शुकस्य मोचनानन्तरं राघवः सागरवेलायां दर्भान् आस्तीर्य प्राङ्मुखः अञ्जलिं बद्ध्वा महोदधिम् उद्दिश्य प्रतिशिश्ये। अरिसूदनः सः भुजङ्गभोगाभं बाहुम् उपधानं कृतवान्। कविः तं बाहुं विस्तरेण वर्णयति — पुरा जातरूपमयैः भूषणैः, मणिकाञ्चनकेयूरैः मुक्ताप्रवरभूषणैः च भूषितः; परमनारीणां भुजैः अनेकधा अभिमृष्टः; चन्दनागुरुभिः सेवितः, बालसूर्यप्रकाशैः चन्दनैः उपशोभितः; शयने सीतायाः उत्तमाङ्गेन शोभितः; तक्षकस्य भोगः इव, गङ्गाजलेन निषेवितः; संयुगे युगसंकाशः, शत्रूणां शोकवर्धनः, सुहृदां नन्दनः, सागरान्तं व्याप्य आश्रयदायकः; सव्यं धनुः अस्यता ज्याघातेन विहतत्वक्; महापरिघसंनिभः; गोसहस्रप्रदाता। एवं दक्षिणः रामः दक्षिणं महान्तं भुजम् उपधाय ‘अद्य सागरस्य तरणं मम मरणं वा भविष्यति’ इति निश्चयं कृतवान्। इति धृतिं कृत्वा महाबाहुः प्रयतः नियतः मुनिः इव विधिवत् महोदधिम् अधिशिश्ये। अस्य वर्णनस्य उद्देश्यः विरोधदर्शनम् — यः बाहुः राजभोगैः सीतायाः स्पर्शेन च शोभितः आसीत्, सः अद्य कुशेषु भूमौ उपधानम्। तस्मिन् एव बाहौ दानं शौर्यं रक्षणं च त्रयम् अपि स्थितम्। ‘दक्षिणो दक्षिणम्’ इति श्लेषेण रामस्य दाक्षिण्यं बाहोः दक्षिणत्वं च युगपत् सूच्यते। तपस्विनः इव शयनं तस्य संकल्पस्य दार्ढ्यं दर्शयति। अत्र कविः रामस्य जीवनस्य द्वे अवस्थे एकस्मिन् एव बाहौ दर्शयति। अयोध्यायां राजकुमारस्य भोगमयं जीवनम् — भूषणानि, चन्दनम्, अगुरु, सीतायाः सहवासः। युद्धभूमौ क्षत्रियस्य कठोरं जीवनम् — ज्याघातेन कठिना त्वक्, परिघसमं बलम्, शत्रूणां शोकः। दानधर्मस्य स्मरणम् अपि — गोसहस्रप्रदाता सः बाहुः। एतेषु सर्वेषु गुणेषु सत्सु अपि रामः अद्य विनयेन भूमौ शेते, महोदधिं प्रति याचकः इव। ‘सीतायाः उत्तमाङ्गेन शोभितं पुरा’ इति वचनं विशेषतः करुणम् — यस्मिन् बाहौ सीता पूर्वं शिरः स्थापयति स्म, तस्मिन् एव बाहौ अद्य रामः सीतायाः अन्वेषणार्थं शेते। ‘पुरा’ इति पदस्य त्रिवारम् आवृत्तिः गतस्य सुखस्य स्मृतिं दृढीकरोति। ‘तरणं मरणं वा’ इति निश्चये रामस्य संकल्पः पूर्णः — अर्धमार्गे निवर्तनं नास्ति। ‘सागरस्य वा’ इति पाठे तु सागरस्य एव मरणम् इति अर्थः अपि गम्यते — यदि सः मार्गं न ददाति तर्हि शोषणम्। एवं विनये अपि दृढता निहिता।

कुशास्तीर्णे महीतले सुप्तस्य नियमात् अप्रमत्तस्य तस्य रामस्य तिस्रः निशाः अभिजग्मतुः। नयज्ञः धर्मवत्सलः सः त्रिरात्रम् उषितः सरितां पतिं सागरम् उपासत। तथापि मन्दः सागरः रामस्य रूपं न अदर्शयत्, प्रयतेन रामेण यथार्हम् अभिपूजितः अपि। अत्र रामस्य नीतिः स्पष्टा — प्रथमं साम एव प्रयोक्तव्यम्; विभीषणस्य उपदेशानुसारं सः समुद्रं शरणं गतवान्। ‘मन्दः’ इति विशेषणेन कविः सागरस्य उपेक्षां जडतां च निन्दति। तिस्रः रात्रयः इति नियमस्य पूर्णता; ततः परं क्रोधः अपि धर्म्यः। सः शयानः अपि जागरूकः — ‘अप्रमत्तस्य’ इति पदेन तस्य नियमपालने सावधानता सूच्यते। उपवासेन सह शयनं प्रायोपवेशनस्य रूपम्, यत् प्राचीनकाले याचनायाः परमं साधनम् आसीत्। रामः राजा अपि सन् सागरं पूज्यं मत्वा यथार्हं पूजयति; तथापि जडः सागरः उपेक्षते। एतेन अग्रे क्रोधस्य न्याय्यता स्थाप्यते — रामः न सहसा क्रुद्धः, अपितु त्रिरात्रं प्रतीक्ष्य।

ततः समुद्रस्य उपरि क्रुद्धः रक्तान्तलोचनः रामः समीपस्थं शुभलक्षणं लक्ष्मणम् इदम् उवाच — ‘समुद्रस्य अवलेपः पश्य, यः स्वयं न दर्शयति। प्रशमः क्षमा आर्जवं प्रियवादिता च — एते सतां गुणाः निर्गुणेषु जनेषु असामर्थ्यफलाः भवन्ति; ते तान् अशक्तिं मन्यन्ते। आत्मप्रशंसिनं दुष्टं धृष्टं विपरिधावकं सर्वत्र उत्सृष्टदण्डं नरं लोकः सत्करोति। लक्ष्मण, अस्मिन् लोके साम्ना कीर्तिः न प्राप्यते, न यशः, न रणमूर्धनि जयः। अद्य मम बाणैः निर्भग्नैः मकरैः निरुद्धतोयं मकरालयं सर्वतः प्लवद्भिः पश्य। भोगिनां भिन्नान् भोगान्, मत्स्यानां महाभोगान्, करिणां करान्, सशङ्खशुक्तिकाजालं समीनमकरं समुद्रं च पश्य। अद्य महता युद्धेन समुद्रं परिशोषयिष्ये। क्षमया समायुक्तं माम् अयं मकरालयः असमर्थं जानाति; ईदृशे जने क्षमां धिक्। साम्ना मम पुरतः सागरः आत्मनः रूपं न दर्शयति।’ अत्र रामस्य वचनं लोकव्यवहारस्य कटुं सत्यं कथयति — दुष्टाः दण्डम् एव मानयन्ति, न विनयम्। क्षमा गुणः, परन्तु पात्रे एव। ‘धिक् क्षमाम्’ इति वचनं क्षमायाः निन्दा न, अपितु अपात्रे क्षमायाः निन्दा। समीपस्थः लक्ष्मणः एव श्रोता, यतः सः रामस्य सर्वेषु निर्णयेषु सहचरः। रामस्य वचने सूक्ष्मः नीतिविचारः अस्ति — गुणाः स्वभावतः शुभाः, परन्तु तेषां फलं पात्रानुसारम्। सज्जने क्षमा प्रेम जनयति, दुर्जने तु अवज्ञाम्। लोकः दण्डधरं सत्करोति — एतत् रामस्य स्वमतं न, अपितु लोकस्य दुर्भाग्यपूर्णा रीतिः इति तेन निर्दिष्टम्। ततः सः समुद्रस्य भावि दशां चित्रयति — मकराः भिन्नाः, नागानां भोगाः छिन्नाः, मत्स्याः उत्प्लुताः, करिणां कराः विच्छिन्नाः, शङ्खशुक्तयः विकीर्णाः। एवं सः लक्ष्मणं भाविनं दृश्यं पूर्वम् एव दर्शयति। ‘पश्य’ इति क्रियापदस्य पुनः पुनः प्रयोगः वचनस्य वेगं वर्धयति।

‘सौमित्रे, चापम् आशीविषोपमान् शरान् च आनय। समुद्रं शोषयिष्यामि; प्लवंगमाः पद्भ्याम् एव परं तीरं यान्तु। अद्य क्रुद्धः अक्षोभ्यम् अपि सागरं क्षोभयिष्यामि। वेलासु कृतमर्यादं सहस्रोर्मिसमाकुलं वरुणालयं सायकैः निर्मर्यादं करिष्यामि; महादानवसंकुलं महार्णवं क्षोभयिष्ये।’ सागरस्य मर्यादा वेला एव; रामः तां भङ्क्तुम् उद्यतः — सः सृष्टेः नियमम् अपि विपर्यस्तुं समर्थः इति भावः। ‘पद्भ्यां यान्तु’ इति वाक्ये सेतोः अपि आवश्यकता न इति रामस्य आत्मविश्वासः। रामः चापस्य आनयनं लक्ष्मणम् एव आदिशति — सः तस्य सर्वकार्येषु सहायः। ‘अक्षोभ्यम् अपि क्षोभयिष्यामि’ इति विरोधालङ्कारः रामस्य अप्रतिहतं सामर्थ्यं दर्शयति। सागरः अक्षोभ्यः इति लोकप्रसिद्धिः; रामः तां प्रसिद्धिम् अपि भङ्क्तुं समर्थः। महादानवसंकुलम् इति विशेषणेन तस्य गर्भस्थाः शक्तयः अपि रामस्य लक्ष्यम् इति सूच्यते।

एवम् उक्त्वा धनुष्पाणिः क्रोधेन विस्फारितेक्षणः दुर्धर्षः रामः युगान्ताग्निः इव ज्वलन् बभूव। घोरं धनुः सम्पीड्य शरैः जगत् कम्पयित्वा शतक्रतुः वज्राणि इव उग्रान् विशिखान् मुमोच। ते तेजसा ज्वलन्तः महावेगाः सायकोत्तमाः वित्रस्तपन्नगं समुद्रस्य जलं प्राविशन्। समीनमकरः समुद्रस्य महान् तोयवेगः समारुतरवः महाघोरः बभूव। महोर्मिमालाभिः विततः शङ्खशुक्तिभिः समावृतः महोदधिः सहसा सधूमः परिवृत्तोर्मिः च आसीत्। दीप्तास्याः दीप्तलोचनाः पन्नगाः, पातालतलवासिनः महावीर्याः दानवाः च व्यथिताः अभवन्। सिन्धुराजस्य सनक्रमकराः विन्ध्यमन्दरसंकाशाः ऊर्मयः सहस्रशः समुत्पेतुः। आघूर्णिततरङ्गौघः सम्भ्रान्तोरगराक्षसः उद्वर्तितमहाग्राहः वरुणालयः सघोषः अभवत्। अत्र कविः क्षोभं क्रमेण वर्धयति — प्रथमं बाणप्रवेशः, ततः तोयवेगः, ततः धूमः, ततः पातालवासिनां पीडा, अन्ते पर्वताकाराः तरङ्गाः। सधूमत्वं बाणानाम् अग्नितेजसः फलम्। समुद्रस्य अन्तःस्थाः जीवाः अपि रामस्य क्रोधेन कम्पिताः, न केवलं जलम्। ‘युगान्ताग्निः इव’ इति उपमा प्रलयस्य स्मरणं कारयति; ‘वज्राणि इव शतक्रतुः’ इति इन्द्रस्य वृत्रयुद्धम्। एवं द्वाभ्याम् उपमाभ्यां रामस्य क्रोधस्य दैवं प्रलयकारि च रूपं सूच्यते। अस्मिन् वर्णने कविः शब्दानां गाम्भीर्येण ध्वनिम् अपि अनुकरोति — ‘आघूर्णिततरङ्गौघः सम्भ्रान्तोरगराक्षसः’ इति दीर्घसमासाः तरङ्गाणां वेगम् इव वहन्ति। पन्नगाः दानवाः राक्षसाः च पातालवासिनः — रामस्य बाणाः पृथिव्याः अधोलोकम् अपि व्याकुलयन्ति। ऊर्मयः विन्ध्यमन्दराभ्यां तुलिताः — एकः भूमौ स्थितः पर्वतः, अपरः मन्थनकाले समुद्रम् एव मथितवान्; अतः मन्दरस्मरणम् अमृतमन्थनस्य स्मृतिम् अपि जनयति। परन्तु सागरः अद्यापि स्वयं न प्रकटितः — क्षोभः एव तस्य प्रतिक्रिया।

ततः उग्रवेगं अप्रमेयं धनुः प्रकर्षमाणं विनिःश्वसन्तं राघवं सौमित्रिः उत्पत्य ‘मा मा’ इति उक्त्वा तस्य धनुः आललम्बे — ‘एतेन विना अपि वीरतमस्य तव कार्यम् अद्य उदधेः सम्पत्स्यते। भवद्विधाः क्रोधवशं न यान्ति; भवान् दीर्घं साधुवृत्तं पश्यतु।’ तथा अन्तरिक्षे अन्तर्हितैः ब्रह्मर्षिभिः सुरर्षिभिः च ‘कष्टम्’ इति ब्रुवद्भिः ‘मा मा’ इति महता स्वरेण शब्दः कृतः। लक्ष्मणः सामान्यतः क्रोधनः, परन्तु अत्र सः एव रामं शमयति — भ्रातोः भूमिकाः विपर्यस्ताः। ऋषीणां ‘कष्टम्’ इति वचनं लोकनाशस्य भयं सूचयति; एवं अग्रिमसर्गे सागरस्य आगमनाय भूमिका सिद्धा। लक्ष्मणस्य वाक्यं संक्षिप्तं परन्तु गम्भीरम् — ‘भवद्विधाः क्रोधवशं न यान्ति’। एतेन सः रामं तस्य एव स्वभावं स्मारयति; रामः क्रोधस्य स्वामी, न दासः। ‘दीर्घं पश्यतु’ इति दूरदृष्टेः उपदेशः — समुद्रस्य नाशेन सर्वे जलचराः लोकाः च नश्येयुः, तत् अनर्थकरम्। ‘एतद् विना अपि कार्यं सम्पत्स्यते’ इति आश्वासनं भविष्यस्य सूचना — सागरः स्वयम् आगमिष्यति। ऋषयः अन्तर्हिताः एव वदन्ति, न दृश्यन्ते; तेषां ‘मा मा’ इति शब्दः लक्ष्मणस्य ‘मा मा’ इति शब्देन सह प्रतिध्वनिः इव।

శుకుని విడిపించిన తరువాత రాఘవుడు సముద్రతీరంలో దర్భలు పరచి, తూర్పుకు ముఖం పెట్టి, దోసిలి జోడించి, మహాసముద్రుని ఉద్దేశించి పడుకున్నాడు. శత్రుసంహారకుడైన ఆయన సర్పశరీరం వంటి తన బాహువును తలగడగా చేసుకున్నాడు. కవి ఆ బాహువును విస్తారంగా వర్ణిస్తాడు — పూర్వం అది బంగారు ఆభరణాలతో, మణులూ బంగారమూ పొదిగిన కేయూరాలతో, శ్రేష్ఠమైన ముత్యాల ఆభరణాలతో అలంకరించబడింది; ఉత్తమ స్త్రీల చేతులచేత అనేకసార్లు స్పృశించబడింది; చందనమూ అగరూ పూయబడింది, బాలసూర్యుని కాంతి గల చందనంతో శోభించింది; పడకలో సీత శిరస్సుతో శోభించింది; తక్షకుని శరీరంలా ఉంది, గంగాజలంతో సేవించబడింది; యుద్ధంలో కాడిమానులా ఉంది, శత్రువుల శోకాన్ని పెంచేది, మిత్రులకు ఆనందం కలిగించేది, సముద్రపర్యంతం వ్యాపించి ఆశ్రయం ఇచ్చేది; ఎడమ చేతితో ధనుస్సు ప్రయోగించేటప్పుడు అల్లెతాడు దెబ్బలకు దాని చర్మం కాయలు కట్టింది; గొప్ప పరిఘ వంటిది; వేలాది గోవులను దానం చేసినది. ఇలా దక్షుడైన రాముడు తన గొప్ప కుడి బాహువును తలగడగా చేసుకుని ‘ఈ రోజు సముద్రాన్ని దాటడమో, నా మరణమో జరుగుతుంది’ అని నిశ్చయించుకున్నాడు. ఇలా ధైర్యం చిక్కబట్టుకుని ఆ మహాబాహువు, నియమనిష్ఠుడై, ఏకాగ్రచిత్తుడై, మునిలా విధిప్రకారం మహాసముద్రుని ఎదుట పడుకున్నాడు. ఈ వర్ణన ఉద్దేశం వైరుధ్యాన్ని చూపడం — రాజభోగాలతో, సీత స్పర్శతో శోభించిన బాహువు ఈ రోజు నేలపై దర్భలలో తలగడ అయింది. ఆ బాహువులోనే దానం, శౌర్యం, రక్షణ — మూడూ నిలిచి ఉన్నాయి. ‘దక్షిణో దక్షిణమ్’ అనే శ్లేషతో రాముని దాక్షిణ్యమూ బాహువు కుడిదనమూ ఒకేసారి సూచించబడ్డాయి. తపస్వి వలె పడుకోవడం ఆయన సంకల్ప దార్ఢ్యాన్ని చూపుతుంది. ఇక్కడ కవి రాముని జీవితంలోని రెండు దశలను ఒకే బాహువులో చూపిస్తాడు. అయోధ్యలో రాజకుమారుని భోగమయ జీవితం — ఆభరణాలు, చందనం, అగరు, సీత సహవాసం. యుద్ధభూమిలో క్షత్రియుని కఠిన జీవితం — అల్లెతాడు దెబ్బలతో గట్టిపడిన చర్మం, పరిఘ వంటి బలం, శత్రువుల శోకం. దానధర్మపు స్మరణ కూడా ఉంది — ఆ బాహువు వేలాది గోవులను దానం చేసినది. ఈ గుణాలన్నీ ఉన్నప్పటికీ రాముడు ఈ రోజు వినయంతో నేలపై పడుకున్నాడు, మహాసముద్రుని ఎదుట యాచకునిలా. ‘సీతాయాః ఉత్తమాంగేన శోభితం పురా’ (పూర్వం సీత శిరస్సుతో శోభించినది) అనే మాట మరీ కరుణాపూర్ణమైనది — సీత పూర్వం ఏ బాహువుపై తల వాల్చేదో, అదే బాహువుపై ఈ రోజు రాముడు సీతను వెతకడం కోసం పడుకున్నాడు. ‘పురా’ (పూర్వం) అనే పదం మూడుసార్లు ఆవృత్తి కావడం గడిచిన సుఖపు స్మృతిని దృఢం చేస్తుంది. ‘తరణం మరణం వా’ (దాటడమో మరణమో) అనే నిశ్చయంలో రాముని సంకల్పం సంపూర్ణం — సగంలో వెనుదిరగడం లేదు. ‘సాగరస్య వా’ అనే పాఠంలో అయితే సాగరునికే మరణం అనే అర్థం కూడా వస్తుంది — అతడు దారి ఇవ్వకపోతే శోషణం. ఇలా వినయంలో కూడా దృఢత్వం నిహితమై ఉంది.

దర్భలు పరచిన నేలపై పడుకుని, నియమంలో ఏమరుపాటు లేకుండా ఉన్న ఆ రామునికి మూడు రాత్రులు గడిచిపోయాయి. నీతిజ్ఞుడూ ధర్మవత్సలుడూ అయిన ఆయన మూడు రాత్రులు అక్కడే ఉండి నదులకు పతి అయిన సాగరుని ఉపాసించాడు. అయినప్పటికీ, నియమనిష్ఠుడైన రాముడు యథోచితంగా పూజించినా, మందుడైన సాగరుడు రామునికి తన రూపాన్ని చూపలేదు. ఇక్కడ రాముని నీతి స్పష్టం — మొదట సామమే ప్రయోగించాలి; విభీషణుని ఉపదేశం ప్రకారం ఆయన సముద్రుని శరణు కోరాడు. ‘మందః’ (మందుడు) అనే విశేషణంతో కవి సాగరుని ఉపేక్షనూ జడత్వాన్నీ నిందిస్తాడు. మూడు రాత్రులతో నియమం పూర్తవుతుంది; ఆ తరువాత కోపం కూడా ధర్మసమ్మతమే. పడుకుని ఉన్నా ఆయన జాగరూకుడే — ‘అప్రమత్తస్య’ (ఏమరుపాటు లేనివాని) అనే పదంతో నియమపాలనలో ఆయన జాగ్రత్త సూచించబడింది. ఉపవాసంతో కూడిన ఈ శయనం ప్రాయోపవేశ రూపమే, ప్రాచీనకాలంలో అది యాచనకు పరమసాధనం. రాముడు రాజు అయినప్పటికీ సాగరుని పూజ్యునిగా భావించి యథోచితంగా పూజిస్తాడు; అయినా జడుడైన సాగరుడు ఉపేక్షిస్తాడు. దీనితో రాబోయే కోపం న్యాయమైనదని స్థాపించబడుతుంది — రాముడు హఠాత్తుగా కోపించలేదు, మూడు రాత్రులు ఎదురుచూసిన తరువాతే.

అప్పుడు సముద్రునిపై కోపించి, ఎర్రబడిన కనుకొనలు గల రాముడు దగ్గరలో ఉన్న శుభలక్షణుడైన లక్ష్మణునితో ఇలా అన్నాడు: ‘తనంతట తాను కనిపించని ఈ సముద్రుని గర్వాన్ని చూడు. శాంతి, క్షమ, ఋజుత్వం, ప్రియంగా మాట్లాడటం — సత్పురుషుల ఈ గుణాలు గుణహీనుల విషయంలో అసమర్థతగానే ఫలిస్తాయి; వారు వాటిని అశక్తిగా భావిస్తారు. తనను తాను పొగడుకునే, దుష్టుడైన, ధృష్టుడైన, అటూ ఇటూ పరుగెత్తే, అంతటా దండాన్ని ప్రయోగించే మనిషినే లోకం సత్కరిస్తుంది. లక్ష్మణా, ఈ లోకంలో సామంతో కీర్తి లభించదు, యశస్సు లభించదు, యుద్ధరంగంలో జయమూ లభించదు. ఈ రోజు నా బాణాలతో ముక్కలైన మొసళ్ళు అన్నివైపులా తేలుతూ నీటిని అడ్డుకుంటున్న మకరాలయాన్ని చూడు. పాముల తెగిన శరీరాలనూ, చేపల పెద్ద శరీరాలనూ, ఏనుగుల తొండాలనూ, శంఖాలూ ముత్యపుచిప్పల సమూహాలూ చేపలూ మొసళ్ళూ గల సముద్రాన్నీ చూడు. ఈ రోజు గొప్ప యుద్ధంతో సముద్రాన్ని పూర్తిగా ఇంకింపజేస్తాను. క్షమతో కూడిన నన్ను ఈ మకరాలయుడు అసమర్థునిగా భావిస్తున్నాడు; ఇలాంటివాని పట్ల క్షమకు ధిక్కారం. సామంతో నా ఎదుట సాగరుడు తన రూపాన్ని చూపడం లేదు.’ ఇక్కడ రాముని మాట లోకవ్యవహారంలోని కఠోర సత్యాన్ని చెబుతుంది — దుష్టులు దండాన్నే గౌరవిస్తారు, వినయాన్ని కాదు. క్షమ గుణమే, కాని పాత్రుల విషయంలోనే. ‘ధిక్ క్షమామ్’ (క్షమకు ధిక్కారం) అనే మాట క్షమను నిందించడం కాదు, అపాత్రుల పట్ల క్షమను నిందించడం. దగ్గర ఉన్న లక్ష్మణుడే శ్రోత, ఎందుకంటే రాముని నిర్ణయాలన్నిటిలో అతడు సహచరుడు. రాముని మాటలో సూక్ష్మమైన నీతివిచారం ఉంది — గుణాలు స్వభావరీత్యా శుభమైనవే, కాని వాటి ఫలం పాత్రను బట్టి ఉంటుంది. సజ్జనుని విషయంలో క్షమ ప్రేమను పుట్టిస్తుంది, దుర్జనుని విషయంలో మాత్రం అవజ్ఞను. లోకం దండధారిని సత్కరిస్తుంది — ఇది రాముని స్వంత అభిప్రాయం కాదు, లోకంలోని దురదృష్టకరమైన రీతి అని ఆయన నిర్దేశించాడు. తరువాత ఆయన సముద్రపు భావిదశను చిత్రిస్తాడు — మొసళ్ళు ముక్కలవుతాయి, నాగుల శరీరాలు తెగుతాయి, చేపలు ఎగిరిపడతాయి, ఏనుగుల తొండాలు తెగుతాయి, శంఖాలూ ముత్యపుచిప్పలూ చెల్లాచెదురవుతాయి. ఇలా ఆయన రాబోయే దృశ్యాన్ని లక్ష్మణునికి ముందుగానే చూపిస్తాడు. ‘పశ్య’ (చూడు) అనే క్రియాపదపు పునఃపునః ప్రయోగం మాటకు వేగాన్ని పెంచుతుంది.

‘సౌమిత్రీ, ధనుస్సునూ విషసర్పాల వంటి బాణాలనూ తీసుకురా. సముద్రాన్ని ఇంకింపజేస్తాను; వానరులు కాలినడకనే ఆవలి తీరానికి వెళ్ళుదురుగాక. ఈ రోజు కోపించిన నేను కలత పెట్టలేని సాగరాన్ని కూడా కల్లోలపరుస్తాను. తీరాలలో మర్యాదను నిలుపుకున్న, వేలాది అలలతో నిండిన వరుణాలయాన్ని బాణాలతో మర్యాదలేనిదిగా చేస్తాను; మహాదానవులతో నిండిన మహాసముద్రాన్ని కల్లోలపరుస్తాను.’ సాగరానికి మర్యాద తీరమే; రాముడు దానిని భంగం చేయడానికి సిద్ధమయ్యాడు — సృష్టి నియమాన్ని కూడా తలకిందులు చేయగల సమర్థుడని భావం. ‘పద్భ్యాం యాంతు’ (కాలినడకనే వెళ్ళుదురుగాక) అనే వాక్యంలో సేతువు కూడా అవసరం లేదనే రాముని ఆత్మవిశ్వాసం ఉంది. ధనుస్సు తీసుకురమ్మని రాముడు లక్ష్మణునికే ఆదేశిస్తాడు — అతడు ఆయన అన్ని కార్యాలలో సహాయకుడు. ‘అక్షోభ్యమ్ అపి క్షోభయిష్యామి’ (కలత పెట్టలేనిదానిని కూడా కల్లోలపరుస్తాను) అనే విరోధాలంకారం రాముని అప్రతిహత సామర్థ్యాన్ని చూపుతుంది. సాగరం అక్షోభ్యమని లోకప్రసిద్ధి; రాముడు ఆ ప్రసిద్ధిని కూడా భంగం చేయగల సమర్థుడు. ‘మహాదానవసంకులమ్’ (మహాదానవులతో నిండినది) అనే విశేషణంతో దాని గర్భంలోని శక్తులు కూడా రాముని లక్ష్యమేనని సూచించబడింది.

