ರೀತಿ ತಿಳಿದಿದೆ. ವಾನರರ ಮೂರು ಬಗೆಯ ದಾಟುವಿಕೆ — ಸೇತುವೆಯಿಂದ, ನೀರಿನಿಂದ, ಆಕಾಶದಿಂದ — ಅವರ ವಿವಿಧ ಶಕ್ತಿಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯ ಎರಡು ವಂಶಸ್ಥ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳು ರಾಮನನ್ನು ಭಾವೀ ರಾಜನಾಗಿ ಅಭಿಷೇಕಿಸುತ್ತಾರೆ — ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಮುಂಚೆಯೇ ವಿಜಯದ ಆಶೀರ್ವಾದ. ಸುಗ್ರೀವನ ಪ್ರಸ್ತಾಪ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಅನುಕೂಲಕ್ಕಾಗಿ — ಸೇತುವೆ ದೀರ್ಘವಾಗಿದೆ, ಅವರಿಬ್ಬರಿಗೂ ಕಾಲ್ನಡಿಗೆ ಶ್ರಮಕರವಾದೀತು. ಹನುಮಂತ ಮತ್ತು ಅಂಗದ ಆಕಾಶಗಾಮಿಗಳು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರ ಗತಿ ಶೀಘ್ರ. ರಾಮನು ಸೇನೆಯ ಮುಂದೆ ನಡೆಯುತ್ತಾನೆ — ನಾಯಕನು ಸದಾ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿ. ಸೇನೆಯ ಘೋಷ ಸಾಗರಘೋಷವನ್ನೂ ಮೀರಿಸುತ್ತದೆ — ಅವರ ಉತ್ಸಾಹದ ಪ್ರಮಾಣ. ಆಚೆಯ ದಡ ಹಣ್ಣು-ಗೆಡ್ಡೆ-ನೀರುಗಳಿಂದ ಸಮೃದ್ಧ — ಸೇನೆ ತಂಗಲು ಯೋಗ್ಯ. ದೇವತೆಗಳ ಅಭಿಷೇಕ ರಾಮನ ದಿವ್ಯತ್ವದ ಸ್ವೀಕಾರ. ಕೊನೆಯ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ವೃತ್ತ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ — ಅನುಷ್ಟುಭ್‌ನ ಬದಲು ವಂಶಸ್ಥ — ಸರ್ಗದ ಸಮಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸಲು ಕಾವ್ಯಶಾಸ್ತ್ರದ ರೀತಿ ಇದು. ದೇವತೆಗಳು ರಾಮನನ್ನು ‘ನರದೇವ’ ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾರೆ — ಮನುಷ್ಯರೂಪದ ದೇವನು ಎಂಬ ದ್ವಂದ್ವಾರ್ಥ. ‘ಸಸಾಗರಾಂ ಮೇದಿನೀಂ ಪಾಲಯ’ (ಸಾಗರಸಹಿತ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಆಳು) ಎಂಬ ಆಶೀರ್ವಾದ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸಾರ್ಥಕ — ಸಾಗರವನ್ನು ಗೆದ್ದವನು ಸಾಗರಸಹಿತ ಭೂಮಿಯ ರಾಜನಾಗಲು ಅರ್ಹನು. ‘ಶಾಶ್ವತೀಃ ಸಮಾಃ’ (ಶಾಶ್ವತವಾದ ವರ್ಷಗಳು) ಎಂಬುದು ದೀರ್ಘರಾಜ್ಯದ ಕಾಮನೆ, ಅದು ಉತ್ತರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧಿಸುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಸೇತುಬಂಧದ ಸರ್ಗವು ಯುದ್ಧದ ಆರಂಭಕ್ಕೆ ಮುನ್ನವೇ ವಿಜಯದ ಸೂಚನೆಯೊಡನೆ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ಸುಗ್ರೀವನ ಸಹಾಯಭಾವ, ವಿಭೀಷಣನ ರಕ್ಷಣೆ, ಹನುಮಂತ-ಅಂಗದರ ಸೇವೆ — ಎಲ್ಲ ಸಹಾಯಕರೂ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ; ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ರಾಮನ ನಾಯಕತ್ವದ ಫಲ.

അനന്തരം രഘുശ്രേഷ്ഠൻ സാഗരത്തോടു കഠിനമായ വാക്കു പറഞ്ഞു: ‘മഹാർണവമേ, ഇന്നു ഞാൻ നിന്നെ പാതാളത്തോടുകൂടി വറ്റിക്കും. സാഗരമേ, എന്റെ ശരങ്ങളാൽ ജലം ദഹിച്ച്, പൂർണമായി വരണ്ട്, ജീവികൾ ചത്തൊടുങ്ങിയ നിന്റെ സ്ഥാനത്ത് വലിയൊരു പൊടിക്കൂമ്പാരം ഉണ്ടാകും. എന്റെ വില്ലിൽനിന്നു വിട്ട ശരവർഷത്താൽ നീ വറ്റിക്കഴിയുമ്പോൾ വാനരന്മാർ കാൽനടയായിത്തന്നെ മറുകരയിലേക്കു പോകും. ദാനവാലയമേ, തിരഞ്ഞുനോക്കിയിട്ടും എന്റെ പൗരുഷവും പരാക്രമവും നീ അറിയുന്നില്ല; എന്നിൽനിന്നു നിനക്കു കഠിനമായ സന്താപം ലഭിക്കും.’ മുൻസർഗത്തിൽ ലക്ഷ്മണനും ഋഷിമാരും തടഞ്ഞിട്ടും സാഗരത്തിന്റെ മൗനംമൂലം രാമൻ വീണ്ടും കോപിക്കുന്നു. ഇവിടെ അവന്റെ വാക്ക് നിശ്ചയവാക്യമാണ് — ‘ഇന്ന്’, ‘പോകും’, ‘ലഭിക്കും’ എന്നിങ്ങനെയുള്ള ഭാവികാലപ്രയോഗങ്ങൾ ദൃഢത കാണിക്കുന്നു. ‘ദാനവാലയം’ എന്ന സംബോധനയാൽ സമുദ്രം അസുരന്മാരുടെ ആശ്രയമെന്നു നിന്ദിക്കപ്പെടുന്നു. പൊടിക്കൂമ്പാരത്തിന്റെ ചിത്രം വിശേഷിച്ചും ഭീകരമാണ് — ആഴമറിയാത്ത ജലനിധി വരണ്ട് പൊടിമയമാകും. സാഗരത്തെ ശിക്ഷിക്കാൻ മാത്രമല്ല, അതിന്റെ സ്വരൂപംതന്നെ നശിപ്പിക്കാനാണ് രാമൻ ഒരുങ്ങുന്നത്. സാഗരത്തിന്റെ മൗനം രാമന്റെ പ്രാർഥനയോടുള്ള അവമാനമാണ്; അതിനാൽ ഇപ്പോൾ അവൻ സാമം ഉപേക്ഷിച്ച് ദണ്ഡത്തെ ആശ്രയിക്കുന്നു. അവന്റെ വാക്കും ഒരു യുദ്ധപ്രഖ്യാപനംപോലെയാണ്. ‘തിരഞ്ഞുനോക്കിയിട്ടും നീ അറിയുന്നില്ല’ എന്ന വാക്ക് പരിഹാസം നിറഞ്ഞതാണ് — സാഗരം എല്ലാം അറിയുന്നവനെന്നാണു പ്രസിദ്ധി, എന്നിട്ടും രാമന്റെ പൗരുഷം അവൻ അറിയുന്നില്ല. അതിനാൽ രാമൻ അതു നേരിട്ടു കാണിച്ചുകൊടുക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് മഹാബലനായ രാമൻ ബ്രഹ്മദണ്ഡത്തിനു തുല്യമായ ഒരു ശരം ബ്രഹ്മാസ്ത്രമന്ത്രത്താൽ അഭിമന്ത്രിച്ച് ശ്രേഷ്ഠമായ വില്ലിൽ തൊടുത്തു വലിച്ചു. ആ വില്ല് രാഘവൻ പെട്ടെന്നു വലിച്ചപ്പോൾ ആകാശവും ഭൂമിയും പിളർന്നതുപോലെയായി, പർവതങ്ങൾ വിറച്ചു. ഇരുട്ട് ലോകത്തെ മൂടി, ദിക്കുകൾ തെളിയാതായി; തടാകങ്ങളും നദികളും പെട്ടെന്നു ക്ഷോഭിച്ചു. ചന്ദ്രനും സൂര്യനും നക്ഷത്രങ്ങളോടൊപ്പം വക്രമായി സംഗമിച്ചു; സൂര്യരശ്മികളാൽ പ്രകാശിച്ചിരുന്ന ആകാശം ഇരുട്ടിൽ മൂടപ്പെട്ടു, നൂറുകണക്കിന് ഉൽക്കകളാൽ പ്രകാശിച്ചു. അന്തരീക്ഷത്തിൽനിന്ന് അതുല്യമായ ശബ്ദത്തോടെ ഇടിമുഴക്കങ്ങൾ പുറപ്പെട്ടു. ദിവ്യമായ കാറ്റിൻനിരകൾ ശക്തമായി വീശി; കാറ്റ് മരങ്ങളെ ഒടിച്ചു, മേഘങ്ങളെ വീണ്ടും വീണ്ടും പറത്തിക്കൊണ്ടുപോയി, മലമുകളുകളെ തകർത്തു, ശിഖരങ്ങളെ ഉടച്ചു. ആകാശത്തു കൂടിച്ചേർന്ന മഹാശബ്ദമുള്ള വൻമേഘങ്ങൾ മിന്നൽത്തീയും വലിയ ഇടിവാളുകളും വർഷിച്ചു. ദൃശ്യരായ ഭൂതങ്ങൾ ഇടിയൊച്ചയ്ക്കൊപ്പം നിലവിളിച്ചു, അദൃശ്യരായ ഭൂതങ്ങൾ ഭയങ്കരമായ ശബ്ദം പുറപ്പെടുവിച്ചു. കീഴടക്കപ്പെട്ട ജീവികൾ നിലംപതിച്ചു കിടന്നു, ഭയന്നു നടുങ്ങി, കഠിനമായി വ്യഥിതരായി, ഭയംമൂലം അനങ്ങാതായി. ജീവികളോടും ജലതരംഗങ്ങളോടും നാഗങ്ങളോടും രാക്ഷസന്മാരോടുംകൂടി മഹാസമുദ്രം പെട്ടെന്ന് ഭീമവേഗമുള്ളതായി; പ്രളയകാലമല്ലാതിരുന്നിട്ടും അത് ഒരു യോജന ദൂരം തീരം കവിഞ്ഞൊഴുകി. ഇങ്ങനെ കവിഞ്ഞൊഴുകി ഉയർന്നുപൊങ്ങിയ നദീനദപതിയെ കണ്ടിട്ടും ശത്രുസംഹാരകനായ രാമൻ തന്റെ സ്ഥാനത്തുനിന്ന് അണുവിട ഇളകിയില്ല. ഇവിടെ ബ്രഹ്മാസ്ത്രത്തിന്റെ പ്രഭാവം സൃഷ്ടിയുടെ എല്ലാ തലങ്ങളിലും കാണാം — ആകാശത്തിൽ ഗ്രഹങ്ങൾ, അന്തരീക്ഷത്തിൽ മേഘങ്ങളും കാറ്റുകളും, ഭൂമിയിൽ പർവതങ്ങളും മരങ്ങളും, ജലത്തിൽ സാഗരവും നദികളും — എല്ലാം വികൃതമായി. ‘തിര്യക് സംഗതൗ ചന്ദ്രഭാസ്കരൗ’ (ചന്ദ്രനും സൂര്യനും വക്രമായി സംഗമിച്ചു) എന്ന ഗ്രഹവിപര്യയം ഉത്പാതംതന്നെയാണ്. സാഗരം തീരം കവിഞ്ഞത് അതിന്റെ ഭയത്തിന്റെ ലക്ഷണമാണ്, ഗർവത്തിന്റേതല്ല. ബ്രഹ്മാസ്ത്രം എല്ലാ അസ്ത്രങ്ങളിലും പരമമാണ്; അത്യന്തം സങ്കടഘട്ടത്തിൽ മാത്രമേ അതു പ്രയോഗിക്കാവൂ. രാമൻ ആ അസ്ത്രം സാഗരത്തിനുനേരേ തൊടുക്കുന്നു — സാഗരത്തിന്റെ അവജ്ഞ തനിക്ക് സങ്കടതുല്യമാണെന്ന് അവൻ ഇതിലൂടെ കാണിക്കുന്നു. വില്ലു വലിച്ചതുകൊണ്ടുമാത്രം ലോകം ക്ഷോഭിക്കുന്നു, ബാണം ഇനിയും വിട്ടിട്ടില്ല. ഈ കവികല്പന രാമന്റെ ശക്തിയുടെ പരമരൂപം വെളിപ്പെടുത്തുന്നു — സങ്കൽപംതന്നെ മതി. ഉത്പാതങ്ങളുടെ ക്രമവും ശ്രദ്ധേയമാണ് — ആദ്യം കേൾക്കാവുന്നത് (ആകാശഭൂമികൾ പിളരുന്ന ശബ്ദം), പിന്നെ കാണാവുന്നത് (ഇരുട്ട്, ദിക്കുതെറ്റൽ), പിന്നെ സ്പർശിക്കാവുന്നത് (കാറ്റ്), ഒടുവിൽ എല്ലാ ജീവികളുടെയും ഭയം. ദൃശ്യരും അദൃശ്യരുമായ ജീവികൾ ഇരുകൂട്ടരും വ്യഥിതരാകുന്നു — മനുഷ്യരും മൃഗങ്ങളും, ഭൂതങ്ങളും യക്ഷന്മാരും. അവരിൽ ചിലർ നിലംപതിക്കുന്നു, ചിലർ വിറയ്ക്കുന്നു, ചിലർ നിശ്ചേഷ്ടരാകുന്നു — ഭയത്തിന്റെ മൂന്നു രൂപങ്ങൾ. സാഗരം തീരം കവിയുമ്പോഴും രാമൻ സ്ഥിരനാണ് — ‘നാതിചക്രാമ രാഘവഃ’ എന്ന വാക്ക് അവന്റെ ധൈര്യത്തിന്റെ തെളിവാണ്. പ്രകൃതി ക്ഷോഭിക്കുന്നു, രാമൻ അക്ഷുബ്ധൻ. ഇതിലൂടെ അവന്റെ സ്ഥിതപ്രജ്ഞത സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; അതു യുദ്ധകാണ്ഡത്തിലുടനീളം തുടരുന്നു. സാഗരം തീരം ലംഘിക്കുന്നത് അതിന്റെ അവസാനശ്രമംപോലെയാണ് — അതിനുശേഷം അവൻ സ്വയം സമർപ്പിക്കുന്നു. ‘ബ്രഹ്മദണ്ഡനിഭമായ’ ശരം യമദണ്ഡംപോലെ തടുക്കാനാവാത്തതാണ്. അതു തൊടുത്തപ്പോൾ ദേവന്മാർപോലും ഭയന്നു, കാരണം അതിന്റെ പ്രയോഗത്തിനു സൃഷ്ടിയുടെ സംഹാരംപോലും ചെയ്യാനാകും. അതിനാൽ സാഗരത്തിന്റെ വരവ് തന്റെ രക്ഷയ്ക്കു മാത്രമല്ല, ലോകരക്ഷയ്ക്കുംകൂടിയാണ്. രാമന്റെ ക്രോധം ഒടുവിൽ ലോകഹിതത്തിൽ കലാശിക്കുന്നു — സാഗരം വഴി നൽകുന്നു, ലോകം രക്ഷിക്കപ്പെടുന്നു.

അപ്പോൾ ഉദയപർവതമായ മഹാശൈലത്തിൽനിന്നോ മേരുവിൽനിന്നോ സൂര്യൻ എന്നപോലെ സമുദ്രമധ്യത്തിൽനിന്ന് സാഗരൻ സ്വയം ഉയർന്നുവന്നു. ജ്വലിക്കുന്ന വായുള്ള നാഗങ്ങളോടൊപ്പം സമുദ്രൻ പ്രത്യക്ഷനായി — മിനുസമുള്ള വൈഡൂര്യംപോലെ ശോഭിക്കുന്നവനും സ്വർണാഭരണങ്ങളണിഞ്ഞവനും ചുവന്ന മാലകളും വസ്ത്രങ്ങളും ധരിച്ചവനും താമരയിതൾപോലുള്ള കണ്ണുകളുള്ളവനും എല്ലാ പൂക്കളുംകൊണ്ടുള്ള ദിവ്യമാല ശിരസ്സിൽ ധരിച്ചവനുമായി. സ്വർണമയവും ഉരുക്കിത്തെളിച്ച പൊന്നുകൊണ്ടുള്ളതുമായ ആഭരണങ്ങളാലും തന്നിൽനിന്നുതന്നെ ജനിച്ച രത്നങ്ങൾകൊണ്ടുള്ള ഉത്തമാഭരണങ്ങളാലും അലങ്കൃതനായ അവൻ വിവിധ ധാതുക്കളാൽ അലംകൃതമായ ഹിമവാൻപർവതംപോലെ ശോഭിച്ചു. അവന്റെ വിശാലമായ മാറിൽ ഒറ്റച്ചരടുമാലയുടെ നടുവിൽ, കൗസ്തുഭത്തിന്റെ സഹോദരനെപ്പോലെയുള്ള, വെളുത്ത പ്രഭയുള്ള ഒരു മുഖ്യമണി അവൻ ധരിച്ചിരുന്നു. ചുഴലുന്ന തിരമാലക്കൂട്ടങ്ങളോടുകൂടിയവനും കാർമേഘക്കാറ്റുകൾ നിറഞ്ഞവനും ഗംഗയും സിന്ധുവും പ്രധാനമായ നദികളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടവനും വലിയ മുതലകൾ മലർന്നുപൊങ്ങിയവനും നാഗങ്ങളും രാക്ഷസന്മാരും പരിഭ്രാന്തരായവനുമായ ആ ഈശ്വരനായ സാഗരൻ, ദേവതകളുടെ സുന്ദരവും നാനാരൂപവുമായ നദികളോടൊപ്പം അടുത്തുചെന്ന്, ആദ്യം വീര്യവാനായ രാമനെ സംബോധന ചെയ്ത്, ശരം കൈയിലേന്തിയ രാഘവനോടു കൈകൂപ്പി വാക്കു പറഞ്ഞു. സാഗരന്റെ രൂപം ദേവനെപ്പോലെ വർണിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു — അവൻ വെറും ജലരാശിയല്ല, മൂർത്തിമാനായ ദേവതയാണ്. ‘ആത്മജാനാം രത്നാനാം’ (തന്നിൽ ജനിച്ച രത്നങ്ങൾ) എന്ന പദത്താൽ സ്വന്തം രത്നങ്ങളാൽത്തന്നെ അലംകൃതനാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു, കാരണം അവൻ രത്നാകരനാണല്ലോ. കൗസ്തുഭവും സമുദ്രമഥനത്തിൽനിന്നുണ്ടായതാണ്, അതിനാൽ അതിന്റെ സഹോദരൻ എന്ന ഉപമ അർഥവത്താണ്. നദികൾ അവന്റെ പത്നിമാരെപ്പോലെ ഒപ്പം വന്നിരിക്കുന്നു. ഇരുപത്തഞ്ചാം ശ്ലോകം ഒരൊറ്റ അർധം മാത്രമാണ് — ‘അബ്രവീത് പ്രാഞ്ജലിർവാക്യം’ (കൈകൂപ്പി വാക്കു പറഞ്ഞു); അതിലൂടെ സാഗരന്റെ ദീർഘവർണന അവസാനിപ്പിച്ച് പ്രസംഗത്തിന്റെ ആരംഭം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. സാഗരന്റെ ഉയർന്നുവരവിനെ സൂര്യോദയത്തോട് ഉപമിച്ചിരിക്കുന്നു — ഇരുട്ടിൽനിന്നു സൂര്യൻ ഉദിക്കുന്നതുപോലെ ക്ഷുബ്ധജലത്തിൽനിന്നു സാഗരൻ. മുൻശ്ലോകങ്ങളിൽ ഇരുട്ട് വർണിക്കപ്പെട്ടു; ഇപ്പോൾ പ്രകാശം. ചുവന്ന മാലയും വസ്ത്രവും ധരിച്ച അവൻ ശുഭവേഷധാരിയാണ് — അതു ക്രോധത്തിന്റെയല്ല, സത്കാരത്തിന്റെ ചിഹ്നമാണ്. നദികൾ ഒപ്പം വരുന്നത് പത്നിമാർ പതിയെ അനുഗമിക്കുന്നതുപോലെ; ഗംഗയും സിന്ധുവും പ്രധാനികൾ. സാഗരൻ ആദ്യം ‘സംബോധന ചെയ്ത്’, പിന്നെ ‘കൈകൂപ്പി’ സംസാരിക്കുന്നു — ശിഷ്ടാചാരത്തിന്റെ ക്രമവും പാലിക്കപ്പെടുന്നു. രാമന്റെ കൈയിൽ ശരം ഇപ്പോഴും തൊടുത്തുവച്ചിരിക്കുന്നു — ‘ശരപാണിനം’ (ശരം കൈയിലേന്തിയവനെ) എന്ന പദത്താൽ ഭയത്തിന്റെ കാരണം വ്യക്തമാണ്. സാഗരന്റെ ആവിർഭാവം സർഗത്തിന്റെ കേന്ദ്രബിന്ദുവാണ് — മുൻപ് ക്രോധവും ക്ഷോഭവും, പിന്നീട് സമാധാനം. കവി ഒൻപതു ശ്ലോകങ്ങളിലായി അവന്റെ രൂപം വർണിക്കുന്നു; അതു മുൻസർഗത്തിലെ രാമന്റെ കൈയുടെ വർണനയെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — രണ്ടും ആഭരണങ്ങളാൽ ശോഭിക്കുന്നവ, രണ്ടും മഹത്ത്വത്താൽ ദീപ്തം. ഇങ്ങനെ തുല്യബലരുടെ സംവാദംപോലെ ആ സന്ദർഭം കാണപ്പെടുന്നു, സാഗരൻ വിനയത്തോടെയാണ് സമീപിക്കുന്നതെങ്കിലും. മുൻപ് ബാണങ്ങളാൽ പീഡിതരായ സാഗരന്റെ അനുചരന്മാരായ നാഗങ്ങൾ ഇപ്പോൾ അവനോടൊപ്പം ശാന്തരായി വന്നിരിക്കുന്നു. മണിമുത്തുകളുടെ വർണനയാൽ രത്നാകരന്റെ ഐശ്വര്യവും നദികളുടെ സഹാഗമനത്താൽ അവന്റെ ആധിപത്യവും കാണിക്കപ്പെടുന്നു.

സാഗരൻ പറഞ്ഞു: ‘സൗമ്യനായ രാഘവാ, ഭൂമി, വായു, ആകാശം, ജലം, അഗ്നി — ഇവ ശാശ്വതമായ മാർഗത്തെ ആശ്രയിച്ച് സ്വന്തം സ്വഭാവത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നു. ആഴമറിയാത്തവനും നീന്തിക്കടക്കാനാവാത്തവനുമായിരിക്കുക എന്നതാണ് എന്റെയും സ്വഭാവം; ആഴം കുറയുന്നത് എന്റെ വികാരമായിരിക്കും — ഇതു ഞാൻ അങ്ങയോടു പറയുന്നു. രാജപുത്രാ, ആഗ്രഹംകൊണ്ടോ ലോഭംകൊണ്ടോ ഭയംകൊണ്ടോ മുതലകളും നക്രങ്ങളും നിറഞ്ഞ ജലത്തെ ഞാൻ ഒരു വിധത്തിലും സ്തംഭിപ്പിക്കില്ല. എങ്കിലും അങ്ങ് ഏത് ഉപായത്തിലൂടെ കടക്കുമോ അതു ഞാൻ ഒരുക്കിത്തരാം, അതു ഞാൻ സഹിക്കുകയും ചെയ്യും; സൈന്യം കടക്കുന്നിടത്തോളം മുതലകൾ ഉപദ്രവിക്കില്ല. രാമാ, വാനരന്മാർക്കു കടക്കാൻ കരപോലെ ആക്കിത്തരാം.’ സാഗരന്റെ വാക്കിൽ ഒരു ദർശനം ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്നു — പഞ്ചമഹാഭൂതങ്ങൾ സ്വധർമം ഉപേക്ഷിക്കുന്നില്ല; ആഴമാണ് സമുദ്രത്തിന്റെ ധർമം. അതിനാൽ അവൻ സ്വഭാവം ഉപേക്ഷിക്കുന്നില്ല, എന്നാൽ രാമന്റെ കാര്യം സാധിക്കാൻ വഴി കാണിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ധർമസംഘർഷം നന്നായി പരിഹരിക്കപ്പെടുന്നു — പ്രകൃതിനിയമവും രക്ഷിക്കപ്പെടുന്നു, രാമന്റെ പ്രയോജനവും സിദ്ധിക്കുന്നു. ഇരുപത്തൊൻപതാം ശ്ലോകത്തിന് ആറു പാദങ്ങളുണ്ട്. ഇവിടെ ‘മുതലകൾ ഉപദ്രവിക്കില്ല’ എന്ന വാക്ക് വിശേഷിച്ചും അർഥവത്താണ്, കാരണം സൈന്യം കടക്കുമ്പോൾ ജലജീവികളാണ് ഏറ്റവും വലിയ ഭയം. സാഗരൻ രാമനെ ‘സൗമ്യ’ എന്നു സംബോധന ചെയ്യുന്നു — ശാന്തിക്കായി പ്രാർഥിച്ചുകൊണ്ട്. അവൻ തന്റെ കഴിവുകേട് സമ്മതിക്കുന്നില്ല, സ്വധർമം സ്ഥാപിക്കുകയാണ്; പിന്നെ സഹായം വാഗ്ദാനം ചെയ്യുന്നു. ഇതു വിവേകപൂർണമായ മധ്യമമാർഗമാണ്.

അപ്പോൾ രാമൻ അവനോടു പറഞ്ഞു: ‘വരുണാലയമേ, കേൾക്കുക; ഈ മഹാബാണം അമോഘമാണ്, ഇത് ഏതു ദേശത്താണു പതിപ്പിക്കേണ്ടത്?’ രാമന്റെ വാക്കു കേട്ട്, ആ മഹാശരം കണ്ട്, മഹാതേജസ്വിയായ മഹാസമുദ്രൻ രാഘവനോടു പറഞ്ഞു: ‘എന്റെ വടക്കുഭാഗത്ത് ദ്രുമകുല്യം എന്നു പ്രസിദ്ധമായ, അങ്ങ് ലോകത്തിൽ പ്രസിദ്ധനായിരിക്കുന്നതുപോലെ പ്രസിദ്ധമായ, അതിപുണ്യമായ ഒരു പ്രദേശമുണ്ട്. അവിടെ ഉഗ്രമായ രൂപവും കർമവുമുള്ള ആഭീരന്മാർ മുതലായ അനേകം പാപികളായ കൊള്ളക്കാർ എന്റെ ജലം കുടിക്കുന്നു. ആ പാപകർമികളുടെ ആ സ്പർശമെന്ന പാപം എനിക്കു സഹിക്കാനാവുന്നില്ല. രാമാ, ഈ ഉത്തമശരം അവിടെ അമോഘമാക്കിയാലും.’ മഹാത്മാവായ സാഗരന്റെ ആ വാക്കു കേട്ട് രാമൻ സാഗരൻ കാണിച്ചുകൊടുത്തതനുസരിച്ച് ജ്വലിക്കുന്ന ആ ശരം വിട്ടു. വജ്രത്തിനും ഇടിവാളിനും തുല്യമായ പ്രഭയുള്ള ആ ശരം എവിടെ പതിച്ചുവോ, അതുമൂലം ആ സ്ഥലം ഭൂമിയിൽ മരുകാന്താരം എന്നു പ്രസിദ്ധമായി. അമ്പേറ്റു പീഡിതയായ ഭൂമി അവിടെ നിലവിളിച്ചു; ആ മുറിവിന്റെ വായിലൂടെ രസാതലത്തിൽനിന്ന് ജലം പൊങ്ങിവന്നു. ആ കിണർ ‘വ്രണം’ (മുറിവ്) എന്നു പ്രസിദ്ധമായി; അതിൽനിന്ന് എപ്പോഴും പൊങ്ങിവരുന്ന ജലം സമുദ്രജലംപോലെ കാണപ്പെടുന്നു. പിളരുന്നതിന്റെ ഭയങ്കരമായ ശബ്ദമുണ്ടായി; ആ ബാണപാതം ഉള്ളറകളിലുണ്ടായിരുന്ന ജലം വറ്റിച്ചു. അന്നുമുതൽ മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും അതു മരുകാന്താരം എന്നു വിഖ്യാതമായി. ആ ഉൾഭാഗം വറ്റിച്ചശേഷം ദേവപരാക്രമനും വിദ്വാനുമായ ദശരഥപുത്രൻ രാമൻ ആ മരുഭൂമിക്ക് വരം നൽകി: ‘ഈ ദേശം കന്നുകാലികൾക്കു ഹിതകരവും രോഗം കുറഞ്ഞതും ഫലങ്ങളും കിഴങ്ങുകളും രസങ്ങളും നിറഞ്ഞതും ധാരാളം നെയ്യും ധാരാളം പാലുമുള്ളതും സുഗന്ധമുള്ളതും വിവിധ ഔഷധികളുള്ളതുമായിത്തീരട്ടെ.’ ഇങ്ങനെ ഈ അനേകം ഗുണങ്ങളോടുകൂടിയ ആ മരുഭൂമി രാമന്റെ വരദാനത്താൽ മംഗളകരമായ വഴിയായിത്തീർന്നു. ആ ഉൾഭാഗം ദഹിച്ചുകഴിഞ്ഞപ്പോൾ നദികളുടെ പതിയായ സമുദ്രൻ സർവശാസ്ത്രജ്ഞനായ രാഘവനോട് ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു. ഇവിടെ രാമന്റെ ധർമബുദ്ധി രണ്ടു വിധത്തിൽ കാണാം — അമോഘശരത്തിന്റെ ലക്ഷ്യം പാപികളുടെ ദേശമാണ്, നിർദോഷികളല്ല; പിന്നെ ശപിക്കപ്പെട്ട ആ സ്ഥലത്തെയും അവൻ വരത്താൽ വീണ്ടും സുഖകരമാക്കുന്നു. ദണ്ഡവും അനുഗ്രഹവും ഒരുമിച്ച്. മരുഭൂമിയുടെ ഉത്പത്തിയുടെ കഥയും ഇതിൽ അടങ്ങിയിരിക്കുന്നു. നാൽപത്തൊന്നാം ശ്ലോകം ഒരൊറ്റ അർധമാണ്. ഈ ഭാഗത്ത് ഒരു പ്രശ്നം നന്നായി പരിഹരിക്കപ്പെടുന്നു — ഒരിക്കൽ തൊടുത്ത ബ്രഹ്മാസ്ത്രം വ്യർഥമാക്കാൻ പാടില്ല; അമോഘത്വമാണ് അതിന്റെ ധർമം. രാമൻ സാഗരനോടു ചോദിക്കുന്നു — ‘ഏതു ദേശത്തു പതിപ്പിക്കണം?’ ഇങ്ങനെ അവൻ സാഗരനെ ബഹുമാനിക്കുകയും അസ്ത്രത്തിന്റെ മര്യാദ പാലിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. സാഗരൻതന്നെ ലക്ഷ്യം കാണിക്കുന്നു — അവന്റെ വടക്കുള്ള ദ്രുമകുല്യം, അവിടെ പാപികളായ കൊള്ളക്കാർ അവന്റെ ജലം കുടിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ സാഗരന്റെ ദുഃഖവും നീങ്ങുന്നു, രാമന്റെ അസ്ത്രവും സഫലമാകുന്നു. ‘അങ്ങയെപ്പോലെ പ്രസിദ്ധം’ എന്ന ഉപമയാൽ സാഗരൻ രാമനെ സ്തുതിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ശരപാതത്താൽ ഭൂമി പിളർന്നു, രസാതലത്തിൽനിന്നു ജലം പൊങ്ങി — ഇതാണ് ‘വ്രണം’ എന്ന കിണർ, അതിലെ ജലം സമുദ്രജലംപോലെ. അതിനുശേഷം ആ ദേശത്തെ ജലാശയങ്ങൾ വറ്റി — മരുഭൂമിയുണ്ടായി. രാമന്റെ കരുണ വീണ്ടും കാണാം — ശപിക്കപ്പെട്ട മരുഭൂമിയെ അവൻ ഉപേക്ഷിക്കുന്നില്ല, വരം നൽകുന്നു — കന്നുകാലികൾക്കു ഹിതകരം, രോഗം കുറഞ്ഞത്, ഫലമൂലങ്ങളുള്ളത്, നെയ്യും പാലും സമൃദ്ധം, സുഗന്ധമുള്ളത്, ഔഷധികളുള്ളത്. ഈ ഗുണങ്ങൾ മരുഭൂമിക്കു യഥാർഥത്തിലുള്ളവയുമാണ് — അവിടെ കാലിവളർത്തൽ എളുപ്പമാണ്, രോഗങ്ങൾ കുറവാണ്, ഔഷധികൾ വിവിധമാണ്. ഇങ്ങനെ പുരാണകഥയും ഭൂമിശാസ്ത്രവും സമ്മേളിക്കുന്നു. ‘ശിവഃ പന്ഥാഃ’ (മംഗളകരമായ വഴി) എന്ന വാക്യത്താൽ ആ ദേശം യാത്രക്കാർക്കു സുഖകരമായിത്തീർന്നു എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഇവിടെ കഥയുടെ ധാർമികാശയവും വ്യക്തമാണ് — മറ്റൊരാളുടെ ധനം ബലമായി അനുഭവിക്കുന്നവർക്ക് ദൈവദണ്ഡം ലഭിക്കുന്നു; സാഗരന്റെ ജലം കൊള്ളക്കാർ കുടിച്ചിരുന്നു, അവരുടെ ദേശംതന്നെ വരണ്ടുപോയി. എന്നാൽ ദണ്ഡത്തിനുശേഷം അനുഗ്രഹം — രാജധർമത്തിന്റെ ആദർശം. ‘വിദ്വാൻ’, ‘അമരവിക്രമൻ’ എന്നീ വിശേഷണങ്ങളാൽ രാമൻ ജ്ഞാനവും പരാക്രമവും ഉള്ളവനാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഒറ്റ അർധമായ ശ്ലോകം (41) വരദാനത്തിന്റെ ഉക്തിയെ മാത്രം അവതരിപ്പിക്കുന്നു; വരത്തിന്റെ വിഷയം അടുത്ത ശ്ലോകത്തിലാണ്.

സാഗരൻ പറഞ്ഞു: ‘സൗമ്യാ, ഇവൻ നളൻ എന്ന വിശ്വകർമാവിന്റെ പുത്രനാണ്; പിതാവിൽനിന്നു വരം ലഭിച്ചവനും ശ്രീമാനും വിശ്വകർമാവിനു തുല്യനുമാണ്. മഹോത്സാഹിയായ ഈ വാനരൻ എന്റെമേൽ സേതു നിർമിക്കട്ടെ; ഞാൻ അതിനെ താങ്ങിനിർത്തും; ഇവന്റെ പിതാവ് എങ്ങനെയോ അങ്ങനെതന്നെയാണ് ഇവനും.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് സമുദ്രൻ മറഞ്ഞു. അനന്തരം വാനരശ്രേഷ്ഠനായ നളൻ എഴുന്നേറ്റ് മഹാബലനായ രാമനോടു പറഞ്ഞു: ‘പിതാവിന്റെ സാമർഥ്യം ആശ്രയിച്ച് വിസ്തൃതമായ മകരാലയത്തിൽ ഞാൻ സേതു നിർമിക്കും; മഹാസമുദ്രൻ സത്യമാണു പറഞ്ഞത്. ലോകത്തിൽ മനുഷ്യന് ദണ്ഡംതന്നെയാണ് പരമമായ ബലം എന്നാണ് എന്റെ അഭിപ്രായം; നന്ദികെട്ടവരോടുള്ള ക്ഷമയ്ക്കും സാന്ത്വനത്തിനും ദാനത്തിനും ധിക്കാരം. ഭീകരനായ ഈ സാഗരൻ സേതുകർമം കാണാനുള്ള ആഗ്രഹത്താൽ, ദണ്ഡഭയംകൊണ്ടുതന്നെയാണ് രാഘവനു വഴി നൽകിയത്. മന്ദരപർവതത്തിൽവച്ച് വിശ്വകർമാവ് എന്റെ അമ്മയ്ക്കു വരം നൽകി — “ദേവീ, എനിക്കു തുല്യനായ ഒരു പുത്രൻ നിനക്കുണ്ടാകും” എന്ന്. ഞാൻ അവന്റെ ഔരസപുത്രനാണ്, വിശ്വകർമാവിനു തുല്യൻ. ഈ മഹാസമുദ്രൻ എന്നെ ഓർമിപ്പിച്ചു; ആരും പറയാതെ ഞാൻ എന്റെ ഗുണങ്ങൾ നിങ്ങളോടു പറയുമായിരുന്നില്ല. വരുണാലയത്തിൽ സേതു നിർമിക്കാൻ ഞാൻ സമർഥനാണ്; അതിനാൽ വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാർ ഇന്നുതന്നെ സേതു കെട്ടട്ടെ.’ നളന്റെ വാക്ക് വിനയത്തെയും സാമർഥ്യത്തെയും ഇണക്കുന്നു — അവൻ സ്വന്തം ഗുണം മുൻപു പറഞ്ഞില്ല, കാരണം ആരും ആവശ്യപ്പെടാതെയുള്ള ആത്മപ്രശംസ ശോഭിക്കില്ല. ദണ്ഡത്തിന്റെ പ്രശംസ രാമന്റെ മുൻവാക്കിന്റെ ആവർത്തനംപോലെയാണ്. അൻപത്തിരണ്ടാം ശ്ലോകത്തിന് ആറു പാദങ്ങളുണ്ട്. നളൻ സ്വയം സ്വന്തം ഗുണങ്ങൾ പറയില്ലെന്നതിനാൽ സാഗരൻ അവനെ പരിചയപ്പെടുത്തുന്നു. ‘ഇവന്റെ പിതാവ് എങ്ങനെയോ അങ്ങനെ’ എന്ന വാക്കിലൂടെ പിതാവിന്റെ ശില്പകൗശലം പുത്രനിലേക്കു പകർന്നിരിക്കുന്നു എന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. നളൻ ദണ്ഡനീതിയെ പ്രശംസിക്കുന്നു — ‘ദണ്ഡഭയംകൊണ്ടുതന്നെയാണ് സാഗരൻ വഴി നൽകിയത്’ എന്ന്. ഇതിലൂടെ മുൻസർഗത്തിലെ രാമക്രോധത്തിന്റെ ഔചിത്യം വീണ്ടും സമർഥിക്കപ്പെടുന്നു. നളന്റെ അമ്മയുടെ കഥ — മന്ദരപർവതത്തിൽ വിശ്വകർമാവിന്റെ വരം — അവന്റെ ജന്മത്തിന്റെ ദിവ്യത്വം കാണിക്കുന്നു. ‘അനുക്തോ ന പ്രബ്രൂയാം’ (ആരും പറയാതെ ഞാൻ പറയുമായിരുന്നില്ല) എന്ന നളന്റെ വിനയം അവന്റെ മഹത്ത്വം വർധിപ്പിക്കുന്നു; അവൻ മുൻപു മൗനം പാലിച്ചു, ഇപ്പോൾ സാഗരൻ ഓർമിപ്പിച്ചപ്പോൾ മാത്രം സംസാരിക്കുന്നു. ‘അദ്യൈവ’ (ഇന്നുതന്നെ) എന്ന പദം കാര്യത്തിന്റെ തിടുക്കം കാണിക്കുന്നു — സമയം കളയരുത്. വിശ്വകർമാവ് ദേവന്മാരുടെ ശില്പിയാണ്; അവന്റെ പുത്രൻ വാനരയോനിയിൽ ജനിച്ചിട്ടും പിതാവിന്റെ കൗശലം ധരിക്കുന്നു. രാമനെ സഹായിക്കാൻ ദേവന്മാർതന്നെ വാനരരൂപത്തിൽ അവതരിച്ചിരിക്കുന്നു എന്ന് ഇതു സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ബാലകാണ്ഡത്തിൽ പറഞ്ഞ വൃത്താന്തത്തിന്റെ സ്മരണ. നളന്റെ ആത്മവിശ്വാസം — ‘ഞാൻ സമർഥനാണ്’ — ഗർവമല്ല, സ്വന്തം സാമർഥ്യത്തെക്കുറിച്ചുള്ള യഥാർഥജ്ഞാനമാണ്.

