- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- सागरस्य वेला — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम् (‘सागरवेलायाम्’)
युद्धकाण्डम् — एकविंशः सर्गः
समुद्रोपासनं समुद्रक्षोभणं च
दर्भशयने रामस्य त्रिरात्रोपवासः, सागरस्य अदर्शनम्, रामस्य क्रोधः, बाणैः समुद्रक्षोभः, लक्ष्मणस्य निवारणम्
सागरवेलायां दर्भान् आस्तीर्य प्राङ्मुखः अञ्जलिं कृत्वा रामः महोदधेः प्रतिशिश्ये। भुजङ्गभोगाभं, पुरा भूषणैः भूषितं, सीतायाः शिरसा शोभितं, शत्रूणां शोकवर्धनं दक्षिणं बाहुम् उपधाय ‘अद्य मे तरणं मरणं वा सागरस्य’ इति निश्चित्य सः नियतः मुनिः इव शयानः तिस्रः रात्रीः अतिवाहयत्। तथापि मन्दः सागरः रूपं न अदर्शयत्। ततः क्रुद्धः रामः लक्ष्मणम् उवाच — ‘निर्गुणेषु सतां प्रशमः क्षमा आर्जवं प्रियवादिता च असामर्थ्यम् इति गण्यन्ते; साम्ना न कीर्तिः न यशः न जयः। चापम् आनय; समुद्रं शोषयिष्यामि, प्लवंगमाः पद्भ्याम् एव यान्तु।’ इति उक्त्वा सः युगान्ताग्निः इव ज्वलन् वज्रोपमान् शरान् मुमोच। समुद्रः सधूमः परिवृत्तोर्मिः अभवत्, पन्नगाः दानवाः च व्यथिताः, विन्ध्यमन्दरसंकाशाः ऊर्मयः उत्पेतुः। ततः लक्ष्मणः ‘मा मा’ इति उक्त्वा धनुः अवलम्बे, अन्तरिक्षे स्थिताः ब्रह्मर्षयः सुरर्षयः च ‘कष्टम्’ इति ‘मा मा’ इति च महता स्वरेण अक्रोशन्।
१दर्भशयनं रामस्य बाहुवर्णनं च
१ततः सागरवेलायां दर्भानास्तीर्य राघवः।
अञ्जलिं प्राङ्मुखः कृत्वा प्रतिशिश्ये महोदधेः॥
२बाहुं भुजङ्गभोगाभमुपधायारिसूदनः।
जातरूपमयैश्चैव भूषणैर्भूषितं पुरा॥
३मणिकाञ्चनकेयूरमुक्ताप्रवरभूषणैः।
भुजैः परमनारीणामभिमृष्टमनेकधा॥
४चन्दनागुरुभिश्चैव पुरस्तादभिसेवितम्।
बालसूर्यप्रकाशैश्च चन्दनैरुपशोभितम्॥
५शयने चोत्तमाङ्गेन सीतायाः शोभितं पुरा।
तक्षकस्येव सम्भोगं गङ्गाजलनिषेवितम्॥
६संयुगे युगसंकाशं शत्रूणां शोकवर्धनम्।
सुहृदां नन्दनं दीर्घं सागरान्तव्यपाश्रयम्॥
७अस्यता च पुनः सव्यं ज्याघातविहतत्वचम्।
दक्षिणो दक्षिणं बाहुं महापरिघसंनिभम्॥
८गोसहस्रप्रदातारं ह्युपधाय भुजं महत्।
अद्य मे तरणं वाथ मरणं सागरस्य वा॥
९इति रामो धृतिं कृत्वा महाबाहुर्महोदधिम्।
अधिशिश्ये च विधिवत्प्रयतो नियतो मुनिः॥
शुकस्य मोचनानन्तरं राघवः सागरवेलायां दर्भान् आस्तीर्य प्राङ्मुखः अञ्जलिं बद्ध्वा महोदधिम् उद्दिश्य प्रतिशिश्ये। अरिसूदनः सः भुजङ्गभोगाभं बाहुम् उपधानं कृतवान्। कविः तं बाहुं विस्तरेण वर्णयति — पुरा जातरूपमयैः भूषणैः, मणिकाञ्चनकेयूरैः मुक्ताप्रवरभूषणैः च भूषितः; परमनारीणां भुजैः अनेकधा अभिमृष्टः; चन्दनागुरुभिः सेवितः, बालसूर्यप्रकाशैः चन्दनैः उपशोभितः; शयने सीतायाः उत्तमाङ्गेन शोभितः; तक्षकस्य भोगः इव, गङ्गाजलेन निषेवितः; संयुगे युगसंकाशः, शत्रूणां शोकवर्धनः, सुहृदां नन्दनः, सागरान्तं व्याप्य आश्रयदायकः; सव्यं धनुः अस्यता ज्याघातेन विहतत्वक्; महापरिघसंनिभः; गोसहस्रप्रदाता। एवं दक्षिणः रामः दक्षिणं महान्तं भुजम् उपधाय ‘अद्य सागरस्य तरणं मम मरणं वा भविष्यति’ इति निश्चयं कृतवान्। इति धृतिं कृत्वा महाबाहुः प्रयतः नियतः मुनिः इव विधिवत् महोदधिम् अधिशिश्ये। अस्य वर्णनस्य उद्देश्यः विरोधदर्शनम् — यः बाहुः राजभोगैः सीतायाः स्पर्शेन च शोभितः आसीत्, सः अद्य कुशेषु भूमौ उपधानम्। तस्मिन् एव बाहौ दानं शौर्यं रक्षणं च त्रयम् अपि स्थितम्। ‘दक्षिणो दक्षिणम्’ इति श्लेषेण रामस्य दाक्षिण्यं बाहोः दक्षिणत्वं च युगपत् सूच्यते। तपस्विनः इव शयनं तस्य संकल्पस्य दार्ढ्यं दर्शयति। अत्र कविः रामस्य जीवनस्य द्वे अवस्थे एकस्मिन् एव बाहौ दर्शयति। अयोध्यायां राजकुमारस्य भोगमयं जीवनम् — भूषणानि, चन्दनम्, अगुरु, सीतायाः सहवासः। युद्धभूमौ क्षत्रियस्य कठोरं जीवनम् — ज्याघातेन कठिना