॥वाल्मीकिरामायणम् युद्धकाण्डम् — सर्गः १९

युद्धकाण्डम् — एकोनविंशः सर्गः

विभीषणस्य अभिषेकः समुद्रोपवेशनं च

विभीषणस्य रामचरणयोः पतनं, रावणबलस्य निवेदनं, रामस्य रावणवधप्रतिज्ञा, लङ्काराज्ये अभिषेकः, सागरतरणोपायस्य विमर्शः, रामस्य समुद्रतीरे उपवेशनं च

राघवेण अभये दत्ते विभीषणः भक्तैः अनुचरैः सह आकाशात् अवनिं पपात, रामस्य पादयोः निपत्य अवदत् — ‘अहं रावणस्य अनुजः, तेन अवमानितः; सर्वभूतशरण्यं भवन्तं शरणं गतः। लङ्का, मित्राणि, धनानि च मया त्यक्तानि; मम राज्यं जीवितं सुखानि च भवद्गतानि।’ रामः सान्त्वयित्वा राक्षसानां बलाबलम् अपृच्छत्। विभीषणः अवदत् — ‘दशग्रीवः स्वयम्भुवः वरात् देवगन्धर्वोरगपक्षिणाम् अवध्यः; कुम्भकर्णः शक्रप्रतिबलः; प्रहस्तः कैलासे मणिभद्रं जितवान्; इन्द्रजित् अवध्यकवचः अदृश्यः युध्यति; महोदरमहापार्श्वाकम्पनाः लोकपालसमाः; दशकोटिसहस्राणि राक्षसाः; एतैः सह रावणः लोकपालान् अपि अजयत्।’ रामः प्रत्यजानात् — ‘सप्रहस्तं सहात्मजं रावणं हत्वा त्वां राजानं करिष्यामि; सः रसातलं पातालं पितामहं वा गच्छेत्, न मे जीवन् मोक्ष्यते; अहत्वा अयोध्यां न प्रवेक्ष्यामि — भ्रातृभिः शपे।’ विभीषणः लङ्काविजये साहाय्यं प्रतिजज्ञे। रामः लक्ष्मणेन समुद्रात् जलम् आनाय्य विभीषणं राक्षसराज्ये अभ्यषेचयत्; वानराः साधु साधु इति अब्रुवन्। हनूमत्सुग्रीवयोः प्रश्ने विभीषणः ‘रामः सगरवंश्यः, सगरेण खानितः समुद्रः ज्ञातेः कार्यं कर्तुम् अर्हति; रामः समुद्रं शरणं गच्छतु’ इति अवदत्। सुग्रीवलक्ष्मणौ अनुमोदितवन्तौ, ततः रामः कुशास्तीर्णे तीरे वेद्याम् अग्निः इव संविवेश।

१विभीषणस्य रामचरणयोः पतनं, आत्मसमर्पणं च

१राघवेणाभये दत्ते संनतो रावणानुजः।
विभीषणो महाप्राज्ञो भूमिं समवलोकयत्॥

२खात्पपातावनिं हृष्टो भक्तैरनुचरैः सह।
स तु रामस्य धर्मात्मा निपपात विभीषणः॥

३पादयोर्निपपाताथ चतुर्भिः सह राक्षसैः।
अब्रवीच्च तदा वाक्यं रामं प्रति विभीषणः॥

४धर्मयुक्तं च युक्तं च साम्प्रतं सम्प्रहर्षणम्।
अनुजो रावणस्याहं तेन चास्म्यवमानितः॥

५भवन्तं सर्वभूतानां शरण्यं शरणं गतः।
परित्यक्ता मया लङ्का मित्राणि च धनानि च॥

६भवद्गतं हि मे राज्यं जीवितं च सुखानि च।
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा रामो वचनमब्रवीत्॥

राघवेण अभये दत्ते संनतः रावणानुजः महाप्राज्ञः विभीषणः भूमिम् अवलोकयत्। हृष्टः सः भक्तैः अनुचरैः सह खात् अवनिं पपात; धर्मात्मा विभीषणः चतुर्भिः राक्षसैः सह रामस्य पादयोः निपपात। अथ तदा विभीषणः रामं प्रति धर्मयुक्तं, युक्तं, साम्प्रतं, सम्प्रहर्षणं च वाक्यम् अब्रवीत् — ‘अहं रावणस्य अनुजः, तेन च अवमानितः; सर्वभूतानां शरण्यं भवन्तं शरणं गतः। मया लङ्का, मित्राणि, धनानि च परित्यक्तानि; मम राज्यं, जीवितं, सुखानि च भवद्गतानि।’ तस्य तत् वचनं श्रुत्वा रामः वचनम् अब्रवीत्। अभयं प्राप्य एव विभीषणः भूमौ अवतरति — पूर्वं सः खस्थः आसीत्, अनुज्ञां प्रतीक्ष्य; अधुना सः हृष्टः निःशङ्कः पतति। ‘भूमिं समवलोकयत्’ इति — अवतरणस्य पूर्वं स्थानं पश्यति; समीक्षिते एतत् अर्धं नास्ति। ‘भवद्गतं हि मे राज्यम्’ इति वाक्ये विभीषणस्य पूर्णः आत्मसमर्पणः — सः स्वस्य सर्वं भविष्यं रामस्य हस्ते न्यस्यति। चतुर्थे वाक्यस्य चत्वारि विशेषणानि — धर्मयुक्तं, युक्तं, साम्प्रतं, सम्प्रहर्षणं — तस्य वचनस्य औचित्यं दर्शयन्ति। अस्मिन् सर्गे अर्धश्लोकविभागः अन्वयात् विचलति — बहूनि वाक्यानि श्लोकस्य उत्तरार्धे आरभ्य अग्रिमे श्लोके समाप्यन्ते। द्वितीयतृतीययोः ‘निपपात’ इति क्रियापदं द्विवारं प्रयुक्तं — आकाशात् भूमौ पतनं, भूमौ चरणयोः पतनं च; अनेन तस्य विनयस्य द्वैविध्यम्। अनुचराः अपि ‘भक्ताः’ इति विशेषिताः — ते विभीषणस्य धर्मम् अनुसृत्य एव लङ्कां त्यक्तवन्तः। पञ्चमे ‘परित्यक्ता मया लङ्का’ इति — लङ्का तस्य जन्मभूमिः, तस्याः त्यागः महान् त्यागः।

When Rāghava had granted him safety, the very wise Vibhīṣaṇa, Rāvaṇa's younger brother, bowed low and looked down to the ground. Rejoicing, he came down from the sky to the earth with his devoted followers, and the righteous Vibhīṣaṇa and his four rākṣasas fell at Rāma's feet. Then Vibhīṣaṇa spoke to Rāma words that were righteous, fitting, timely and gladdening: "I am Rāvaṇa's younger brother, and he has humiliated me. I have come for refuge to you, the refuge of all beings. I have left behind Laṅkā, my friends and my wealth; my kingdom, my life and my happiness now rest with you." Hearing his words, Rāma answered. Only once he has been granted safety does Vibhīṣaṇa come down to earth; before, he had stayed in the sky waiting for leave, and now he descends gladly and without fear, first looking down at the ground where he will land. "My kingdom rests with you" is his complete surrender: he places his whole future in Rāma's hands. The four qualities of his words show how fitting they were. He "fell" twice over, from the sky to the earth and then at Rāma's feet, a double humility. His followers are called devoted, for they too left Laṅkā to follow his righteousness. And leaving Laṅkā, his birthplace, was a great sacrifice.

२रावणबलस्य निवेदनम्

७वचसा सान्त्वयित्वैनं लोचनाभ्यां पिबन्निव।
आख्याहि मम तत्त्वेन राक्षसानां बलाबलम्॥

८एवमुक्तं तदा रक्षो रामेणाक्लिष्टकर्मणा।
रावणस्य बलं सर्वमाख्यातुमुपचक्रमे॥

९अवध्यः सर्वभूतानां गन्धर्वोरगपक्षिणाम्।
राजपुत्र दशग्रीवो वरदानात्स्वयम्भुवः॥

१०रावणानन्तरो भ्राता मम ज्येष्ठश्च वीर्यवान्।
कुम्भकर्णो महातेजाः शक्रप्रतिबलो युधि॥

११राम सेनापतिस्तस्य प्रहस्तो यदि ते श्रुतः।
कैलासे येन समरे मणिभद्रः पराजितः॥

१२बद्धगोधाङ्गुलित्राणस्त्ववध्यकवचो युधि।
धनुरादाय यस्तिष्ठन्नदृश्यो भवतीन्द्रजित्॥

१३संग्रामे सुमहद्व्यूहे तर्पयित्वा हुताशनम्।
अन्तर्धानगतः श्रीमानिन्द्रजिद्धन्ति राघव॥

१४महोदरमहापार्श्वौ राक्षसश्चाप्यकम्पनः।
अनीकपास्तु तस्यैते लोकपालसमा युधि॥

१५दशकोटिसहस्राणि रक्षसां कामरूपिणाम्।
मांसशोणितभक्ष्याणां लङ्कापुरनिवासिनाम्॥

१६स तैस्तु सहितो राजा लोकपालानयोधयत्।
सह देवैस्तु ते भग्ना रावणेन दुरात्मना॥

लोचनाभ्यां पिबन् इव तं वचसा सान्त्वयित्वा रामः अब्रवीत् — ‘मम तत्त्वेन राक्षसानां बलाबलम् आख्याहि।’ अक्लिष्टकर्मणा रामेण एवम् उक्तं तत् रक्षः रावणस्य सर्वं बलम् आख्यातुम् उपचक्रमे — ‘राजपुत्र, दशग्रीवः स्वयम्भुवः वरदानात् गन्धर्वोरगपक्षिणां सर्वभूतानाम् अवध्यः। रावणात् अनन्तरः, मम ज्येष्ठः भ्राता वीर्यवान् महातेजाः कुम्भकर्णः युधि शक्रप्रतिबलः। राम, तस्य सेनापतिः प्रहस्तः इति यदि ते श्रुतः — येन कैलासे समरे मणिभद्रः पराजितः। बद्धगोधाङ्गुलित्राणः अवध्यकवचः इन्द्रजित् धनुः आदाय युधि यत्र तिष्ठति, तत्र अदृश्यः भवति। राघव, श्रीमान् इन्द्रजित् सुमहद्व्यूहे सङ्ग्रामे हुताशनं तर्पयित्वा अन्तर्धानगतः हन्ति। महोदरः, महापार्श्वः, राक्षसः अकम्पनः च — एते तस्य अनीकपाः युधि लोकपालसमाः। लङ्कापुरनिवासिनां मांसशोणितभक्ष्याणां कामरूपिणां रक्षसां दशकोटिसहस्राणि। तैः सहितः सः राजा लोकपालान् अयोधयत्; देवैः सह ते दुरात्मना रावणेन भग्नाः।’ ७–२२ इति षोडश श्लोकाः (बलनिवेदनं, रामस्य प्रतिज्ञा, विभीषणस्य प्रतिज्ञा च) समीक्षितसंस्करणे अस्मिन् सर्गे न सन्ति। रावणबलस्य एषः परिचयः अग्रिमस्य युद्धस्य पूर्वसूचना — अत्र नामतः उक्ताः सर्वे वीराः अनन्तरं रामलक्ष्मणवानरैः हन्यन्ते। ‘दशकोटिसहस्राणि’ इति सङ्ख्या — हिन्दीभाष्ये ‘एक खरब’ इति। ‘बद्धगोधाङ्गुलित्राणः’ इति — गोधाचर्मणः हस्तत्राणेन युक्तः; हिन्दीभाष्ये ‘गोहके चमड़ेके बने दस्ताने’। विभीषणस्य निवेदनं सुव्यवस्थितम् — प्रथमं राजा रावणः, ततः तस्य भ्राता कुम्भकर्णः, ततः सेनापतिः प्रहस्तः, ततः पुत्रः इन्द्रजित्, ततः अनीकपाः महोदरमहापार्श्वाकम्पनाः, अन्ते सामान्या सेना। एवं सः शत्रोः पूर्णं चित्रं रामस्य पुरतः स्थापयति — एतत् एव शरणागतस्य प्रथमं सेवाकार्यम्। रावणस्य वरदाने ‘सर्वभूतानाम् अवध्यः’ इति उक्तं, किन्तु मनुष्याः तत्र न गणिताः — एतत् एव रामस्य अवकाशः; हिन्दीभाष्यम् अपि ‘केवल मनुष्यको छोड़कर’ इति स्पष्टं वदति। इन्द्रजितः विशेषता — यज्ञे अग्निं तर्पयित्वा अदृश्यः युध्यते; अनन्तरं निकुम्भिलायां तस्य यज्ञस्य भङ्गेन एव लक्ष्मणः तं हन्ति। कुबेरस्य सेनापतेः मणिभद्रस्य पराजयः उत्तरकाण्डे विस्तरेण वर्णितः। षोडशे ‘सह देवैस्तु ते भग्नाः’ इति — लोकपालाः देवैः सह रावणेन पराजिताः; अतः रावणस्य बलं न उपेक्षणीयम् इति विभीषणः सूचयति, किन्तु भयं न उत्पादयति, केवलं यथार्थं वदति।

Rāma comforted him with words, drinking him in with his eyes as it were, and said: "Tell me truly the strength and weakness of the rākṣasas." At this request from Rāma, tireless in his deeds, the rākṣasa began to describe Rāvaṇa's whole strength. "Prince, by the boon of the Self-born, ten-necked Rāvaṇa cannot be killed by any being, gandharva, serpent or bird. Next to Rāvaṇa comes my elder brother, the mighty and splendid Kumbhakarṇa, a match for Śakra in battle. His commander, Rāma, is Prahasta, of whom you may have heard; he defeated Maṇibhadra in battle on Kailāsa. When Indrajit, wearing finger-guards of iguana skin and armour no weapon can pierce, takes up his bow and stands in battle, he becomes invisible. Having first satisfied the fire with offerings, glorious Indrajit, hidden from sight in the thick of a great battle array, strikes down his enemies, Rāghava. Mahodara, Mahāpārśva and the rākṣasa Akampana are his generals, equal in battle to the guardians of the worlds. And there are ten thousand crores of rākṣasas living in the city of Laṅkā, able to take any form they please, eaters of flesh and blood. With them the king fought the guardians of the worlds, and wicked Rāvaṇa routed them together with the gods." This account of Rāvaṇa's strength foreshadows the war to come: every hero named here will later be killed by Rāma, Lakṣmaṇa and the monkeys. Vibhīṣaṇa's report is well ordered: first King Rāvaṇa, then his brother Kumbhakarṇa, then the commander Prahasta, then his son Indrajit, then the generals Mahodara, Mahāpārśva and Akampana, and last the common soldiery. So he sets a full picture of the enemy before Rāma, the first service of one who has taken refuge. Rāvaṇa's boon makes him unkillable by all beings, yet men are not among them, and that is Rāma's opening. Indrajit's peculiarity is that he fights invisible after satisfying the fire in a sacrifice, and it is by breaking up his sacrifice at Nikumbhilā that Lakṣmaṇa will later kill him. The defeat of Maṇibhadra, Kubera's commander, is told at length in the Uttara Kāṇḍa. That the guardians of the worlds were routed together with the gods means Rāvaṇa's strength must not be underrated; Vibhīṣaṇa does not seek to frighten, but simply tells the truth.

३रामस्य रावणवधप्रतिज्ञा

१७विभीषणस्य तु वचस्तच्छ्रुत्वा रघुसत्तमः।
अन्वीक्ष्य मनसा सर्वमिदं वचनमब्रवीत्॥

१८यानि कर्मापदानानि रावणस्य विभीषण।
आख्यातानि च तत्त्वेन ह्यवगच्छामि तान्यहम्॥

१९अहं हत्वा दशग्रीवं सप्रहस्तं सहात्मजम्।
राजानं त्वां करिष्यामि सत्यमेतच्छृणोतु मे॥

२०रसातलं वा प्रविशेत्पातालं वापि रावणः।
पितामहसकाशं वा न मे जीवन्विमोक्ष्यते॥

२१अहत्वा रावणं संख्ये सपुत्रजनबान्धवम्।
अयोध्यां न प्रवेक्ष्यामि त्रिभिस्तैर्भ्रातृभिः शपे॥

विभीषणस्य तत् वचः श्रुत्वा रघुसत्तमः रामः मनसा सर्वम् अन्वीक्ष्य इदं वचनम् अब्रवीत् — ‘विभीषण, रावणस्य यानि कर्मापदानानि त्वया तत्त्वेन आख्यातानि, तानि अहम् अवगच्छामि। सप्रहस्तं सहात्मजं दशग्रीवं हत्वा अहं त्वां राजानं करिष्यामि — एतत् सत्यं शृणोतु मे। रावणः रसातलं, पातालं वा प्रविशेत्, पितामहस्य सकाशं वा गच्छेत्, तथापि मे जीवन् न विमोक्ष्यते। सपुत्रजनबान्धवं रावणं सङ्ख्ये अहत्वा अयोध्यां न प्रवेक्ष्यामि — तैः त्रिभिः भ्रातृभिः शपे।’ रामस्य प्रतिज्ञा दृढा गम्भीरा च — सः न केवलं रावणं, अपि तु तस्य पुत्रान् सेनापतीन् च हन्तुं प्रतिजानीते। त्रिभिः भ्रातृभिः शपथः — भरतेन, लक्ष्मणेन, शत्रुघ्नेन — तस्य सर्वप्रियतमानां नाम्ना; एषः सर्वोत्तमः शपथः। ‘राजानं त्वां करिष्यामि’ इति विभीषणस्य राज्यकामना, या हनूमता पूर्वसर्गे सूचिता, अत्र रामेण एव पूरिता। विंशे रावणस्य त्रीणि सम्भाव्यानि शरणानि — रसातलं, पातालं, ब्रह्मलोकः — सर्वाणि निष्फलानि इति; पूर्वं विभीषणः अपि रावणं प्रति एवम् एव उक्तवान्। अष्टादशे ‘कर्मापदानानि’ इति — पूर्वकृतानि वीरकर्माणि। एकविंशे ‘अहत्वा … अयोध्यां न प्रवेक्ष्यामि’ इति — वनवासस्य अवधिः अपि अस्य प्रतिज्ञायाः अधीनः।

Hearing Vibhīṣaṇa's words, the best of the Raghus weighed everything in his mind and said: "Vibhīṣaṇa, I understand well the exploits of Rāvaṇa that you have truly described. I shall kill ten-necked Rāvaṇa with Prahasta and his sons, and make you king: hear this truth from me. Let Rāvaṇa go into Rasātala or the underworld, or to the Grandsire himself; he will not escape me alive. I will not enter Ayodhyā until I have killed Rāvaṇa in battle with his sons, his people and his kin; I swear it by my three brothers." Rāma's vow is firm and solemn: he promises to kill not only Rāvaṇa but his sons and commanders too. He swears by his three brothers, Bharata, Lakṣmaṇa and Śatrughna, those dearest to him, which is the most binding oath of all. "I will make you king" fulfils Vibhīṣaṇa's hope of a kingdom, which Hanumān had pointed to in the previous sarga. Rāvaṇa's three possible refuges, Rasātala, the underworld and Brahmā's world, are all declared useless, just as Vibhīṣaṇa himself had once told Rāvaṇa. And by vowing not to enter Ayodhyā until Rāvaṇa is dead, Rāma makes even the end of his exile depend on this promise.

४विभीषणस्य प्रतिज्ञा, लङ्काराज्ये अभिषेकः च

२२श्रुत्वा तु वचनं तस्य रामस्याक्लिष्टकर्मणः।
शिरसाऽऽवन्द्य धर्मात्मा वक्तुमेवं प्रचक्रमे॥

२३राक्षसानां वधे साह्यं लङ्कायाश्च प्रधर्षणे।
करिष्यामि यथाप्राणं प्रवेक्ष्यामि च वाहिनीम्॥

२४इति ब्रुवाणं रामस्तु परिष्वज्य विभीषणम्।
अब्रवील्लक्ष्मणं प्रीतः समुद्राज्जलमानय॥

२५तेन चेमं महाप्राज्ञमभिषिञ्च विभीषणम्।
राजानं रक्षसां क्षिप्रं प्रसन्ने मयि मानद॥

२६एवमुक्तस्तु सौमित्रिरभ्यषिञ्चद्विभीषणम्।
मध्ये वानरमुख्यानां राजानं राजशासनात्॥

२७तं प्रसादं तु रामस्य दृष्ट्वा सद्यः प्लवङ्गमाः।
प्रचुक्रुशुर्महात्मानं साधु साध्विति चाब्रुवन्॥

अक्लिष्टकर्मणः रामस्य तत् वचनं श्रुत्वा धर्मात्मा विभीषणः शिरसा आवन्द्य वक्तुम् एवं प्रचक्रमे — ‘राक्षसानां वधे, लङ्कायाः प्रधर्षणे च यथाप्राणं साह्यं करिष्यामि, वाहिनीं च प्रवेक्ष्यामि।’ इति ब्रुवाणं विभीषणं परिष्वज्य प्रीतः रामः लक्ष्मणम् अब्रवीत् — ‘समुद्रात् जलम् आनय; मानद, तेन इमं महाप्राज्ञं विभीषणं मयि प्रसन्ने क्षिप्रं रक्षसां राजानम् अभिषिञ्च।’ एवम् उक्तः सौमित्रिः राजशासनात् वानरमुख्यानां मध्ये विभीषणं राजानम् अभ्यषिञ्चत्। रामस्य तं सद्यः प्रसादं दृष्ट्वा प्लवङ्गमाः प्रचुक्रुशुः, महात्मानं च ‘साधु साधु’ इति अब्रुवन्। अभिषेकः युद्धात् पूर्वम् एव — एतेन रामस्य प्रतिज्ञायाः दृढता सूच्यते; लङ्का अद्य अपि रावणस्य हस्ते, तथापि तस्याः राजा विभीषणः इति रामः घोषयति। समुद्रजलेन अभिषेकः — सः एव समुद्रः यः अनन्तरं तरणीयः। ‘मयि प्रसन्ने’ इति — मम प्रसादः एव तव राज्यस्य आधारः। विभीषणस्य प्रतिज्ञायां ‘यथाप्राणम्’ इति — प्राणपणेन अपि साहाय्यम्। वानराणां हर्षनादः रामस्य उदारतां प्रशंसति। २४–२६ इति श्लोकाः समीक्षिते ६.०१३.००७–००९ इति मिलन्ति; मुद्रिते २४–२६ पार्श्वे पाठकेन हस्तेन रेखा अङ्किता (स्कैने दृश्यते), न मुद्रणस्य अंशः। ‘मानद’ इति लक्ष्मणस्य सम्बोधनं — यः अन्येभ्यः मानं ददाति। अभिषेकस्य विधिः संक्षिप्तः — केवलं समुद्रजलं, वानरमुख्यानां साक्ष्यं, राजशासनं च; युद्धकाले विस्तृतस्य उत्सवस्य अवकाशः नास्ति।

Hearing these words of Rāma, tireless in his deeds, the righteous Vibhīṣaṇa bowed his head and said: "I will help in killing the rākṣasas and storming Laṅkā with all my life's strength, and I will go into their ranks." As he said this, Rāma embraced him and, well pleased, said to Lakṣmaṇa: "Bring water from the sea, giver of honour, and with it consecrate this very wise Vibhīṣaṇa at once as king of the rākṣasas, for I am pleased with him." At the king's command Saumitri consecrated Vibhīṣaṇa as king in the midst of the monkey chiefs, and when the monkeys saw Rāma's grace so swiftly bestowed they roared their approval and cried to the great-souled one, "Well done, well done!" The consecration comes before the war, a sign of how firm Rāma's promise is: Laṅkā is still in Rāvaṇa's hands, yet Rāma proclaims Vibhīṣaṇa its king. He is consecrated with sea water, the water of the very sea that must now be crossed. "Since I am pleased" means that Rāma's favour is the foundation of his kingdom. Vibhīṣaṇa promises help "with all his life's strength", even at the cost of his life. The monkeys' roar of joy praises Rāma's generosity. The rite is brief, only sea water, the monkey chiefs as witnesses and the king's command, for there is no time for a long celebration in war.

५सागरतरणस्य उपायः — समुद्रस्य शरणागतिः

२८अब्रवीच्च हनूमांश्च सुग्रीवश्च विभीषणम्।
कथं सागरमक्षोभ्यं तराम वरुणालयम्।
सैन्यैः परिवृताः सर्वे वानराणां महौजसाम्॥

२९उपायैरभिगच्छाम यथा नदनदीपतिम्।
तराम तरसा सर्वे ससैन्या वरुणालयम्॥

३०एवमुक्तस्तु धर्मात्मा प्रत्युवाच विभीषणः।
समुद्रं राघवो राजा शरणं गन्तुमर्हति॥

३१खानितः सगरेणायमप्रमेयो महोदधिः।
कर्तुमर्हति रामस्य ज्ञातेः कार्यं महोदधिः॥

अथ हनूमान् सुग्रीवः च विभीषणम् अब्रूताम् — ‘महौजसां वानराणां सैन्यैः परिवृताः वयं सर्वे अक्षोभ्यं वरुणालयं सागरं कथं तराम? येन उपायेन वयं ससैन्याः सर्वे तरसा नदनदीपतिं वरुणालयम् अभिगच्छाम तराम च, तम् उपायं वद।’ एवम् उक्तः धर्मात्मा विभीषणः प्रत्युवाच — ‘राजा राघवः समुद्रं शरणं गन्तुम् अर्हति। अयम् अप्रमेयः महोदधिः सगरेण खानितः; अतः महोदधिः ज्ञातेः रामस्य कार्यं कर्तुम् अर्हति।’ विभीषणस्य उपायः शान्तः धर्म्यः च — बलात् न, विनयेन समुद्रं प्रसादयेत्। सगरस्य पुत्रैः अश्वमेधाश्वस्य अन्वेषणे पृथिवी खनिता, तेन सागरः निर्मितः इति पुराणकथा; अतः सागरः सगरवंशस्य ऋणी, रामः च सगरवंश्यः। ‘ज्ञातेः कार्यम्’ इति — ज्ञातिसम्बन्धात् समुद्रः रामस्य साहाय्यं करिष्यति इति आशा। अष्टाविंशे श्लोके त्रयः अर्धाः — हनूमतः सुग्रीवस्य च प्रश्नः; ‘सैन्यैः परिवृताः सर्वे वानराणां महौजसाम्’ इति तृतीयः अर्धः समीक्षिते नास्ति। रोचकं यत् विभीषणः रावणस्य शत्रोः पक्षे अपि ज्ञातिसम्बन्धस्य महत्त्वं वदति — पूर्वसर्गे रावणः ज्ञातीन् निन्दितवान्।

Then Hanumān and Sugrīva said to Vibhīṣaṇa: "How shall we, with all the armies of these mighty monkeys around us, cross the unshakeable sea, the home of Varuṇa? Tell us the means by which all of us, with our armies, may reach the lord of rivers and streams and swiftly cross Varuṇa's realm." The righteous Vibhīṣaṇa replied: "King Rāghava should go to the Ocean for refuge. This immeasurable great ocean was dug by Sagara; the great ocean ought to do the work of its kinsman Rāma." Vibhīṣaṇa's plan is peaceful and righteous: not force, but winning the Ocean over with humility. The ancient story tells that Sagara's sons dug up the earth searching for the horse of his horse sacrifice, and that is how the sea was made; so the Ocean is in debt to Sagara's line, and Rāma is of that line. By "its kinsman" he hopes that for kinship's sake the Ocean will help Rāma. It is striking that Vibhīṣaṇa, on the side of Rāvaṇa's enemy, stresses the worth of kinship, when in the previous sarga Rāvaṇa had reviled all kinsmen.

६सुग्रीवलक्ष्मणयोः अनुमतिः, रामस्य समुद्रतीरे उपवेशनं च

३२एवं विभीषणेनोक्तो राक्षसेन विपश्चिता।
आजगामाथ सुग्रीवो यत्र रामः सलक्ष्मणः॥

३३ततश्चाख्यातुमारेभे विभीषणवचः शुभम्।
सुग्रीवो विपुलग्रीवः सागरस्योपवेशनम्॥

३४प्रकृत्या धर्मशीलस्य रामस्यास्याप्यरोचत।
सलक्ष्मणं महातेजाः सुग्रीवं च हरीश्वरम्॥

३५सत्क्रियार्थं क्रियादक्षं स्मितपूर्वमभाषत।
विभीषणस्य मन्त्रोऽयं मम लक्ष्मण रोचते॥

३६सुग्रीवः पण्डितो नित्यं भवान्मन्त्रविचक्षणः।
उभाभ्यां सम्प्रधार्यार्थं रोचते यत्तदुच्यताम्॥

३७एवमुक्तौ ततो वीरावुभौ सुग्रीवलक्ष्मणौ।
समुदाचारसंयुक्तमिदं वचनमूचतुः॥

३८किमर्थं नौ नरव्याघ्र न रोचिष्यति राघव।
विभीषणेन यत्तूक्तमस्मिन्काले सुखावहम्॥

३९अबद्ध्वा सागरे सेतुं घोरेऽस्मिन्वरुणालये।
लङ्का नासादितुं शक्या सेन्द्रैरपि सुरासुरैः॥

४०विभीषणस्य शूरस्य यथार्थं क्रियतां वचः।
अलं कालात्ययं कृत्वा सागरोऽयं नियुज्यताम्।
यथा सैन्येन गच्छाम पुरीं रावणपालिताम्॥

४१एवमुक्तः कुशास्तीर्णे तीरे नदनदीपतेः।
संविवेश तदा रामो वेद्यामिव हुताशनः॥

राक्षसेन विपश्चिता विभीषणेन एवम् उक्तः सुग्रीवः यत्र रामः सलक्ष्मणः आसीत्, तत्र आजगाम। ततः विपुलग्रीवः सुग्रीवः सागरस्य उपवेशनं विषये विभीषणस्य शुभं वचः आख्यातुम् आरेभे। प्रकृत्या धर्मशीलस्य अस्य रामस्य तत् अरोचत। महातेजाः क्रियादक्षः सः सत्क्रियार्थं सलक्ष्मणं हरीश्वरं सुग्रीवं च स्मितपूर्वम् अभाषत — ‘लक्ष्मण, विभीषणस्य अयं मन्त्रः मम रोचते। सुग्रीवः नित्यं पण्डितः, भवान् मन्त्रविचक्षणः; उभाभ्यां सम्प्रधार्य यत् रोचते, तत् उच्यताम्।’ एवम् उक्तौ वीरौ उभौ सुग्रीवलक्ष्मणौ समुदाचारसंयुक्तम् इदं वचनम् ऊचतुः — ‘नरव्याघ्र राघव, विभीषणेन अस्मिन् काले यत् सुखावहम् उक्तं, तत् नौ किमर्थं न रोचिष्यति? घोरे अस्मिन् वरुणालये सागरे सेतुम् अबद्ध्वा सेन्द्रैः सुरासुरैः अपि लङ्का आसादयितुं न शक्या। शूरस्य विभीषणस्य यथार्थं वचः क्रियताम्; कालात्ययम् अलं कृत्वा अयं सागरः नियुज्यतां, यथा सैन्येन सह रावणपालितां पुरीं गच्छाम।’ एवम् उक्तः रामः नदनदीपतेः तीरे कुशास्तीर्णे वेद्याम् हुताशनः इव तदा संविवेश। अत्र रामस्य नेतृत्वस्य शैली पुनः दृश्यते — स्वयं रुचिम् अनुभवन् अपि सः सुग्रीवलक्ष्मणयोः मतं पृच्छति। ‘सत्क्रियार्थम्’ इति — तयोः सम्मानार्थं, न तु निर्णयस्य आवश्यकतया। ‘अबद्ध्वा सागरे सेतुम्’ इति वाक्ये सेतुबन्धस्य प्रथमः उल्लेखः। अन्तिमः श्लोकः उपमया समाप्यते — कुशासने आसीनः रामः यज्ञवेद्याम् अग्निः इव तेजस्वी पवित्रः च। चत्वारिंशः श्लोकः त्रिभिः अर्धैः निबद्धः; समीक्षिते ‘brūhi tvaṃ sahasugrīvas tavāpi yadi rocate’ (६.०१३.०१७c) इति अर्धं मुद्रणे नास्ति। द्वात्रिंशे त्रयस्त्रिंशे च सुग्रीवः विभीषणस्य उपायं रामाय निवेदयति — सः स्वयं न, अपि तु नूतनं मित्रं विभीषणम् एव श्रेयः ददाति; एषः तस्य हृदयपरिवर्तनस्य प्रमाणम्। ‘विपुलग्रीवः’ इति सुग्रीवस्य नाम्नः अर्थः एव। चतुस्त्रिंशे ‘प्रकृत्या धर्मशीलस्य’ इति — समुद्रस्य शरणागतिः धर्म्यः उपायः, अतः धर्मशीलस्य रामस्य स्वभावेन एव रोचते। नवत्रिंशे ‘सेन्द्रैरपि सुरासुरैः’ इति — लङ्कायाः दुर्गमत्वं; समुद्रः एव तस्याः परिखा। चत्वारिंशे ‘अलं कालात्ययं कृत्वा’ इति — विलम्बः न कर्तव्यः, सीता प्रतीक्षते। पञ्चत्रिंशे रामः लक्ष्मणं सम्बोधयति, षट्त्रिंशे उभौ पृच्छति — एतेन सुग्रीवस्य लक्ष्मणस्य च समानं गौरवं दर्शितम्।

At these words of the wise rākṣasa Vibhīṣaṇa, Sugrīva went to where Rāma was with Lakṣmaṇa, and broad-necked Sugrīva began to report Vibhīṣaṇa's good advice about sitting in supplication before the Ocean. It pleased Rāma, who was righteous by nature, and the mighty one, skilled in action, smiled and, to do them honour, spoke to Lakṣmaṇa and to Sugrīva, lord of the monkeys: "Lakṣmaṇa, this counsel of Vibhīṣaṇa's pleases me. Sugrīva is always wise and you are skilled in counsel; talk it over together, both of you, and tell me what you think best." So addressed, the two heroes, Sugrīva and Lakṣmaṇa, answered with due courtesy: "Tiger among men, Rāghava, why should we not approve what Vibhīṣaṇa has said, when it will bring us success at this time? Without a bridge across this terrible sea, Varuṇa's home, not even the gods and asuras with Indra could reach Laṅkā. Let the true counsel of the brave Vibhīṣaṇa be acted on. Enough of delay; let the Ocean be called on to help, so that we may go with the army to the city Rāvaṇa rules." At these words Rāma sat down on the shore of the lord of rivers, on ground strewn with kuśa grass, like a fire on the altar. Here again we see Rāma's way of leading: though he likes the plan himself, he asks Sugrīva and Lakṣmaṇa for their view, to honour them rather than because he needs their decision; he addresses Lakṣmaṇa and then asks them both, giving the two equal honour. Sugrīva reports Vibhīṣaṇa's plan instead of offering his own, giving the credit to his new friend, proof of his change of heart; his very name means "broad-necked". Seeking the Ocean's refuge is a righteous means, so it naturally pleases Rāma, who is righteous by nature. "Without a bridge" is the first mention of the bridge-building, and the gods and asuras with Indra being unable to reach Laṅkā shows how the sea serves as its moat. "Enough of delay" is urgent, for Sītā is waiting. The sarga ends with the image of Rāma seated on his mat of kuśa grass, radiant and pure like fire on the sacrificial altar.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे एकोनविंशः सर्गः॥ १९॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

३६ पदानि
संनतः १९.१ विनयेन नम्रः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘सम्’ उपसर्गः, ‘नम्’ धातोः क्तप्रत्ययः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
समवलोकयत् १९.१ अपश्यत्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘सम्’, ‘अव’ उपसर्गौ, ‘लोक्’ धातुः
विभक्तिः
क्रियापदम् — लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
खात् १९.२ आकाशात्
सन्धिः
पदान्ते ‘खात् + पपात → खात्पपात’ (मुद्रणे ‘खात् पपात’)
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
पञ्चमी, एकवचनम् (‘ख’ शब्दः)
पादयोर्निपपाताथ १९.३ चरणयोः पतितवान्
सन्धिः
पादयोः + निपपात → पादयोर्निपपात — विसर्गस्य रेफः; निपपात + अथ → निपपाताथ — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘पादयोः’ सप्तमी द्विवचनम्; ‘निपपात’ लिट्
सम्प्रहर्षणम् १९.४ आनन्दजनकम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘सम्’, ‘प्र’ उपसर्गौ, ‘हृष्’ धातोः णिजन्तात् ल्युट्
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
चास्म्यवमानितः १९.४ अपमानितः अस्मि च
सन्धिः
च + अस्मि → चास्मि — सवर्णदीर्घसन्धिः; अस्मि + अवमानितः → अस्म्यवमानितः — यण्सन्धिः
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘अवमानितः’ प्रथमा एकवचनम्
शरण्यम् १९.५ रक्षकम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘शरण’ शब्दात् यत्प्रत्ययः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
भवद्गतम् १९.६ भवदधीनम्
सन्धिः
भवत् + गतम् → भवद्गतम् — जश्त्वसन्धिः
समासः
भवति गतम् — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
पिबन्निव १९.७ पानं कुर्वन् इव
सन्धिः
पिबन् + इव → पिबन्निव — ङमुडागमः (न् → न्न्)
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘पिबन्’ प्रथमा एकवचनम् (शतृ)
बलाबलम् १९.७ सामर्थ्यं दौर्बल्यं च
सन्धिः
बल + अबलम् → बलाबलम् — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
बलं च अबलं च — समाहारद्वन्द्वः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
रामेणाक्लिष्टकर्मणा १९.८ अनायासेन महाकर्मकारिणा रामेण
सन्धिः
रामेण + अक्लिष्ट → रामेणाक्लिष्ट — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
अक्लिष्टं कर्म यस्य — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम्
गन्धर्वोरगपक्षिणाम् १९.९ गन्धर्वाणां सर्पाणां पक्षिणां च
सन्धिः
गन्धर्व + उरग → गन्धर्वोरग — गुणसन्धिः
समासः
गन्धर्वाः उरगाः पक्षिणः च — इतरेतरद्वन्द्वः
विभक्तिः
षष्ठी, बहुवचनम्
शक्रप्रतिबलः १९.१० इन्द्रतुल्यबलः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
शक्रस्य प्रतिबलः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
बद्धगोधाङ्गुलित्राणः १९.१२ गोधाचर्मनिर्मितं हस्तत्राणं धारयन्
सन्धिः
गोधा + अङ्गुलि → गोधाङ्गुलि — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
गोधायाः अङ्गुलित्राणम् — षष्ठीतत्पुरुषः; बद्धं तत् येन — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
अवध्यकवचः १९.१२ अभेद्यकवचः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति; पूर्वेण ‘त्राणः + तु + अवध्य → त्राणस्त्ववध्य’ इति यण्
समासः
अवध्यं कवचं यस्य — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
इन्द्रजिद्धन्ति १९.१३ मेघनादः शत्रून् हन्ति
सन्धिः
इन्द्रजित् + हन्ति → इन्द्रजिद्धन्ति — जश्त्वं पूर्वसवर्णश्च (त् + ह → द्ध)
समासः
‘इन्द्रजित्’ — इन्द्रं जितवान्, उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
‘इन्द्रजित्’ प्रथमा एकवचनम्; ‘हन्ति’ लट्
अनीकपाः १९.१४ सेनापतयः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
अनीकं पान्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
मांसशोणितभक्ष्याणाम् १९.१५ मांसरुधिरभोजिनाम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
मांसं शोणितं च भक्ष्यं येषां — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
षष्ठी, बहुवचनम्
कर्मापदानानि १९.१८ पूर्वकृतानि पराक्रमकर्माणि
सन्धिः
कर्म + अपदानानि → कर्मापदानानि — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
कर्माणि एव अपदानानि — कर्मधारयः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
सहात्मजम् १९.१९ पुत्रसहितम्
सन्धिः
सह + आत्मजम् → सहात्मजम् — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
आत्मजेन सह — बहुव्रीहिः (सहार्थे)
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
विमोक्ष्यते १९.२० मुक्तः भविष्यति
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘वि’ उपसर्गः, ‘मुच्’ धातुः
विभक्तिः
क्रियापदम् — लृट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम् (आत्मनेपदम्)
शपे १९.२१ शपथं करोमि
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘शप्’ धातुः
विभक्तिः
क्रियापदम् — लट्, उत्तमपुरुषः, एकवचनम् (आत्मनेपदम्)
यथाप्राणम् १९.२३ प्राणपणेन, यथाशक्ति
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
प्राणम् अनतिक्रम्य — अव्ययीभावः
विभक्तिः
अव्ययम्
समुद्राज्जलमानय १९.२४ सागरात् जलम् आहर
सन्धिः
समुद्रात् + जलम् → समुद्राज्जलम् — श्चुत्वं जश्त्वं च; जलम् + आनय → जलमानय
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘आनय’ — लोट्, मध्यमपुरुषः, एकवचनम्
अभ्यषिञ्चद् १९.२६ अभिषेकं कृतवान्
सन्धिः
अभि + अषिञ्चत् → अभ्यषिञ्चत् — यण्सन्धिः; पदान्ते ‘अभ्यषिञ्चत् + विभीषणम् → अभ्यषिञ्चद्विभीषणम्’ इति जश्त्वम्
समासः
समासः नास्ति — ‘अभि’ उपसर्गः, ‘सिच्’ धातुः
विभक्तिः
क्रियापदम् — ‘अभ्यषिञ्चत्’, लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
प्लवङ्गमाः १९.२७ वानराः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
प्लवेन गच्छन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
महौजसाम् १९.२८ महाबलानाम्
सन्धिः
महा + ओजसाम् → महौजसाम् — वृद्धिसन्धिः
समासः
महत् ओजः येषां — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
षष्ठी, बहुवचनम्
नदनदीपतिम् १९.२९ समुद्रम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
नदाः नद्यः च — द्वन्द्वः; तेषां पतिः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
खानितः १९.३१ खनित्वा निर्मितः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘खन्’ धातोः णिजन्तात् क्तप्रत्ययः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
विपश्चिता १९.३२ विदुषा
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम् (‘विपश्चित्’ शब्दः)
सागरस्योपवेशनम् १९.३३ समुद्रस्य तीरे धरना इव आसनम्
सन्धिः
सागरस्य + उपवेशनम् → सागरस्योपवेशनम् — गुणसन्धिः
समासः
सागरे उपवेशनम् — सप्तमीतत्पुरुषः (सम्बन्धे षष्ठी)
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
क्रियादक्षम् १९.३५ कार्यकुशलम् (सुग्रीवम्)
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
क्रियासु दक्षः — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
सम्प्रधार्यार्थम् १९.३६ विषयं सम्यक् विचार्य
सन्धिः
सम्प्रधार्य + अर्थम् → सम्प्रधार्यार्थम् — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
समासः नास्ति — ‘सम्’, ‘प्र’ उपसर्गौ, ‘धृ’ धातोः णिजन्तात् ल्यप्
विभक्तिः
‘अर्थम्’ द्वितीया एकवचनम्
समुदाचारसंयुक्तम् १९.३७ शिष्टाचारसहितम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समुदाचारेण संयुक्तम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
कालात्ययम् १९.४० विलम्बम्
सन्धिः
काल + अत्ययम् → कालात्ययम् — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
कालस्य अत्ययः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
कुशास्तीर्णे १९.४१ दर्भैः आच्छादिते
सन्धिः
कुश + आस्तीर्णे → कुशास्तीर्णे — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
कुशैः आस्तीर्णम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम्