॥वाल्मीकिरामायणम् युद्धकाण्डम् — सर्गः २०

युद्धकाण्डम् — विंशः सर्गः

शुकदौत्यम्

शार्दूलस्य चारवृत्तान्तः, रावणेन शुकस्य प्रेषणम्, वानरैः शुकस्य निग्रहः, सुग्रीवस्य प्रत्युत्तरम्, रामेण शुकस्य मोचनम्

सुग्रीवेण पालितां निविष्टां वानरसेनां दृष्ट्वा शार्दूलः नाम रावणस्य चारः लङ्कां प्रत्यागत्य निवेदयति — वानरर्क्षौघः द्वितीयः सागरः इव लङ्काम् अभिवर्तते, रामलक्ष्मणौ सागरतीरे संनिविष्टौ; उपप्रदानं सान्त्वं भेदः वा प्रयुज्यताम् इति। ततः रावणः शुकं सुग्रीवं प्रति प्रेषयति — ‘त्वं मम भ्रातृसमः, राजपुत्रस्य भार्याहरणेन तव किम्? किष्किन्धां प्रतिगच्छ’ इति। शुकः विहंगमः भूत्वा आकाशे स्थित्वा तत् वचनं वदति। वानराः तम् उत्प्लुत्य गृहीत्वा भूमौ अवतारयन्ति; ‘दूताः न हन्तव्याः’ इति तस्य विलापं श्रुत्वा रामः ‘मा वधिष्ट’ इति वारयति। सुग्रीवः तु परुषं प्रत्युत्तरं ददाति — ‘त्वं मम न मित्रम्, रामस्य अरिः, वालीव वध्यः; सुरैः अपि रक्षितः राघवात् न मोक्ष्यसे।’ अङ्गदः ‘अयं चारकः’ इति वदति, वानराः शुकं बध्नन्ति, सः रामम् आक्रोशति, रामः च ‘मुच्यतां दूतः’ इति आदिशति।

१शार्दूलस्य चारवृत्तान्तः

१ततो निविष्टां ध्वजिनीं सुग्रीवेणाभिपालिताम्।
ददर्श राक्षसोऽभ्येत्य शार्दूलो नाम वीर्यवान्॥

२चारो राक्षसराजस्य रावणस्य दुरात्मनः।
तां दृष्ट्वा सर्वतोऽव्यग्रां प्रतिगम्य स राक्षसः॥

३आविश्य लङ्कां वेगेन राजानमिदमब्रवीत्।
एष वै वानरर्क्षौघो लङ्कां समभिवर्तते॥

४अगाधश्चाप्रमेयश्च द्वितीय इव सागरः।
पुत्रौ दशरथस्येमौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ॥

५उत्तमौ रूपसम्पन्नौ सीतायाः पदमागतौ।
एतौ सागरमासाद्य संनिविष्टौ महाद्युते॥

६बलं चाकाशमावृत्य सर्वतो दशयोजनम्।
तत्त्वभूतं महाराज क्षिप्रं वेदितुमर्हसि॥

७तव दूता महाराज क्षिप्रमर्हन्ति वेदितुम्।
उपप्रदानं सान्त्वं वा भेदो वात्र प्रयुज्यताम्॥

सुग्रीवेण अभिपालितां समुद्रतीरे निविष्टां वानरध्वजिनीं शार्दूलः नाम वीर्यवान् राक्षसः अभ्येत्य ददर्श। सः दुरात्मनः रावणस्य चारः आसीत्। सर्वतः अव्यग्रां सुव्यवस्थितां तां सेनां दृष्ट्वा सः शीघ्रं प्रतिगम्य लङ्कां प्रविश्य राजानम् इदम् अब्रवीत् — ‘एषः वानरर्क्षाणाम् ओघः लङ्कां समभिवर्तते। सः अगाधः अप्रमेयः च, द्वितीयः सागरः इव। दशरथस्य पुत्रौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ उत्तमौ रूपसम्पन्नौ सीतायाः पदम् अनुसृत्य आगतौ। तौ सागरम् आसाद्य तस्य तीरे संनिविष्टौ। तेषां बलं सर्वतः दशयोजनम् आकाशम् आवृत्य तिष्ठति। महाराज, एतत् तत्त्वं शीघ्रं ज्ञातुम् अर्हसि। तव दूताः सर्वं शीघ्रं वेदितुं समर्थाः। ततः उपप्रदानं सान्त्वं भेदः वा यथोचितं प्रयुज्यताम्।’ अत्र शार्दूलः राजनीतेः चतुर्षु उपायेषु त्रीन् एव सूचयति — दानं साम भेदं च; दण्डस्य नाम न गृह्णाति, यतः शत्रोः बलं तेन दृष्टम्। ‘अव्यग्राम्’ इति पदेन वानरसेनायाः अनुशासनं सूच्यते — सा सेना न कोलाहलमयी, अपितु सुस्थिता। ‘द्वितीयः सागरः’ इति उपमया तस्याः विस्तारः गाम्भीर्यं च युगपत् वर्ण्येते। चारस्य वचने भयम् अपि गूढं दृश्यते। शार्दूलः केवलं सङ्ख्यां न कथयति, अपितु शत्रोः स्वरूपम् अपि — रामलक्ष्मणौ ‘उत्तमौ रूपसम्पन्नौ’ इति तस्य वचनेन शत्रोः अपि गौरवं प्रकटितम्। ‘सीतायाः पदम् आगतौ’ इति वाक्यं रावणस्य अपराधम् एव स्मारयति — एते सीतायाः कारणात् आगताः, न अन्यस्मात्। दशयोजनं व्याप्तम् आकाशम् इति अतिशयोक्त्या अपि सेनायाः महत्त्वं दर्श्यते। चारस्य कर्तव्यं यथादृष्टं निवेदनम्; शार्दूलः तत् करोति, परन्तु निर्णयं राज्ञः एव हस्ते स्थापयति।

Then a mighty rākṣasa named Śārdūla, a spy of the evil-hearted Rāvaṇa, came up and saw the monkey army encamped on the sea-shore under Sugrīva's protection. Seeing that host calm and in good order on every side, he hurried back to Laṅkā and told the king: "A flood of monkeys and bears is advancing on Laṅkā, unfathomable and immeasurable, like a second ocean. Those two brothers, Rāma and Lakṣmaṇa, the sons of Daśaratha, excellent and handsome, have come on Sītā's track; they have reached the ocean and encamped on its shore. Their army covers the sky for ten yojanas on every side. Great king, you should learn the truth of it quickly; your envoys can find it all out soon. Then gifts, conciliation or sowing division can be used as fits." Śārdūla names only three of the four means of statecraft, gifts, conciliation and division, and not force, for he has seen the enemy's strength. The word "calm" shows the monkey army's discipline: not a noisy rabble but steady. The "second ocean" conveys both its extent and its depth. Fear lies hidden in the spy's words. He reports not only numbers but the nature of the enemy, calling Rāma and Lakṣmaṇa excellent and handsome, and so granting them respect. "Come on Sītā's track" reminds Rāvaṇa of his own crime: they have come because of Sītā and for nothing else. The army filling the sky for ten yojanas is an exaggeration that still shows its greatness. A spy's duty is to report what he has seen, and Śārdūla does so, leaving the decision in the king's hands.

२रावणेन शुकस्य सुग्रीवं प्रति प्रेषणम्

८शार्दूलस्य वचः श्रुत्वा रावणो राक्षसेश्वरः।
उवाच सहसा व्यग्रः सम्प्रधार्यार्थमात्मनः।
शुकं साधु तदा रक्षो वाक्यमर्थविदां वरम्॥

९सुग्रीवं ब्रूहि गत्वाऽऽशु राजानं वचनान्मम।
यथासंदेशमक्लीबं श्लक्ष्णया परया गिरा॥

१०त्वं वै महाराजकुलप्रसूतो महाबलश्चर्क्षरजःसुतश्च।
न कश्चनार्थस्तव नास्त्यनर्थस्तथापि मे भ्रातृसमो हरीश॥

११अहं यद्यहरं भार्यां राजपुत्रस्य धीमतः।
किं तत्र तव सुग्रीव किष्किन्धां प्रति गम्यताम्॥

१२नहीयं हरिभिर्लङ्का प्राप्तुं शक्या कथंचन।
देवैरपि सगन्धर्वैः किं पुनर्नरवानरैः॥

शार्दूलस्य वचः श्रुत्वा राक्षसेश्वरः रावणः सहसा व्यग्रः अभवत्। आत्मनः कर्तव्यम् अर्थं सम्प्रधार्य सः अर्थविदां श्रेष्ठं शुकं नाम राक्षसम् उवाच — ‘त्वं शीघ्रं गत्वा मम वचनात् राजानं सुग्रीवं ब्रूहि, यथासंदेशम्, अक्लीबं श्लक्ष्णया परया वाचा। हे हरीश, त्वं महाराजकुले प्रसूतः, महाबलः, ऋक्षरजसः पुत्रः। तव मया सह न कश्चन अर्थः, न च अनर्थः; तथापि त्वं मम भ्रातृसमः। यदि अहं धीमतः राजपुत्रस्य भार्याम् अहरम्, तत्र तव किम्? किष्किन्धां प्रति गम्यताम्। इयं लङ्का हरिभिः कथंचन प्राप्तुं न शक्या; सगन्धर्वैः देवैः अपि न, किं पुनः नरवानरैः।’ अत्र रावणः भेदोपायं प्रयुङ्क्ते — सुग्रीवं रामात् पृथक्कर्तुम् इच्छति। सः सुग्रीवस्य कुलं बलं च स्तौति, भ्रातृभावं दर्शयति, रामस्य कार्यं सुग्रीवस्य अकार्यम् इति प्रतिपादयति। अन्ते तु लङ्कायाः दुर्गमत्वं कथयित्वा प्रच्छन्नं भयं अपि जनयति। एवं साम भेदः भीषा च एकस्मिन् एव संदेशे मिश्रिताः। रावणः स्वयम् अपि जानाति यत् सुग्रीवः रामेण वालिवधात् उपकृतः; तथापि सः ‘तव अत्र न अर्थः न अनर्थः’ इति वदन् तम् उपकारं विस्मारयितुम् इच्छति। ‘अक्लीबम्’ इति आदेशेन दूतस्य स्वरः अपि निर्दिष्टः — दैन्यं न दर्शनीयम्। शुकः ‘अर्थविदां वरः’ इति विशेषणेन तस्य वाक्चातुर्यं सूच्यते।

At Śārdūla's words Rāvaṇa, lord of the rākṣasas, was suddenly alarmed. Having settled what he himself should do, he said to a rākṣasa named Śuka, the best of those who understand affairs: "Go quickly and speak to King Sugrīva in my name, exactly as I tell you, boldly and in gentle, excellent words: 'You were born in a line of great kings; you are mighty, the son of Ṛkṣarajas. You have nothing to gain or lose here, and yet, lord of the monkeys, you are like a brother to me. If I carried off the wife of that wise prince, what is that to you, Sugrīva? Go back to Kiṣkindhā. The monkeys can never reach Laṅkā; not even the gods with the gandharvas could, let alone men and monkeys.'" Here Rāvaṇa tries to divide his enemies, to separate Sugrīva from Rāma. He praises Sugrīva's lineage and strength, professes brotherhood, and argues that Rāma's business is none of Sugrīva's. At the end, by speaking of how impregnable Laṅkā is, he adds a veiled threat, so that conciliation, division and intimidation are all mixed in one message. Rāvaṇa knows well that Rāma helped Sugrīva by killing Vālin, yet in saying "you have nothing to gain or lose here" he tries to make him forget that kindness. By ordering Śuka to speak "boldly", he sets the envoy's tone too: no weakness must show. Śuka is called the best of those who understand affairs, which speaks of his skill with words.

३शुकस्य आगमनम्, वानरैः निग्रहः, रामेण रक्षणम्

१३स तदा राक्षसेन्द्रेण संदिष्टो रजनीचरः।
शुको विहंगमो भूत्वा तूर्णमाप्लुत्य चाम्बरम्॥

१४स गत्वा दूरमध्वानमुपर्युपरि सागरम्।
संस्थितो ह्यम्बरे वाक्यं सुग्रीवमिदमब्रवीत्॥

१५सर्वमुक्तं यथाऽऽदिष्टं रावणेन दुरात्मना।
तत्प्रापयन्तं वचनं तूर्णमाप्लुत्य वानराः॥

१६प्रापद्यन्त तदा क्षिप्रं लोप्तुं हन्तुं च मुष्टिभिः।
सर्वैः प्लवंगैः प्रसभं निगृहीतो निशाचरः॥

१७गगनाद्भूतले चाशु प्रतिगृह्यावतारितः।
वानरैः पीड्यमानस्तु शुको वचनमब्रवीत्॥

१८न दूतान्घ्नन्ति काकुत्स्थ वार्यन्तां साधु वानराः।
यस्तु हित्वा मतं भर्तुः स्वमतं सम्प्रधारयेत्।
अनुक्तवादी दूतः सन्स दूतो वधमर्हति॥

१९शुकस्य वचनं रामः श्रुत्वा तु परिदेवितम्।
उवाच मावधिष्टेति घ्नतः शाखामृगर्षभान्॥

२०स च पत्रलघुर्भूत्वा हरिभिर्दर्शितेऽभये।
अन्तरिक्षे स्थितो भूत्वा पुनर्वचनमब्रवीत्॥

२१सुग्रीव सत्त्वसम्पन्न महाबलपराक्रम।
किं मया खलु वक्तव्यो रावणो लोकरावणः॥

राक्षसेन्द्रेण एवं संदिष्टः रजनीचरः शुकः विहंगमः भूत्वा तूर्णम् अम्बरम् आप्लुत्य उत्पपात। सः सागरस्य उपरि उपरि दूरम् अध्वानं गत्वा अम्बरे एव संस्थितः सुग्रीवम् इदं वाक्यम् अब्रवीत्; दुरात्मना रावणेन यथा आदिष्टं तथा सर्वम् उक्तवान्। तत् वचनं प्रापयन्तं तं वानराः तूर्णम् आप्लुत्य तदा क्षिप्रं प्रापद्यन्त — तस्य पक्षान् लोप्तुं मुष्टिभिः हन्तुं च इच्छन्तः। सर्वैः प्लवंगैः प्रसभं निगृहीतः सः निशाचरः गगनात् भूतलं प्रति शीघ्रम् अवतारितः। वानरैः पीड्यमानः शुकः अवदत् — ‘काकुत्स्थ, राजानः दूतान् न घ्नन्ति; वानराः साधु वार्यन्ताम्। यः तु भर्तुः मतं हित्वा स्वमतं प्रकाशयति, अनुक्तं वदति, सः एव दूतः वधम् अर्हति।’ शुकस्य तत् परिदेवितं श्रुत्वा रामः घ्नतः शाखामृगर्षभान् ‘मा वधिष्ट’ इति उवाच। वानरैः पक्षेषु लुञ्चितेषु पत्रलघुः भूत्वा हरिभिः दर्शिते अभये सः पुनः अन्तरिक्षे स्थितः अब्रवीत् — ‘महाबलपराक्रम सत्त्वसम्पन्न सुग्रीव, लोकरावणं रावणं मया किं वक्तव्यम्?’ अत्र दूतधर्मः स्पष्टः — संदेशवाहकः न दण्ड्यः। रामः अपि शत्रोः दूतं रक्षति; तस्य धर्मनिष्ठा युद्धकाले अपि न शिथिला। शुकस्य पक्षिरूपग्रहणं तस्य मायाशक्तिं सूचयति; आकाशे स्थित्वा वदन् सः आत्मानं सुरक्षितं मन्यते, परन्तु वानराः तस्य अपि उपरि उत्प्लवन्ते। ‘लोप्तुं हन्तुं च’ इति द्वयम् — प्रथमं पक्षलोपः, ततः वधः — वानराणां क्रोधस्य क्रमं दर्शयति। शुकः रामम् एव ‘काकुत्स्थ’ इति सम्बोधयति, न सुग्रीवम् — सः जानाति यत् धर्मस्य निर्णयः रामस्य हस्ते। दूतनीतिं स्मारयन् सः आत्मानं केवलं संदेशवाहकं मन्यते; ‘अनुक्तवादी’ एव दण्ड्यः इति तस्य तर्कः। रामस्य ‘मा वधिष्ट’ इति एकम् एव वाक्यं सर्वान् वानरान् निवर्तयति — तस्य आज्ञायाः प्रभावः अत्र दृश्यते। अभयं लब्ध्वा शुकः पुनः आकाशं गच्छति, ततः एव सुग्रीवस्य उत्तरं पृच्छति — एतेन तस्य दूतकर्मणि निष्ठा अपि सूच्यते। पत्रलघुत्वं तु तस्य दुर्दशायाः प्रमाणम्।

So instructed by the lord of the rākṣasas, the night-rover Śuka took the form of a bird and swiftly flew up into the sky. He travelled far over the ocean and, poised in the air, delivered to Sugrīva the whole message just as the evil-hearted Rāvaṇa had commanded. As he was speaking, the monkeys sprang up at once and reached him quickly, meaning to tear off his wings and beat him to death with their fists. All the monkeys seized him by force, and the night-rover was swiftly dragged down from the sky to the ground. As the monkeys tormented him, Śuka cried out: "Kākutstha, kings do not kill envoys. Hold the monkeys back properly. It is the envoy who sets aside his master's view and puts forward his own, saying what he was not told to say, who deserves death." Hearing Śuka's plea and lament, Rāma said to the monkey chiefs who were beating him, "Do not kill him." Lightened by the loss of the feathers the monkeys had plucked, and granted safety, Śuka rose again into the air and said: "Sugrīva, you who are full of courage, strength and valour, what am I to say to Rāvaṇa, who makes the worlds cry out?" The duty toward envoys is plain here: a messenger is not to be punished, and Rāma protects even the enemy's envoy, his righteousness unshaken in wartime. Śuka's taking a bird's form shows his power of illusion; speaking from the sky, he thinks himself safe, but the monkeys leap even higher. First they want to pluck his wings, then to kill him, showing how their anger mounts. Śuka appeals to Rāma as Kākutstha, not to Sugrīva, for he knows that judgement on dharma lies in Rāma's hands. Reminding them of the rules for envoys, he presents himself as a mere messenger; only one who says what he was not told deserves punishment. Rāma's single command, "do not kill him", holds back all the monkeys, showing the power of his word. Once safe, Śuka goes back into the sky and asks for Sugrīva's reply, a sign of his devotion to his task, though his lightness from losing his feathers shows the sorry state he is in.

४सुग्रीवस्य परुषं प्रत्युत्तरम्

२२स एवमुक्तः प्लवगाधिपस्तदा प्लवंगमानामृषभो महाबलः।
उवाच वाक्यं रजनीचरस्य चारं शुकं शुद्धमदीनसत्त्वः॥

२३न मेऽसि मित्रं न तथानुकम्प्यो न चोपकर्तासि न मे प्रियोऽसि।
अरिश्च रामस्य सहानुबन्धस्ततोऽसि वालीव वधार्ह वध्यः॥

२४निहन्म्यहं त्वां ससुतं सबन्धुं सज्ञातिवर्गं रजनीचरेश।
लङ्कां च सर्वां महता बलेन सर्वैः करिष्यामि समेत्य भस्म॥

२५न मोक्ष्यसे रावण राघवस्य सुरैः सहेन्द्रैरपि मूढ गुप्तः।
अन्तर्हितः सूर्यपथं गतोऽपि तथैव पातालमनुप्रविष्टः।
गिरीशपादाम्बुजसंगतो वा हतोऽसि रामेण सहानुजस्त्वम्॥

२६तस्य ते त्रिषु लोकेषु न पिशाचं न राक्षसम्।
त्रातारं नानुपश्यामि न गन्धर्वं न चासुरम्॥

२७अवधीस्त्वं जरावृद्धं गृध्रराजं जटायुषम्।
किं नु ते रामसांनिध्ये सकाशे लक्ष्मणस्य च।
हृता सीता विशालाक्षी यां त्वं गृह्य न बुध्यसे॥

२८महाबलं महात्मानं दुराधर्षं सुरैरपि।
न बुध्यसे रघुश्रेष्ठं यस्ते प्राणान्हरिष्यति॥

एवम् उक्तः प्लवगाधिपः महाबलः अदीनसत्त्वः सुग्रीवः रजनीचरस्य चारं शुकं शुद्धं स्पष्टं वाक्यम् उवाच — ‘रावण, त्वं मम न मित्रम्, न अनुकम्प्यः, न उपकर्ता, न प्रियः। त्वं सहानुबन्धः रामस्य अरिः; अतः वधार्ह, त्वं वालीव वध्यः असि। अहं त्वां ससुतं सबन्धुं सज्ञातिवर्गं निहन्मि; सर्वैः समेत्य महता बलेन सर्वां लङ्कां भस्म करिष्यामि। मूढ, सहेन्द्रैः सुरैः गुप्तः अपि त्वं राघवात् न मोक्ष्यसे — अन्तर्हितः, सूर्यपथं गतः, पातालम् अनुप्रविष्टः, गिरीशस्य पादाम्बुजं संगतः अपि सानुजः त्वं रामेण हतः एव। त्रिषु लोकेषु तव त्रातारं न पिशाचं न राक्षसं न गन्धर्वं न असुरं पश्यामि। जरावृद्धं गृध्रराजं जटायुषं त्वम् अवधीः। रामलक्ष्मणयोः सांनिध्ये किमर्थं सीतां न अहरः? तां गृहीत्वा अपि त्वम् आत्मनः विपत्तिं न बुध्यसे। सुरैः अपि दुराधर्षं महाबलं महात्मानं रघुश्रेष्ठं न जानासि, यः तव प्राणान् हरिष्यति।’ रावणस्य भेदोपायः अत्र पूर्णतया निष्फलः — सुग्रीवः ‘भ्रातृसमः’ इति स्तुतिं न स्वीकरोति, अपितु वालिवधं स्मारयित्वा रावणस्य अपि तादृशीं गतिं सूचयति। दीर्घवृत्तैः उक्तम् इदं वचनं तस्य क्रोधस्य उत्साहस्य च अनुरूपम्। सुग्रीवस्य वचने चत्वारि निषेधवाक्यानि — न मित्रम्, न अनुकम्प्यः, न उपकर्ता, न प्रियः — रावणस्य ‘भ्रातृसमः’ इति वचनस्य प्रत्युत्तरम्। जटायुवधः सीताहरणं च रावणस्य अधर्मस्य प्रमाणत्वेन उद्धृतौ; रामलक्ष्मणयोः अनुपस्थितौ हरणं तस्य भीरुत्वं दर्शयति।

So addressed, Sugrīva, lord of the monkeys, mighty and undaunted, gave the rākṣasa's spy Śuka a plain, clear answer. "Rāvaṇa, you are not my friend, nor one I pity, nor my benefactor, nor dear to me. You are Rāma's enemy, with all your kin; so, deserving death as you do, you must be killed like Vālin. I will kill you, lord of the night-rovers, with your sons, your kinsmen and all your clan, and coming with a great army I will burn all Laṅkā to ashes. Fool, even if the gods and Indra guard you, you will not escape Rāghava. Though you vanish, though you go to the path of the sun or enter the underworld, though you cling to the lotus feet of the Lord of the Mountain, you and your brothers are as good as dead at Rāma's hands. In the three worlds I see no one to protect you, no piśāca, rākṣasa, gandharva or asura. You killed Jaṭāyus, the aged king of the vultures. Why did you not carry off Sītā while Rāma and Lakṣmaṇa were there? You have taken her, and you do not see the ruin it means for you. You do not know the best of the Raghus, mighty, great-souled, unassailable even by the gods, who will take your life." Rāvaṇa's attempt to divide them fails completely: Sugrīva rejects the flattery of being "like a brother", and by recalling Vālin's death he hints that the same end awaits Rāvaṇa. The speech, set in longer metres, matches his anger and his fire. His four denials, not a friend, not one to pity, not a benefactor, not dear, answer Rāvaṇa's "you are like a brother to me". He cites the killing of Jaṭāyus and the abduction of Sītā as proof of Rāvaṇa's wickedness, and carrying her off while Rāma and Lakṣmaṇa were away shows his cowardice.

५अङ्गदस्य संशयः, शुकस्य बन्धनं विलापः मोचनं च

२९ततोऽब्रवीद्वालिसुतोऽप्यङ्गदो हरिसत्तमः।
नायं दूतो महाराज चारकः प्रतिभाति मे॥

३०तुलितं हि बलं सर्वमनेन तव तिष्ठता।
गृह्यतां मागमल्लङ्कामेतद्धि मम रोचते॥

३१ततो राज्ञा समादिष्टाः समुत्पत्य वलीमुखाः।
जगृहुश्च बबन्धुश्च विलपन्तमनाथवत्॥

३२शुकस्तु वानरैश्चण्डैस्तत्र तैः सम्प्रपीडितः।
व्याचुक्रोश महात्मानं रामं दशरथात्मजम्।
लुप्येते मे बलात्पक्षौ भिद्येते मे तथाक्षिणी॥

३३यां च रात्रिं मरिष्यामि जाये रात्रिं च यामहम्।
एतस्मिन्नन्तरे काले यन्मया ह्यशुभं कृतम्।
सर्वं तदुपपद्येथा जह्यां चेद्यदि जीवितम्॥

३४नाघातयत्तदा रामः श्रुत्वा तत्परिदेवितम्।
वानरानब्रवीद्रामो मुच्यतां दूत आगतः॥

ततः हरिसत्तमः वालिसुतः अङ्गदः अब्रवीत् — ‘महाराज, अयं दूतः न प्रतिभाति, अपितु चारकः एव। अत्र तिष्ठता अनेन तव सर्वं बलं तुलितम्। अतः अयं गृह्यताम्, लङ्कां मा गमत्; एतत् मम रोचते।’ ततः राज्ञा सुग्रीवेण समादिष्टाः वलीमुखाः समुत्पत्य अनाथवत् विलपन्तं शुकं जगृहुः बबन्धुः च। चण्डैः तैः वानरैः सम्प्रपीडितः शुकः महात्मानं दशरथात्मजं रामं व्याचुक्रोश — ‘बलात् मम पक्षौ लुप्येते, अक्षिणी च भिद्येते। यदि अहं जीवितं जह्याम्, तर्हि यस्यां रात्रौ अहं जातः यस्यां च मरिष्यामि, एतयोः अन्तरे काले मया यत् अशुभं कृतं तत् सर्वं त्वम् उपपद्येथाः।’ तस्य तत् परिदेवितं श्रुत्वा रामः तं न अघातयत्; ‘आगतः दूतः मुच्यताम्’ इति वानरान् अब्रवीत्। अङ्गदस्य सन्देहः युक्तः — दूतः संदेशं दत्त्वा प्रतिगच्छति, चारः तु बलं गणयति। शुकस्य अन्तिमं वचनं शरणागतस्य शापः इव — अशरणस्य वधे वधकस्य पापं भवति इति लोकप्रत्ययः। रामः तत् श्रुत्वा दयया एव तं मोचयति, न भयेन। अङ्गदः युवराजत्वेन राजनीतिं जानाति — शत्रोः चारः यदि बलं दृष्ट्वा प्रतिगच्छेत्, तर्हि तत् सेनायाः अहितम्। सुग्रीवः तस्य वचनं स्वीकरोति; परन्तु अन्तिमः निर्णयः रामस्य। शुकस्य पीडा ‘पक्षौ लुप्येते, अक्षिणी भिद्येते’ इति करुणतया वर्णिता। रामस्य करुणा तस्य धर्मस्य अङ्गम् — शरणं गतं शत्रुम् अपि सः न हन्ति। अग्रे शुकः एव रावणाय रामस्य बलं निवेदयिष्यति; एवं रामस्य दया अपि परोक्षतया युद्धस्य साधनं भवति।

Then Aṅgada, Vālin's son and best of monkeys, said: "Great king, this is no envoy; he looks to me like a spy. Standing here, he has taken the measure of your whole army. Let him be seized so that he does not go back to Laṅkā; that is what I think best." At King Sugrīva's command the monkeys sprang up, seized Śuka and bound him as he wailed like one with no protector. Tormented by those fierce monkeys, Śuka cried out to the great-souled Rāma, son of Daśaratha: "They are tearing off my wings by force and putting out my eyes. If I lose my life, then all the evil I have done from the night I was born to the night I die will fall on you." Hearing that lament, Rāma did not let him be killed. "Let him go," he told the monkeys; "he came as an envoy." Aṅgada's suspicion is reasonable: an envoy delivers his message and goes back, but a spy counts the army. As crown prince he knows statecraft: if an enemy spy returns having seen their strength, it harms the army. Sugrīva accepts his advice, but the final decision is Rāma's. Śuka's torment, his wings torn and his eyes put out, is described with pity, and his last words are like the curse of a refugee, for it was believed that one who kills a helpless man takes on his sins. Rāma releases him out of compassion, not fear; he does not kill even an enemy who begs for mercy, and compassion is part of his dharma. Later it is Śuka himself who will report Rāma's strength to Rāvaṇa, so that even Rāma's mercy becomes, indirectly, a means of war.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे विंशः सर्गः॥ २०॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

३१ पदानि
ध्वजिनी २०.१ ध्वजयुक्ता सेना
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘ध्वज’ शब्दात् ‘इनि’ प्रत्यये स्त्रियां ‘ङीप्’
समासः
समासः नास्ति — तद्धितान्तः शब्दः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘ध्वजिनीम्’)
अव्यग्र २०.२ अनाकुला, सुस्थिता
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति; पदे ‘सर्वतः + अव्यग्राम्’ इति बाह्यसन्धौ पूर्वरूपम् (ऽ)
समासः
न व्यग्रा — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘अव्यग्राम्’, ध्वजिन्याः विशेषणम्)
वानरर्क्षौघ २०.३ वानराणाम् ऋक्षाणां च समूहः
सन्धिः
वानर + ऋक्ष → वानरर्क्ष — गुणसन्धिः (अ + ऋ = अर्); ऋक्ष + ओघ → ऋक्षौघ — वृद्धिसन्धिः (अ + ओ = औ)
समासः
वानराणाम् ऋक्षाणां च ओघः — द्वन्द्वगर्भः षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
अप्रमेय २०.४ परिमातुम् अशक्यः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति; ‘अगाधः + च + अप्रमेयः’ इत्यत्र ‘अगाधश्चाप्रमेयश्च’ इति बाह्यसन्धिः
समासः
न प्रमेयः — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
रूपसम्पन्न २०.५ सौन्दर्ययुक्तौ
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
रूपेण सम्पन्नः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, द्विवचनम्, पुंलिङ्गम् (‘रूपसम्पन्नौ’)
तत्त्वभूत २०.६ यथार्थम्, सत्यभूतम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
तत्त्वं भूतम् — कर्मधारयः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘तत्त्वभूतम्’)
उपप्रदान २०.७ धनादिदानम्, राजनीतेः दानोपायः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘उप + प्र + दा’ धातोः ल्युट्
समासः
समासः नास्ति — कृदन्तः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
सम्प्रधार्य २०.८ सम्यक् निश्चित्य
सन्धिः
सम् + प्र + धारि + ल्यप् — सन्धिकार्यं नास्ति; पदे ‘सम्प्रधार्यार्थम्’ इति सवर्णदीर्घः (अ + अ = आ)
समासः
समासः नास्ति — ल्यबन्तम्
विभक्तिः
अव्ययम् (ल्यबन्तम्)
अक्लीब २०.९ अदीनम्, निर्भयम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
न क्लीबम् — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘अक्लीबम्’, क्रियाविशेषणम्)
महाराजकुलप्रसूत २०.१० राजवंशे जातः
सन्धिः
महत् + राज → महाराज (आत्त्वम्); प्रसूतः + न → प्रसूतो न (विसर्गस्य उकारः, गुणः)
समासः
महाराजानां कुले प्रसूतः — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
ऋक्षरजःसुत २०.१० ऋक्षरजसः पुत्रः, सुग्रीवः
सन्धिः
पदे ‘महाबलः + च + ऋक्षरजःसुतः’ → ‘महाबलश्चर्क्षरजःसुतश्च’ — च + ऋ इत्यत्र गुणसन्धिः (अर्)
समासः
ऋक्षरजसः सुतः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
भ्रातृसम २०.१० भ्रातुः तुल्यः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
भ्रात्रा समः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
अहरम् २०.११ अपाहरम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति; पदे ‘यदि + अहरम्’ → ‘यद्यहरम्’ इति यण्सन्धिः
समासः
समासः नास्ति — ‘हृ’ धातोः लङ्
विभक्तिः
क्रियापदम् — लङ्, उत्तमपुरुषः, एकवचनम्
विहंगम २०.१३ पक्षी
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
विहायसा गच्छति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (‘विहंगमः’)
उपर्युपरि २०.१४ ऊर्ध्वम् ऊर्ध्वम्, उपरि एव
सन्धिः
उपरि + उपरि → उपर्युपरि — यण्सन्धिः (इ + उ = य् + उ)
समासः
आम्रेडितम्
विभक्तिः
अव्ययम्
प्रापयन्त २०.१५ संदेशं प्रापयन्तम्, वदन्तम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘प्र + आप्’ णिजन्तात् शतृ
समासः
समासः नास्ति — कृदन्तः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (‘प्रापयन्तम्’)
लोप्तुम् २०.१६ छेत्तुम्, पक्षान् लुञ्चितुम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘लुप्’ धातोः तुमुन्
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
अव्ययम् (तुमुन्नन्तम्)
प्रतिगृह्यावतारित २०.१७ गृहीत्वा अधः आनीतः
सन्धिः
प्रतिगृह्य + अवतारितः → प्रतिगृह्यावतारितः — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
समासः नास्ति — ल्यबन्तं क्तान्तं च मिलित्वा एकपदतया मुद्रितम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
अनुक्तवादी २०.१८ स्वामिना अनुक्तं वदन्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
अनुक्तं वदति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (‘अनुक्तवादी’)
परिदेवित २०.१९ विलापः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘परि + दिव्’ धातोः क्तः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘परिदेवितम्’)
शाखामृगर्षभ २०.१९ श्रेष्ठवानरान्
सन्धिः
मृग + ऋषभ → मृगर्षभ — गुणसन्धिः (अ + ऋ = अर्)
समासः
शाखामृगेषु ऋषभाः — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम् (‘शाखामृगर्षभान्’)
पत्रलघु २०.२० पक्षाणां नाशात् लघुशरीरः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
पत्रैः लघुः — तृतीयातत्पुरुषः (पत्राणां लुञ्चनेन लघुः)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (‘पत्रलघुः’)
प्लवगाधिप २०.२२ वानरराजः सुग्रीवः
सन्धिः
प्लवग + अधिप → प्लवगाधिप — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
प्लवगानाम् अधिपः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
अदीनसत्त्व २०.२२ अकातरमनाः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
अदीनं सत्त्वं यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
वधार्ह २०.२३ हे वधयोग्य
सन्धिः
वध + अर्ह → वधार्ह — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ)
समासः
वधम् अर्हति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
सम्बोधनम्, एकवचनम्
सज्ञातिवर्ग २०.२४ बान्धवसमूहेन सह
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
ज्ञातीनां वर्गेण सहितः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (‘सज्ञातिवर्गम्’)
गिरीशपादाम्बुजसंगत २०.२५ शिवस्य चरणकमलम् आश्रितः
सन्धिः
गिरि + ईश → गिरीश — सवर्णदीर्घः; पाद + अम्बुज → पादाम्बुज — सवर्णदीर्घः
समासः
गिरीशस्य पादौ एव अम्बुजे, ताभ्यां संगतः — तत्पुरुषगर्भः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
रामसांनिध्य २०.२७ रामस्य समीपे सति
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
रामस्य सांनिध्यम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम् (‘रामसांनिध्ये’)
चारक २०.२९ गूढचरः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘चार’ शब्दात् स्वार्थे कः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (‘चारकः’)
वलीमुख २०.३१ वानराः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
वल्यः मुखे यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम् (‘वलीमुखाः’)
उपपद्येथाः २०.३३ प्राप्नुयाः (मम पापं तव भवेत्)
सन्धिः
मुद्रणे ‘उपपद्येथा जह्याम्’ इति — विसर्गलोपः (आ + घोषवर्णे परे)
समासः
समासः नास्ति — ‘उप + पद्’ धातोः विधिलिङ्
विभक्तिः
क्रियापदम् — विधिलिङ्, मध्यमपुरुषः, एकवचनम्