त्वक्, परिघसमं बलम्, शत्रूणां शोकः। दानधर्मस्य स्मरणम् अपि — गोसहस्रप्रदाता सः बाहुः। एतेषु सर्वेषु गुणेषु सत्सु अपि रामः अद्य विनयेन भूमौ शेते, महोदधिं प्रति याचकः इव। ‘सीतायाः उत्तमाङ्गेन शोभितं पुरा’ इति वचनं विशेषतः करुणम् — यस्मिन् बाहौ सीता पूर्वं शिरः स्थापयति स्म, तस्मिन् एव बाहौ अद्य रामः सीतायाः अन्वेषणार्थं शेते। ‘पुरा’ इति पदस्य त्रिवारम् आवृत्तिः गतस्य सुखस्य स्मृतिं दृढीकरोति। ‘तरणं मरणं वा’ इति निश्चये रामस्य संकल्पः पूर्णः — अर्धमार्गे निवर्तनं नास्ति। ‘सागरस्य वा’ इति पाठे तु सागरस्य एव मरणम् इति अर्थः अपि गम्यते — यदि सः मार्गं न ददाति तर्हि शोषणम्। एवं विनये अपि दृढता निहिता।
After Śuka was released, Rāghava spread darbha grass on the ocean shore and lay down facing east, his hands joined in reverence towards the great ocean. The slayer of foes pillowed his head on his arm, an arm like the coils of a serpent, and the poet describes that arm at length. Once it had been decked with golden ornaments, with armlets of gems and gold and the finest pearls, and caressed again and again by the arms of the noblest women; once it had been tended with sandal and aloe and graced with sandal paste bright as the rising sun; once, in bed, Sītā's head had rested on it. It was like the body of the serpent Takṣaka and had been bathed in the waters of the Gaṅgā. In battle it was like a yoke-pole, adding to the grief of his enemies and the delight of his friends, long, the refuge of the earth to its ocean shores; its skin was hardened by the lash of the bowstring from shooting again and again; it was like a great iron bar, and it had given away thousands of cows. Pillowing his head on that great right arm, the gracious Rāma resolved: "Today either I shall cross the ocean or I shall die." Having made this resolve, the mighty-armed Rāma lay down before the great ocean according to rule, disciplined and self-controlled like a sage. The point of the description is contrast: the arm once adorned with royal luxuries and Sītā's touch is now a pillow on the bare ground among the kuśa grass. In that same arm three things dwell together, generosity, valour and protection. "The gracious one on his right arm" plays on the word dakṣiṇa, which means both gracious and right-hand. Lying like an ascetic shows how firm his resolve is. So the poet shows two stages of Rāma's life in a single arm: the prince's life of ease in Ayodhyā, with ornaments, sandal, aloe and Sītā's company, and the kṣatriya's hard life on the battlefield, with skin toughened by the bowstring, strength like an iron bar and grief for his enemies, and with it the memory of his gifts, the arm that gave away thousands of cows. With all these virtues, Rāma now lies humbly on the ground, like a suppliant before the ocean. "Once graced by Sītā's head" is especially moving: on the very arm where Sītā used to lay her head, Rāma now lies in order to reach her. In the resolve "crossing or death" his purpose is complete: there will be no turning back halfway. The words can also be read as "crossing, or the ocean's death", meaning that if it will not make way it will be dried up; so even in his humility there is firmness.