ఇలా చెప్పి, ధనుస్సు చేతబట్టి, కోపంతో విప్పారిన కళ్ళు గల, ఎదిరించరాని రాముడు యుగాంతాగ్నిలా జ్వలించాడు. భయంకరమైన ధనుస్సును గట్టిగా వంచి, బాణాలతో జగత్తును కంపింపజేస్తూ, శతక్రతువు వజ్రాలను విడిచినట్టు ఉగ్రమైన బాణాలను విడిచాడు. తేజస్సుతో జ్వలిస్తున్న, మహావేగం గల ఆ ఉత్తమ బాణాలు పాములు భయపడిపోయిన సముద్రజలంలో ప్రవేశించాయి. చేపలతో, మొసళ్ళతో కూడిన సముద్రపు గొప్ప జలవేగం గాలి హోరుతో కలిసి మహాభయంకరంగా మారింది. పెద్ద పెద్ద అలల వరుసలతో విస్తరించిన, శంఖాలూ ముత్యపుచిప్పలూ కప్పిన మహాసముద్రం హఠాత్తుగా పొగతో నిండి, అలలు సుడులు తిరిగాయి. జ్వలించే ముఖాలూ జ్వలించే కళ్ళూ గల పాములూ, పాతాళంలో నివసించే మహావీర్యవంతులైన దానవులూ బాధపడ్డారు. సింధురాజు యొక్క, మొసళ్ళతో నక్రాలతో కూడిన, వింధ్య మందర పర్వతాల వంటి అలలు వేలాదిగా పైకి లేచాయి. సుడులు తిరిగే అలల ప్రవాహంతో, కలవరపడిన నాగులతో రాక్షసులతో, పైకి ఎగసిన మహామొసళ్ళతో వరుణాలయం ఘోషించింది. ఇక్కడ కవి క్షోభను క్రమంగా పెంచుతాడు — మొదట బాణప్రవేశం, తరువాత జలవేగం, తరువాత పొగ, తరువాత పాతాళవాసుల బాధ, చివరగా పర్వతాకారపు అలలు. పొగ రావడం బాణాల అగ్నితేజస్సు ఫలితం. సముద్రంలోని జీవులు కూడా రాముని కోపానికి కంపించాయి, నీరు మాత్రమే కాదు. ‘యుగాంతాగ్నిరివ’ (యుగాంతాగ్నిలా) అనే ఉపమ ప్రళయాన్ని స్మరింపజేస్తుంది; ‘వజ్రాణీవ శతక్రతుః’ (శతక్రతువు వజ్రాలను వలె) అనేది ఇంద్రుని వృత్రయుద్ధాన్ని. ఇలా రెండు ఉపమలతో రాముని కోపపు దైవిక, ప్రళయకారక రూపం సూచించబడింది. ఈ వర్ణనలో కవి పదాల గాంభీర్యంతో ధ్వనిని కూడా అనుకరిస్తాడు — ‘ఆఘూర్ణితతరంగౌఘః సంభ్రాంతోరగరాక్షసః’ వంటి దీర్ఘసమాసాలు అలల వేగాన్నే మోసుకువస్తున్నట్టుంటాయి. పాములూ దానవులూ రాక్షసులూ పాతాళవాసులు — రాముని బాణాలు భూమి కింది లోకాన్ని కూడా కలవరపరుస్తాయి. అలలను వింధ్య మందరాలతో పోల్చారు — ఒకటి భూమిపై ఉన్న పర్వతం, మరొకటి మథనకాలంలో సముద్రాన్నే మథించినది; కాబట్టి మందరుని స్మరణ అమృతమథనపు స్మృతిని కూడా కలిగిస్తుంది. కాని సాగరుడు ఇప్పటికీ తనంతట తాను ప్రత్యక్షం కాలేదు — క్షోభే అతని ప్రతిక్రియ.

అప్పుడు ఉగ్రవేగం గల, అప్రమేయమైన ధనుస్సును లాగుతూ నిట్టూరుస్తున్న రాఘవుని దగ్గరకు సౌమిత్రి ఒక్కుదుటున వచ్చి, ‘వద్దు, వద్దు’ అంటూ ఆయన ధనుస్సును పట్టుకున్నాడు: ‘ఇది లేకుండానే వీరులలో శ్రేష్ఠుడవైన నీ కార్యం ఈ రోజు సముద్రుని వల్ల నెరవేరుతుంది. నీ వంటివారు కోపానికి వశులు కారు; నీవు దీర్ఘకాలికమైన సద్వర్తనను చూడు.’ అలాగే అంతరిక్షంలో అదృశ్యంగా ఉన్న బ్రహ్మర్షులూ దేవర్షులూ ‘అయ్యో’ అంటూ, ‘వద్దు, వద్దు’ అని గొప్ప స్వరంతో శబ్దం చేశారు. సాధారణంగా లక్ష్మణుడు కోపిష్ఠి, కాని ఇక్కడ అతడే రాముని శాంతపరుస్తాడు — సోదరుల పాత్రలు తారుమారయ్యాయి. ఋషుల ‘కష్టమ్’ (అయ్యో) అనే మాట లోకనాశనపు భయాన్ని సూచిస్తుంది; ఇలా తరువాతి సర్గలో సాగరుడు రావడానికి భూమిక సిద్ధమవుతుంది. లక్ష్మణుని వాక్యం సంక్షిప్తమైనదైనా గంభీరమైనది — ‘నీ వంటివారు కోపానికి వశులు కారు’. దీనితో అతడు రామునికి ఆయన స్వభావాన్నే గుర్తుచేస్తాడు; రాముడు కోపానికి యజమాని, దాసుడు కాడు. ‘దీర్ఘం పశ్యతు’ (దూరం చూడు) అనేది దూరదృష్టికి ఉపదేశం — సముద్రం నశిస్తే జలచరాలన్నీ, లోకాలూ నశిస్తాయి, అది అనర్థకరం. ‘ఇది లేకుండానే కార్యం నెరవేరుతుంది’ అనే ఆశ్వాసన భవిష్యత్తుకు సూచన — సాగరుడు తానే వస్తాడు. ఋషులు అదృశ్యంగానే మాట్లాడతారు, కనిపించరు; వారి ‘వద్దు, వద్దు’ అనే శబ్దం లక్ష్మణుని ‘వద్దు, వద్దు’ అనే శబ్దానికి ప్రతిధ్వనిలా ఉంది.

சுகனை விடுவித்த பின், ராகவன் கடற்கரையில் தர்ப்பைப் புல்லை விரித்து, கிழக்கு நோக்கி, கைகூப்பிப் பெருங்கடலை நோக்கிப் படுத்தான். பகைவரை அழிப்பவனான அவன் நாகத்தின் உடல் போன்ற தன் கையைத் தலையணையாக்கிக்கொண்டான். கவி அந்தக் கையை விரிவாக வருணிக்கிறார் — முன்பு பொன்னாலான அணிகலன்களாலும், மணியும் பொன்னும் இழைத்த தோள்வளைகளாலும், சிறந்த முத்தணிகளாலும் அலங்கரிக்கப்பட்டது; உயர்குலப் பெண்டிரின் கைகளால் பலமுறை தீண்டப்பட்டது; சந்தனத்தாலும் அகிலாலும் பூசப்பட்டது, இளஞ்சூரியனின் ஒளி போன்ற செஞ்சந்தனத்தால் அழகுற்றது; படுக்கையில் சீதையின் தலையால் அழகு பெற்றது; தக்ஷகனின் உடல் போன்றது, கங்கை நீரால் நீராட்டப்பட்டது; போரில் நுகத்தடி போன்றது, பகைவர்களின் துயரத்தை வளர்ப்பது, நண்பர்களை மகிழ்விப்பது, கடல் எல்லைவரை பரவி அடைக்கலம் தருவது; இடக்கையால் வில்லை எய்யும்போது நாணின் அடியால் தோல் காய்ப்பேறியது; பெரிய இரும்புத் தண்டம் போன்றது; ஆயிரம் பசுக்களைக் கொடையாகத் தந்தது. இவ்வாறு வள்ளலான ராமன் தன் பெரிய வலக்கையைத் தலையணையாக்கிக்கொண்டு, ‘இன்று கடலைக் கடப்பேன், அல்லது என் மரணம் நிகழும்’ என்று உறுதி பூண்டான். இவ்வாறு மனத்தை உறுதிப்படுத்திக்கொண்டு, நீண்ட கைகளுடைய அவன் தூய்மையுடன், புலனடக்கத்துடன், முனிவரைப் போல முறைப்படி பெருங்கடலின் அருகே படுத்தான். இந்த வருணனையின் நோக்கம் முரணைக் காட்டுவதே — அரச இன்பங்களாலும் சீதையின் தீண்டலாலும் அழகு பெற்றிருந்த கை இன்று தர்ப்பையின் மேல் தரையில் தலையணையாக இருக்கிறது. அதே கையில் கொடை, வீரம், காத்தல் மூன்றும் நிலைகொண்டுள்ளன. ‘தக்ஷிணோ தக்ஷிணம்’ என்ற சிலேடையால் ராமனின் வள்ளன்மையும் (தாக்ஷிண்யம்) கையின் வலப்புறத் தன்மையும் ஒருசேரச் சுட்டப்படுகின்றன. தவசியைப் போலப் படுத்தல் அவனுடைய உறுதியின் வலிமையைக் காட்டுகிறது. இங்கே கவி ராமனின் வாழ்க்கையின் இரண்டு நிலைகளையும் ஒரே கையில் காட்டுகிறார். அயோத்தியில் அரசகுமாரனின் இன்பம் நிறைந்த வாழ்க்கை — அணிகலன்கள், சந்தனம், அகில், சீதையின் உடனுறைவு. போர்க்களத்தில் க்ஷத்திரியனின் கடுமையான வாழ்க்கை — நாணின் அடியால் காய்ப்பேறிய தோல், இரும்புத் தண்டத்துக்கு நிகரான வலிமை, பகைவர்களின் துயரம். கொடையறத்தின் நினைவும் உண்டு — அந்தக் கை ஆயிரம் பசுக்களைக் கொடுத்தது. இத்தனை சிறப்புகள் இருந்தும் ராமன் இன்று பணிவுடன் தரையில் படுக்கிறான், பெருங்கடலிடம் இரப்பவன் போல. ‘முன்பு சீதையின் தலையால் அழகு பெற்றது’ என்ற சொல் தனிப்பட நெகிழ்ச்சியானது — எந்தக் கையில் சீதை முன்பு தலை வைத்தாளோ, அதே கையில் இன்று ராமன் சீதையைத் தேடும் பொருட்டுப் படுக்கிறான். ‘புரா’ (முன்பு) என்ற சொல் மும்முறை வருவது கடந்துபோன இன்பத்தின் நினைவை உறுதிப்படுத்துகிறது. ‘கடத்தல் அல்லது மரணம்’ என்ற உறுதியில் ராமனின் சங்கல்பம் முழுமையானது — பாதி வழியில் திரும்புதல் இல்லை. ‘ஸாகரஸ்ய வா’ (அல்லது கடலின்) என்ற பாடத்தில், கடலுக்கே மரணம் என்ற பொருளும் கிடைக்கிறது — அது வழிவிடாவிட்டால் வற்றச் செய்வது. இவ்வாறு பணிவிலும் உறுதி மறைந்திருக்கிறது.

தர்ப்பை விரித்த தரையில் படுத்து, நோன்பில் சிறிதும் தவறாத அந்த ராமனுக்கு மூன்று இரவுகள் கழிந்தன. நீதி அறிந்தவனும் அறத்தை நேசிப்பவனுமான அவன் மூன்று இரவுகள் தங்கி, ஆறுகளின் தலைவனான கடலை வழிபட்டான். ஆயினும் மந்தமான கடல், தூய்மையுடைய ராமனால் தகுந்தபடி வழிபடப்பட்டும், ராமனுக்குத் தன் உருவைக் காட்டவில்லை. இங்கே ராமனின் நீதிமுறை தெளிவாகிறது — முதலில் இன்சொல்லையே (சாமத்தையே) பயன்படுத்த வேண்டும்; விபீஷணனின் அறிவுரைப்படி அவன் கடலிடம் அடைக்கலம் புகுந்தான். ‘மந்தமான’ என்ற அடைமொழியால் கவி கடலின் புறக்கணிப்பையும் சடத்தன்மையையும் பழிக்கிறார். மூன்று இரவுகள் என்பது நோன்பின் நிறைவு; அதன் பின் சினமும் அறத்துக்கு உட்பட்டதே. படுத்திருந்தபோதும் அவன் விழிப்புடன் இருந்தான் — ‘அப்ரமத்தஸ்ய’ (தவறாதவனுக்கு) என்ற சொல்லால் நோன்பைக் கடைப்பிடிப்பதில் அவனுடைய கவனம் சுட்டப்படுகிறது. உண்ணாநோன்போடு படுத்திருப்பது ‘பிராயோபவேசனம்’ என்ற நோன்பின் வடிவம்; அது பண்டைக் காலத்தில் இரத்தலின் உச்சமான வழியாக இருந்தது. ராமன் அரசனாக இருந்தும் கடலை வழிபடத் தக்கதாகக் கருதித் தகுந்தபடி வழிபடுகிறான்; ஆயினும் சடமான கடல் புறக்கணிக்கிறது. இதனால் அடுத்து வரும் சினத்தின் நியாயம் நிலைநாட்டப்படுகிறது — ராமன் திடீரென்று சினம் கொள்ளவில்லை, மூன்று இரவுகள் காத்திருந்த பின்னரே.

பிறகு கடலின் மீது சினம் கொண்டு, ஓரங்கள் சிவந்த கண்களுடைய ராமன், அருகில் இருந்த நல்லிலக்கணங்கள் உடைய லக்ஷ்மணனிடம் இவ்வாறு சொன்னான்: ‘தானே தோன்றாத இந்தக் கடலின் செருக்கைப் பார். அமைதி, பொறுமை, நேர்மை, இனிய சொல் — சான்றோரின் இந்தப் பண்புகள் பண்பற்ற மனிதர்களிடம் வலிமையின்மை என்ற பயனையே தருகின்றன; அவர்கள் இவற்றை இயலாமை என்று கருதுகிறார்கள். தன்னைத் தானே புகழ்பவனும், தீயவனும், துடுக்கானவனும், அங்குமிங்கும் ஓடுபவனும், எங்கும் தண்டத்தை வீசுபவனுமான மனிதனையே உலகம் மதிக்கிறது. லக்ஷ்மணா, இந்த உலகில் இன்சொல்லால் கீர்த்தியும் கிடைப்பதில்லை, புகழும் கிடைப்பதில்லை, போர்முனையில் வெற்றியும் கிடைப்பதில்லை. இன்று என் அம்புகளால் சிதைக்கப்பட்டு எங்கும் மிதக்கும் மகரங்களால் நீர் அடைபட்ட மகரங்களின் உறைவிடமான கடலைப் பார். நாகங்களின் பிளந்த உடல்களையும், மீன்களின் பெரிய உடல்களையும், கடல் யானைகளின் துதிக்கைகளையும், சங்குகளும் சிப்பிகளும் நிறைந்து மீன்களும் மகரங்களும் உள்ள கடலையும் பார். இன்று பெரும் போரால் கடலை வற்றச் செய்வேன். பொறுமையுடைய என்னை இந்த மகரங்களின் உறைவிடம் வலிமையற்றவன் என்று கருதுகிறது; இத்தகையவனிடம் காட்டும் பொறுமைக்கு ஐயோ! இன்சொல்லால் இந்தக் கடல் என் முன் தன் உருவைக் காட்டவில்லை.’ இங்கே ராமனின் சொல் உலக நடைமுறையின் கசப்பான உண்மையைச் சொல்கிறது — தீயவர்கள் தண்டனையையே மதிக்கிறார்கள், பணிவை அல்ல. பொறுமை ஒரு நற்பண்பு, ஆனால் தகுந்தவனிடம் மட்டுமே. ‘பொறுமைக்கு ஐயோ’ என்ற சொல் பொறுமையைப் பழிப்பதல்ல, தகாதவனிடம் காட்டும் பொறுமையைப் பழிப்பதே. அருகில் இருக்கும் லக்ஷ்மணனே கேட்பவன், ஏனெனில் அவன் ராமனின் எல்லா முடிவுகளிலும் உடனிருப்பவன். ராமனின் சொல்லில் நுட்பமான நீதிச் சிந்தனை உள்ளது — பண்புகள் இயல்பாக நல்லவை, ஆனால் அவற்றின் பயன் பெறுபவனைப் பொறுத்தது. நல்லவனிடம் பொறுமை அன்பை உண்டாக்குகிறது, தீயவனிடமோ இகழ்ச்சியை. உலகம் தண்டம் ஏந்தியவனை மதிக்கிறது — இது ராமனின் சொந்தக் கருத்தல்ல, உலகின் துரதிருஷ்டமான வழக்கம் என்று அவன் சுட்டுகிறான். பிறகு அவன் கடலின் வரப்போகும் நிலையைச் சித்திரிக்கிறான் — மகரங்கள் சிதைந்தவை, நாகங்களின் உடல்கள் வெட்டப்பட்டவை, மீன்கள் துள்ளி மேலெழுந்தவை, கடல் யானைகளின் துதிக்கைகள் துண்டிக்கப்பட்டவை, சங்குகளும் சிப்பிகளும் சிதறியவை. இவ்வாறு வரப்போகும் காட்சியை அவன் லக்ஷ்மணனுக்கு முன்கூட்டியே காட்டுகிறான். ‘பார்’ என்ற வினைச்சொல் மீண்டும் மீண்டும் வருவது சொல்லின் வேகத்தைக் கூட்டுகிறது.