അനന്തരം രാമൻ അയച്ച വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാർ ലക്ഷക്കണക്കിന് സന്തോഷത്തോടെ എല്ലാ ദിക്കിലുമുള്ള മഹാവനത്തിലേക്കു ചാടിപ്പോയി. പർവതതുല്യരായ ആ വാനരഗണപ്രമുഖന്മാർ മരങ്ങൾ ഒടിച്ചു, സാഗരത്തിലേക്കു വലിച്ചുകൊണ്ടുവന്നു. സാലം, അശ്വകർണം, ധവം, മുള, കുടകപ്പാല, നീർമരുത്, പന, തിലകം, തിനിശം, കൂവളം, പൂത്തുനിൽക്കുന്ന ഏഴിലംപാല, കർണികാരം, മാവ്, അശോകം എന്നീ മരങ്ങൾകൊണ്ട് ആ വാനരന്മാർ സാഗരം നിറച്ചു. വേരോടുകൂടിയും വേരില്ലാതെയുമുള്ള മരങ്ങളെ ഇന്ദ്രധ്വജങ്ങൾപോലെ ഉയർത്തി വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാർ കൊണ്ടുവന്നു; പന, മാതളച്ചെടികൾ, തെങ്ങ്, താന്നി, കരീരം, ഇലഞ്ഞി, വേപ്പ് എന്നിവയും അങ്ങിങ്ങുനിന്നു ശേഖരിച്ചു. മഹാകായരും മഹാബലരുമായ അവർ ആനയോളം വലിപ്പമുള്ള പാറകളും പർവതങ്ങളും പിഴുതെടുത്ത് യന്ത്രങ്ങളുടെ സഹായത്താൽ കൊണ്ടുപോയി. എറിയപ്പെടുന്ന പർവതങ്ങളാൽ പെട്ടെന്ന് ഉയർന്ന ജലം ആകാശത്തേക്കു പൊങ്ങി, പിന്നെ താഴേക്കിറങ്ങി. എല്ലാ ഭാഗത്തും വീഴുന്ന അവ സമുദ്രത്തെ ഇളക്കിമറിച്ചു. മറ്റു ചിലർ നൂറു യോജന നീളമുള്ള ചരട് പിടിച്ചുനിന്നു. നളൻ നദീനദപതിയുടെ മധ്യത്തിൽ മഹാസേതു നിർമിച്ചു; ഘോരകർമികളായ വാനരന്മാരാൽ ആ സേതു പണിയപ്പെട്ടുകൊണ്ടിരുന്നു. ചിലർ ദണ്ഡുകൾ പിടിച്ചു, മറ്റു ചിലർ സാമഗ്രികൾ തേടി. രാമന്റെ ആജ്ഞ മുൻനിർത്തി നൂറുകണക്കിനു വാനരന്മാർ മേഘംപോലെയും പർവതംപോലെയുമുള്ള പുല്ലുകളും തടികളുംകൊണ്ട് കെട്ടി, തുമ്പുകൾ പൂത്ത മരങ്ങളാൽ സേതു ബന്ധിച്ചു. പർവതംപോലുള്ള പാറകളും മലമുകളുകളും എടുത്ത് ഓടിനടക്കുന്ന വാനരന്മാർ ദാനവന്മാരെപ്പോലെ കാണപ്പെട്ടു. എറിയപ്പെടുന്ന ശിലകളുടെയും വീഴ്ത്തപ്പെടുന്ന പർവതങ്ങളുടെയും തുമുലമായ ശബ്ദം അപ്പോൾ മഹാസമുദ്രത്തിൽ ഉണ്ടായി. ഈ വർണനയിലെ വൃക്ഷനാമങ്ങളുടെ നീണ്ട പട്ടിക വാനരന്മാരുടെ പരിശ്രമത്തിന്റെ വ്യാപ്തി കാണിക്കുന്നു. ‘ചരടുകൾ’, ‘ദണ്ഡുകൾ’, ‘യന്ത്രങ്ങൾ’ എന്നീ പദങ്ങളാൽ സേതുനിർമാണത്തിന്റെ സാങ്കേതികവ്യവസ്ഥയും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — അളവെടുക്കൽ, തൂണുകൾ, ചുമന്നുകൊണ്ടുപോകാനുള്ള ഉപാധികൾ. വാനരന്മാരുടെ ഉത്സാഹം ‘സന്തുഷ്ടർ’ എന്ന പദത്താൽ കാണിക്കപ്പെടുന്നു — അവർ ശ്രമം കണക്കാക്കുന്നില്ല, ആനന്ദത്തോടെ ജോലി ചെയ്യുന്നു. വൃക്ഷങ്ങളുടെ നാമാവലി — സാലം, അശ്വകർണം, ധവം, മുള, കുടകപ്പാല, നീർമരുത്, പന, തിലകം, തിനിശം, കൂവളം, ഏഴിലംപാല, കർണികാരം, മാവ്, അശോകം, മാതളം, തെങ്ങ്, താന്നി, കരീരം, ഇലഞ്ഞി, വേപ്പ് — ദക്ഷിണഭാരതത്തിന്റെ വനസമ്പത്തിനെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. ‘ഇന്ദ്രധ്വജങ്ങൾപോലെ’ എന്ന ഉപമ — ഇന്ദ്രധ്വജമഹോത്സവത്തിൽ ഉയരമുള്ള തൂണുകൾ ഉയർത്തുന്നതുപോലെ വാനരന്മാർ മരങ്ങൾ ഉയർത്തുന്നു — ഉത്സവത്തിന്റെ അന്തരീക്ഷം ജനിപ്പിക്കുന്നു. സേതുനിർമാണം വെറും ശിലാപാതമല്ല, വ്യവസ്ഥിതമായ കർമമാണ് — ചരടുകൾകൊണ്ട് അളക്കൽ, ദണ്ഡുകൾകൊണ്ട് ഉറപ്പിക്കൽ, പുല്ലും തടിയുംകൊണ്ട് ബന്ധിക്കൽ, പൂത്ത മരങ്ങൾകൊണ്ട് മൂടൽ. നളൻ നടുവിൽനിന്നു നിർദേശിക്കുന്നു, മറ്റുള്ളവർ സാമഗ്രികൾ കൊണ്ടുവരുന്നു. ജലം പൊങ്ങുന്നതും പിന്നെ താഴുന്നതും ശിലകളുടെ വലിപ്പം കാണിക്കുന്നു. ‘ദാനവന്മാരെപ്പോലെ’ എന്ന ഉപമ വാനരന്മാരുടെ ബലത്തെയും രൂപത്തെയുമാണ് സൂചിപ്പിക്കുന്നത്, അവരുടെ സ്വഭാവത്തെയല്ല. തുമുലശബ്ദം ആ കർമത്തിന്റെയെല്ലാം വേഗം കേൾക്കാവുന്നതാക്കുന്നു. ‘രാമന്റെ ആജ്ഞ മുൻനിർത്തി’ എന്ന വാക്കിലൂടെ എല്ലാ കർമവും രാമന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരമാണെന്ന് ഓർമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — വാനരന്മാർ സ്വേച്ഛയാലല്ല, സ്വാമിയുടെ ആദേശത്താലാണ് ചെയ്യുന്നത്. ഈ പ്രകരണത്തിൽ കൂട്ടായ പരിശ്രമത്തിന്റെ ആദർശം കാണാം — ഓരോ വാനരനും സ്വന്തം ജോലി അറിയാം; ചിലർ മരങ്ങൾ, ചിലർ ശിലകൾ, ചിലർ ചരടുകൾ, ചിലർ ദണ്ഡുകൾ. അവരിൽ നളൻ മാത്രമാണ് ശില്പി, ബാക്കിയുള്ളവർ അവന്റെ സഹായികൾ. ഇങ്ങനെ ജ്ഞാനവും ശ്രമവും ചേർന്ന് അസാധ്യമായതിനെയും സാധ്യമാക്കുന്നു. ‘ഞാൻ അതിനെ താങ്ങിനിർത്തും’ എന്ന് സാഗരൻ ചെയ്ത വാഗ്ദാനം ഇവിടെ സത്യമാകുന്നു, കാരണം ശിലകളും പർവതങ്ങളും ജലത്തിൽ മുങ്ങുന്നില്ല, സേതുരൂപത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നു. പർവതങ്ങളും യന്ത്രങ്ങളാൽ കൊണ്ടുപോകപ്പെടുന്നു എന്ന വാക്ക് വാനരന്മാരുടെ സാങ്കേതികജ്ഞാനവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

ഒന്നാം ദിവസം സന്തുഷ്ടരും ആനകൾക്കു തുല്യരും തിടുക്കമുള്ളവരുമായ വാനരന്മാർ പതിനാലു യോജന പണിതു. രണ്ടാം ദിവസം ഭീമകായരും മഹാബലരുമായ വാനരന്മാർ വേഗത്തിൽ ഇരുപതു യോജന പണിതു. മൂന്നാം ദിവസം തിടുക്കമുള്ള മഹാകായർ സാഗരത്തിൽ ഇരുപത്തൊന്നു യോജന പണിതു. നാലാം ദിവസം മഹാവേഗമുള്ളവർ തിടുക്കത്തിൽ ഇരുപത്തിരണ്ടു യോജന പണിതു. അഞ്ചാം ദിവസം വേഗം പ്രവർത്തിക്കുന്ന വാനരന്മാർ സുവേലപർവതം വരെ ഇരുപത്തിമൂന്നു യോജന പണിതു. ഇങ്ങനെ വിശ്വകർമപുത്രനും ബലവാനും ശ്രീമാനുമായ വാനരശ്രേഷ്ഠൻ നളൻ, തന്റെ പിതാവിനെപ്പോലെതന്നെ, സാഗരത്തിൽ സേതു ബന്ധിച്ചു. മകരാലയമായ സാഗരത്തിൽ നളൻ നിർമിച്ച സുന്ദരവും ശ്രീമത്തുമായ ആ സേതു ആകാശത്തിലെ സ്വാതീപഥംപോലെ (ആകാശഗംഗപോലെ) ശോഭിച്ചു. അനന്തരം ഗന്ധർവന്മാരോടുകൂടിയ ദേവന്മാരും സിദ്ധന്മാരും പരമർഷികളും ആ അദ്ഭുതം കാണാനാഗ്രഹിച്ച് വന്ന് ആകാശത്തു നിന്നു. പത്തു യോജന വീതിയും നൂറു യോജന നീളവുമുള്ള, അതിദുഷ്കരമായ നളസേതു ദേവഗന്ധർവന്മാർ കണ്ടു. ചാടിയും നീന്തിയും ഗർജിച്ചും നടക്കുന്ന വാനരന്മാരും എല്ലാ ഭൂതങ്ങളും, ചിന്തിക്കാനാവാത്തതും സഹിക്കാനാവാത്തതും അദ്ഭുതവും രോമാഞ്ചജനകവുമായ ആ സാഗരത്തിലെ സേതുബന്ധനം കണ്ടു. മഹാതേജസ്വികളായ ആ ആയിരക്കണക്കിനു കോടി വാനരന്മാർ സാഗരത്തിൽ സേതു ബന്ധിച്ചുകൊണ്ട് മഹാസമുദ്രത്തിന്റെ അക്കരെയെത്തി. വിശാലവും നന്നായി പണിതതും ശ്രീമത്തും നല്ല നിലമുള്ളതും ഉറപ്പോടെ ചേർത്തതുമായ ആ മഹാസേതു സാഗരത്തിൽ സീമന്തരേഖപോലെ ശോഭിച്ചു. യോജനസംഖ്യ — പതിനാല്, ഇരുപത്, ഇരുപത്തൊന്ന്, ഇരുപത്തിരണ്ട്, ഇരുപത്തിമൂന്ന് — ആകെ നൂറ്, അതു സേതുവിന്റെ നീളത്തോട് ഒത്തുവരുന്നു. ഓരോ ദിവസവും വർധിക്കുന്ന സംഖ്യ പരിശീലനത്താൽ വാനരന്മാരുടെ വേഗം കൂടിയതിനെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘സീമന്തരേഖപോലെ’ എന്ന ഉപമ — സ്ത്രീയുടെ മുടിയിലെ നടുവിലെ വകച്ചിലെന്നപോലെ സാഗരത്തെ രണ്ടായി പകുക്കുന്നു — അതീവ രമണീയം. അഞ്ചു ദിവസങ്ങളിൽ ഓരോ ദിവസവും ജോലിയുടെ അളവു കൂടുന്നു — പരിശീലനത്താൽ വേഗം വർധിക്കുന്നത് കുശലരായ പണിക്കാരുടെ സ്വഭാവമാണ്. ഓരോ ദിവസവും വാനരന്മാരുടെ വിശേഷണവും മാറുന്നു — സന്തുഷ്ടരും ആനകൾക്കു തുല്യരും, ഭീമകായരും മഹാബലരും, മഹാകായർ, മഹാവേഗമുള്ളവർ, വേഗം പ്രവർത്തിക്കുന്നവർ — ഇങ്ങനെ അവരുടെ എല്ലാ ഗുണങ്ങളും ക്രമമായി കാണിക്കപ്പെടുന്നു. അഞ്ചാം ദിവസം സേതു സുവേലപർവതം വരെ എത്തി — ലങ്കയ്ക്കു തൊട്ടടുത്താണ് ആ പർവതം, അവിടെയാണ് പിന്നീട് രാമൻ താമസിക്കുക. സേതുവിന്റെ ശോഭയെ സ്വാതീപഥത്തോട് ഉപമിച്ചിരിക്കുന്നു — ആകാശത്തിൽ ആകാശഗംഗ നക്ഷത്രങ്ങളാൽ ശോഭിക്കുന്നതുപോലെ സാഗരത്തിൽ സേതു. ദേവന്മാരും ഗന്ധർവന്മാരും സിദ്ധന്മാരും ഋഷിമാരും ആകാശത്തുനിന്നു നോക്കുന്നു — ഈ കർമം ദേവന്മാർക്കുപോലും വിസ്മയകരമാണ്. ‘ചിന്തിക്കാനാവാത്തത്, സഹിക്കാനാവാത്തത്, അദ്ഭുതം, രോമാഞ്ചജനകം’ എന്ന നാലു വിശേഷണങ്ങൾ കാഴ്ചക്കാരുടെ മനസ്സിന്റെ അവസ്ഥ വർണിക്കുന്നു. ആയിരക്കണക്കിനു കോടി വാനരന്മാർ എന്ന സംഖ്യ അതിശയോക്തിയാണ്, എങ്കിലും സൈന്യത്തിന്റെ അപാരത സൂചിപ്പിക്കുന്നു. സേതുവിന്റെ അഞ്ചു ഗുണങ്ങൾ — വിശാലം, നന്നായി പണിതത്, ശ്രീമത്ത്, നല്ല നിലമുള്ളത്, ഉറപ്പോടെ ചേർത്തത് — ഇവ ശില്പിയുടെ കൗശലത്തിന്റെ തെളിവുകളാണ്. ‘സുഭൂമി’ (നല്ല നിലമുള്ളത്) എന്ന പദത്താൽ സേതുവിന്റെ മുകൾപ്പരപ്പ് നിരപ്പാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു, അതിനാൽ സൈന്യത്തിനു സുഖമായി നടക്കാം. യോജനകളുടെ ആകെത്തുക — പതിനാല്, ഇരുപത്, ഇരുപത്തൊന്ന്, ഇരുപത്തിരണ്ട്, ഇരുപത്തിമൂന്ന് — നൂറുതന്നെ; അതു പിന്നീടു പറയുന്ന ‘ശതയോജനമായതം’ (നൂറു യോജന നീളം) എന്ന അളവുമായി ചേരുന്നു. പത്തു യോജന വീതി സൈന്യത്തിന്റെ വിശാലത സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ചെറിയൊരു സേതു അത്രയും വലിയ സൈന്യത്തെ താങ്ങില്ല. ‘ഇവന്റെ പിതാവിനെപ്പോലെ’ എന്നു നളനെക്കുറിച്ചു വീണ്ടും പറയുന്നു — സാഗരന്റെ മുൻവാക്ക് സത്യമായി. ദേവന്മാരുടെ വരവ് അഞ്ചാം ദിവസത്തിന്റെ അവസാനം, പണി പൂർത്തിയായപ്പോഴാണ് — അവർ വന്നത് ഫലം കാണാനാണ്, പ്രക്രിയ കാണാനല്ല.

അനന്തരം സമുദ്രത്തിന്റെ മറുകരയിൽ ഗദ കൈയിലേന്തിയ വിഭീഷണൻ സചിവന്മാരോടൊപ്പം ശത്രുക്കളെ നേരിടാനായി നിലകൊണ്ടു. സുഗ്രീവനാകട്ടെ സത്യപരാക്രമനായ രാമനോടു പറഞ്ഞു: ‘അങ്ങ് ഹനുമാന്റെ പുറത്തു കയറുക, ലക്ഷ്മണൻ അംഗദന്റെ പുറത്തും; വീരാ, ഈ മകരാലയമായ സാഗരം വിശാലമാണ്; ആകാശചാരികളായ ഈ രണ്ടു വാനരന്മാർ നിങ്ങളെ വഹിക്കും.’ അനന്തരം വില്ലേന്തിയ ധർമാത്മാവും ശ്രീമാനുമായ രാമൻ ലക്ഷ്മണനോടും സുഗ്രീവനോടുമൊപ്പം സൈന്യത്തിന്റെ മുന്നിൽ നടന്നു. ചില വാനരന്മാർ നടുവിലൂടെ, ചിലർ വശങ്ങളിലൂടെ പോകുന്നു; ചിലർ വെള്ളത്തിലേക്കു ചാടുന്നു, ചിലർ വഴിയിലൂടെ നടക്കുന്നു; ചിലർ ആകാശത്തിലൂടെ ഗരുഡന്മാരെപ്പോലെ കുതിച്ചുപാഞ്ഞു. കടന്നുപോകുന്ന ഭീകരമായ വാനരസൈന്യം തന്റെ വലിയ ഘോഷത്താൽ ഉയർന്നുപൊങ്ങുന്ന സാഗരത്തിന്റെ ഭീകരഘോഷത്തെ മുക്കിക്കളഞ്ഞു. നളസേതുവിലൂടെ കടന്ന ആ വാനരസൈന്യം രാജാവിന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം ധാരാളം കിഴങ്ങുകളും ഫലങ്ങളും ജലവുമുള്ള തീരത്തു താവളമടിച്ചു. രാഘവന്റെ ദുഷ്കരവും അദ്ഭുതവുമായ ആ കർമം കണ്ട് സിദ്ധന്മാരോടും ചാരണന്മാരോടും മഹർഷിമാരോടുമൊപ്പം ദേവന്മാർ പെട്ടെന്നു രാമന്റെ അടുത്തുചെന്ന് മംഗളകരമായ ജലങ്ങളാൽ പ്രത്യേകമായി അവനെ അഭിഷേകം ചെയ്തു: ‘നരദേവാ, ശത്രുക്കളെ ജയിക്കുക; സാഗരത്തോടുകൂടിയ ഭൂമിയെ ശാശ്വതമായ സംവത്സരങ്ങൾ പാലിക്കുക.’ ഇങ്ങനെ വിവിധമായ മംഗളവചനങ്ങളാൽ നരദേവന്മാരാൽ ആദരിക്കപ്പെടുന്ന രാമനെ അവർ പൂജിച്ചു. സൈന്യത്തിന്റെ രക്ഷയ്ക്കുവേണ്ടിയാണ് വിഭീഷണൻ മുൻകൂട്ടി മറുകരയിൽ നിലയുറപ്പിച്ചത് — രാക്ഷസനായതിനാൽ ശത്രുക്കളുടെ രീതി അവനറിയാം. വാനരന്മാരുടെ മൂന്നുതരം തരണം — സേതുവിലൂടെ, ജലത്തിലൂടെ, ആകാശത്തിലൂടെ — അവരുടെ വിവിധശക്തികൾ കാണിക്കുന്നു. അവസാനത്തെ രണ്ടു വംശസ്ഥശ്ലോകങ്ങളിൽ ദേവന്മാർ രാമനെ ഭാവിരാജാവായി അഭിഷേകം ചെയ്യുന്നു — യുദ്ധത്തിനു മുൻപുതന്നെ വിജയത്തിന്റെ ആശീർവാദം. സുഗ്രീവന്റെ നിർദേശം രാമലക്ഷ്മണന്മാരുടെ സൗകര്യത്തിനുവേണ്ടിയാണ് — സേതു നീളമുള്ളതാണ്, അവർക്കു കാൽനടയാത്ര ക്ലേശകരമായിരിക്കും. ഹനുമാനും അംഗദനും ആകാശചാരികളാണ്, അതിനാൽ അവരുടെ ഗതി വേഗമുള്ളതാണ്. രാമൻ സൈന്യത്തിന്റെ മുന്നിൽ നടക്കുന്നു — നേതാവ് എപ്പോഴും മുന്നിൽ. സൈന്യത്തിന്റെ ഘോഷം സാഗരഘോഷത്തെപ്പോലും കീഴടക്കുന്നു — അവരുടെ ഉത്സാഹത്തിന്റെ തെളിവ്. മറുകര ഫലമൂലജലസമൃദ്ധമാണ് — സൈന്യത്തിനു താമസിക്കാൻ യോഗ്യം. ദേവന്മാരുടെ അഭിഷേകം രാമന്റെ ദിവ്യത്വത്തിന്റെ അംഗീകാരമാണ്. അവസാനത്തെ രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങളിൽ വൃത്തം മാറുന്നു — അനുഷ്ടുപ്പിനു പകരം വംശസ്ഥം — സർഗസമാപ്തി സൂചിപ്പിക്കാനുള്ള കാവ്യശാസ്ത്രരീതിയാണിത്. ദേവന്മാർ രാമനെ ‘നരദേവ’ എന്നു സംബോധന ചെയ്യുന്നു — മനുഷ്യരൂപത്തിലുള്ള ദേവൻ എന്ന ഇരട്ടയർഥം. ‘സാഗരത്തോടുകൂടിയ ഭൂമിയെ പാലിക്കുക’ എന്ന ആശീർവാദം വിശേഷിച്ചും അർഥവത്താണ് — സാഗരത്തെ ജയിച്ചവൻ സാഗരപര്യന്തമായ ഭൂമിയുടെ രാജാവാകാൻ അർഹനാണ്. ‘ശാശ്വതീഃ സമാഃ’ (ശാശ്വതമായ സംവത്സരങ്ങൾ) എന്നത് ദീർഘരാജ്യത്തിന്റെ ആശംസയാണ്; അത് ഉത്തരകാണ്ഡത്തിൽ സഫലമാകുന്നു. ഇങ്ങനെ സേതുബന്ധനസർഗം യുദ്ധാരംഭത്തിനു മുൻപുതന്നെ വിജയസൂചനയോടെ അവസാനിക്കുന്നു. സുഗ്രീവന്റെ സഹായഭാവം, വിഭീഷണന്റെ രക്ഷണം, ഹനുമാന്റെയും അംഗദന്റെയും സേവനം — എല്ലാ സഹായികളും അവരവരുടെ സ്ഥാനത്തു നിലകൊള്ളുന്നു; ഈ വ്യവസ്ഥ രാമന്റെ നേതൃത്വത്തിന്റെ ഫലമാണ്.

Then the best of the Raghus spoke harsh words to the ocean. "Today, great sea, I will dry you up, underworld and all. Ocean, when my arrows have burnt up your waters and you lie parched, your creatures dead, a great heap of dust will rise in your place. When my bow's rain of arrows has dried you up, the monkeys will walk to the far shore on foot. Home of dānavas, for all your searching you do not recognise my manhood or my valour; now you will learn from me what torment is." Though Lakṣmaṇa and the sages had held him back in the previous sarga, the ocean's silence rouses Rāma's anger again. His words are a declaration of resolve, their future tenses, "today", "they will go", "you will learn", showing how firm he is. Calling the ocean "home of dānavas" condemns it as the shelter of the asuras. The picture of a heap of dust is especially fearsome: the fathomless treasury of waters will become a dry, dusty waste. Rāma is ready not merely to punish the ocean but to destroy its very nature. Its silence is an insult to his entreaty, so now he sets conciliation aside and turns to force, and his words are like a declaration of war. "For all your searching you do not recognise my valour" is full of irony: the ocean is famed for knowing everything, yet it does not know Rāma's manhood, and so Rāma means to show it plainly.

So saying, the mighty Rāma charged an arrow like Brahmā's rod with the Brahmā weapon, set it on his excellent bow and drew. As Rāghava suddenly drew the bow, heaven and earth seemed to split apart and the mountains shook. Darkness covered the world and the quarters could no longer be seen; lakes and rivers were at once thrown into turmoil. The moon and sun came together aslant with the constellations, and the sky, though lit by the sun's rays, was covered in darkness and lit up by hundreds of meteors, while thunderclaps of unequalled sound rolled out of the sky. Lines of divine winds blew with swelling force; the wind broke trees, drove the clouds on again and again, shattered mountain peaks and broke off summits. Great massed clouds in the sky roared and loosed lightning fires and great thunderbolts. Visible beings cried out with the thunder, and invisible beings gave a terrifying cry. Overpowered, creatures lay prostrate; terrified, they trembled and quaked, and from fear they could not stir. Then, with its creatures, its waves, its serpents and its rākṣasas, the great ocean suddenly surged with terrible force and, though it was no flood of the world's dissolution, overran its shore by a yojana. But Rāma, slayer of enemies, did not give way before the lord of rivers and streams as it rose and overran its bounds. The power of the Brahmā weapon is felt at every level of creation: the planets in the sky, the clouds and winds in the air, the mountains and trees on earth, the ocean and rivers in the waters, all thrown into disorder. The moon and sun meeting aslant is a portent of calamity. The ocean overrunning its shore is a sign of its fear, not its pride. The Brahmā weapon is the supreme weapon of all, to be used only in the direst need, and by turning it on the ocean Rāma shows that its contempt is as grave to him as a crisis. The world is shaken by the mere drawing of the bow, before the arrow has even been loosed, the poet's way of showing Rāma's power at its height: his resolve alone is enough. The portents come in order, first heard, the sound of heaven and earth splitting; then seen, the darkness and the lost quarters; then felt, the wind; and finally the terror of every creature. Both visible and invisible beings are stricken, men and beasts as well as spirits and yakṣas, and fear takes three forms in them: some lie down, some tremble, some cannot move. Yet when the ocean breaks its bounds Rāma stands firm; nature is shaken, but he is not, and this steadiness of mind runs through the whole Yuddha Kāṇḍa. The ocean's overrunning its shore is like its last struggle, after which it yields. The arrow like Brahmā's rod is as inescapable as Yama's staff, and once it was set to the bow even the gods were afraid, for it could bring about the dissolution of creation itself. So the Ocean comes not only to save itself but to save the worlds, and in the end Rāma's anger serves the good of the world: the ocean makes way and the world is protected.

Then out of the middle of the sea the Ocean himself rose, as the sun rises from the great mountain of dawn or from Meru. He appeared with serpents of blazing mouths about him, glossy as beryl, adorned with ornaments of gold, wearing red garlands and red garments, his eyes like lotus petals, and on his head a heavenly wreath of every kind of flower. Adorned with ornaments of gold and refined gold and with the finest ornaments of gems born of himself, he shone like the Himālaya adorned with its many minerals. On his broad chest, in the middle of a single-strand necklace, he wore a trembling, white-gleaming gem, a brother to the Kaustubha. With his masses of waves whirling, thronged with clouds and winds, surrounded by the rivers led by Gaṅgā and Sindhu, his great crocodiles tossed up and his serpents and rākṣasas in turmoil, the mighty lord Ocean came forward with the lovely river-goddesses of many forms, first addressed the mighty Rāma, and then, with joined palms, spoke to Rāghava, who stood with the arrow in his hand. The Ocean is described like a god: not merely a mass of water but a deity in bodily form. The gems "born of himself" mean that he is adorned with his own jewels, for he is the source of gems; and the Kaustubha too came out of the churning of the ocean, so the gem on his chest is fittingly called its brother. The rivers come with him like wives following their husband, Gaṅgā and Sindhu foremost among them. His rising is likened to sunrise: as the sun rises out of darkness, the Ocean rises from the churning waters, and after the darkness of the previous verses comes light. His red garlands and garments are a festive dress, a sign not of anger but of respect. He first greets Rāma and only then speaks with joined palms, keeping the proper order of courtesy, and the arrow still set in Rāma's hand makes plain why he fears. The Ocean's appearance is the heart of the sarga, with anger and turmoil before it and resolution after. The poet describes him at length, recalling the description of Rāma's arm in the previous sarga; both are adorned with ornaments and radiant with greatness, so that the scene seems a meeting of equals, though the Ocean comes humbly. The serpents who were tormented by the arrows now come with him, calmed. The gems and pearls show the wealth of the treasury of jewels, and the rivers attending him show his lordship.

The Ocean said: "Gentle Rāghava, earth, wind, sky, water and light keep to their own nature, following their eternal course. It is my nature too to be fathomless and impassable; to become fordable would be a perversion of it. This I tell you. Neither from desire nor greed nor fear, son of a king, could I ever make still my waters, teeming as they are with crocodiles and sharks. But I will arrange a means by which you can cross, and I will bear it; the crocodiles will not attack while the army is crossing. Rāma, I will make it like dry land for the monkeys to cross." There is philosophy in the Ocean's words: the five great elements do not give up their own nature, and depth is the ocean's nature. So he will not abandon his nature, yet he shows a way to accomplish Rāma's purpose, and the conflict of duties is neatly resolved: the law of nature is kept, and Rāma's aim achieved. His promise that the crocodiles will not strike is especially apt, since for an army crossing the sea its creatures are the greatest danger. He addresses Rāma as "gentle one", asking for peace. He does not admit any weakness in himself but upholds his own nature, and then promises help, a wise middle way.