२त्रिरात्रोपवासः, सागरस्य उपेक्षा च
१०तस्य रामस्य सुप्तस्य कुशास्तीर्णे महीतले।
नियमादप्रमत्तस्य निशास्तिस्रोऽभिजग्मतुः॥
११स त्रिरात्रोषितस्तत्र नयज्ञो धर्मवत्सलः।
उपासत तदा रामः सागरं सरितां पतिम्॥
१२न च दर्शयते रूपं मन्दो रामस्य सागरः।
प्रयतेनापि रामेण यथार्हमभिपूजितः॥
कुशास्तीर्णे महीतले सुप्तस्य नियमात् अप्रमत्तस्य तस्य रामस्य तिस्रः निशाः अभिजग्मतुः। नयज्ञः धर्मवत्सलः सः त्रिरात्रम् उषितः सरितां पतिं सागरम् उपासत। तथापि मन्दः सागरः रामस्य रूपं न अदर्शयत्, प्रयतेन रामेण यथार्हम् अभिपूजितः अपि। अत्र रामस्य नीतिः स्पष्टा — प्रथमं साम एव प्रयोक्तव्यम्; विभीषणस्य उपदेशानुसारं सः समुद्रं शरणं गतवान्। ‘मन्दः’ इति विशेषणेन कविः सागरस्य उपेक्षां जडतां च निन्दति। तिस्रः रात्रयः इति नियमस्य पूर्णता; ततः परं क्रोधः अपि धर्म्यः। सः शयानः अपि जागरूकः — ‘अप्रमत्तस्य’ इति पदेन तस्य नियमपालने सावधानता सूच्यते। उपवासेन सह शयनं प्रायोपवेशनस्य रूपम्, यत् प्राचीनकाले याचनायाः परमं साधनम् आसीत्। रामः राजा अपि सन् सागरं पूज्यं मत्वा यथार्हं पूजयति; तथापि जडः सागरः उपेक्षते। एतेन अग्रे क्रोधस्य न्याय्यता स्थाप्यते — रामः न सहसा क्रुद्धः, अपितु त्रिरात्रं प्रतीक्ष्य।
As Rāma lay on the ground strewn with kuśa grass, watchful in keeping his vow, three nights went by. For three nights he stayed there, wise in policy and devoted to dharma, waiting upon the ocean, lord of rivers. Yet the dull ocean did not show itself to Rāma, though Rāma, disciplined, honoured it as was fitting. Rāma's policy is plain: conciliation must be tried first, and following Vibhīṣaṇa's advice he has sought the ocean's refuge. By calling the ocean dull the poet condemns its indifference and sluggishness. Three nights complete the vow, and after that even anger is righteous. Though lying down, Rāma stays alert, careful in keeping his rule. Lying down while fasting is the form of the old practice of sitting in fast before someone, the most powerful way of making a request in ancient times. Though a king, Rāma treats the ocean as worthy of worship and honours it properly, yet the sluggish ocean ignores him. This establishes that the anger that follows is justified: Rāma is not quick to anger, but waits three nights.
३रामस्य क्रोधवचनम् — निर्गुणेषु क्षमा असामर्थ्यम्
१३समुद्रस्य ततः क्रुद्धो रामो रक्तान्तलोचनः।
समीपस्थमुवाचेदं लक्ष्मणं शुभलक्षणम्॥
१४अवलेपः समुद्रस्य न दर्शयति यः स्वयम्।
प्रशमश्च क्षमा चैव आर्जवं प्रियवादिता॥
१५असामर्थ्यफला ह्येते निर्गुणेषु सतां गुणाः।
आत्मप्रशंसिनं दुष्टं धृष्टं विपरिधावकम्॥
१६सर्वत्रोत्सृष्टदण्डं च लोकः सत्कुरुते नरम्।
न साम्ना शक्यते कीर्तिर्न साम्ना शक्यते यशः॥
१७प्राप्तुं लक्ष्मण लोकेऽस्मिञ्जयो वा रणमूर्धनि।
अद्य मद्बाणनिर्भग्नैर्मकरैर्मकरालयम्॥
१८निरुद्धतोयं सौमित्रे प्लवद्भिः पश्य सर्वतः।
भोगिनां पश्य भोगानि मया भिन्नानि लक्ष्मण॥
१९महाभोगानि मत्स्यानां करिणां च करानिह।
सशङ्खशुक्तिकाजालं समीनमकरं तथा॥
२०अद्य युद्धेन महता समुद्रं परिशोषये।
क्षमया हि समायुक्तं मामयं मकरालयः॥
२१असमर्थं विजानाति धिक्क्षमामीदृशे जने।
न दर्शयति साम्ना मे सागरो रूपमात्मनः॥
ततः समुद्रस्य उपरि क्रुद्धः रक्तान्तलोचनः रामः समीपस्थं शुभलक्षणं लक्ष्मणम् इदम् उवाच — ‘समुद्रस्य अवलेपः पश्य, यः स्वयं न दर्शयति। प्रशमः क्षमा आर्जवं प्रियवादिता च — एते सतां गुणाः निर्गुणेषु जनेषु असामर्थ्यफलाः भवन्ति; ते तान् अशक्तिं मन्यन्ते। आत्मप्रशंसिनं दुष्टं धृष्टं विपरिधावकं सर्वत्र उत्सृष्टदण्डं नरं लोकः सत्करोति। लक्ष्मण, अस्मिन् लोके साम्ना कीर्तिः न प्राप्यते, न यशः, न रणमूर्धनि जयः। अद्य मम बाणैः निर्भग्नैः मकरैः निरुद्धतोयं मकरालयं सर्वतः प्लवद्भिः पश्य। भोगिनां भिन्नान् भोगान्, मत्स्यानां महाभोगान्, करिणां करान्, सशङ्खशुक्तिकाजालं समीनमकरं समुद्रं च पश्य। अद्य महता युद्धेन समुद्रं परिशोषयिष्ये। क्षमया समायुक्तं माम् अयं मकरालयः असमर्थं जानाति; ईदृशे जने क्षमां धिक्। साम्ना मम पुरतः सागरः आत्मनः रूपं न दर्शयति।’ अत्र रामस्य वचनं लोकव्यवहारस्य कटुं सत्यं कथयति — दुष्टाः दण्डम् एव मानयन्ति, न विनयम्। क्षमा गुणः, परन्तु पात्रे एव। ‘धिक् क्षमाम्’ इति वचनं क्षमायाः निन्दा न, अपितु अपात्रे क्षमायाः निन्दा। समीपस्थः लक्ष्मणः एव श्रोता, यतः सः रामस्य सर्वेषु निर्णयेषु सहचरः। रामस्य वचने सूक्ष्मः नीतिविचारः अस्ति — गुणाः स्वभावतः शुभाः, परन्तु तेषां फलं पात्रानुसारम्। सज्जने क्षमा प्रेम जनयति, दुर्जने तु अवज्ञाम्। लोकः दण्डधरं सत्करोति — एतत् रामस्य स्वमतं न, अपितु लोकस्य दुर्भाग्यपूर्णा रीतिः इति तेन निर्दिष्टम्। ततः सः समुद्रस्य भावि दशां चित्रयति — मकराः भिन्नाः, नागानां भोगाः छिन्नाः, मत्स्याः उत्प्लुताः, करिणां कराः विच्छिन्नाः, शङ्खशुक्तयः विकीर्णाः। एवं सः लक्ष्मणं भाविनं दृश्यं पूर्वम् एव दर्शयति। ‘पश्य’ इति क्रियापदस्य पुनः पुनः प्रयोगः वचनस्य वेगं वर्धयति।
Then Rāma, angry with the ocean, the corners of his eyes turned red, said to Lakṣmaṇa of the auspicious marks, who stood near him: "See the ocean's arrogance: it will not show itself. Calm, forbearance, straightforwardness and gentle speech, the virtues of the good, are taken for weakness by the worthless. The man who praises himself, who is wicked, brazen, rushing here and there and using the rod on everyone, is the one the world honours. By conciliation, Lakṣmaṇa, neither fame nor glory is won in this world, nor victory at the head of battle. Today, Saumitri, you will see the home of sea-monsters with its waters choked by monsters shattered by my arrows, floating everywhere. See, Lakṣmaṇa, the coils of serpents I shall break, the huge bodies of fish and the trunks of sea-elephants, the ocean with its shells and pearl-oysters, its fish and makaras. Today I will dry up the ocean in a great battle. This home of makaras thinks that because I am forbearing I am powerless. A curse on forbearance towards such a one! By conciliation the ocean will not show me its form." Rāma's words state a bitter truth about the world: the wicked respect only punishment, not humility. Forbearance is a virtue, but only towards the deserving; "a curse on forbearance" condemns not forbearance itself but forbearance shown to the unworthy. There is a fine point of policy here: virtues are good by nature, but their fruit depends on who receives them; forbearance breeds love in the good and contempt in the wicked. That the world honours the man who wields the rod is not Rāma's own ideal, but the unhappy way of the world he points to. Then he paints the ocean's coming fate, monsters shattered, serpents' coils broken, fish tossed up, the trunks of sea-elephants torn, shells and oysters scattered, showing Lakṣmaṇa the scene before it happens, and his repeated "see!" drives his words forward.
४चापग्रहणं समुद्रशोषणप्रतिज्ञा च
२२चापमानय सौमित्रे शरांश्चाशीविषोपमान्।
समुद्रं शोषयिष्यामि पद्भ्यां यान्तु प्लवंगमाः॥
२३अद्याक्षोभ्यमपि क्रुद्धः क्षोभयिष्यामि सागरम्।
वेलासु कृतमर्यादं सहस्रोर्मिसमाकुलम्॥
२४निर्मर्यादं करिष्यामि सायकैर्वरुणालयम्।
महार्णवं क्षोभयिष्ये महादानवसंकुलम्॥
‘सौमित्रे, चापम् आशीविषोपमान् शरान् च आनय। समुद्रं शोषयिष्यामि; प्लवंगमाः पद्भ्याम् एव परं तीरं यान्तु। अद्य क्रुद्धः अक्षोभ्यम् अपि सागरं क्षोभयिष्यामि। वेलासु कृतमर्यादं सहस्रोर्मिसमाकुलं वरुणालयं सायकैः निर्मर्यादं करिष्यामि; महादानवसंकुलं महार्णवं क्षोभयिष्ये।’ सागरस्य मर्यादा वेला एव; रामः तां भङ्क्तुम् उद्यतः — सः सृष्टेः नियमम् अपि विपर्यस्तुं समर्थः इति भावः। ‘पद्भ्यां यान्तु’ इति वाक्ये सेतोः अपि आवश्यकता न इति रामस्य आत्मविश्वासः। रामः चापस्य आनयनं लक्ष्मणम् एव आदिशति — सः तस्य सर्वकार्येषु सहायः। ‘अक्षोभ्यम् अपि क्षोभयिष्यामि’ इति विरोधालङ्कारः रामस्य अप्रतिहतं सामर्थ्यं दर्शयति। सागरः अक्षोभ्यः इति लोकप्रसिद्धिः; रामः तां प्रसिद्धिम् अपि भङ्क्तुं समर्थः। महादानवसंकुलम् इति विशेषणेन तस्य गर्भस्थाः शक्तयः अपि रामस्य लक्ष्यम् इति सूच्यते।
"Bring my bow, Saumitri, and my arrows like venomous serpents. I will dry up the ocean, and the monkeys shall walk across to the far shore on foot. Today in my anger I will stir up even the unshakeable ocean, for all that it keeps its bounds at the shore and tosses with a thousand waves. With my arrows I will make Varuṇa's home burst its bounds, and I will churn the great ocean with all its mighty dānavas." The shore is the ocean's boundary, and Rāma is ready to break it, able to overturn even the law of creation. "Let them walk across on foot" shows his confidence that not even a bridge would be needed. "I will stir up even the unshakeable" is a paradox that shows his irresistible power: the ocean is famed as unshakeable, and Rāma can break even that fame. And by calling it full of mighty dānavas he makes the powers hidden in its depths his target too.
५शरवर्षेण समुद्रस्य क्षोभः
२५एवमुक्त्वा धनुष्पाणिः क्रोधविस्फारितेक्षणः।
बभूव रामो दुर्धर्षो युगान्ताग्निरिव ज्वलन्॥
२६सम्पीड्य च धनुर्घोरं कम्पयित्वा शरैर्जगत्।
मुमोच विशिखानुग्रान्वज्रानिव शतक्रतुः॥
२७ते ज्वलन्तो महावेगास्तेजसा सायकोत्तमाः।
प्रविशन्ति समुद्रस्य जलं वित्रस्तपन्नगम्॥
२८तोयवेगः समुद्रस्य समीनमकरो महान्।
स बभूव महाघोरः समारुतरवस्तथा॥
२९महोर्मिमालाविततः शङ्खशुक्तिसमावृतः।
सधूमः परिवृत्तोर्मिः सहसासीन्महोदधिः॥
३०व्यथिताः पन्नगाश्चासन्दीप्तास्या दीप्तलोचनाः।
दानवाश्च महावीर्याः पातालतलवासिनः॥
३१ऊर्मयः सिन्धुराजस्य सनक्रमकरास्तथा।
विन्ध्यमन्दरसंकाशाः समुत्पेतुः सहस्रशः॥
३२आघूर्णिततरङ्गौघः सम्भ्रान्तोरगराक्षसः।
उद्वर्तितमहाग्राहः सघोषो वरुणालयः॥
एवम् उक्त्वा धनुष्पाणिः क्रोधेन विस्फारितेक्षणः दुर्धर्षः रामः युगान्ताग्निः इव ज्वलन् बभूव। घोरं धनुः सम्पीड्य शरैः जगत् कम्पयित्वा शतक्रतुः वज्राणि इव उग्रान् विशिखान् मुमोच। ते तेजसा ज्वलन्तः महावेगाः सायकोत्तमाः वित्रस्तपन्नगं समुद्रस्य जलं प्राविशन्। समीनमकरः समुद्रस्य महान् तोयवेगः समारुतरवः महाघोरः बभूव। महोर्मिमालाभिः विततः शङ्खशुक्तिभिः समावृतः महोदधिः सहसा सधूमः परिवृत्तोर्मिः च आसीत्। दीप्तास्याः दीप्तलोचनाः पन्नगाः, पातालतलवासिनः महावीर्याः दानवाः च व्यथिताः अभवन्। सिन्धुराजस्य सनक्रमकराः विन्ध्यमन्दरसंकाशाः ऊर्मयः सहस्रशः समुत्पेतुः। आघूर्णिततरङ्गौघः सम्भ्रान्तोरगराक्षसः उद्वर्तितमहाग्राहः वरुणालयः सघोषः अभवत्। अत्र कविः क्षोभं क्रमेण वर्धयति — प्रथमं बाणप्रवेशः, ततः तोयवेगः, ततः धूमः, ततः पातालवासिनां पीडा, अन्ते पर्वताकाराः तरङ्गाः। सधूमत्वं बाणानाम् अग्नितेजसः फलम्। समुद्रस्य अन्तःस्थाः जीवाः अपि रामस्य क्रोधेन कम्पिताः, न केवलं जलम्। ‘युगान्ताग्निः इव’ इति उपमा प्रलयस्य स्मरणं कारयति; ‘वज्राणि इव शतक्रतुः’ इति इन्द्रस्य वृत्रयुद्धम्। एवं द्वाभ्याम् उपमाभ्यां रामस्य क्रोधस्य दैवं प्रलयकारि च रूपं सूच्यते। अस्मिन् वर्णने कविः शब्दानां गाम्भीर्येण ध्वनिम् अपि अनुकरोति — ‘आघूर्णिततरङ्गौघः सम्भ्रान्तोरगराक्षसः’ इति दीर्घसमासाः तरङ्गाणां वेगम् इव वहन्ति। पन्नगाः दानवाः राक्षसाः च पातालवासिनः — रामस्य बाणाः पृथिव्याः अधोलोकम् अपि व्याकुलयन्ति। ऊर्मयः विन्ध्यमन्दराभ्यां तुलिताः — एकः भूमौ स्थितः पर्वतः, अपरः मन्थनकाले समुद्रम् एव मथितवान्; अतः मन्दरस्मरणम् अमृतमन्थनस्य स्मृतिम् अपि जनयति। परन्तु सागरः अद्यापि स्वयं न प्रकटितः — क्षोभः एव तस्य प्रतिक्रिया।
Having said this, bow in hand, his eyes wide with anger, Rāma became unassailable, blazing like the fire at the end of an age. Drawing his terrible bow and making the world tremble with his arrows, he loosed fierce shafts, as Indra of the hundred sacrifices looses his thunderbolts. Those excellent arrows, blazing with energy and of great speed, entered the water, and the serpents in it were terrified. The mighty surge of the ocean, with its fish and makaras, became most terrible, roaring with the roar of the wind. Spread with garlands of great waves and covered with shells and pearl-oysters, the great ocean suddenly smoked, its waves whirling. The serpents with blazing mouths and eyes were tormented, and so were the mighty dānavas who live in the underworld. The waves of the lord of rivers rose in thousands like the Vindhya and Mandara mountains, carrying crocodiles and makaras, and Varuṇa's home roared, its masses of waves whirling, its serpents and rākṣasas in panic, its great crocodiles tossed up. The poet builds the upheaval step by step: first the arrows enter, then the surge, then the smoke, then the torment of the underworld's dwellers, and finally waves as big as mountains. The smoke comes from the fiery energy of the arrows. Not only the water but the creatures within the sea tremble at Rāma's anger. The fire at the end of an age recalls the dissolution of the world, and Indra's thunderbolts his battle with Vṛtra, so that the two images show Rāma's anger as divine and world-destroying. Serpents, dānavas and rākṣasas live in the underworld, and Rāma's arrows disturb even the world below the earth. The waves are compared with the Vindhya and with Mandara, the one a mountain standing on earth, the other the mountain that once churned the ocean itself, so that Mandara calls to mind the churning for the nectar. Yet the Ocean still has not appeared in person; this upheaval is its only answer.
६लक्ष्मणस्य निवारणम् ऋषीणाम् आक्रोशः च
३३ततस्तु तं राघवमुग्रवेगं प्रकर्षमाणं धनुरप्रमेयम्।
सौमित्रिरुत्पत्य विनिःश्वसन्तं मामेति चोक्त्वा धनुराललम्बे॥
३४एतद्विनापि ह्युदधेस्तवाद्य सम्पत्स्यते वीरतमस्य कार्यम्।
भवद्विधाः क्रोधवशं न यान्ति दीर्घं भवान्पश्यतु साधुवृत्तम्॥
३५अन्तर्हितैश्चापि तथान्तरिक्षे ब्रह्मर्षिभिश्चैव सुरर्षिभिश्च।
शब्दः कृतः कष्टमिति ब्रुवद्भिर्मामेति चोक्त्वा महता स्वरेण॥
ततः उग्रवेगं अप्रमेयं धनुः प्रकर्षमाणं विनिःश्वसन्तं राघवं सौमित्रिः उत्पत्य ‘मा मा’ इति उक्त्वा तस्य धनुः आललम्बे — ‘एतेन विना अपि वीरतमस्य तव कार्यम् अद्य उदधेः सम्पत्स्यते। भवद्विधाः क्रोधवशं न यान्ति; भवान् दीर्घं साधुवृत्तं पश्यतु।’ तथा अन्तरिक्षे अन्तर्हितैः ब्रह्मर्षिभिः सुरर्षिभिः च ‘कष्टम्’ इति ब्रुवद्भिः ‘मा मा’ इति महता स्वरेण शब्दः कृतः। लक्ष्मणः सामान्यतः क्रोधनः, परन्तु अत्र सः एव रामं शमयति — भ्रातोः भूमिकाः विपर्यस्ताः। ऋषीणां ‘कष्टम्’ इति वचनं लोकनाशस्य भयं सूचयति; एवं अग्रिमसर्गे सागरस्य आगमनाय भूमिका सिद्धा। लक्ष्मणस्य वाक्यं संक्षिप्तं परन्तु गम्भीरम् — ‘भवद्विधाः क्रोधवशं न यान्ति’। एतेन सः रामं तस्य एव स्वभावं स्मारयति; रामः क्रोधस्य स्वामी, न दासः। ‘दीर्घं पश्यतु’ इति दूरदृष्टेः उपदेशः — समुद्रस्य नाशेन सर्वे जलचराः लोकाः च नश्येयुः, तत् अनर्थकरम्। ‘एतद् विना अपि कार्यं सम्पत्स्यते’ इति आश्वासनं भविष्यस्य सूचना — सागरः स्वयम् आगमिष्यति। ऋषयः अन्तर्हिताः एव वदन्ति, न दृश्यन्ते; तेषां ‘मा मा’ इति शब्दः लक्ष्मणस्य ‘मा मा’ इति शब्देन सह प्रतिध्वनिः इव।
Then, as Rāghava drew that immeasurable bow with fierce force, sighing heavily, Saumitri sprang forward and caught hold of it, crying "No, no! Even without this, bravest of heroes, your purpose with the ocean will be accomplished today. Men like you do not fall into the power of anger. Look to the good course that sees far ahead." And the brahmarṣis and the sages of the gods, hidden in the sky, cried out "Alas!" and "No, no!" in a great voice. Lakṣmaṇa is usually the quick-tempered one, but here it is he who calms Rāma, and the brothers' roles are reversed. The sages' "alas!" shows their fear that the worlds will be destroyed, and so the stage is set for the Ocean's coming in the next sarga. Lakṣmaṇa's words are brief but weighty: "men like you do not fall into the power of anger" reminds Rāma of his own nature, that he is the master of anger, not its slave. "Look far ahead" is advice to see the consequences: destroying the ocean would destroy all its creatures and the worlds as well, which would be a calamity. His assurance that "even without this your purpose will be accomplished" foreshadows the Ocean's coming of its own accord. The sages speak unseen, and their "no, no!" is like an echo of Lakṣmaṇa's.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे एकविंशः सर्गः॥ २१॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — ‘प्रति + शी’ धातोः लिट्
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लिट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम् (आत्मनेपदम्)
- सन्धिः
- भोग + आभ → भोगाभ — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ)
- समासः
- भुजङ्गस्य भोगः इव आभा यस्य — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (‘भुजङ्गभोगाभम्’)
- सन्धिः
- उप + धा + ल्यप्; पदे ‘उपधायारिसूदनः’ इति सवर्णदीर्घः
- समासः
- समासः नास्ति — ल्यबन्तम्
- विभक्तिः
- अव्ययम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- अरीन् सूदयति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘अभि + मृश्’ धातोः क्तः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (‘अभिमृष्टम्’)
- सन्धिः
- उत्तम + अङ्ग → उत्तमाङ्ग — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- उत्तमम् अङ्गम् — कर्मधारयः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम् (‘उत्तमाङ्गेन’)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘सम् + भुज्’ धातोः घञ्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘सम्भोगम्’)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- युगेन संकाशः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘युगसंकाशम्’)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- ज्यायाः घातेन विहता त्वक् यस्य — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘ज्याघातविहतत्वचम्’)
- सन्धिः
- महत् + परिघ → महापरिघ (आत्त्वम्)
- समासः
- महापरिघेण संनिभः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘महापरिघसंनिभम्’)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- गवां सहस्रस्य प्रदाता — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘गोसहस्रप्रदातारम्’, भुजस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘अधि + शी’ लिट्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लिट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- कुश + आस्तीर्ण → कुशास्तीर्ण — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- कुशैः आस्तीर्णम् — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम् (‘कुशास्तीर्णे’)
- सन्धिः
- रात्र + उषित → रात्रोषित — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- त्रिरात्रम् उषितः — द्वितीयातत्पुरुषः (अत्यन्तसंयोगे)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- रक्त + अन्त → रक्तान्त — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- रक्तौ अन्तौ ययोः ते रक्तान्ते लोचने यस्य — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘अव + लिप्’ घञ्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘अवलेपः’)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- असामर्थ्यं फलं येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम् (‘असामर्थ्यफलाः’)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘वि + परि + धाव्’ ण्वुल्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘विपरिधावकम्’)
- सन्धिः
- सर्वत्र + उत्सृष्ट → सर्वत्रोत्सृष्ट — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- सर्वत्र उत्सृष्टः दण्डः येन — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘सर्वत्रोत्सृष्टदण्डम्’)
- सन्धिः
- मत् + बाण → मद्बाण — जश्त्वम् (त् → द्)
- समासः
- मम बाणैः निर्भग्नः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम् (‘मद्बाणनिर्भग्नैः’)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘परि + शुष्’ णिजन्तः
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लट्, उत्तमपुरुषः, एकवचनम् (आत्मनेपदम्; भविष्यदर्थे)
- सन्धिः
- विष + उपम → विषोपम — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- आशीविषैः उपमाः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम् (‘आशीविषोपमान्’)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- निर्गता मर्यादा यस्मात् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘निर्मर्यादम्’)
- सन्धिः
- विस्फारित + ईक्षण → विस्फारितेक्षण — गुणसन्धिः (अ + ई = ए)
- समासः
- क्रोधेन विस्फारिते ईक्षणे यस्य — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- वित्रस्ताः पन्नगाः यस्मिन् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘वित्रस्तपन्नगम्’, जलस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- परिवृत्त + ऊर्मि → परिवृत्तोर्मि — गुणसन्धिः (अ + ऊ = ओ)
- समासः
- परिवृत्ताः ऊर्मयः यस्य — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (‘परिवृत्तोर्मिः’)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- उद्वर्तिताः महाग्राहाः यस्मिन् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘आ + लम्ब्’ लिट्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लिट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- साधु वृत्तम् — कर्मधारयः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘साधुवृत्तम्’)