- सन्धिः
- प्रसन्न + आत्मा → प्रसन्नात्मा — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- प्रसन्नः आत्मा यस्य — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
युद्धकाण्डम् — अष्टादशः सर्गः
शरणागतरक्षणव्रतम्
रामस्य मित्रभावेन आगतस्य अत्यागः, सुग्रीवस्य पुनः आशङ्का, राजनीतेः सूक्ष्मः अर्थः, कपोतदृष्टान्तः, कण्डुगाथा, सकृदेव प्रपन्नाय अभयव्रतं, विभीषणेन सङ्गमः च
हनूमतः वचः श्रुत्वा प्रसन्नात्मा रामः अवदत् — ‘मित्रभावेन सम्प्राप्तं कथंचन न त्यजेयम्; यद्यपि तस्य दोषः स्यात्, सतां तत् अगर्हितम्।’ सुग्रीवः पुनः अवदत् — ‘ईदृशे व्यसने प्राप्तं भ्रातरं यः त्यजति, सः कस्य न त्यजेत्?’ रामः ईषत् स्मयमानः लक्ष्मणम् अवदत् — ‘शास्त्राणि अनधीत्य वृद्धान् अनुपसेव्य ईदृशं वक्तुं न शक्यम्; किन्तु राजसु सूक्ष्मतरः अर्थः प्रत्यक्षः — ज्ञातयः प्रातिवेश्याः च व्यसने प्रहरन्ति, अतः अयं भीतः आगतः। वयं तत्कुलीनाः न, सः राज्यार्थी; अतः ग्राह्यः। सर्वे भ्रातरः भरतसमाः न।’ सुग्रीवः पुनः ‘रावणप्रणिहितः अयं वध्यः’ इति आग्रहं कृतवान्। ततः रामः अवदत् — ‘दुष्टः अदुष्टः वा अयं मम अहितं कर्तुं न शक्तः; अङ्गुल्यग्रेण अहं सर्वान् राक्षसान् हन्याम्। कपोतः अपि भार्याहर्तारं शरणागतं शत्रुं स्वमांसैः अपूजयत्; कण्डुः ऋषिः अपि अगायत् — बद्धाञ्जलिं शरणागतं शत्रुम् अपि न हन्यात्; अरक्षणे महान् दोषः। सकृत् एव प्रपन्नाय ‘तवास्मि’ इति याचमानाय सर्वभूतेभ्यः अभयं ददामि — एतत् मम व्रतम्। विभीषणः वा रावणः वा, आनय एनम्।’ सुग्रीवः प्रीतः अवदत् — ‘मम अपि अन्तरात्मा अयं शुद्धः इति वेत्ति; सः अस्माकं सखा भवतु।’ ततः रामः विभीषणेन सह सङ्गमं जगाम, यथा इन्द्रः गरुडेन।
१रामस्य प्रथमं मतं — मित्रभावेन आगतस्य अत्यागः
१अथ रामः प्रसन्नात्मा श्रुत्वा वायुसुतस्य ह।
प्रत्यभाषत दुर्धर्षः श्रुतवानात्मनि स्थितम्॥
२ममापि च विवक्षास्ति काचित्प्रति विभीषणम्।
श्रोतुमिच्छामि तत्सर्वं भवद्भिः श्रेयसि स्थितैः॥
३मित्रभावेन सम्प्राप्तं न त्यजेयं कथंचन।
दोषो यद्यपि तस्य स्यात्सतामेतदगर्हितम्॥
अथ वायुसुतस्य हनूमतः वचः श्रुत्वा प्रसन्नात्मा दुर्धर्षः श्रुतवान् रामः आत्मनि स्थितं मतं प्रत्यभाषत — ‘विभीषणं प्रति मम अपि किंचित् वक्तुम् इच्छा अस्ति; श्रेयसि स्थितैः भवद्भिः तत् सर्वं श्रोतुम् इच्छामि। मित्रभावेन सम्प्राप्तं कथंचन न त्यजेयम्; यद्यपि तस्य दोषः स्यात्, तथापि सतां एतत् अगर्हितम्।’ रामस्य प्रथमं वचनम् एव तस्य निश्चयं प्रकटयति — सः शरणागतस्य गुणदोषपरीक्षां न, अपि तु स्वस्य धर्मं पश्यति। ‘श्रुतवानात्मनि स्थितम्’ इति — यत् मम मनसि पूर्वम् एव स्थितं, तत् एव हनूमता अपि उक्तम् इति प्रसन्नता। ‘सतामेतदगर्हितम्’ इति — सज्जनाः दोषवन्तम् अपि शरणागतं न त्यजन्ति; तेषां दृष्ट्या एतत् निन्द्यं न। अत्र रामः मन्त्रिणां मतं श्रुत्वा अपि स्वनिर्णयं ‘श्रोतुमिच्छामि’ इति विनयेन उपस्थापयति; सः आज्ञापयति न, सर्वेषां सम्मतिं प्रार्थयते। समीक्षितसंस्करणे अपि एते त्रयः श्लोकाः ६.०१२.००१–००३ इति अक्षरशः प्रायः मिलन्ति।
Rāma, invincible and deeply learned, heard the words of the Wind-god's son with a glad heart, for he heard in them what already lay in his own mind, and he answered: "I too wish to say something about Vibhīṣaṇa, and I want to hear what all of you, who stand for what is good, think of it. One who has come to me in friendship I would never on any account turn away. Even if he had some fault, the good would not blame me for that." Rāma's very first words reveal his decision: he does not weigh the merits and faults of the one who seeks refuge, but looks to his own duty. He is glad because Hanumān has put into words what was already in his own heart. Good people do not abandon even a faulty man who comes to them for refuge; in their eyes this is no cause for blame. And though he has heard his counsellors, Rāma puts his own view forward humbly, "I want to hear what you think"; he does not command but seeks everyone's agreement.
२सुग्रीवस्य पुनः आशङ्का, रामस्य स्मितं च
४सुग्रीवस्त्वथ तद्वाक्यमाभाष्य च विमृश्य च।
ततः शुभतरं वाक्यमुवाच हरिपुङ्गवः॥
५स दुष्टो वाप्यदुष्टो वा किमेष रजनीचरः।
ईदृशं व्यसनं प्राप्तं भ्रातरं यः परित्यजेत्॥
६को नाम स भवेत्तस्य यमेष न परित्यजेत्।
वानराधिपतेर्वाक्यं श्रुत्वा सर्वानुदीक्ष्य तु॥
७ईषदुत्स्मयमानस्तु लक्ष्मणं पुण्यलक्षणम्।
इति होवाच काकुत्स्थो वाक्यं सत्यपराक्रमः॥
अथ सुग्रीवः तत् वाक्यम् आभाष्य विमृश्य च हरिपुङ्गवः शुभतरं वाक्यम् उवाच — ‘एषः रजनीचरः दुष्टः अदुष्टः वा भवतु, किम् अनेन? यः ईदृशं व्यसनं प्राप्तं भ्रातरं परित्यजेत्, सः कस्य नाम न भवेत् यम् एषः न परित्यजेत्?’ वानराधिपतेः तत् वाक्यं श्रुत्वा सत्यपराक्रमः काकुत्स्थः सर्वान् उदीक्ष्य ईषत् उत्स्मयमानः पुण्यलक्षणं लक्ष्मणम् इति ह उवाच। सुग्रीवस्य तर्कः तीक्ष्णः — यः स्वभ्रातरं सङ्कटकाले त्यजति, सः अस्मान् अपि अवसरे त्यक्ष्यति। किन्तु अस्मिन् तर्के व्यङ्ग्यम् अपि अस्ति — सुग्रीवः स्वयम् अपि भ्रातरं वालिनं त्यक्त्वा रामस्य शरणं गतः आसीत्; अतः एव रामः ईषत् स्मयते। हिन्दीभाष्यम् ‘कुछ मुसकराये’ इति व्याचष्टे। एते चत्वारः श्लोकाः समीक्षिते न सन्ति — वुल्गेटमात्राः; तत्र पञ्चमस्य पूर्वार्धं ‘स दुष्टो वाप्यदुष्टो वा किमेष रजनीचरः’ समीक्षिते ६.०१२.००९a इति, यत् वुल्गेटे पुनः द्वाविंशे श्लोके रामस्य मुखे आगच्छति। षष्ठे ‘को नाम स भवेत्तस्य यमेष न परित्यजेत्’ इति वाक्यं तत्रैव ‘वानराधिपतेर्वाक्यं श्रुत्वा’ इति नूतनवाक्यस्य आरम्भेण युक्तम्।
Then Sugrīva, bull among monkeys, turned these words over, thought about them and made a still sharper point: "Whether this night-rover is wicked or not, what does it matter? A man who would abandon his own brother when such a disaster has befallen him, whom would he not abandon?" Hearing the monkey king's words, Kākutstha, true in valour, looked round at them all and, smiling a little, spoke to Lakṣmaṇa of the auspicious marks. Sugrīva's argument is sharp: a man who deserts his own brother in a crisis will desert us too when the chance comes. But there is irony in it, for Sugrīva himself had left his brother Vālin and sought refuge with Rāma, and that is why Rāma smiles a little.