Then Rāma said to him: "Hear me, home of Varuṇa: this great arrow never fails. Into what region shall I loose it?" Hearing Rāma's words and seeing that great arrow, the mighty Ocean said to Rāghava: "To my north there is a holy place called Drumakulya, as famous in the world as you are. Many robbers of terrible looks and deeds live there, sinners led by the Ābhīras, and they drink my water. I cannot bear the sinful touch of those evildoers. Let this excellent arrow of yours strike home there, Rāma." Hearing the great Ocean's words, Rāma loosed that blazing arrow at the place the Ocean had shown. The spot where the arrow fell, shining like the thunderbolt, became famous on earth as the desert of Marukāntāra. Pierced by the shaft, the earth roared, and from the mouth of that wound water gushed up from the netherworld. That well became famous as Vraṇa, "the wound", and the water that rises from it without ceasing looks like sea water. There was a terrible sound of splitting, and with the fall of that arrow the waters in the hollows dried up, and from then on the place was famous in the three worlds as the desert of Marukāntāra. When he had dried up that hollow, Rāma, son of Daśaratha, wise and godlike in valour, gave the desert a boon: that it would be good for cattle, little troubled by disease, rich in fruits, roots and juices, abounding in ghee and milk, fragrant and full of healing herbs. Endowed with these many virtues by Rāma's boon, the desert became an auspicious road. When that hollow had been burnt, the Ocean, lord of rivers, spoke again to Rāghava, who knew all the śāstras. Here Rāma's sense of right shows itself twice over: the unfailing arrow is aimed at a land of sinners, not at the innocent, and the very place struck he then makes pleasant again with a boon, so that punishment and grace go together. The story of how the desert came to be is woven in here as well. A problem is neatly solved: once the Brahmā weapon has been set to the bow it must not be wasted, for never failing is its nature. Rāma asks the Ocean where to loose it, honouring the Ocean and keeping the weapon's law at once. The Ocean names the target himself, Drumakulya in his north, where robbers drink his water, so that his grievance is removed and Rāma's weapon finds its mark; and in saying the place is "as famous as you", the Ocean also praises Rāma. The arrow split the earth and water rose from below, the well called "the wound" whose water is like the sea's, and after that the land's pools dried and it became desert. Rāma's compassion shows again: he does not leave the stricken land cursed but grants it a boon, good for cattle, free of disease, rich in fruits and roots, in ghee and milk, fragrant and full of herbs, qualities the desert really has, for herding is easy there, disease is rare and healing plants are many; so legend and geography meet. "An auspicious road" means the land became pleasant for travellers. The moral is clear too: those who take what belongs to another by force meet the punishment of heaven, and the robbers who drank the ocean's water saw their own land dried up. But after punishment comes grace, the ideal of a king's duty. Rāma is called wise and godlike in valour, joining knowledge with strength.

The Ocean said: "Gentle one, this is Nala, son of Viśvakarman, glorious, favoured with a boon by his father, and as able as Viśvakarman himself. Let this energetic monkey build a bridge across me, and I will bear it up; he is just like his father." With these words the Ocean vanished. Then Nala, best of monkeys, rose and said to the mighty Rāma: "Relying on my father's power, I will build a bridge across the wide home of sea-monsters; the great Ocean has spoken the truth. In this world, I think, the rod is the best thing a man has; a curse on forbearance, conciliation and gifts towards the ungrateful. This terrible ocean gave Rāghava a way across only out of fear of the rod, and because it wished to see the building of the bridge. On Mount Mandara Viśvakarman gave my mother a boon: 'Goddess, you will have a son equal to me.' I am his own son, equal to Viśvakarman. The great Ocean has reminded me of it and has spoken truly; unasked, I would not have proclaimed my own merits to you. I am able to build a bridge across Varuṇa's home, so let the bulls among monkeys build it this very day." Nala's words mix modesty with ability: he had not spoken of his gifts before, for praising oneself unasked is unbecoming. The Ocean introduces him because Nala would not speak of his own merits, and "just like his father" means that his father's craftsmanship has passed to the son. His praise of the rod is almost an echo of Rāma's earlier words, and his saying that the ocean made way only for fear of punishment confirms that Rāma's anger in the previous sarga was justified. The story of the boon given to his mother on Mandara shows the divine nature of his birth. His modesty, "unasked I would not have spoken", adds to his greatness: he had kept silent, and speaks only now that the Ocean has reminded him. "This very day" shows his urgency: no time must be lost. Viśvakarman is the craftsman of the gods, and his son, though born a monkey, has his father's skill; it suggests that the gods themselves had taken birth as monkeys to help Rāma, as the Bāla Kāṇḍa tells. Nala's confidence, "I am able", is not pride but a true knowledge of his own powers.

Then, sent off by Rāma, the bulls among monkeys sprang joyfully into the great forest on every side in hundreds of thousands. Those leaders of the monkey hosts, huge as mountains, broke down trees and dragged them to the sea. With sāl and aśvakarṇa, dhava and bamboo, kuṭaja, arjuna, palm, tilaka and tiniśa, with bilva, saptaparṇa and flowering karṇikāra, with mango and aśoka trees, the monkeys filled the ocean. Lifting trees with their roots and without, like the banners raised for Indra's festival, the best of the monkeys carried them off; palms, pomegranate bushes, coconut and vibhītaka trees, karīra, bakula and nimba they gathered from all sides. The huge and mighty monkeys uprooted rocks as big as elephants, and mountains, and hauled them along with machines. The water flung up by the hurled mountains rose into the sky and fell back again, and the falling mountains churned up the ocean on every side. Others held lines stretched out a hundred yojanas long. Nala built a great bridge in the midst of the lord of rivers and streams, and the monkeys of terrible deeds worked on it with him. Some held measuring rods, others gathered materials. Putting Rāma's command before everything, monkeys in their hundreds bound it together with cloud-like, mountain-like masses, with grass and timber, and with trees whose tips were in flower. Seizing rocks like mountains and mountain peaks and running to and fro, the monkeys looked like dānavas, and as rocks were hurled and mountains flung down, a tumultuous sound arose in the great ocean. The long list of trees shows how widely the monkeys laboured, and it recalls the forest wealth of southern India. The lines, rods and machines point to an engineer's organisation of the work: measuring, setting posts and means of carrying. The monkeys are "joyful": they do not count their toil but work with delight. The trees raised like Indra's banners bring to mind the tall poles lifted at Indra's festival, and give the scene a festive air. The building is not mere dumping of rocks but ordered work: measuring with lines, fixing with rods, binding with grass and timber, covering with flowering trees. Nala stands in the middle directing, while the others bring the materials; each monkey knows his job, some trees, some rocks, some lines, some rods, and Nala is the one craftsman with the rest as his helpers. So knowledge and labour together make even the impossible possible. The water leaping up and falling back shows how huge the rocks were. The monkeys look like dānavas in strength and size, not in nature, and the tumult of sound lets us hear the speed of the whole work. Everything is done at Rāma's command: the monkeys act not on their own whim but on their master's order. And the Ocean's promise, "I will bear it up", comes true, for the rocks and mountains do not sink but stand as a bridge; the mountains hauled by machines also show the monkeys' skill with contrivances.

On the first day the monkeys, huge as elephants, working joyfully and in haste, made fourteen yojanas. On the second day the mighty leapers, terrible in body, swiftly made twenty yojanas; on the third, working in haste, the huge monkeys made twenty-one yojanas in the sea; on the fourth, with great speed, they made twenty-two more; and on the fifth day the swift-working monkeys made twenty-three yojanas, reaching as far as Mount Suvela. So Nala, the glorious and mighty son of Viśvakarman, best of monkeys, built a bridge across the ocean just as his father would have done. That fair and splendid bridge Nala built across the home of sea-monsters shone like the path of Svāti in the sky. Then the gods with the gandharvas, the siddhas and the supreme sages came and stood in the sky, eager to see the wonder, and the gods and gandharvas gazed at Nala's bridge, ten yojanas wide and a hundred long, so hard to build. The monkeys leapt and bounded and roared, and all beings saw that inconceivable, overwhelming, wondrous, hair-raising bridging of the ocean. Building the bridge, those thousands of crores of mighty monkeys crossed to the far shore of the great sea. Wide, well made, splendid, with a good surface and firmly set, the great bridge shone in the ocean like the parting in a woman's hair. The day's lengths, fourteen, twenty, twenty-one, twenty-two and twenty-three yojanas, add up to a hundred, matching the bridge's length. The daily figures grow as practice makes the monkeys faster, as it does with any skilled workmen, and each day the monkeys are described anew, joyful and elephant-sized, terrible in body and mighty, huge, of great speed, swift-working, so that all their qualities are shown in turn. On the fifth day the bridge reaches Mount Suvela, close to Laṅkā, where Rāma will later camp. The bridge's beauty is compared to the path of Svāti, as the Milky Way shines across the sky with its stars, and to the parting of a woman's hair dividing the sea in two, a lovely image. The gods, gandharvas, siddhas and sages look on from the sky, for this deed is a wonder even to the gods; they come at the end of the fifth day, when the work is done, to see the result rather than the process. The four words, inconceivable, overwhelming, wondrous and hair-raising, describe the feelings of those who watch. The thousands of crores of monkeys is an exaggeration, but it conveys how vast the army was. The bridge's five qualities, wide, well made, splendid, with a good surface and firmly set, prove the builder's skill; its good surface means that it was level, so that the army could walk across with ease, and its width of ten yojanas was needed to bear so great an army. Nala is again said to have built "just as his father would", and the Ocean's words have come true.

Then on the far shore of the sea Vibhīṣaṇa, mace in hand, stood with his ministers, ready to strike down the enemy. Sugrīva said to Rāma, whose valour is true: "Mount Hanumān, and let Lakṣmaṇa mount Aṅgada. This ocean, home of sea-monsters, is vast, hero; these two monkeys who travel through the sky will carry you both." So glorious, righteous Rāma went at the head of the army, bow in hand, with Lakṣmaṇa and Sugrīva. Some monkeys went along the middle of the bridge and others along its sides; some plunged into the water, others kept to the path, and some flew through the sky like Garuḍa. With its great roar the terrible monkey host drowned the ocean's own terrible, rising roar as it crossed. Having crossed by Nala's bridge, the army encamped at the king's command on a shore rich in roots, fruit and water. Seeing that marvellous and difficult deed of Rāghava's, the gods with the siddhas, cāraṇas and great sages at once came to Rāma and consecrated him one by one with most auspicious waters. "Conquer your enemies, god among men; rule the earth and its oceans for endless years": with many such auspicious words they honoured Rāma. Vibhīṣaṇa had gone ahead to the far shore to guard the army, since as a rākṣasa he knew the enemy's ways. Sugrīva's offer is for Rāma's and Lakṣmaṇa's comfort, as the bridge is long and walking it would be wearying, and Hanumān and Aṅgada, who travel through the sky, are swift. Rāma goes at the head of the army, for a leader is always in front. The monkeys cross in three ways, by the bridge, through the water and through the air, showing their many powers, and the army's roar outdoes even the sea's, proof of their spirit. The far shore, rich in fruit, roots and water, is fit for the army's camp. The gods' consecration of Rāma acknowledges his divinity, a blessing of victory before the war has even begun. They call him "god among men", a god in human form, and the blessing "rule the earth and its oceans" is especially fitting: he who has mastered the ocean deserves to be king of the sea-girt earth. "For endless years" wishes him a long reign, a wish fulfilled in the Uttara Kāṇḍa. So the sarga of the bridge ends with a promise of victory before the fighting begins. Sugrīva's help, Vibhīṣaṇa's guard, the service of Hanumān and Aṅgada: every helper stands in his proper place, and that order is the fruit of Rāma's leadership.