‘சௌமித்திரி, வில்லையும் நச்சுப் பாம்புகள் போன்ற அம்புகளையும் கொண்டு வா. கடலை வற்றச் செய்வேன்; வானரர்கள் கால்நடையாகவே அக்கரைக்குச் செல்லட்டும். இன்று சினம் கொண்ட நான் கலக்க முடியாத கடலையும் கலக்குவேன். கரைகளில் எல்லை வகுத்துக்கொண்ட, ஆயிரம் அலைகள் நிறைந்த வருணனின் உறைவிடத்தை அம்புகளால் எல்லையற்றதாக்குவேன்; பெரும் தானவர்கள் நிறைந்த பெருங்கடலைக் கலக்குவேன்.’ கடலின் எல்லை அதன் கரையே; ராமன் அதை உடைக்க முனைகிறான் — அவன் படைப்பின் நியதியையே தலைகீழாக்க வல்லவன் என்பது கருத்து. ‘கால்நடையாகச் செல்லட்டும்’ என்ற வாக்கியத்தில் அணைகூடத் தேவையில்லை என்ற ராமனின் தன்னம்பிக்கை தெரிகிறது. வில்லைக் கொண்டுவரும்படி ராமன் லக்ஷ்மணனுக்கே ஆணையிடுகிறான் — அவன் எல்லாச் செயல்களிலும் ராமனுக்குத் துணை. ‘கலக்க முடியாததையும் கலக்குவேன்’ என்ற முரண் அணி ராமனின் தடுக்க முடியாத வல்லமையைக் காட்டுகிறது. கடல் கலக்க முடியாதது என்பது உலகறிந்த செய்தி; ராமன் அந்தப் புகழையும் உடைக்க வல்லவன். ‘பெரும் தானவர்கள் நிறைந்த’ என்ற அடைமொழியால் அதன் உள்ளே இருக்கும் ஆற்றல்களும் ராமனின் இலக்கு என்று சுட்டப்படுகிறது.

இவ்வாறு சொல்லிவிட்டு, வில்லைக் கையில் ஏந்தி, சினத்தால் விரிந்த கண்களுடைய, வெல்லுதற்கரிய ராமன் ஊழிக்கால நெருப்பைப் போல எரிந்தான். பயங்கரமான வில்லை அழுத்தி வளைத்து, அம்புகளால் உலகை நடுங்கச் செய்து, நூறு வேள்வி செய்த இந்திரன் வஜ்ராயுதங்களை எறிவது போல, கொடிய அம்புகளை எய்தான். ஒளியால் எரியும், பெருவேகமுடைய அந்தச் சிறந்த அம்புகள், பாம்புகள் அஞ்சி நடுங்கிய கடலின் நீருக்குள் புகுந்தன. மீன்களும் மகரங்களும் உடைய கடலின் பெரும் நீர்ப்பெருக்கு காற்றின் ஒலியோடு மிகப் பயங்கரமானதாயிற்று. பெரிய அலை வரிசைகளால் பரவி, சங்குகளாலும் சிப்பிகளாலும் மூடப்பட்ட பெருங்கடல் திடீரென்று புகையுடையதாகவும், சுழலும் அலைகள் உடையதாகவும் ஆயிற்று. எரியும் வாயும் எரியும் கண்களும் உடைய பாம்புகளும், பாதாளத்தில் வாழும் பெருவீரமுடைய தானவர்களும் துன்புற்றார்கள். கடலரசனின் முதலைகளும் மகரங்களும் கூடிய, விந்திய மந்தர மலைகளைப் போன்ற அலைகள் ஆயிரக்கணக்கில் எழுந்தன. சுழலும் அலைத்திரள்களுடன், பாம்புகளும் ராக்ஷசர்களும் கலங்க, பெரிய முதலைகள் புரட்டப்பட, வருணனின் உறைவிடம் பேரொலியுடன் முழங்கியது. இங்கே கவி கலக்கத்தைப் படிப்படியாகப் பெருக்குகிறார் — முதலில் அம்புகள் புகுதல், பிறகு நீர்ப்பெருக்கு, பிறகு புகை, பிறகு பாதாளவாசிகளின் துன்பம், இறுதியில் மலையளவு அலைகள். புகை எழுவது அம்புகளின் நெருப்பொளியின் விளைவு. கடலின் நீர் மட்டுமல்ல, அதனுள் வாழும் உயிர்களும் ராமனின் சினத்தால் நடுங்கின. ‘ஊழிக்கால நெருப்பைப் போல’ என்ற உவமை பிரளயத்தை நினைவூட்டுகிறது; ‘வஜ்ராயுதங்களை எறியும் இந்திரனைப் போல’ என்பது இந்திரன் விருத்திரனோடு செய்த போரை. இவ்வாறு இரண்டு உவமைகளால் ராமனின் சினத்தின் தெய்வீகமான, பிரளயம் போன்ற உருவம் சுட்டப்படுகிறது. இந்த வருணனையில் கவி சொற்களின் கம்பீரத்தால் ஒலியையும் போலச் செய்கிறார் — ‘ஆகூர்ணிததரங்கௌக: ஸம்ப்ராந்தோரகராக்ஷஸ:’ போன்ற நீண்ட தொகைச்சொற்கள் அலைகளின் வேகத்தையே சுமந்து செல்வது போல இருக்கின்றன. பாம்புகளும் தானவர்களும் ராக்ஷசர்களும் பாதாளவாசிகள் — ராமனின் அம்புகள் பூமிக்குக் கீழுள்ள உலகையும் கலக்குகின்றன. அலைகள் விந்திய மந்தர மலைகளோடு ஒப்பிடப்படுகின்றன — ஒன்று நிலத்தில் நிற்கும் மலை, மற்றொன்று பாற்கடல் கடைந்தபோது கடலையே கடைந்தது; ஆகவே மந்தரத்தின் நினைவு அமுதம் கடைந்த நிகழ்ச்சியையும் நினைவூட்டுகிறது. ஆயினும் கடல் இன்னும் தானே வெளிப்படவில்லை — கலக்கம் மட்டுமே அதன் எதிர்வினை.

பிறகு கொடிய வேகமுடைய, அளவிட முடியாத வில்லை இழுத்துக்கொண்டு பெருமூச்சு விட்டுக்கொண்டிருந்த ராகவனை நோக்கி, சௌமித்திரி பாய்ந்து ‘வேண்டாம், வேண்டாம்’ என்று சொல்லி அவனுடைய வில்லைப் பற்றிக்கொண்டான்: ‘இது இல்லாமலேயே வீரர்களில் சிறந்தவனான உன் காரியம் இன்று கடலிடமிருந்து நிறைவேறும். உன்னைப் போன்றவர்கள் சினத்துக்கு வசப்படுவதில்லை; நீ நீண்ட காலம் நிலைக்கும் நல்லொழுக்கத்தைப் பார்.’ அதுபோலவே வானில் மறைந்திருந்த பிரம்மரிஷிகளும் தேவரிஷிகளும் ‘ஐயோ!’ என்று சொல்லிக்கொண்டு ‘வேண்டாம், வேண்டாம்’ என்று உரத்த குரலில் ஒலி எழுப்பினார்கள். லக்ஷ்மணன் பொதுவாகச் சினம் மிக்கவன்; ஆனால் இங்கே அவனே ராமனை அமைதிப்படுத்துகிறான் — உடன்பிறந்தோரின் பாத்திரங்கள் தலைகீழாகின்றன. முனிவர்களின் ‘ஐயோ’ என்ற சொல் உலக அழிவின் அச்சத்தைச் சுட்டுகிறது; இவ்வாறு அடுத்த சர்க்கத்தில் கடல் வருவதற்கான களம் அமைகிறது. லக்ஷ்மணனின் சொல் சுருக்கமானது, ஆனால் ஆழமானது — ‘உன்னைப் போன்றவர்கள் சினத்துக்கு வசப்படுவதில்லை’. இதனால் அவன் ராமனுக்கு அவனுடைய இயல்பையே நினைவூட்டுகிறான்; ராமன் சினத்தின் தலைவன், அடிமை அல்லன். ‘நீண்ட காலத்தைப் பார்’ என்பது தொலைநோக்கின் அறிவுரை — கடல் அழிந்தால் நீர்வாழ் உயிர்களும் உலகங்களும் அழியும்; அது பெருங்கேடு. ‘இது இல்லாமலேயே காரியம் நிறைவேறும்’ என்ற உறுதிமொழி வருங்காலத்தின் சுட்டு — கடல் தானே வரும். முனிவர்கள் மறைந்திருந்தே பேசுகிறார்கள், காணப்படுவதில்லை; அவர்களுடைய ‘வேண்டாம், வேண்டாம்’ என்ற ஒலி லக்ஷ்மணனின் ‘வேண்டாம், வேண்டாம்’ என்ற ஒலியின் எதிரொலி போல உள்ளது.

ಶುಕನನ್ನು ಬಿಡಿಸಿದ ಅನಂತರ ರಾಘವನು ಸಾಗರದ ದಡದಲ್ಲಿ ದರ್ಭೆಗಳನ್ನು ಹಾಸಿ, ಪೂರ್ವಾಭಿಮುಖನಾಗಿ, ಕೈಮುಗಿದು, ಮಹಾಸಾಗರವನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ಮಲಗಿದನು. ಶತ್ರುಸಂಹಾರಕನಾದ ಅವನು ಸರ್ಪದ ದೇಹದಂತಹ ತನ್ನ ತೋಳನ್ನೇ ತಲೆದಿಂಬಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡನು. ಕವಿ ಆ ತೋಳನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅದು ಹಿಂದೆ ಚಿನ್ನದ ಆಭರಣಗಳಿಂದಲೂ, ಮಣಿಕಾಂಚನದ ಕೇಯೂರಗಳಿಂದಲೂ, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮುತ್ತಿನ ಆಭರಣಗಳಿಂದಲೂ ಅಲಂಕೃತವಾಗಿತ್ತು; ಶ್ರೇಷ್ಠ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಕೈಗಳಿಂದ ಅನೇಕ ಬಾರಿ ಸ್ಪರ್ಶಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತ್ತು; ಚಂದನ ಅಗರುಗಳಿಂದ ಲೇಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತ್ತು, ಎಳೆಬಿಸಿಲಿನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಚಂದನದಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು; ಹಾಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ತಲೆಯಿಂದ ಶೋಭಿತವಾಗಿತ್ತು; ತಕ್ಷಕನ ದೇಹದಂತಿದ್ದು ಗಂಗಾಜಲದಿಂದ ಸೇವಿತವಾಗಿತ್ತು; ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನೊಗದಂತೆ ದೃಢವಾದುದು, ಶತ್ರುಗಳ ಶೋಕವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವುದು, ಸ್ನೇಹಿತರನ್ನು ಆನಂದಿಸುವುದು, ಸಾಗರಪರ್ಯಂತ ವ್ಯಾಪಿಸಿ ಆಶ್ರಯ ನೀಡುವುದು; ಎಡಗೈಯಿಂದ ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸುವಾಗ ಹೆದೆಯ ಪೆಟ್ಟಿನಿಂದ ಚರ್ಮ ಗಡುಸಾದುದು; ಮಹಾಪರಿಘದಂತಹುದು; ಸಾವಿರಾರು ಗೋವುಗಳನ್ನು ದಾನಮಾಡಿದುದು. ಹೀಗೆ ದಾಕ್ಷಿಣ್ಯಶಾಲಿಯಾದ ರಾಮನು ತನ್ನ ವಿಶಾಲವಾದ ಬಲತೋಳನ್ನು ತಲೆದಿಂಬಾಗಿಸಿಕೊಂಡು ‘ಇಂದು ಸಾಗರವನ್ನು ದಾಟುವೆನು, ಅಥವಾ ನನಗೆ ಮರಣ’ ಎಂದು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದನು. ಹೀಗೆ ಧೈರ್ಯವನ್ನು ತಾಳಿ ಮಹಾಬಾಹುವು ಸಂಯಮಿಯಾಗಿ, ನಿಯಮಬದ್ಧನಾಗಿ, ಮುನಿಯಂತೆ ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಮಹಾಸಾಗರದ ಬಳಿ ಮಲಗಿದನು. ಈ ವರ್ಣನೆಯ ಉದ್ದೇಶ ವೈರುಧ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುವುದು — ರಾಜಭೋಗಗಳಿಂದಲೂ ಸೀತೆಯ ಸ್ಪರ್ಶದಿಂದಲೂ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದ ತೋಳು ಇಂದು ದರ್ಭೆಯ ಮೇಲೆ ನೆಲದಲ್ಲಿ ತಲೆದಿಂಬಾಗಿದೆ. ಅದೇ ತೋಳಿನಲ್ಲಿ ದಾನ, ಶೌರ್ಯ, ರಕ್ಷಣೆ — ಮೂರೂ ನೆಲೆಸಿವೆ. ‘ದಕ್ಷಿಣೋ ದಕ್ಷಿಣಮ್’ ಎಂಬ ಶ್ಲೇಷದಿಂದ ರಾಮನ ದಾಕ್ಷಿಣ್ಯವೂ ತೋಳಿನ ಬಲಭಾಗತ್ವವೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ. ತಪಸ್ವಿಯಂತೆ ಮಲಗುವುದು ಅವನ ಸಂಕಲ್ಪದ ದೃಢತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ರಾಮನ ಜೀವನದ ಎರಡು ಅವಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಒಂದೇ ತೋಳಿನಲ್ಲಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ರಾಜಕುಮಾರನ ಭೋಗಮಯ ಜೀವನ — ಆಭರಣಗಳು, ಚಂದನ, ಅಗರು, ಸೀತೆಯ ಸಹವಾಸ. ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಕ್ಷತ್ರಿಯನ ಕಠೋರ ಜೀವನ — ಹೆದೆಯ ಪೆಟ್ಟಿನಿಂದ ಗಡುಸಾದ ಚರ್ಮ, ಪರಿಘದಂತಹ ಬಲ, ಶತ್ರುಗಳ ಶೋಕ. ದಾನಧರ್ಮದ ಸ್ಮರಣೆಯೂ ಇದೆ — ಆ ತೋಳು ಸಾವಿರಾರು ಗೋವುಗಳನ್ನು ದಾನಮಾಡಿದುದು. ಈ ಎಲ್ಲ ಗುಣಗಳಿದ್ದರೂ ರಾಮನು ಇಂದು ವಿನಯದಿಂದ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಮಲಗಿದ್ದಾನೆ, ಮಹಾಸಾಗರದ ಮುಂದೆ ಯಾಚಕನಂತೆ. ‘ಸೀತೆಯ ತಲೆಯಿಂದ ಹಿಂದೆ ಶೋಭಿತವಾಗಿದ್ದ’ ಎಂಬ ಮಾತು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಕರುಣಾಜನಕ — ಯಾವ ತೋಳಿನ ಮೇಲೆ ಸೀತೆ ಹಿಂದೆ ತಲೆಯಿಡುತ್ತಿದ್ದಳೋ, ಅದೇ ತೋಳಿನ ಮೇಲೆ ಇಂದು ರಾಮನು ಸೀತೆಯ ಅನ್ವೇಷಣೆಗಾಗಿ ಮಲಗಿದ್ದಾನೆ. ‘ಪುರಾ’ (ಹಿಂದೆ) ಎಂಬ ಪದದ ಮೂರು ಬಾರಿಯ ಪುನರಾವೃತ್ತಿ ಕಳೆದುಹೋದ ಸುಖದ ಸ್ಮೃತಿಯನ್ನು ಗಾಢಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ‘ತರಣಂ ಮರಣಂ ವಾ’ (ದಾಟುವುದು ಅಥವಾ ಮರಣ) ಎಂಬ ನಿಶ್ಚಯದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಸಂಕಲ್ಪ ಪೂರ್ಣವಾಗಿದೆ — ಅರ್ಧದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿರುಗುವ ಮಾತೇ ಇಲ್ಲ. ‘ಸಾಗರಸ್ಯ ವಾ’ ಎಂಬ ಪಾಠದಲ್ಲಾದರೋ ಸಾಗರಕ್ಕೇ ಮರಣ ಎಂಬ ಅರ್ಥವೂ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ — ಅದು ದಾರಿ ಕೊಡದಿದ್ದರೆ ಅದನ್ನು ಬತ್ತಿಸುವುದು. ಹೀಗೆ ವಿನಯದಲ್ಲೂ ದೃಢತೆ ಅಡಗಿದೆ.

ದರ್ಭೆ ಹಾಸಿದ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಮಲಗಿದ್ದ, ನಿಯಮಪಾಲನೆಯಲ್ಲಿ ಎಚ್ಚರದಿಂದಿದ್ದ ಆ ರಾಮನಿಗೆ ಮೂರು ರಾತ್ರಿಗಳು ಕಳೆದವು. ನೀತಿಜ್ಞನೂ ಧರ್ಮವತ್ಸಲನೂ ಆದ ಅವನು ಮೂರು ರಾತ್ರಿ ಅಲ್ಲೇ ಇದ್ದು ನದಿಗಳ ಒಡೆಯನಾದ ಸಾಗರವನ್ನು ಉಪಾಸಿಸಿದನು. ಆದರೂ ಸಂಯಮಿಯಾದ ರಾಮನಿಂದ ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ಪೂಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟರೂ ಮಂದನಾದ ಸಾಗರವು ರಾಮನಿಗೆ ತನ್ನ ರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸಲಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ನೀತಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ — ಮೊದಲು ಸಾಮವನ್ನೇ ಪ್ರಯೋಗಿಸಬೇಕು; ವಿಭೀಷಣನ ಉಪದೇಶದಂತೆ ಅವನು ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಶರಣು ಹೋದನು. ‘ಮಂದಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಕವಿ ಸಾಗರದ ಉಪೇಕ್ಷೆಯನ್ನೂ ಜಡತೆಯನ್ನೂ ನಿಂದಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮೂರು ರಾತ್ರಿಗಳು ಎಂಬುದು ನಿಯಮದ ಪೂರ್ಣತೆ; ಅದರ ಅನಂತರ ಕ್ರೋಧವೂ ಧರ್ಮ್ಯವೇ. ಮಲಗಿದ್ದರೂ ಅವನು ಜಾಗರೂಕನು — ‘ಅಪ್ರಮತ್ತಸ್ಯ’ (ಎಚ್ಚರದಿಂದಿದ್ದವನ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ನಿಯಮಪಾಲನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನ ಜಾಗರೂಕತೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಉಪವಾಸದೊಡನೆ ಮಲಗುವುದು ಪ್ರಾಯೋಪವೇಶನದ ರೂಪ, ಅದು ಪ್ರಾಚೀನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಯಾಚನೆಯ ಪರಮ ಸಾಧನವಾಗಿತ್ತು. ರಾಮನು ರಾಜನಾಗಿದ್ದರೂ ಸಾಗರವನ್ನು ಪೂಜ್ಯನೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ಪೂಜಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆದರೂ ಜಡನಾದ ಸಾಗರವು ಉಪೇಕ್ಷಿಸುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ಮುಂದಿನ ಕ್ರೋಧದ ನ್ಯಾಯಸಮ್ಮತತೆ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ರಾಮನು ಹಠಾತ್ತನೆ ಕೋಪಗೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ, ಮೂರು ರಾತ್ರಿ ಕಾದ ಮೇಲೆಯೇ.

ಆಗ ಸಮುದ್ರದ ಮೇಲೆ ಕೋಪಗೊಂಡ, ಕಣ್ಣಂಚುಗಳು ಕೆಂಪಾದ ರಾಮನು ಹತ್ತಿರದಲ್ಲಿದ್ದ ಶುಭಲಕ್ಷಣನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ತಾನಾಗಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳದ ಸಮುದ್ರದ ಸೊಕ್ಕನ್ನು ನೋಡು. ಶಾಂತಿ, ಕ್ಷಮೆ, ಋಜುತ್ವ, ಪ್ರಿಯವಾದ ಮಾತು — ಸತ್ಪುರುಷರ ಈ ಗುಣಗಳು ಗುಣಹೀನರ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಅಸಾಮರ್ಥ್ಯವೆಂಬ ಫಲವನ್ನೇ ಕೊಡುತ್ತವೆ; ಅವರು ಅವನ್ನು ಅಶಕ್ತಿಯೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ. ತನ್ನನ್ನು ತಾನೇ ಹೊಗಳಿಕೊಳ್ಳುವ, ದುಷ್ಟನಾದ, ಧೃಷ್ಟನಾದ, ಎಲ್ಲೆಡೆ ಓಡಾಡುವ, ಎಲ್ಲರ ಮೇಲೂ ದಂಡ ಪ್ರಯೋಗಿಸುವ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಲೋಕವು ಸತ್ಕರಿಸುತ್ತದೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣಾ, ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಾಮದಿಂದ ಕೀರ್ತಿ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ, ಯಶಸ್ಸು ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ, ರಣರಂಗದ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿ ಜಯವೂ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇಂದು ನನ್ನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಸೀಳಲ್ಪಟ್ಟ ಮೊಸಳೆಗಳು ಎಲ್ಲೆಡೆ ತೇಲುತ್ತಾ ನೀರನ್ನೇ ತಡೆದಿರುವ ಮಕರಾಲಯವನ್ನು ನೋಡು. ಸರ್ಪಗಳ ಸೀಳಿದ ದೇಹಗಳನ್ನೂ, ಮೀನುಗಳ ದೊಡ್ಡ ದೇಹಗಳನ್ನೂ, ಜಲಗಜಗಳ ಸೊಂಡಿಲುಗಳನ್ನೂ, ಶಂಖ-ಚಿಪ್ಪುಗಳ ರಾಶಿಯೊಡನೆ ಮೀನು-ಮೊಸಳೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಸಮುದ್ರವನ್ನೂ ನೋಡು. ಇಂದು ಮಹಾಯುದ್ಧದಿಂದ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಬತ್ತಿಸುವೆನು. ಕ್ಷಮೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ನನ್ನನ್ನು ಈ ಮಕರಾಲಯವು ಅಸಮರ್ಥನೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಿದೆ; ಇಂತಹವನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಕ್ಷಮೆಗೆ ಧಿಕ್ಕಾರ. ಸಾಮದಿಂದ ಸಾಗರವು ನನ್ನ ಮುಂದೆ ತನ್ನ ರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಮಾತು ಲೋಕವ್ಯವಹಾರದ ಕಹಿಸತ್ಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ — ದುಷ್ಟರು ದಂಡವನ್ನೇ ಗೌರವಿಸುತ್ತಾರೆ, ವಿನಯವನ್ನಲ್ಲ. ಕ್ಷಮೆ ಗುಣವೇ, ಆದರೆ ಯೋಗ್ಯ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ. ‘ಧಿಕ್ ಕ್ಷಮಾಮ್’ (ಕ್ಷಮೆಗೆ ಧಿಕ್ಕಾರ) ಎಂಬ ಮಾತು ಕ್ಷಮೆಯ ನಿಂದೆಯಲ್ಲ, ಅಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ತೋರಿಸುವ ಕ್ಷಮೆಯ ನಿಂದೆ. ಹತ್ತಿರದಲ್ಲಿರುವ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೇ ಕೇಳುಗ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ರಾಮನ ಎಲ್ಲ ನಿರ್ಣಯಗಳಲ್ಲೂ ಜೊತೆಗಾರ. ರಾಮನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ ನೀತಿವಿಚಾರವಿದೆ — ಗುಣಗಳು ಸ್ವಭಾವತಃ ಶುಭ, ಆದರೆ ಅವುಗಳ ಫಲ ಪಾತ್ರಕ್ಕನುಸಾರ. ಸಜ್ಜನರಲ್ಲಿ ಕ್ಷಮೆ ಪ್ರೇಮವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ, ದುರ್ಜನರಲ್ಲಾದರೋ ಅವಜ್ಞೆಯನ್ನು. ಲೋಕವು ದಂಡಧಾರಿಯನ್ನು ಸತ್ಕರಿಸುತ್ತದೆ — ಇದು ರಾಮನ ಸ್ವಂತ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಲ್ಲ, ಲೋಕದ ದುರದೃಷ್ಟಕರ ರೀತಿ ಎಂದು ಅವನು ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ಅವನು ಸಮುದ್ರದ ಮುಂದಿನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸೀಳಿದ ಮೊಸಳೆಗಳು, ತುಂಡಾದ ಸರ್ಪದೇಹಗಳು, ಮೇಲಕ್ಕೆ ಚಿಮ್ಮಿದ ಮೀನುಗಳು, ಕತ್ತರಿಸಿದ ಜಲಗಜಗಳ ಸೊಂಡಿಲುಗಳು, ಚದುರಿದ ಶಂಖ-ಚಿಪ್ಪುಗಳು. ಹೀಗೆ ಅವನು ಮುಂದೆ ನಡೆಯಲಿರುವ ದೃಶ್ಯವನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಮೊದಲೇ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಪಶ್ಯ’ (ನೋಡು) ಎಂಬ ಕ್ರಿಯಾಪದದ ಪುನಃಪುನಃ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾತಿನ ವೇಗವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ.

‘ಸೌಮಿತ್ರಿಯೇ, ಬಿಲ್ಲನ್ನೂ ವಿಷಸರ್ಪಗಳಂತಹ ಬಾಣಗಳನ್ನೂ ತಾ. ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಬತ್ತಿಸುವೆನು; ವಾನರರು ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲೇ ಆಚೆಯ ದಡಕ್ಕೆ ಹೋಗಲಿ. ಇಂದು ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ನಾನು ಕ್ಷೋಭೆಗೊಳಿಸಲಾಗದ ಸಾಗರವನ್ನೂ ಕ್ಷೋಭೆಗೊಳಿಸುವೆನು. ದಡಗಳಲ್ಲಿ ಮೇರೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ, ಸಾವಿರಾರು ಅಲೆಗಳಿಂದ ತುಂಬಿರುವ ವರುಣಾಲಯವನ್ನು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಮೇರೆಯಿಲ್ಲದಂತೆ ಮಾಡುವೆನು; ಮಹಾದಾನವರಿಂದ ತುಂಬಿರುವ ಮಹಾರ್ಣವವನ್ನು ಕ್ಷೋಭೆಗೊಳಿಸುವೆನು.’ ಸಾಗರದ ಮೇರೆ ಅದರ ದಡವೇ; ರಾಮನು ಅದನ್ನು ಮುರಿಯಲು ಸಿದ್ಧನಾಗಿದ್ದಾನೆ — ಸೃಷ್ಟಿಯ ನಿಯಮವನ್ನೂ ಅವನು ತಲೆಕೆಳಗು ಮಾಡಬಲ್ಲನು ಎಂಬ ಭಾವ. ‘ಪದ್ಭ್ಯಾಂ ಯಾಂತು’ (ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲೇ ಹೋಗಲಿ) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ಸೇತುವೆಯ ಅಗತ್ಯವೂ ಇಲ್ಲ ಎಂಬ ರಾಮನ ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸವಿದೆ. ಬಿಲ್ಲನ್ನು ತರಲು ರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೇ ಆದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವನು ರಾಮನ ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲೂ ಸಹಾಯಕ. ‘ಅಕ್ಷೋಭ್ಯಮ್ ಅಪಿ ಕ್ಷೋಭಯಿಷ್ಯಾಮಿ’ (ಕ್ಷೋಭೆಗೊಳಿಸಲಾಗದುದನ್ನೂ ಕ್ಷೋಭೆಗೊಳಿಸುವೆನು) ಎಂಬ ವಿರೋಧಾಲಂಕಾರ ರಾಮನ ಅಪ್ರತಿಹತ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಸಾಗರ ಕ್ಷೋಭೆಗೊಳಿಸಲಾಗದ್ದು ಎಂಬುದು ಲೋಕಪ್ರಸಿದ್ಧಿ; ರಾಮನು ಆ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಯನ್ನೂ ಮುರಿಯಬಲ್ಲನು. ‘ಮಹಾದಾನವಸಂಕುಲಮ್’ (ಮಹಾದಾನವರಿಂದ ತುಂಬಿದ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಅದರ ಗರ್ಭದಲ್ಲಿರುವ ಶಕ್ತಿಗಳೂ ರಾಮನ ಗುರಿ ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ.

ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ, ಕೈಯಲ್ಲಿ ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಹಿಡಿದು, ಕೋಪದಿಂದ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಅಗಲಿಸಿದ ದುರ್ಧರ್ಷ ರಾಮನು ಪ್ರಳಯಾಗ್ನಿಯಂತೆ ಜ್ವಲಿಸಿದನು. ಘೋರವಾದ ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಬಗ್ಗಿಸಿ, ಬಾಣಗಳಿಂದ ಜಗತ್ತನ್ನು ನಡುಗಿಸುತ್ತಾ, ಶತಕ್ರತುವಾದ ಇಂದ್ರನು ವಜ್ರಗಳನ್ನು ಬಿಡುವಂತೆ ಉಗ್ರವಾದ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟನು. ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಜ್ವಲಿಸುತ್ತಿದ್ದ, ಮಹಾವೇಗದ ಆ ಉತ್ತಮ ಬಾಣಗಳು ಸರ್ಪಗಳು ಬೆದರಿದ ಸಮುದ್ರದ ನೀರನ್ನು ಹೊಕ್ಕವು. ಮೀನು-ಮೊಸಳೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಸಮುದ್ರದ ಮಹಾಜಲವೇಗವು ಗಾಳಿಯ ಮೊರೆತದೊಡನೆ ಮಹಾಘೋರವಾಯಿತು. ಮಹಾತರಂಗಮಾಲೆಗಳಿಂದ ವ್ಯಾಪಿಸಿದ, ಶಂಖ-ಚಿಪ್ಪುಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾದ ಮಹಾಸಾಗರವು ಹಠಾತ್ತನೆ ಹೊಗೆಯಿಂದ ಕೂಡಿತು, ಅಲೆಗಳು ಸುಳಿಯತೊಡಗಿದವು. ಹೊಳೆಯುವ ಬಾಯಿ, ಹೊಳೆಯುವ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ಸರ್ಪಗಳೂ, ಪಾತಾಳತಲದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಮಹಾವೀರ್ಯರಾದ ದಾನವರೂ ವ್ಯಥೆಗೊಂಡರು. ಸಿಂಧುರಾಜನ ವಿಂಧ್ಯ-ಮಂದರ ಪರ್ವತಗಳಂತಹ ಅಲೆಗಳು ನೆಗಳು-ಮೊಸಳೆಗಳೊಡನೆ ಸಾವಿರಾರು ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಮೇಲೆದ್ದವು. ಸುಳಿಯುವ ತರಂಗಪ್ರವಾಹಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಸರ್ಪಗಳೂ ರಾಕ್ಷಸರೂ ಗಾಬರಿಗೊಂಡಿದ್ದ, ಮಹಾಗ್ರಾಹಗಳು ಮೇಲಕ್ಕೆ ಎಸೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದ ವರುಣಾಲಯವು ಘೋರ ಘೋಷದಿಂದ ಮೊಳಗಿತು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಕ್ಷೋಭೆಯನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮೊದಲು ಬಾಣಗಳ ಪ್ರವೇಶ, ಅನಂತರ ಜಲವೇಗ, ಅನಂತರ ಹೊಗೆ, ಅನಂತರ ಪಾತಾಳವಾಸಿಗಳ ಪೀಡೆ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಪರ್ವತಾಕಾರದ ಅಲೆಗಳು. ಹೊಗೆಯೇಳುವುದು ಬಾಣಗಳ ಅಗ್ನಿತೇಜಸ್ಸಿನ ಫಲ. ಕೇವಲ ನೀರಲ್ಲ, ಸಮುದ್ರದೊಳಗಿನ ಜೀವಿಗಳೂ ರಾಮನ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ನಡುಗಿದವು. ‘ಯುಗಾಂತಾಗ್ನಿಃ ಇವ’ (ಪ್ರಳಯಾಗ್ನಿಯಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಪ್ರಳಯವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ; ‘ವಜ್ರಾಣಿ ಇವ ಶತಕ್ರತುಃ’ (ಇಂದ್ರನು ವಜ್ರಗಳನ್ನು ಬಿಡುವಂತೆ) ಎಂಬುದು ಇಂದ್ರನ ವೃತ್ರಯುದ್ಧವನ್ನು. ಹೀಗೆ ಎರಡು ಉಪಮೆಗಳಿಂದ ರಾಮನ ಕ್ರೋಧದ ದೈವೀ ಮತ್ತು ಪ್ರಳಯಕಾರಿ ರೂಪ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಈ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಕವಿ ಶಬ್ದಗಳ ಗಾಂಭೀರ್ಯದಿಂದ ಧ್ವನಿಯನ್ನೂ ಅನುಕರಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಆಘೂರ್ಣಿತತರಂಗೌಘಃ ಸಂಭ್ರಾಂತೋರಗರಾಕ್ಷಸಃ’ ಎಂಬ ದೀರ್ಘಸಮಾಸಗಳು ಅಲೆಗಳ ವೇಗವನ್ನೇ ಹೊತ್ತು ಸಾಗುವಂತಿವೆ. ಸರ್ಪಗಳು, ದಾನವರು, ರಾಕ್ಷಸರು ಪಾತಾಳವಾಸಿಗಳು — ರಾಮನ ಬಾಣಗಳು ಭೂಮಿಯ ಅಧೋಲೋಕವನ್ನೂ ಕಲಕುತ್ತವೆ. ಅಲೆಗಳನ್ನು ವಿಂಧ್ಯ ಮತ್ತು ಮಂದರಗಳೊಡನೆ ಹೋಲಿಸಲಾಗಿದೆ — ಒಂದು ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ನಿಂತ ಪರ್ವತ, ಇನ್ನೊಂದು ಮಂಥನಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸಮುದ್ರವನ್ನೇ ಕಡೆದದ್ದು; ಆದ್ದರಿಂದ ಮಂದರದ ಸ್ಮರಣೆ ಅಮೃತಮಂಥನದ ಸ್ಮೃತಿಯನ್ನೂ ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಸಾಗರವು ಇನ್ನೂ ಸ್ವತಃ ಪ್ರಕಟವಾಗಿಲ್ಲ — ಕ್ಷೋಭೆಯೇ ಅದರ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ.

ಅನಂತರ ಉಗ್ರವೇಗದ, ಅಳೆಯಲಾಗದ ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಸೆಳೆಯುತ್ತಾ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತಿದ್ದ ರಾಘವನ ಬಳಿಗೆ ಸೌಮಿತ್ರಿಯು ನೆಗೆದು ‘ಬೇಡ, ಬೇಡ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾ ಅವನ ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಹಿಡಿದನು: ‘ಇದಿಲ್ಲದೆಯೂ ವೀರಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ನಿನ್ನ ಕಾರ್ಯ ಇಂದು ಸಾಗರದಿಂದ ಸಿದ್ಧಿಸುವುದು. ನಿನ್ನಂತಹವರು ಕ್ರೋಧಕ್ಕೆ ವಶರಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ನೀನು ದೀರ್ಘವಾದ ಸನ್ನಡತೆಯನ್ನು ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೋ.’ ಹಾಗೆಯೇ ಅಂತರಿಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಅದೃಶ್ಯರಾಗಿದ್ದ ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಗಳೂ ದೇವರ್ಷಿಗಳೂ ‘ಅಯ್ಯೋ ಕಷ್ಟ’ ಎನ್ನುತ್ತಾ ‘ಬೇಡ, ಬೇಡ’ ಎಂದು ದೊಡ್ಡ ಧ್ವನಿಯಲ್ಲಿ ಕೂಗಿದರು. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಕೋಪಿಷ್ಠ, ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಅವನೇ ರಾಮನನ್ನು ಶಮನಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸಹೋದರರ ಪಾತ್ರಗಳು ಅದಲುಬದಲಾಗಿವೆ. ಋಷಿಗಳ ‘ಕಷ್ಟಮ್’ ಎಂಬ ಮಾತು ಲೋಕನಾಶದ ಭಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಹೀಗೆ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸಾಗರನ ಆಗಮನಕ್ಕೆ ಭೂಮಿಕೆ ಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮಾತು ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ, ಆದರೆ ಗಂಭೀರ — ‘ಭವದ್ವಿಧಾಃ ಕ್ರೋಧವಶಂ ನ ಯಾಂತಿ’ (ನಿನ್ನಂತಹವರು ಕ್ರೋಧಕ್ಕೆ ವಶರಾಗುವುದಿಲ್ಲ). ಇದರಿಂದ ಅವನು ರಾಮನಿಗೆ ಅವನದೇ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ರಾಮನು ಕ್ರೋಧದ ಒಡೆಯ, ದಾಸನಲ್ಲ. ‘ದೀರ್ಘಂ ಪಶ್ಯತು’ (ದೀರ್ಘವಾಗಿ ನೋಡು) ಎಂಬುದು ದೂರದೃಷ್ಟಿಯ ಉಪದೇಶ — ಸಮುದ್ರದ ನಾಶದಿಂದ ಎಲ್ಲ ಜಲಚರಗಳೂ ಲೋಕಗಳೂ ನಾಶವಾದಾವು, ಅದು ಅನರ್ಥಕಾರಿ. ‘ಇದಿಲ್ಲದೆಯೂ ಕಾರ್ಯ ಸಿದ್ಧಿಸುವುದು’ ಎಂಬ ಆಶ್ವಾಸನೆ ಭವಿಷ್ಯದ ಸೂಚನೆ — ಸಾಗರನು ತಾನಾಗಿಯೇ ಬರುವನು. ಋಷಿಗಳು ಅದೃಶ್ಯರಾಗಿಯೇ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾರೆ, ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ; ಅವರ ‘ಬೇಡ ಬೇಡ’ ಎಂಬ ಕೂಗು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ‘ಬೇಡ ಬೇಡ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಯಂತಿದೆ.

ശുകനെ മോചിപ്പിച്ചശേഷം രാഘവൻ സാഗരതീരത്ത് ദർഭ വിരിച്ച്, കിഴക്കോട്ടു തിരിഞ്ഞ്, മഹാസമുദ്രത്തെ ഉദ്ദേശിച്ച് കൈകൂപ്പി കിടന്നു. ശത്രുസംഹാരകനായ അവൻ നാഗത്തിന്റെ ഉടൽപോലുള്ള തന്റെ കൈ തലയണയാക്കി. കവി ആ കൈയെ വിസ്തരിച്ചു വർണിക്കുന്നു — പണ്ട് സ്വർണാഭരണങ്ങളാലും മണികളും സ്വർണവും പതിച്ച തോൾവളകളാലും ഉത്തമമായ മുത്താഭരണങ്ങളാലും അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടിരുന്നത്; ശ്രേഷ്ഠസ്ത്രീകളുടെ കൈകളാൽ പലവട്ടം തലോടപ്പെട്ടത്; ചന്ദനവും അകിലും പൂശിയിരുന്നത്, ഉദയസൂര്യനെപ്പോലെ ശോഭിക്കുന്ന ചന്ദനത്താൽ ശോഭിച്ചിരുന്നത്; ശയനത്തിൽ സീതയുടെ ശിരസ്സിനാൽ ശോഭിച്ചിരുന്നത്; തക്ഷകന്റെ ഉടൽപോലെയുള്ളത്, ഗംഗാജലത്താൽ സേവിക്കപ്പെട്ടത്; യുദ്ധത്തിൽ നുകത്തടിപോലെയുള്ളത്, ശത്രുക്കളുടെ ശോകം വർധിപ്പിക്കുന്നത്, സുഹൃത്തുക്കളെ ആനന്ദിപ്പിക്കുന്നത്, സാഗരപര്യന്തം വ്യാപിച്ച് ആശ്രയം നൽകുന്നത്; ഇടതുകൈകൊണ്ടു വില്ലുകുലയ്ക്കുമ്പോൾ ഞാണിന്റെ ആഘാതമേറ്റ് തൊലി തഴമ്പിച്ചത്; വലിയ ഇരുമ്പുലക്കപോലെയുള്ളത്; ആയിരക്കണക്കിനു പശുക്കളെ ദാനം ചെയ്തത്. ഇങ്ങനെ ദക്ഷിണനായ (ഉദാരനായ) രാമൻ തന്റെ വലിയ വലതുകൈ തലയണയാക്കി, ‘ഇന്ന് സാഗരം കടക്കും, അല്ലെങ്കിൽ എന്റെ മരണം’ എന്നു നിശ്ചയിച്ചു. ഇങ്ങനെ ധൈര്യം ഉറപ്പിച്ച്, മഹാബാഹുവായ അവൻ ശുദ്ധനും നിയമനിഷ്ഠനുമായി, മുനിയെപ്പോലെ, യഥാവിധി മഹാസമുദ്രത്തിനരികിൽ കിടന്നു. ഈ വർണനയുടെ ഉദ്ദേശ്യം വൈരുദ്ധ്യം കാണിക്കുകയാണ് — രാജഭോഗങ്ങളാലും സീതയുടെ സ്പർശത്താലും ശോഭിച്ചിരുന്ന ആ കൈ ഇന്ന് ദർഭയിൽ നിലത്തു തലയണയാകുന്നു. ആ കൈയിൽത്തന്നെ ദാനം, ശൗര്യം, രക്ഷണം എന്നീ മൂന്നും കുടികൊള്ളുന്നു. ‘ദക്ഷിണോ ദക്ഷിണം’ എന്ന ശ്ലേഷത്തിലൂടെ രാമന്റെ ദാക്ഷിണ്യവും കൈയുടെ വലതുഭാഗവും ഒരേസമയം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. തപസ്വിയെപ്പോലെയുള്ള ശയനം അവന്റെ സങ്കൽപ്പത്തിന്റെ ദൃഢത കാണിക്കുന്നു. ഇവിടെ കവി രാമന്റെ ജീവിതത്തിലെ രണ്ട് അവസ്ഥകൾ ഒരൊറ്റ കൈയിൽ കാണിക്കുന്നു. അയോധ്യയിൽ രാജകുമാരന്റെ ഭോഗമയമായ ജീവിതം — ആഭരണങ്ങൾ, ചന്ദനം, അകിൽ, സീതയോടൊത്തുള്ള വാസം. യുദ്ധഭൂമിയിൽ ക്ഷത്രിയന്റെ കഠിനജീവിതം — ഞാണാഘാതത്താൽ കട്ടിയായ തൊലി, ഇരുമ്പുലക്കയ്ക്കൊത്ത ബലം, ശത്രുക്കളുടെ ശോകം. ദാനധർമത്തിന്റെ സ്മരണയുമുണ്ട് — ആയിരം പശുക്കളെ ദാനം ചെയ്ത കൈയാണത്. ഈ ഗുണങ്ങളെല്ലാം ഉണ്ടായിട്ടും രാമൻ ഇന്ന് വിനയത്തോടെ നിലത്തു കിടക്കുന്നു, മഹാസമുദ്രത്തോട് യാചകനെപ്പോലെ. ‘സീതയുടെ ശിരസ്സിനാൽ പണ്ടു ശോഭിച്ചിരുന്നത്’ എന്ന വാക്ക് വിശേഷിച്ചും കരുണാർദ്രമാണ് — സീത പണ്ടു തല ചായ്ച്ചിരുന്ന അതേ കൈയിലാണ് ഇന്ന് രാമൻ സീതയെ വീണ്ടെടുക്കാനായി കിടക്കുന്നത്. ‘പുരാ’ (പണ്ട്) എന്ന പദം മൂന്നുതവണ ആവർത്തിക്കുന്നത് കഴിഞ്ഞുപോയ സുഖത്തിന്റെ ഓർമയെ ദൃഢമാക്കുന്നു. ‘തരണം മരണം വാ’ (കടക്കൽ, അല്ലെങ്കിൽ മരണം) എന്ന നിശ്ചയത്തിൽ രാമന്റെ സങ്കൽപം പൂർണമാണ് — പാതിവഴിയിൽ പിന്തിരിയലില്ല. ‘സാഗരസ്യ വാ’ എന്ന പാഠമനുസരിച്ചാണെങ്കിൽ സാഗരത്തിന്റെതന്നെ മരണം എന്ന അർഥവും ലഭിക്കുന്നു — വഴി തരുന്നില്ലെങ്കിൽ വറ്റിക്കൽ. ഇങ്ങനെ വിനയത്തിലും ദൃഢത ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്നു.

ദർഭ വിരിച്ച നിലത്ത് നിയമംമൂലം അശ്രദ്ധയില്ലാതെ കിടന്ന ആ രാമന് മൂന്നു രാത്രികൾ കടന്നുപോയി. നയജ്ഞനും ധർമവത്സലനുമായ അവൻ മൂന്നു രാത്രി അവിടെ കഴിഞ്ഞ് നദികളുടെ പതിയായ സാഗരത്തെ ഉപാസിച്ചു. എന്നിട്ടും മന്ദനായ സാഗരം, ശുദ്ധനായ രാമൻ യഥാവിധി പൂജിച്ചിട്ടും, തന്റെ രൂപം രാമനു കാണിച്ചില്ല. ഇവിടെ രാമന്റെ നീതി വ്യക്തമാണ് — ആദ്യം സാമംതന്നെ പ്രയോഗിക്കണം; വിഭീഷണന്റെ ഉപദേശമനുസരിച്ച് അവൻ സമുദ്രത്തെ ശരണം പ്രാപിച്ചു. ‘മന്ദൻ’ എന്ന വിശേഷണത്താൽ കവി സാഗരത്തിന്റെ ഉപേക്ഷയെയും ജഡതയെയും നിന്ദിക്കുന്നു. മൂന്നു രാത്രി എന്നത് നിയമത്തിന്റെ പൂർണതയാണ്; അതിനുശേഷമുള്ള ക്രോധവും ധർമ്യമാണ്. കിടക്കുമ്പോഴും അവൻ ജാഗരൂകനാണ് — ‘അപ്രമത്തൻ’ എന്ന പദത്താൽ നിയമപാലനത്തിലുള്ള അവന്റെ ശ്രദ്ധ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഉപവാസത്തോടുകൂടിയ ഈ ശയനം പ്രായോപവേശത്തിന്റെ രൂപമാണ്; പ്രാചീനകാലത്ത് യാചനയുടെ പരമമായ മാർഗമായിരുന്നു അത്. രാജാവായിട്ടും രാമൻ സാഗരത്തെ പൂജ്യനായി കരുതി യഥാവിധി പൂജിക്കുന്നു; എന്നിട്ടും ജഡനായ സാഗരം അവഗണിക്കുന്നു. ഇതിലൂടെ തുടർന്നുള്ള ക്രോധത്തിന്റെ ന്യായം സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു — രാമൻ പെട്ടെന്നു കോപിച്ചവനല്ല, മൂന്നു രാത്രി കാത്തിരുന്നശേഷമാണ്.

അനന്തരം സമുദ്രത്തോടു കോപിച്ച്, കണ്ണുകളുടെ കോണുകൾ ചുവന്ന രാമൻ അടുത്തുനിന്ന ശുഭലക്ഷണനായ ലക്ഷ്മണനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘സ്വയം പ്രത്യക്ഷപ്പെടാത്ത ഈ സമുദ്രത്തിന്റെ അഹങ്കാരം നോക്കൂ. ശാന്തി, ക്ഷമ, ആർജവം, പ്രിയവചനം — സജ്ജനങ്ങളുടെ ഈ ഗുണങ്ങൾ ഗുണമില്ലാത്തവരിൽ കഴിവുകേടായി ഫലിക്കുന്നു; അവർ അവയെ ശക്തിയില്ലായ്മയായി കരുതുന്നു. ആത്മപ്രശംസ ചെയ്യുന്നവനും ദുഷ്ടനും ധൃഷ്ടനും എങ്ങും പാഞ്ഞുനടക്കുന്നവനും എല്ലായിടത്തും ദണ്ഡം പ്രയോഗിക്കുന്നവനുമായ മനുഷ്യനെ ലോകം ആദരിക്കുന്നു. ലക്ഷ്മണാ, ഈ ലോകത്തിൽ സാമംകൊണ്ട് കീർത്തി ലഭിക്കുന്നില്ല, യശസ്സും ലഭിക്കുന്നില്ല, യുദ്ധമുഖത്തു ജയവും ലഭിക്കുന്നില്ല. ഇന്ന് എന്റെ ബാണങ്ങളാൽ തകർക്കപ്പെട്ട് എല്ലായിടത്തും പൊങ്ങിയൊഴുകുന്ന മകരങ്ങളാൽ ജലം തടയപ്പെട്ട മകരാലയത്തെ നോക്കൂ. നാഗങ്ങളുടെ മുറിഞ്ഞ ഉടലുകളും മത്സ്യങ്ങളുടെ വലിയ ശരീരങ്ങളും ജലഗജങ്ങളുടെ തുമ്പിക്കൈകളും, ശംഖുകളുടെയും ചിപ്പികളുടെയും കൂട്ടങ്ങളോടും മീനുകളോടും മകരങ്ങളോടുംകൂടിയ സമുദ്രത്തെയും നോക്കൂ. ഇന്ന് വലിയ യുദ്ധംകൊണ്ട് ഞാൻ സമുദ്രത്തെ വറ്റിക്കും. ക്ഷമയോടുകൂടിയ എന്നെ ഈ മകരാലയം കഴിവില്ലാത്തവനായി കരുതുന്നു; ഇത്തരക്കാരോടുള്ള ക്ഷമയ്ക്കു ധിക്കാരം. സാമംകൊണ്ട് സാഗരം എന്റെ മുന്നിൽ തന്റെ രൂപം കാണിക്കുന്നില്ല.’ ഇവിടെ രാമന്റെ വാക്ക് ലോകവ്യവഹാരത്തിന്റെ കയ്പേറിയ സത്യം പറയുന്നു — ദുഷ്ടന്മാർ ദണ്ഡത്തെ മാത്രമേ മാനിക്കൂ, വിനയത്തെയല്ല. ക്ഷമ ഗുണമാണ്, പക്ഷേ അർഹനായവനോടു മാത്രം. ‘ധിക് ക്ഷമാം’ എന്ന വാക്ക് ക്ഷമയുടെ നിന്ദയല്ല, അനർഹനോടുള്ള ക്ഷമയുടെ നിന്ദയാണ്. അടുത്തുനിൽക്കുന്ന ലക്ഷ്മണൻ തന്നെയാണ് ശ്രോതാവ്, കാരണം രാമന്റെ എല്ലാ തീരുമാനങ്ങളിലും അവൻ സഹചാരിയാണ്. രാമന്റെ വാക്കിൽ സൂക്ഷ്മമായ ഒരു നീതിവിചാരമുണ്ട് — ഗുണങ്ങൾ സ്വഭാവത്താൽ ശുഭങ്ങളാണ്, എന്നാൽ അവയുടെ ഫലം പാത്രമനുസരിച്ചാണ്. സജ്ജനത്തിൽ ക്ഷമ സ്നേഹം ജനിപ്പിക്കുന്നു, ദുർജനത്തിലാകട്ടെ അവജ്ഞ. ലോകം ദണ്ഡധാരിയെ ആദരിക്കുന്നു — ഇതു രാമന്റെ സ്വന്തം അഭിപ്രായമല്ല, ലോകത്തിന്റെ നിർഭാഗ്യകരമായ രീതിയാണെന്നാണ് അവൻ ചൂണ്ടിക്കാട്ടുന്നത്. തുടർന്ന് അവൻ സമുദ്രത്തിന്റെ വരാനിരിക്കുന്ന അവസ്ഥ ചിത്രീകരിക്കുന്നു — മകരങ്ങൾ തകർന്ന്, നാഗങ്ങളുടെ ഉടലുകൾ മുറിഞ്ഞ്, മത്സ്യങ്ങൾ പൊങ്ങി, ജലഗജങ്ങളുടെ തുമ്പിക്കൈകൾ അറ്റ്, ശംഖുകളും ചിപ്പികളും ചിതറി. ഇങ്ങനെ വരാനിരിക്കുന്ന ദൃശ്യം അവൻ മുൻകൂട്ടിത്തന്നെ ലക്ഷ്മണനെ കാണിക്കുന്നു. ‘നോക്കൂ’ എന്ന ക്രിയാപദത്തിന്റെ ആവർത്തിച്ചുള്ള പ്രയോഗം വാക്കിന്റെ വേഗം വർധിപ്പിക്കുന്നു.

‘സൗമിത്രേ, വില്ലും വിഷസർപ്പങ്ങൾക്കൊത്ത ശരങ്ങളും കൊണ്ടുവരിക. ഞാൻ സമുദ്രത്തെ വറ്റിക്കും; വാനരന്മാർ കാൽനടയായിത്തന്നെ മറുകരയിലേക്കു പോകട്ടെ. ഇന്ന് കോപിച്ച ഞാൻ ഇളക്കാനാവാത്ത സാഗരത്തെയും ഇളക്കിമറിക്കും. തീരങ്ങളിൽ മര്യാദ നിശ്ചയിക്കപ്പെട്ട, ആയിരക്കണക്കിനു തിരമാലകൾ നിറഞ്ഞ വരുണാലയത്തെ ഞാൻ ശരങ്ങളാൽ മര്യാദയില്ലാത്തതാക്കും; മഹാദാനവന്മാർ നിറഞ്ഞ മഹാർണവത്തെ ഇളക്കിമറിക്കും.’ സാഗരത്തിന്റെ മര്യാദ അതിന്റെ തീരംതന്നെയാണ്; രാമൻ അതു ഭേദിക്കാൻ ഒരുങ്ങുന്നു — സൃഷ്ടിയുടെ നിയമത്തെപ്പോലും തകിടംമറിക്കാൻ അവനു കഴിയും എന്നു ഭാവം. ‘കാൽനടയായി പോകട്ടെ’ എന്ന വാക്യത്തിൽ സേതുപോലും ആവശ്യമില്ല എന്ന രാമന്റെ ആത്മവിശ്വാസമുണ്ട്. വില്ലു കൊണ്ടുവരാൻ രാമൻ ലക്ഷ്മണനോടുതന്നെ ആജ്ഞാപിക്കുന്നു — അവന്റെ എല്ലാ കാര്യങ്ങളിലും അവനാണ് സഹായി. ‘ഇളക്കാനാവാത്തതിനെയും ഇളക്കും’ എന്ന വിരോധാലങ്കാരം രാമന്റെ തടയാനാവാത്ത സാമർഥ്യം കാണിക്കുന്നു. സാഗരം ഇളക്കാനാവാത്തതാണെന്നു ലോകപ്രസിദ്ധി; ആ പ്രസിദ്ധിയെയും ഭേദിക്കാൻ രാമനു കഴിയും. ‘മഹാദാനവസങ്കുലം’ എന്ന വിശേഷണത്താൽ അതിന്റെ ഉള്ളിലുള്ള ശക്തികളും രാമന്റെ ലക്ഷ്യമാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ്, കൈയിൽ വില്ലേന്തി, കോപത്താൽ കണ്ണുകൾ വിടർന്ന, ആർക്കും എതിർക്കാനാവാത്ത രാമൻ യുഗാന്താഗ്നിപോലെ ജ്വലിച്ചു. ഘോരമായ വില്ല് വലിച്ചുകുലച്ച്, ശരങ്ങളാൽ ലോകത്തെ നടുക്കി, ശതക്രതു വജ്രായുധങ്ങൾ എന്നപോലെ ഉഗ്രമായ ബാണങ്ങൾ അവൻ എയ്തു. തേജസ്സാൽ ജ്വലിക്കുന്ന, മഹാവേഗമുള്ള ആ ഉത്തമശരങ്ങൾ, നാഗങ്ങൾ ഭയന്നുവിറച്ച സമുദ്രജലത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. മീനുകളോടും മകരങ്ങളോടുംകൂടിയ സമുദ്രത്തിന്റെ വലിയ ജലപ്രവാഹം കാറ്റിന്റെ ഇരമ്പലോടുകൂടി അതിഘോരമായിത്തീർന്നു. വലിയ തിരമാലനിരകളാൽ പരന്നതും ശംഖുകളാലും ചിപ്പികളാലും മൂടപ്പെട്ടതുമായ മഹാസമുദ്രം പെട്ടെന്ന് പുകയോടുകൂടിയതും തിരമാലകൾ ചുഴലുന്നതുമായി. ജ്വലിക്കുന്ന വായും ജ്വലിക്കുന്ന കണ്ണുകളുമുള്ള നാഗങ്ങളും പാതാളതലത്തിൽ വസിക്കുന്ന മഹാവീര്യരായ ദാനവന്മാരും വ്യഥിതരായി. സിന്ധുരാജന്റെ, നക്രങ്ങളോടും മകരങ്ങളോടുംകൂടിയ, വിന്ധ്യനും മന്ദരത്തിനും തുല്യമായ തിരമാലകൾ ആയിരക്കണക്കിന് ഉയർന്നുപൊങ്ങി. തിരമാലക്കൂട്ടങ്ങൾ ചുഴന്നു, നാഗങ്ങളും രാക്ഷസന്മാരും പരിഭ്രാന്തരായി, വലിയ മുതലകൾ മലർന്നുപൊങ്ങി — വരുണാലയം ഘോഷത്തോടുകൂടിയതായി. ഇവിടെ കവി ക്ഷോഭത്തെ ക്രമമായി വർധിപ്പിക്കുന്നു — ആദ്യം ബാണങ്ങളുടെ പ്രവേശം, പിന്നെ ജലപ്രവാഹം, പിന്നെ പുക, പിന്നെ പാതാളവാസികളുടെ പീഡ, ഒടുവിൽ പർവതാകാരമായ തിരമാലകൾ. പുക ഉയരുന്നത് ബാണങ്ങളുടെ അഗ്നിതേജസ്സിന്റെ ഫലമാണ്. ജലം മാത്രമല്ല, സമുദ്രത്തിനുള്ളിലെ ജീവികളും രാമന്റെ ക്രോധത്താൽ നടുങ്ങുന്നു. ‘യുഗാന്താഗ്നിപോലെ’ എന്ന ഉപമ പ്രളയത്തെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു; ‘ശതക്രതു വജ്രായുധങ്ങൾ എന്നപോലെ’ എന്നത് ഇന്ദ്രന്റെ വൃത്രയുദ്ധത്തെയും. ഇങ്ങനെ രണ്ട് ഉപമകളാൽ രാമന്റെ ക്രോധത്തിന്റെ ദൈവികവും പ്രളയകാരിയുമായ രൂപം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഈ വർണനയിൽ കവി പദങ്ങളുടെ ഗാംഭീര്യംകൊണ്ട് ശബ്ദത്തെയും അനുകരിക്കുന്നു — ‘ആഘൂർണിതതരംഗൗഘഃ സംഭ്രാന്തോരഗരാക്ഷസഃ’ എന്ന ദീർഘസമാസങ്ങൾ തിരമാലകളുടെ വേഗത്തെ വഹിക്കുന്നതുപോലെ. നാഗങ്ങളും ദാനവന്മാരും രാക്ഷസന്മാരും പാതാളവാസികളാണ് — രാമന്റെ ബാണങ്ങൾ ഭൂമിയുടെ അധോലോകത്തെപ്പോലും വ്യാകുലമാക്കുന്നു. തിരമാലകളെ വിന്ധ്യനോടും മന്ദരത്തോടും ഉപമിച്ചിരിക്കുന്നു — ഒന്ന് ഭൂമിയിൽ നിൽക്കുന്ന പർവതം, മറ്റേത് മഥനവേളയിൽ സമുദ്രത്തെത്തന്നെ കടഞ്ഞത്; അതിനാൽ മന്ദരസ്മരണം അമൃതമഥനത്തിന്റെ ഓർമയും ഉണർത്തുന്നു. എന്നാൽ സാഗരം ഇപ്പോഴും സ്വയം പ്രത്യക്ഷനായിട്ടില്ല — ക്ഷോഭം മാത്രമാണ് അതിന്റെ പ്രതികരണം.

അനന്തരം ഉഗ്രവേഗമുള്ളതും അളവറ്റതുമായ വില്ല് വലിച്ചുകൊണ്ട് നെടുവീർപ്പിടുന്ന രാഘവന്റെ അടുത്തേക്ക് സൗമിത്രി ചാടിച്ചെന്ന് ‘അരുത്, അരുത്’ എന്നു പറഞ്ഞ് അവന്റെ വില്ലിൽ പിടിച്ചു: ‘ഇതു കൂടാതെതന്നെ വീരന്മാരിൽ വീരനായ അങ്ങയുടെ കാര്യം ഇന്ന് സമുദ്രത്തിൽനിന്നു സാധിക്കും. അങ്ങയെപ്പോലുള്ളവർ ക്രോധത്തിനു വശംവദരാകാറില്ല; അങ്ങ് ദീർഘകാലത്തെ സദാചാരത്തെ നോക്കിയാലും.’ അതുപോലെ ആകാശത്ത് അദൃശ്യരായി നിന്ന ബ്രഹ്മർഷികളും ദേവർഷികളും ‘കഷ്ടം’ എന്നു പറഞ്ഞുകൊണ്ട് ഉറക്കെ ‘അരുത്, അരുത്’ എന്ന് ഒച്ചവച്ചു. ലക്ഷ്മണൻ സാധാരണ കോപശീലനാണ്, എന്നാൽ ഇവിടെ അവൻതന്നെ രാമനെ ശാന്തനാക്കുന്നു — സഹോദരന്മാരുടെ വേഷങ്ങൾ തകിടംമറിയുന്നു. ഋഷിമാരുടെ ‘കഷ്ടം’ എന്ന വാക്ക് ലോകനാശത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഭയം സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ഇങ്ങനെ അടുത്ത സർഗത്തിൽ സാഗരം പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നതിനു പശ്ചാത്തലം ഒരുങ്ങുന്നു. ലക്ഷ്മണന്റെ വാക്ക് സംക്ഷിപ്തമെങ്കിലും ഗംഭീരമാണ് — ‘അങ്ങയെപ്പോലുള്ളവർ ക്രോധത്തിനു വശംവദരാകാറില്ല.’ ഇതിലൂടെ അവൻ രാമനെ രാമന്റെതന്നെ സ്വഭാവം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു; രാമൻ ക്രോധത്തിന്റെ യജമാനനാണ്, ദാസനല്ല. ‘ദീർഘം പശ്യതു’ (ദൂരേക്കു നോക്കിയാലും) എന്നത് ദീർഘദൃഷ്ടിയുടെ ഉപദേശമാണ് — സമുദ്രം നശിച്ചാൽ എല്ലാ ജലജീവികളും ലോകങ്ങളും നശിക്കും, അത് അനർഥകരമാണ്. ‘ഇതു കൂടാതെതന്നെ കാര്യം സാധിക്കും’ എന്ന ആശ്വാസവാക്ക് ഭാവിയുടെ സൂചനയാണ് — സാഗരം സ്വയം വരും. ഋഷിമാർ അദൃശ്യരായിത്തന്നെ സംസാരിക്കുന്നു, കാണപ്പെടുന്നില്ല; അവരുടെ ‘അരുത്, അരുത്’ എന്ന ശബ്ദം ലക്ഷ്മണന്റെ ‘അരുത്, അരുത്’ എന്നതിന്റെ പ്രതിധ്വനിപോലെയാണ്.

After Śuka was released, Rāghava spread darbha grass on the ocean shore and lay down facing east, his hands joined in reverence towards the great ocean. The slayer of foes pillowed his head on his arm, an arm like the coils of a serpent, and the poet describes that arm at length. Once it had been decked with golden ornaments, with armlets of gems and gold and the finest pearls, and caressed again and again by the arms of the noblest women; once it had been tended with sandal and aloe and graced with sandal paste bright as the rising sun; once, in bed, Sītā's head had rested on it. It was like the body of the serpent Takṣaka and had been bathed in the waters of the Gaṅgā. In battle it was like a yoke-pole, adding to the grief of his enemies and the delight of his friends, long, the refuge of the earth to its ocean shores; its skin was hardened by the lash of the bowstring from shooting again and again; it was like a great iron bar, and it had given away thousands of cows. Pillowing his head on that great right arm, the gracious Rāma resolved: "Today either I shall cross the ocean or I shall die." Having made this resolve, the mighty-armed Rāma lay down before the great ocean according to rule, disciplined and self-controlled like a sage. The point of the description is contrast: the arm once adorned with royal luxuries and Sītā's touch is now a pillow on the bare ground among the kuśa grass. In that same arm three things dwell together, generosity, valour and protection. "The gracious one on his right arm" plays on the word dakṣiṇa, which means both gracious and right-hand. Lying like an ascetic shows how firm his resolve is. So the poet shows two stages of Rāma's life in a single arm: the prince's life of ease in Ayodhyā, with ornaments, sandal, aloe and Sītā's company, and the kṣatriya's hard life on the battlefield, with skin toughened by the bowstring, strength like an iron bar and grief for his enemies, and with it the memory of his gifts, the arm that gave away thousands of cows. With all these virtues, Rāma now lies humbly on the ground, like a suppliant before the ocean. "Once graced by Sītā's head" is especially moving: on the very arm where Sītā used to lay her head, Rāma now lies in order to reach her. In the resolve "crossing or death" his purpose is complete: there will be no turning back halfway. The words can also be read as "crossing, or the ocean's death", meaning that if it will not make way it will be dried up; so even in his humility there is firmness.

As Rāma lay on the ground strewn with kuśa grass, watchful in keeping his vow, three nights went by. For three nights he stayed there, wise in policy and devoted to dharma, waiting upon the ocean, lord of rivers. Yet the dull ocean did not show itself to Rāma, though Rāma, disciplined, honoured it as was fitting. Rāma's policy is plain: conciliation must be tried first, and following Vibhīṣaṇa's advice he has sought the ocean's refuge. By calling the ocean dull the poet condemns its indifference and sluggishness. Three nights complete the vow, and after that even anger is righteous. Though lying down, Rāma stays alert, careful in keeping his rule. Lying down while fasting is the form of the old practice of sitting in fast before someone, the most powerful way of making a request in ancient times. Though a king, Rāma treats the ocean as worthy of worship and honours it properly, yet the sluggish ocean ignores him. This establishes that the anger that follows is justified: Rāma is not quick to anger, but waits three nights.

Then Rāma, angry with the ocean, the corners of his eyes turned red, said to Lakṣmaṇa of the auspicious marks, who stood near him: "See the ocean's arrogance: it will not show itself. Calm, forbearance, straightforwardness and gentle speech, the virtues of the good, are taken for weakness by the worthless. The man who praises himself, who is wicked, brazen, rushing here and there and using the rod on everyone, is the one the world honours. By conciliation, Lakṣmaṇa, neither fame nor glory is won in this world, nor victory at the head of battle. Today, Saumitri, you will see the home of sea-monsters with its waters choked by monsters shattered by my arrows, floating everywhere. See, Lakṣmaṇa, the coils of serpents I shall break, the huge bodies of fish and the trunks of sea-elephants, the ocean with its shells and pearl-oysters, its fish and makaras. Today I will dry up the ocean in a great battle. This home of makaras thinks that because I am forbearing I am powerless. A curse on forbearance towards such a one! By conciliation the ocean will not show me its form." Rāma's words state a bitter truth about the world: the wicked respect only punishment, not humility. Forbearance is a virtue, but only towards the deserving; "a curse on forbearance" condemns not forbearance itself but forbearance shown to the unworthy. There is a fine point of policy here: virtues are good by nature, but their fruit depends on who receives them; forbearance breeds love in the good and contempt in the wicked. That the world honours the man who wields the rod is not Rāma's own ideal, but the unhappy way of the world he points to. Then he paints the ocean's coming fate, monsters shattered, serpents' coils broken, fish tossed up, the trunks of sea-elephants torn, shells and oysters scattered, showing Lakṣmaṇa the scene before it happens, and his repeated "see!" drives his words forward.

"Bring my bow, Saumitri, and my arrows like venomous serpents. I will dry up the ocean, and the monkeys shall walk across to the far shore on foot. Today in my anger I will stir up even the unshakeable ocean, for all that it keeps its bounds at the shore and tosses with a thousand waves. With my arrows I will make Varuṇa's home burst its bounds, and I will churn the great ocean with all its mighty dānavas." The shore is the ocean's boundary, and Rāma is ready to break it, able to overturn even the law of creation. "Let them walk across on foot" shows his confidence that not even a bridge would be needed. "I will stir up even the unshakeable" is a paradox that shows his irresistible power: the ocean is famed as unshakeable, and Rāma can break even that fame. And by calling it full of mighty dānavas he makes the powers hidden in its depths his target too.

Having said this, bow in hand, his eyes wide with anger, Rāma became unassailable, blazing like the fire at the end of an age. Drawing his terrible bow and making the world tremble with his arrows, he loosed fierce shafts, as Indra of the hundred sacrifices looses his thunderbolts. Those excellent arrows, blazing with energy and of great speed, entered the water, and the serpents in it were terrified. The mighty surge of the ocean, with its fish and makaras, became most terrible, roaring with the roar of the wind. Spread with garlands of great waves and covered with shells and pearl-oysters, the great ocean suddenly smoked, its waves whirling. The serpents with blazing mouths and eyes were tormented, and so were the mighty dānavas who live in the underworld. The waves of the lord of rivers rose in thousands like the Vindhya and Mandara mountains, carrying crocodiles and makaras, and Varuṇa's home roared, its masses of waves whirling, its serpents and rākṣasas in panic, its great crocodiles tossed up. The poet builds the upheaval step by step: first the arrows enter, then the surge, then the smoke, then the torment of the underworld's dwellers, and finally waves as big as mountains. The smoke comes from the fiery energy of the arrows. Not only the water but the creatures within the sea tremble at Rāma's anger. The fire at the end of an age recalls the dissolution of the world, and Indra's thunderbolts his battle with Vṛtra, so that the two images show Rāma's anger as divine and world-destroying. Serpents, dānavas and rākṣasas live in the underworld, and Rāma's arrows disturb even the world below the earth. The waves are compared with the Vindhya and with Mandara, the one a mountain standing on earth, the other the mountain that once churned the ocean itself, so that Mandara calls to mind the churning for the nectar. Yet the Ocean still has not appeared in person; this upheaval is its only answer.

Then, as Rāghava drew that immeasurable bow with fierce force, sighing heavily, Saumitri sprang forward and caught hold of it, crying "No, no! Even without this, bravest of heroes, your purpose with the ocean will be accomplished today. Men like you do not fall into the power of anger. Look to the good course that sees far ahead." And the brahmarṣis and the sages of the gods, hidden in the sky, cried out "Alas!" and "No, no!" in a great voice. Lakṣmaṇa is usually the quick-tempered one, but here it is he who calms Rāma, and the brothers' roles are reversed. The sages' "alas!" shows their fear that the worlds will be destroyed, and so the stage is set for the Ocean's coming in the next sarga. Lakṣmaṇa's words are brief but weighty: "men like you do not fall into the power of anger" reminds Rāma of his own nature, that he is the master of anger, not its slave. "Look far ahead" is advice to see the consequences: destroying the ocean would destroy all its creatures and the worlds as well, which would be a calamity. His assurance that "even without this your purpose will be accomplished" foreshadows the Ocean's coming of its own accord. The sages speak unseen, and their "no, no!" is like an echo of Lakṣmaṇa's.