३राजनीतेः सूक्ष्मः अर्थः — ज्ञातिभयं, विभीषणस्य संग्रहः च
८अनधीत्य च शास्त्राणि वृद्धाननुपसेव्य च।
न शक्यमीदृशं वक्तुं यदुवाच हरीश्वरः॥
९अस्ति सूक्ष्मतरं किंचिद्यथात्र प्रतिभाति मा।
प्रत्यक्षं लौकिकं चापि वर्तते सर्वराजसु॥
१०अमित्रास्तत्कुलीनाश्च प्रातिदेश्याश्च कीर्तिताः।
व्यसनेषु प्रहर्तारस्तस्मादयमिहागतः॥
११अपापास्तत्कुलीनाश्च मानयन्ति स्वकान्हितान्।
एष प्रायो नरेन्द्राणां शङ्कनीयस्तु शोभनः॥
१२यस्तु दोषस्त्वया प्रोक्तो ह्यादानेऽरिबलस्य च।
तत्र ते कीर्तयिष्यामि यथाशास्त्रमिदं शृणु॥
१३न वयं तत्कुलीनाश्च राज्यकाङ्क्षी च राक्षसः।
पण्डिता हि भविष्यन्ति तस्माद्ग्राह्यो विभीषणः॥
१४अव्यग्राश्च प्रहृष्टाश्च ते भविष्यन्ति संगताः।
प्रणादश्च महानेषोऽन्योन्यस्य भयमागतम्।
इति भेदं गमिष्यन्ति तस्माद्ग्राह्यो विभीषणः॥
१५न सर्वे भ्रातरस्तात भवन्ति भरतोपमाः।
मद्विधा वा पितुः पुत्राः सुहृदो वा भवद्विधाः॥
‘शास्त्राणि अनधीत्य, वृद्धान् अनुपसेव्य च हरीश्वरः यत् उवाच, तत् ईदृशं वक्तुं न शक्यम्। किन्तु अत्र मम सूक्ष्मतरः कश्चित् अर्थः प्रतिभाति, यः सर्वराजसु प्रत्यक्षः लौकिकः च वर्तते। अमित्राः, तत्कुलीनाः ज्ञातयः, प्रातिवेश्याः च राज्ञां व्यसनेषु प्रहर्तारः इति कीर्तिताः; तस्मात् अयं भीतः इह आगतः। अपापाः तत्कुलीनाः स्वकान् हितान् मानयन्ति; तथापि एषः नरेन्द्राणां शोभनः अपि ज्ञातिः प्रायः शङ्कनीयः। त्वया अरिबलस्य आदाने यः दोषः प्रोक्तः, तत्र यथाशास्त्रं ते कीर्तयिष्यामि, इदं शृणु। वयं तत्कुलीनाः न, राक्षसः च राज्यकाङ्क्षी; राक्षसेषु अपि पण्डिताः भविष्यन्ति; तस्मात् विभीषणः ग्राह्यः। अव्यग्राः प्रहृष्टाः च ते सङ्गताः भविष्यन्ति; अयं महान् प्रणादः, अन्योन्यस्य भयम् आगतम्; इति ते भेदं गमिष्यन्ति; तस्मात् विभीषणः ग्राह्यः। तात, सर्वे भ्रातरः भरतोपमाः न भवन्ति; पितुः पुत्राः मद्विधाः, सुहृदः वा भवद्विधाः सर्वे न।’ रामस्य तर्कः राजनीतिशास्त्रस्य आधारेण — विभीषणः रावणस्य ज्ञातिः, अतः रावणात् भीतः; ज्ञातिभयं राज्ञां सर्वत्र दृष्टम्। अस्माकं तु सः ज्ञातिः न, अतः तस्मात् अस्माकं भयं नास्ति; सः राज्यम् इच्छति, तत् च अस्माभिः एव लभ्यम्। चतुर्दशे श्लोके त्रयः अर्धाः — राक्षसानाम् अन्तः भेदः अस्माकं लाभाय इति। पञ्चदशे भरतस्य स्मरणं करुणम् — सर्वे भ्रातरः भरतः इव न; अतः विभीषणस्य रावणत्यागः न निन्द्यः। ८–१५ इति अष्टौ श्लोकाः समीक्षिते न सन्ति। अष्टमे श्लोके रामः सुग्रीवस्य वचनं प्रशंसति — एतत् शास्त्रज्ञस्य वृद्धसेविनः वचनम् इव; ततः एव स्वस्य सूक्ष्मं मतं वदति। एवं सः मित्रस्य मतं न खण्डयति, अपि तु तत् पूरयति। दशमे ‘अमित्राः तत्कुलीनाः प्रातिदेश्याः च’ इति शत्रूणां प्रकाराः — हिन्दीभाष्ये ‘एक तो उसी कुलमें उत्पन्न हुए जाति-भाई और दूसरे पड़ोसी देशोंके निवासी’ इति। एकादशे ‘अपापाः’ अपि ज्ञातयः राज्ञा शङ्कनीयाः, अतः रावणः विभीषणं शङ्कते, विभीषणः च भीतः। त्रयोदशे ‘पण्डिता हि भविष्यन्ति’ इति — राक्षसानां मध्ये अपि विवेकिनः सन्ति, ये विभीषणस्य स्वागतं दृष्ट्वा अस्माकं पक्षम् आगमिष्यन्ति।
"No one who had not studied the śāstras and served his elders could speak as the lord of the monkeys has spoken. Yet I see something subtler here, something plain to see in the world and true of all kings. Enemies, it is said, are of two kinds, kinsmen of one's own family and neighbouring rulers, and both strike when a king is in trouble. That is why he has come here, afraid. Kinsmen who are free of evil honour their own family as their well-wishers; even so, a kinsman, however good, is usually an object of suspicion to kings. As for the fault you spoke of in accepting someone from the enemy's forces, listen while I tell you what the śāstras say. We are not of his family, and the rākṣasa wants a kingdom; and among the rākṣasas too there must be men of understanding. So Vibhīṣaṇa should be accepted. At ease and delighted, such men will come over to us; and this great outcry has arisen among the rākṣasas, fear of one another has come upon them, and so they will fall apart. So Vibhīṣaṇa should be accepted. Not all brothers are like Bharata, my friend, nor are all sons like me, nor all friends like you." Rāma's reasoning rests on statecraft. Vibhīṣaṇa is Rāvaṇa's kinsman and so fears Rāvaṇa, since the danger from kinsmen is seen among kings everywhere; even blameless kinsmen are suspected by a king, which is why Rāvaṇa distrusts Vibhīṣaṇa and Vibhīṣaṇa is afraid. But he is no kinsman of ours, so we have nothing to fear from him; he wants a kingdom, and that he can win only through us. The division among the rākṣasas will work to our advantage, and the men of understanding among them, seeing Vibhīṣaṇa welcomed, will come over to our side. Rāma first praises Sugrīva's words as those of a man learned in the śāstras who has served his elders, and only then gives his own subtler view, so that he completes his friend's opinion rather than refuting it. The two kinds of enemy are one's own kinsmen and the rulers of neighbouring lands. His remembering Bharata is tender: not all brothers are like Bharata, and so Vibhīṣaṇa's leaving Rāvaṇa is not to be condemned.
४सुग्रीवस्य द्वितीया आशङ्का, मौनं च
१६एवमुक्तस्तु रामेण सुग्रीवः सहलक्ष्मणः।
उत्थायेदं महाप्राज्ञः प्रणतो वाक्यमब्रवीत्॥
१७रावणेन प्रणिहितं तमवेहि निशाचरम्।
तस्याहं निग्रहं मन्ये क्षमं क्षमवतां वर॥
१८राक्षसो जिह्मया बुद्ध्या संदिष्टोऽयमिहागतः।
प्रहर्तुं त्वयि विश्वस्ते विश्वस्ते मयि वानघ॥
१९लक्ष्मणे वा महाबाहो स वध्यः सचिवैः सह।
रावणस्य नृशंसस्य भ्राता ह्येष विभीषणः॥
२०एवमुक्त्वा रघुश्रेष्ठं सुग्रीवो वाहिनीपतिः।
वाक्यज्ञो वाक्यकुशलं ततो मौनमुपागमत्॥
२१स सुग्रीवस्य तद्वाक्यं रामः श्रुत्वा विमृश्य च।
ततः शुभतरं वाक्यमुवाच हरिपुङ्गवम्॥
रामेण एवम् उक्तः सलक्ष्मणः महाप्राज्ञः सुग्रीवः उत्थाय प्रणतः वाक्यम् अब्रवीत् — ‘तम् निशाचरं रावणेन प्रणिहितम् अवेहि; क्षमवतां वर, तस्य निग्रहम् अहं मन्ये। अनघ, जिह्मया बुद्ध्या संदिष्टः अयं राक्षसः त्वयि विश्वस्ते, मयि वा विश्वस्ते प्रहर्तुम् इह आगतः। महाबाहो, लक्ष्मणे वा प्रहरेत्; अतः सचिवैः सह सः वध्यः — नृशंसस्य रावणस्य भ्राता हि एषः विभीषणः।’ रघुश्रेष्ठम् एवम् उक्त्वा वाक्यज्ञः वाहिनीपतिः सुग्रीवः वाक्यकुशलं रामं प्रति ततः मौनम् उपागमत्। ततः सः रामः सुग्रीवस्य तत् वाक्यं श्रुत्वा विमृश्य च हरिपुङ्गवं शुभतरं वाक्यम् उवाच। सुग्रीवस्य द्वितीयं वचनं पूर्वसर्गस्य वचनस्य प्रायः पुनरावृत्तिः — ‘तस्याहं निग्रहं मन्ये क्षमं क्षमवतां वर’, ‘रावणस्य नृशंसस्य भ्राता ह्येष विभीषणः’, ‘वाक्यज्ञो वाक्यकुशलं ततो मौनमुपागमत्’ इति पङ्क्तयः अक्षरशः पूर्वसर्गात् (१७.२७, २९, ३०) पुनः आगताः। एतेन तस्य आग्रहः दृढः इति सूच्यते; किन्तु अत्र सः रामं लक्ष्मणं स्वं च त्रीन् अपि सङ्कटे पश्यति। १६–२० इति श्लोकाः समीक्षिते न सन्ति, एकविंशस्य पूर्वार्धं तु ६.०१२.००८a इत्यनेन मिलति। एकविंशे ‘शुभतरम्’ इति — रामस्य उत्तरं सुग्रीवस्य वचनात् अपि श्रेष्ठम् इति कविः सूचयति।
At Rāma's words the very wise Sugrīva rose together with Lakṣmaṇa and, bowing low, said: "Know that this night-rover has been sent by Rāvaṇa. I think it right to seize him, best of the forbearing. This rākṣasa has come here under orders and with crooked intent, sinless one, to strike at you once you trust him, or at me once I trust him, or at Lakṣmaṇa, mighty-armed one. He must be killed along with his ministers, for this Vibhīṣaṇa is cruel Rāvaṇa's brother." Having said this to the best of the Raghus, Sugrīva, commander of the army and skilled in speech, fell silent before Rāma, who was no less skilled. Rāma heard Sugrīva's words, reflected on them, and then spoke to that bull among monkeys words finer still. Sugrīva's second plea almost repeats his speech in the previous sarga, some lines word for word: "I think it right to seize him, best of the forbearing", "this Vibhīṣaṇa is cruel Rāvaṇa's brother", and his falling silent before Rāma. The repetition shows how firmly he holds his view; but now he sees all three of them, Rāma, Lakṣmaṇa and himself, in danger. The poet calls Rāma's reply "finer still", better even than Sugrīva's words.
५रामस्य अभयं — कपोतदृष्टान्तः
२२स दुष्टो वाप्यदुष्टो वा किमेष रजनीचरः।
सूक्ष्ममप्यहितं कर्तुं मम शक्तः कथंचन॥
२३पिशाचान्दानवान्यक्षान्पृथिव्यां चैव राक्षसान्।
अङ्गुल्यग्रेण तान्हन्यामिच्छन्हरिगणेश्वर॥
२४श्रूयते हि कपोतेन शत्रुः शरणमागतः।
अर्चितश्च यथान्यायं स्वैश्च मांसैर्निमन्त्रितः॥
२५स हि तं प्रतिजग्राह भार्याहर्तारमागतम्।
कपोतो वानरश्रेष्ठ किं पुनर्मद्विधो जनः॥
‘एषः रजनीचरः दुष्टः वा अदुष्टः वा भवतु; सूक्ष्मम् अपि मम अहितं कर्तुं कथंचन न शक्तः। हरिगणेश्वर, इच्छन् अहं पृथिव्यां यान् पिशाचान्, दानवान्, यक्षान्, राक्षसान् च अङ्गुल्यग्रेण हन्याम्। श्रूयते हि — शरणम् आगतः शत्रुः कपोतेन यथान्यायम् अर्चितः, स्वैः मांसैः निमन्त्रितः च। वानरश्रेष्ठ, सः कपोतः भार्याहर्तारम् आगतं तं प्रतिजग्राह; किं पुनः मद्विधः जनः?’ रामस्य अभयदानस्य प्रथमः हेतुः स्वस्य सामर्थ्यम् — यः सर्वान् राक्षसान् अङ्गुल्यग्रेण हन्तुं शक्तः, तस्य एकः राक्षसः किं करिष्यति? द्वितीयः हेतुः धर्मः — पक्षी अपि शरणागतं शत्रुं स्वदेहेन अपूजयत्। कपोतकथा महाभारते (शान्तिपर्वणि) विस्तरेण वर्णिता — व्याधः कपोत्याः हर्ता, शीतेन पीडितः वृक्षस्य अधः शरणं गतः; कपोतः अग्निं प्रज्वाल्य स्वदेहं तस्मै आहाररूपेण अर्पितवान्। ‘किं पुनर्मद्विधो जनः’ इति — पक्षिणः अपि एषः धर्मः, किं पुनः मनुष्यस्य, विशेषतः राज्ञः। द्वाविंशे त्रयोविंशे च ‘हरिगणेश्वर’ इति सम्बोधनं सुग्रीवं प्रति।
"Whether this night-rover is wicked or not, he cannot do me the slightest harm in any way. If I wished, lord of the monkey hosts, I could kill all the piśācas, dānavas, yakṣas and rākṣasas on earth with the tip of my finger. We hear that a dove once duly honoured an enemy who came to it for shelter and invited him to eat its own flesh. That dove received the very man who had carried off its mate, best of monkeys, when he came to it; how much more should someone like me?" Rāma's first ground for granting safety is his own strength: what can one rākṣasa do to a man who could kill every rākṣasa with a fingertip? His second is dharma: even a bird honoured an enemy who sought its shelter by giving him its own body. The dove's story is told at length in the Mahābhārata: a fowler who had caught the dove's mate took shelter under a tree, stricken with cold, and the dove lit a fire and offered its own body to him as food. If this is the duty even of a bird, how much more of a man, and above all of a king.
६कण्डुगाथा, शरणागतरक्षणव्रतं च
२६ऋषेः कण्वस्य पुत्रेण कण्डुना परमर्षिणा।
शृणु गाथा पुरा गीता धर्मिष्ठा सत्यवादिना॥
२७बद्धाञ्जलिपुटं दीनं याचन्तं शरणागतम्।
न हन्यादानृशंस्यार्थमपि शत्रुं परंतप॥
२८आर्तो वा यदि वा दृप्तः परेषां शरणं गतः।
अरिः प्राणान्परित्यज्य रक्षितव्यः कृतात्मना॥
२९स चेद्भयाद्वा मोहाद्वा कामाद्वापि न रक्षति।
स्वया शक्त्या यथान्यायं तत्पापं लोकगर्हितम्॥
३०विनष्टः पश्यतस्तस्य रक्षिणः शरणं गतः।
आनाय सुकृतं तस्य सर्वं गच्छेदरक्षितः॥
३१एवं दोषो महानत्र प्रपन्नानामरक्षणे।
अस्वर्ग्यं चायशस्यं च बलवीर्यविनाशनम्॥
३२करिष्यामि यथार्थं तु कण्डोर्वचनमुत्तमम्।
धर्मिष्ठं च यशस्यं च स्वर्ग्यं स्यात्तु फलोदये॥
३३सकृदेव प्रपन्नाय तवास्मीति च याचते।
अभयं सर्वभूतेभ्यो ददाम्येतद्व्रतं मम॥
३४आनयैनं हरिश्रेष्ठ दत्तमस्याभयं मया।
विभीषणो वा सुग्रीव यदि वा रावणः स्वयम्॥
‘कण्वस्य ऋषेः पुत्रेण सत्यवादिना परमर्षिणा कण्डुना पुरा गीता धर्मिष्ठा गाथा शृणु — परन्तप, बद्धाञ्जलिपुटं दीनं याचन्तं शरणागतं शत्रुम् अपि आनृशंस्यार्थं न हन्यात्। आर्तः वा दृप्तः वा परेषां शरणं गतः अरिः अपि कृतात्मना प्राणान् परित्यज्य रक्षितव्यः। यदि सः भयात्, मोहात्, कामात् वा स्वया शक्त्या यथान्यायं न रक्षति, तत् पापं लोकगर्हितम्। अरक्षितः शरणागतः यदि रक्षिणः पश्यतः विनश्येत्, तस्य सर्वं सुकृतम् आदाय गच्छेत्। एवं प्रपन्नानाम् अरक्षणे महान् दोषः — अस्वर्ग्यम्, अयशस्यं, बलवीर्यविनाशनं च। अतः कण्डोः उत्तमं यथार्थं वचनं करिष्यामि; तत् धर्मिष्ठं, यशस्यं, फलोदये स्वर्ग्यं च स्यात्। सकृत् एव प्रपन्नाय “तव अस्मि” इति याचते सर्वभूतेभ्यः अभयं ददामि — एतत् मम व्रतम्। हरिश्रेष्ठ, आनय एनम्; सुग्रीव, विभीषणः वा यदि वा स्वयं रावणः, अस्य मया अभयं दत्तम्।’ एषः एव रामायणस्य प्रसिद्धः शरणागतिश्लोकः — ‘सकृदेव प्रपन्नाय तवास्मीति च याचते। अभयं सर्वभूतेभ्यो ददाम्येतद्व्रतं मम॥’ अत्र ‘सकृदेव’ इति पदं महत्त्वपूर्णम् — एकवारम् एव शरणागतिः पर्याप्ता, पुनः पुनः याचना न आवश्यकी। ‘सर्वभूतेभ्यः’ इति — न केवलं मनुष्येभ्यः, सर्वेभ्यः प्राणिभ्यः। चतुस्त्रिंशे ‘यदि वा रावणः स्वयम्’ इति — शत्रुः स्वयम् अपि शरणं याचेत चेत् सः अपि रक्ष्यः; एतेन रामस्य शरणागतवात्सल्यस्य पराकाष्ठा दर्शिता। कण्डोः गाथायां शरणागतरक्षणस्य त्रयः अंशाः — दीनस्य अपि शत्रोः अवधः, प्राणत्यागेन अपि रक्षणं, अरक्षणे पापफलं च। मुद्रणे षड्विंशस्य ‘गाथा पुरा गीता धर्मिष्ठा’ इति रूपाणि अनुस्वारं विना। अष्टाविंशे ‘आर्तो वा यदि वा दृप्तः’ इति — दीनः शरणागतः गर्वितः वा, उभयथा अपि रक्ष्यः; हिन्दीभाष्यं ‘दुःखी हो या अभिमानी’ इति। त्रिंशे अरक्षितस्य शरणागतस्य फलं भीषणम् — सः रक्षकस्य पुण्यं सर्वं हरति। द्वात्रिंशे कण्डोः वचनस्य त्रीणि फलानि — धर्मः, यशः, स्वर्गः च।
"Hear the most righteous verse sung long ago by Kaṇḍu, the truthful great sage, son of the sage Kaṇva: 'One should not kill even an enemy, scorcher of foes, who comes with joined palms, wretched and begging for shelter; compassion forbids it.' Whether he comes in distress or in pride, an enemy who has sought refuge with his foes must be protected by a man of disciplined mind, even at the cost of his own life. If from fear, folly or desire a man fails to protect him with all his strength as he should, that is a sin the world condemns. If one who sought refuge perishes unprotected before the eyes of his protector, he goes away taking with him all that protector's merit. So great is the fault of failing to protect those who seek refuge: it closes the way to heaven, brings infamy and destroys strength and valour. I will follow Kaṇḍu's excellent and true counsel, for it is righteous, brings glory and in the end leads to heaven. To anyone who comes to me even once for refuge and begs, saying 'I am yours', I grant safety from all beings: this is my vow. Bring him here, best of monkeys, Sugrīva; I have granted him safety, whether he is Vibhīṣaṇa or Rāvaṇa himself." This is the famous verse of refuge in the Rāmāyaṇa: "To anyone who comes to me even once for refuge and begs, saying 'I am yours', I grant safety from all beings: this is my vow." The word "once" matters greatly: a single act of surrender is enough, and there is no need to beg again and again. "From all beings" means from every living creature, not from men alone. And "even if it were Rāvaṇa himself" means that if the enemy himself begged for refuge, he too would be protected; here Rāma's love for those who seek refuge reaches its height. Kaṇḍu's verse has three parts: one must not kill even a pitiful enemy, one must protect him even at the cost of one's life, and failing to protect him bears the fruit of sin. The refugee must be protected whether he comes in misery or in pride, and the consequence of failing him is fearful, for he carries off all his protector's merit. Following Kaṇḍu's words brings three rewards: righteousness, glory and heaven.
७सुग्रीवस्य अनुमतिः, विभीषणेन सङ्गमः च
३५रामस्य तु वचः श्रुत्वा सुग्रीवः प्लवगेश्वरः।
प्रत्यभाषत काकुत्स्थं सौहार्देनाभिपूरितः॥
३६किमत्र चित्रं धर्मज्ञ लोकनाथशिखामणे।
यत्त्वमार्यं प्रभाषेथाः सत्त्ववान्सत्पथे स्थितः॥
३७मम चाप्यन्तरात्मायं शुद्धं वेत्ति विभीषणम्।
अनुमानाच्च भावाच्च सर्वतः सुपरीक्षितः॥
३८तस्मात्क्षिप्रं सहास्माभिस्तुल्यो भवतु राघव।
विभीषणो महाप्राज्ञः सखित्वं चाभ्युपैतु नः॥
३९ततस्तु सुग्रीववचो निशम्य तद्धरीश्वरेणाभिहितं नरेश्वरः।
विभीषणेनाशु जगाम संगमं पतत्रिराजेन यथा पुरंदरः॥
रामस्य वचः श्रुत्वा प्लवगेश्वरः सुग्रीवः सौहार्देन अभिपूरितः काकुत्स्थं प्रत्यभाषत — ‘धर्मज्ञ, लोकनाथशिखामणे, यत् त्वम् आर्यं प्रभाषेथाः, अत्र किं चित्रम्? त्वं हि सत्त्ववान् सत्पथे स्थितः। मम अपि अन्तरात्मा विभीषणं शुद्धं वेत्ति; अनुमानात् भावात् च सः सर्वतः सुपरीक्षितः। तस्मात् राघव, महाप्राज्ञः विभीषणः क्षिप्रं अस्माभिः सह तुल्यः भवतु, नः सखित्वं च अभ्युपैतु।’ ततः हरीश्वरेण अभिहितं तत् सुग्रीववचः निशम्य नरेश्वरः रामः विभीषणेन सह आशु सङ्गमं जगाम, यथा पुरन्दरः पतत्रिराजेन गरुडेन। सुग्रीवस्य परिवर्तनं द्रष्टव्यम् — सः पूर्वं द्विवारं वधं प्रस्तावितवान्, अधुना सः एव विभीषणं शुद्धं मत्वा सखित्वं प्रार्थयते। ‘अनुमानात् भावात् च’ इति — हनूमतः परीक्षायाः फलम् एतत्। ३५–३८ इति श्लोकाः समीक्षिते ६.०१२.००४–००७ इति — किन्तु तत्र ते रामस्य प्रथमवचनानन्तरम् एव, कपोतकथायाः पूर्वम्; वुल्गेटे ते सर्गस्य अन्ते स्थानान्तरिताः। अन्तिमः श्लोकः वंशस्थवृत्ते; ‘पतत्रिराजेन यथा पुरन्दरः’ इति उपमा — यथा इन्द्रः अमृताहरणकाले गरुडेन सह सख्यं कृतवान्, तथा रामः विभीषणेन।
Hearing Rāma's words, Sugrīva, lord of the monkeys, was filled with affection and answered Kākutstha: "Knower of dharma, crest-jewel of the lords of the world, what wonder is it that you should speak so nobly? You are steadfast and keep to the path of the good. My own inner self knows Vibhīṣaṇa to be pure; by inference and by his bearing he has been thoroughly tested in every way. So, Rāghava, let the very wise Vibhīṣaṇa at once become one of us, our equal, and enter into friendship with us." Then, hearing these words from the lord of the monkeys, Rāma, lord of men, went quickly to meet Vibhīṣaṇa, as Indra, Purandara, went to meet Garuḍa, king of birds. Note Sugrīva's change of heart: twice he proposed killing Vibhīṣaṇa, and now he himself declares him pure and asks for his friendship. "By inference and by his bearing" is the fruit of Hanumān's reasoning. And the closing image recalls how Indra made friends with Garuḍa when Garuḍa carried off the nectar; so Rāma makes friends with Vibhīṣaṇa.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डेऽष्टादशः सर्गः॥ १८॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
- सन्धिः
- श्रुतवान् + आत्मनि → श्रुतवानात्मनि — पदयोः संयोगः
- समासः
- ‘श्रुतवत्’ — क्तवतु
- विभक्तिः
- ‘श्रुतवान्’ प्रथमा एकवचनम्; ‘आत्मनि’ सप्तमी
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; पूर्वेण ‘च + विवक्षा + अस्ति → विवक्षास्ति’
- समासः
- समासः नास्ति — ‘वच्’ धातोः सन्नन्तात् अप्रत्ययः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सताम् + एतत् + अगर्हितम् — पदसंयोगः, ‘एतत् + अ → एतदगर्हितम्’ इति जश्त्वम्
- समासः
- ‘अगर्हित’ — न गर्हितम्, नञ्तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- ‘अगर्हितम्’ प्रथमा एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- हरिषु पुङ्गवः — सप्तमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- वा + अपि → वापि — सवर्णदीर्घसन्धिः; अपि + अदुष्टः → अप्यदुष्टः — यण्सन्धिः
- समासः
- ‘अदुष्ट’ — नञ्तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; पूर्वेण ‘सर्वान् + उदीक्ष्य → सर्वानुदीक्ष्य’
- समासः
- समासः नास्ति — ‘उत्’ उपसर्गः, ‘ईक्ष्’ धातोः ल्यप्
- विभक्तिः
- अव्ययम् (ल्यबन्तम्)
- सन्धिः
- ईषत् + उत्स्मयमानः → ईषदुत्स्मयमानः — जश्त्वसन्धिः
- समासः
- ‘ईषत्’ अव्ययम्; ‘उत्स्मयमान’ — ‘उत्’ + ‘स्मि’ धातोः शानच्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- वृद्धान् + अनुपसेव्य → वृद्धाननुपसेव्य — पदसंयोगः
- समासः
- ‘अनुपसेव्य’ — न उपसेव्य, नञ्समासः
- विभक्तिः
- ‘वृद्धान्’ द्वितीया बहुवचनम्; ‘अनुपसेव्य’ ल्यबन्तम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- सर्वे राजानः — कर्मधारयः
- विभक्तिः
- सप्तमी, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- प्रतिदेशे भवाः — तद्धितः (ष्यञ्)
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- तस्य कुले भवाः — तद्धितः (ख → ईन)
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘शङ्क्’ धातोः अनीयर्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- हि + आदाने → ह्यादाने — यण्सन्धिः; आदाने + अरि → आदानेऽरि — पूर्वरूपसन्धिः
- समासः
- अरेः बलम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- ‘आदाने’ सप्तमी एकवचनम्; ‘अरिबलस्य’ षष्ठी
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- राज्यं काङ्क्षति इति — उपपदतत्पुरुषः (णिनि)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- न व्यग्राः — नञ्तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- भरत + उपमाः → भरतोपमाः — गुणसन्धिः
- समासः
- भरतः उपमा येषां — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- लक्ष्मणेन सह — बहुव्रीहिः (सहार्थे)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- संदिष्टः + अयम् → संदिष्टोऽयम् — विसर्गस्य उत्वं पूर्वरूपं च; इह + आगतः → इहागतः — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- रघूणां श्रेष्ठः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- अङ्गुलि + अग्रेण → अङ्गुल्यग्रेण — यण्सन्धिः
- समासः
- अङ्गुल्याः अग्रम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- मांसैः + निमन्त्रितः → मांसैर्निमन्त्रितः — विसर्गस्य रेफः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘निमन्त्रितः’ प्रथमा एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- भार्यायाः हर्ता — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- बद्ध + अञ्जलि → बद्धाञ्जलि — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- बद्धः अञ्जलिपुटः येन — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- आनृशंस्य + अर्थम् → आनृशंस्यार्थम् — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- आनृशंस्याय इदम् — चतुर्थीतत्पुरुषः (अर्थशब्देन)
- विभक्तिः
- अव्ययवत्
- सन्धिः
- कृत + आत्मना → कृतात्मना — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- कृतः (संयतः) आत्मा येन — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- लोकेन गर्हितम् — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; पूर्वेण ‘गच्छेत् + अरक्षितः → गच्छेदरक्षितः’
- समासः
- न रक्षितः — नञ्तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- प्रपन्नानाम् + अरक्षणे — पदसंयोगः
- समासः
- ‘अरक्षण’ — न रक्षणम्, नञ्तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- ‘प्रपन्नानाम्’ षष्ठी बहुवचनम्; ‘अरक्षणे’ सप्तमी
- सन्धिः
- फल + उदये → फलोदये — गुणसन्धिः
- समासः
- फलस्य उदयः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम्
- सन्धिः
- तव + अस्मि → तवास्मि — सवर्णदीर्घसन्धिः; अस्मि + इति → अस्मीति — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘अस्मि’ — लट् उत्तमपुरुषः एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- लोकानां नाथाः — षष्ठीतत्पुरुषः; तेषां शिखामणिः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सम्बोधनम्, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- सुष्ठु परीक्षितः — प्रादितत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- पतत्रिणां राजा — षष्ठीतत्पुरुषः (टच्)
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम्