॥वाल्मीकिरामायणम् युद्धकाण्डम् — सर्गः १७

युद्धकाण्डम् — सप्तदशः सर्गः

विभीषणस्य शरणागमनं मन्त्रिभिः सह विमर्शश्च

विभीषणस्य आकाशे आगमनं, सुग्रीवस्य आशङ्का, रामस्य मन्त्रिप्रश्नः, अङ्गद-शरभ-जाम्बवत्-मैन्दानां मतानि, हनूमतः सुविचारितं मतं च

रावणं परुषम् उक्त्वा विभीषणः चतुर्भिः सचिवैः सह मुहूर्तेन यत्र रामः सलक्ष्मणः तत्र आजगाम। आकाशस्थं तं दृष्ट्वा सुग्रीवः ‘अयम् अस्मान् हन्तुम् आगच्छति’ इति शङ्कितवान्, वानराः च शिलाः सालान् उद्यम्य वधाय आज्ञां ययाचिरे। विभीषणः खस्थः एव उच्चैः आत्मानं न्यवेदयत् — ‘अहं रावणस्य अनुजः विभीषणः; सीतां रामाय प्रत्यर्पयितुं मया पुनः पुनः उक्तम्; सः न अगृह्णात्, माम् अवामन्यत; अतः पुत्रदारान् त्यक्त्वा सर्वलोकशरण्यं राघवं शरणं गतः।’ सुग्रीवः रामम् अवदत् — ‘अयं रावणेन प्रणिहितः शत्रुः, कामरूपी राक्षसः; विश्वस्ते त्वयि प्रहर्तुम् इच्छति; सचिवैः सह वध्यताम्।’ रामः हनुमत्प्रमुखान् मन्त्रिणः मतम् अपृच्छत्। अङ्गदः ‘परीक्ष्य गुणतः संग्रहः दोषतः त्यागः’ इति, शरभः ‘चारेण परीक्ष्य परिग्रहः’ इति, जाम्बवान् ‘अदेशकाले आगतः शङ्क्यः’ इति, मैन्दः ‘मधुरं पृष्ट्वा भावं ज्ञेयम्’ इति अवदन्। अन्ते हनूमान् सर्वेषां मतानि खण्डयन् अवदत् — ‘अस्य मुखं प्रसन्नं, वाक् निर्दोषा, न शठः इव शङ्कितः; तव उद्योगं रावणस्य दौरात्म्यं वालिवधं सुग्रीवाभिषेकं च दृष्ट्वा राज्यार्थी बुद्धिपूर्वम् आगतः; अतः तस्य संग्रहः युज्यते।’

१विभीषणस्य आकाशे आगमनं, सुग्रीवस्य दर्शनं च

१इत्युक्त्वा परुषं वाक्यं रावणं रावणानुजः।
आजगाम मुहूर्तेन यत्र रामः सलक्ष्मणः॥

२तं मेरुशिखराकारं दीप्तामिव शतह्रदाम्।
गगनस्थं महीस्थास्ते ददृशुर्वानराधिपाः॥

३ते चाप्यनुचरास्तस्य चत्वारो भीमविक्रमाः।
तेऽपि वर्मायुधोपेता भूषणोत्तमभूषिताः॥

४स च मेघाचलप्रख्यो वज्रायुधसमप्रभः।
वरायुधधरो वीरो दिव्याभरणभूषितः॥

५तमात्मपञ्चमं दृष्ट्वा सुग्रीवो वानराधिपः।
वानरैः सह दुर्धर्षश्चिन्तयामास बुद्धिमान्॥

रावणं परुषं वाक्यम् उक्त्वा रावणानुजः विभीषणः मुहूर्तेन यत्र रामः सलक्ष्मणः आसीत्, तत्र आजगाम। मेरुशिखराकारं, दीप्तां शतह्रदां विद्युतम् इव प्रकाशमानं गगनस्थं तं महीस्थाः वानराधिपाः ददृशुः। तस्य चत्वारः अनुचराः अपि भीमविक्रमाः, वर्मायुधोपेताः, उत्तमभूषणैः भूषिताः आसन्। सः च मेघाचलप्रख्यः, वज्रायुधेन इन्द्रेण समप्रभः, वरायुधधरः, दिव्याभरणभूषितः वीरः आसीत्। आत्मपञ्चमं तं दृष्ट्वा दुर्धर्षः बुद्धिमान् वानराधिपः सुग्रीवः वानरैः सह चिन्तयामास। अत्र विभीषणस्य आगमनं आकाशमार्गेण — सः समुद्रस्य उत्तरतीरं प्राप्य भूमौ न अवतरति, खे एव तिष्ठति; एतत् तस्य सावधानतां सूचयति, यतः शत्रुसेनायां अकस्मात् अवतरणं सङ्कटकरम्। ‘मेरुशिखराकारः’ ‘मेघाचलप्रख्यः’ इति विशेषणाभ्यां तस्य विशालः देहः वर्ण्यते; ‘दीप्ता शतह्रदा इव’ इति तस्य आभरणानां प्रभा। ‘आत्मपञ्चमम्’ इति — चत्वारः सचिवाः, पञ्चमः सः स्वयम्। तृतीयचतुर्थौ श्लोकौ समीक्षितसंस्करणे न स्तः; वुल्गेटे ते अनुचराणां विभीषणस्य च भूषणानि विस्तरेण वर्णयतः। सुग्रीवस्य चिन्ता स्वाभाविकी — शत्रोः भ्राता सायुधः सहसा आकाशे दृश्यते। विभीषणस्य भूषणानि आयुधानि च तस्य राजकुलीनत्वं सूचयन्ति — सः साधारणः भृत्यः न, अपि तु राजपुत्रः। तस्य सायुधत्वम् एव वानराणां शङ्कायाः मूलम्। द्वितीये ‘गगनस्थं महीस्थाः’ इति विरोधः — सः उपरि, वानराः अधः; तेषां मनसि भयम् आशङ्का च।

Having spoken those harsh words to Rāvaṇa, Rāvaṇa's younger brother came within a moment to where Rāma was with Lakṣmaṇa. The monkey chiefs standing on the ground saw him in the sky, shaped like a peak of Meru and shining like a flash of lightning. His four followers too were of fearsome valour, clad in armour, bearing weapons and adorned with the finest ornaments, and he himself, like a cloud or a mountain, shone like Indra with his thunderbolt, a hero bearing excellent weapons and decked with heavenly ornaments. When the wise and unassailable Sugrīva, lord of the monkeys, saw him with four companions, he took thought with the monkeys. Vibhīṣaṇa comes by way of the sky; reaching the northern shore he does not come down but stays in the air, a sign of caution, since landing suddenly in an enemy's army would be dangerous. His huge body is compared to a peak of Meru and to a cloud or mountain, and the lightning describes the glitter of his ornaments. He comes "with four companions", his four counsellors and himself the fifth. Sugrīva's worry is natural: the enemy's brother suddenly appears in the sky, armed. Vibhīṣaṇa's ornaments and weapons show his royal birth, for he is no common servant but a prince, and it is precisely his being armed that makes the monkeys suspicious. He is in the sky and they on the ground, and their minds are full of fear and doubt.

२सुग्रीवस्य आशङ्का, वानराणां सन्नाहः च

६चिन्तयित्वा मुहूर्तं तु वानरांस्तानुवाच ह।
हनुमत्प्रमुखान्सर्वानिदं वचनमुत्तमम्॥

७एष सर्वायुधोपेतश्चतुर्भिः सह राक्षसैः।
राक्षसोऽभ्येति पश्यध्वमस्मान्हन्तुं न संशयः॥

८सुग्रीवस्य वचः श्रुत्वा सर्वे ते वानरोत्तमाः।
सालानुद्यम्य शैलांश्च इदं वचनमब्रुवन्॥

९शीघ्रं व्यादिश नो राजन्वधायैषां दुरात्मनाम्।
निपतन्ति हता यावद्धरण्यामल्पचेतनाः॥

मुहूर्तं चिन्तयित्वा सुग्रीवः हनुमत्प्रमुखान् सर्वान् वानरान् इदम् उत्तमं वचनम् उवाच — ‘पश्यत, एषः सर्वायुधोपेतः राक्षसः चतुर्भिः राक्षसैः सह अस्मान् हन्तुम् अभ्येति, न संशयः।’ सुग्रीवस्य वचः श्रुत्वा सर्वे ते वानरोत्तमाः सालान् शैलान् च उद्यम्य इदं वचनम् अब्रुवन् — ‘राजन्, एषां दुरात्मनां वधाय शीघ्रं नः व्यादिश, यावत् एते हताः अल्पचेतनाः धरण्यां निपतन्ति।’ वानराणाम् उत्साहः तेषां स्वामिभक्तिं युद्धसन्नद्धतां च दर्शयति; ते आज्ञां विना न प्रहरन्ति, किन्तु सिद्धाः तिष्ठन्ति। सुग्रीवः विभीषणं दृष्ट्वा एव शत्रुं मन्यते — पूर्वानुभवात्, यतः वाली अपि तस्य ज्ञातिः आसीत्, राक्षसाः च कामरूपिणः। ‘पश्यध्वम्’ इति तस्य आह्वानं सर्वान् सावधानान् करोति। नवमे श्लोके मुद्रणस्य पाठः ‘निपतन्ति हता यावद्धरण्यामल्पचेतनाः’, समीक्षिते तु ‘nipatantu hatāś caite dharaṇyām alpajīvitāḥ’ — वुल्गेटे ‘यावत्’ इति कालवाचकं, समीक्षिते लोट्। वानराणां वचने ‘दुरात्मनाम्’ इति पदं तेषां पूर्वग्रहं दर्शयति — राक्षसः सर्वः दुरात्मा इति।

After a moment's thought Sugrīva said to all the monkeys, with Hanumān at their head: "Look: this rākṣasa, armed with every weapon, is coming with four rākṣasas to kill us, no doubt of it." At Sugrīva's words all those fine monkeys raised sāl trees and rocks and said: "Quickly order us, king, to kill these wicked ones, so that they drop dead and senseless to the ground." The monkeys' eagerness shows their loyalty to their master and their readiness for battle; they will not strike without an order, but they stand ready. Sugrīva takes Vibhīṣaṇa for an enemy at first sight, from his own experience, for Vālin too was his kinsman, and rākṣasas can take any shape they please. His "look!" puts everyone on guard. And in calling them "wicked ones" the monkeys show their prejudice: to them every rākṣasa is wicked.

३विभीषणस्य आत्मनिवेदनं, शरणागतिः च

१०तेषां सम्भाषमाणानामन्योन्यं स विभीषणः।
उत्तरं तीरमासाद्य खस्थ एव व्यतिष्ठत॥

११स उवाच महाप्राज्ञः स्वरेण महता महान्।
सुग्रीवं तांश्च सम्प्रेक्ष्य खस्थ एव विभीषणः॥

१२रावणो नाम दुर्वृत्तो राक्षसो राक्षसेश्वरः।
तस्याहमनुजो भ्राता विभीषण इति श्रुतः॥

१३तेन सीता जनस्थानाद्धृता हत्वा जटायुषम्।
रुद्धा च विवशा दीना राक्षसीभिः सुरक्षिता॥

१४तमहं हेतुभिर्वाक्यैर्विविधैश्च न्यदर्शयम्।
साधु निर्यात्यतां सीता रामायेति पुनः पुनः॥

१५स च न प्रतिजग्राह रावणः कालचोदितः।
उच्यमानं हितं वाक्यं विपरीत इवौषधम्॥

१६सोऽहं परुषितस्तेन दासवच्चावमानितः।
त्यक्त्वा पुत्रांश्च दारांश्च राघवं शरणं गतः॥

१७निवेदयत मां क्षिप्रं राघवाय महात्मने।
सर्वलोकशरण्याय विभीषणमुपस्थितम्॥

तेषां परस्परं सम्भाषमाणानां सः विभीषणः उत्तरं तीरम् आसाद्य खस्थः एव व्यतिष्ठत। महाप्राज्ञः महान् सः खस्थः एव सुग्रीवं तान् च सम्प्रेक्ष्य महता स्वरेण उवाच — ‘रावणः नाम दुर्वृत्तः राक्षसः राक्षसेश्वरः; तस्य अहम् अनुजः भ्राता, विभीषणः इति श्रुतः। तेन जटायुषं हत्वा जनस्थानात् सीता हृता; सा दीना विवशा रुद्धा राक्षसीभिः सुरक्षिता। तम् अहं विविधैः हेतुभिः वाक्यैः न्यदर्शयम् — साधु रामाय सीता निर्यात्यताम् इति पुनः पुनः। कालचोदितः सः रावणः मुमूर्षुः औषधम् इव उच्यमानं हितं वाक्यं न प्रतिजग्राह। तेन परुषितः दासवत् च अवमानितः सोऽहं पुत्रान् दारान् च त्यक्त्वा राघवं शरणं गतः। सर्वलोकशरण्याय महात्मने राघवाय विभीषणम् उपस्थितं क्षिप्रं मां निवेदयत।’ विभीषणस्य निवेदनं सरलं सत्यं च — सः न किमपि गूहति; स्वस्य वंशं, रावणस्य अपराधं, स्वस्य प्रयत्नं, अपमानं, त्यागं च क्रमेण वदति। ‘विपरीत इवौषधम्’ इति उपमा — यथा मरणासन्नः रोगी औषधं न गृह्णाति, तथा रावणः हितवचनम्। ‘सर्वलोकशरण्याय’ इति पदं रामस्य शरणागतवत्सलत्वं पूर्वम् एव सूचयति; तेन आश्रितः सः निश्चिन्तः इव। सप्तदशे श्लोके समीक्षितेन सह पादयोः स्थानविनिमयः — मुद्रणे ‘निवेदयत मां क्षिप्रं राघवाय महात्मने। सर्वलोकशरण्याय विभीषणमुपस्थितम्’, समीक्षिते ‘sarvalokaśaraṇyāya rāghavāya mahātmane / nivedayata māṃ kṣipraṃ vibhīṣaṇam upasthitam’। विभीषणः स्वस्य नाम ‘विभीषण इति श्रुतः’ इति वदति — प्रसिद्धं नाम, यत् वानराः अपि हनूमतः मुखात् श्रुतवन्तः स्युः। ‘पुत्रांश्च दारांश्च’ त्यागः तस्य सर्वस्वत्यागं सूचयति — सः किमपि प्रत्याशां विना आगतः। हिन्दीभाष्यम् अपि ‘अपने स्त्री-पुत्रोंको वहीं छोड़कर’ इति स्पष्टं वदति। खस्थः एव सः निवेदयति — अनुज्ञां विना भूमौ न अवतरति; एषः शरणागतस्य मर्यादा। त्रयोदशे ‘रुद्धा च विवशा दीना राक्षसीभिः सुरक्षिता’ इति सीतायाः अवस्था रामस्य करुणाम् उद्दीपयति।

While they were talking among themselves, Vibhīṣaṇa reached the northern shore and stayed there, poised in the sky. Still in the air, the great and very wise Vibhīṣaṇa looked at Sugrīva and the others and called out in a loud voice: "There is a wicked rākṣasa named Rāvaṇa, lord of the rākṣasas. I am his younger brother, known as Vibhīṣaṇa. He killed Jaṭāyus and carried off Sītā from Janasthāna, and he holds her captive, wretched and helpless, closely guarded by rākṣasīs. Again and again, with every kind of reason and argument, I urged him: 'Do the right thing and give Sītā back to Rāma.' But Rāvaṇa, driven by Time, would not accept the good advice I gave him, just as a dying man will not take his medicine. He spoke harshly to me and treated me with contempt like a slave, and so I have left my sons and my wife and come to Rāghava for refuge. Tell great-souled Rāghava, the refuge of all the worlds, quickly that Vibhīṣaṇa has come." His declaration is simple and true; he hides nothing, telling in order his lineage, Rāvaṇa's crime, his own efforts, the insult and his renunciation. As a dying patient refuses medicine, so Rāvaṇa refused good counsel. Calling Rāma "the refuge of all the worlds" points ahead to Rāma's tenderness towards those who seek his protection; having turned to him, Vibhīṣaṇa seems already at ease. He gives his name as one "known as Vibhīṣaṇa", a well-known name the monkeys may have heard from Hanumān. Leaving his sons and wife means he has given up everything and come without any assurance. He speaks from the sky and does not come down without leave, as befits one who seeks refuge. And his description of Sītā, captive, helpless, wretched and closely guarded, is bound to stir Rāma's compassion.

४सुग्रीवस्य आशङ्का — विभीषणवधस्य प्रस्तावः

१८एतत्तु वचनं श्रुत्वा सुग्रीवो लघुविक्रमः।
लक्ष्मणस्याग्रतो रामं संरब्धमिदमब्रवीत्॥

१९प्रविष्टः शत्रुसैन्यं हि प्राप्तः शत्रुरतर्कितः।
निहन्यादन्तरं लब्ध्वा उलूको वायसानिव॥

२०मन्त्रे व्यूहे नये चारे युक्तो भवितुमर्हसि।
वानराणां च भद्रं ते परेषां च परंतप॥

२१अन्तर्धानगता ह्येते राक्षसाः कामरूपिणः।
शूराश्च निकृतिज्ञाश्च तेषां जातु न विश्वसेत्॥

२२प्रणिधी राक्षसेन्द्रस्य रावणस्य भवेदयम्।
अनुप्रविश्य सोऽस्मासु भेदं कुर्यान्न संशयः॥

२३अथ वा स्वयमेवैष छिद्रमासाद्य बुद्धिमान्।
अनुप्रविश्य विश्वस्ते कदाचित्प्रहरेदपि॥

२४मित्राटविबलं चैव मौलभृत्यबलं तथा।
सर्वमेतद्बलं ग्राह्यं वर्जयित्वा द्विषद्बलम्॥

२५प्रकृत्या राक्षसो ह्येष भ्रातामित्रस्य वै प्रभो।
आगतश्च रिपुः साक्षात्कथमस्मिंश्च विश्वसेत्॥

२६रावणस्यानुजो भ्राता विभीषण इति श्रुतः।
चतुर्भिः सह रक्षोभिर्भवन्तं शरणं गतः॥

२७रावणेन प्रणीतं हि तमवेहि विभीषणम्।
तस्याहं निग्रहं मन्ये क्षमं क्षमवतां वर॥

२८राक्षसो जिह्मया बुद्ध्या संदिष्टोऽयमिहागतः।
प्रहर्तुं मायया छन्नो विश्वस्ते त्वयि चानघ॥

२९वध्यतामेष तीव्रेण दण्डेन सचिवैः सह।
रावणस्य नृशंसस्य भ्राता ह्येष विभीषणः॥

३०एवमुक्त्वा तु तं रामं संरब्धो वाहिनीपतिः।
वाक्यज्ञो वाक्यकुशलं ततो मौनमुपागमत्॥

एतत् वचनं श्रुत्वा लघुविक्रमः सुग्रीवः लक्ष्मणस्य अग्रतः रामं संरब्धम् इदम् अब्रवीत् — ‘शत्रुसैन्यात् प्रविष्टः अयं शत्रुः अतर्कितः प्राप्तः; अन्तरं लब्ध्वा उलूकः वायसान् इव अस्मान् निहन्यात्। परन्तप, मन्त्रे, व्यूहे, नये, चारे च युक्तः भवितुम् अर्हसि — वानराणां भद्राय, परेषां निग्रहाय च। एते राक्षसाः अन्तर्धानगताः, कामरूपिणः, शूराः, निकृतिज्ञाः च; तेषु जातु न विश्वसेत्। अयं राक्षसेन्द्रस्य रावणस्य प्रणिधिः भवेत्; अस्मासु अनुप्रविश्य भेदं कुर्यात्, न संशयः। अथवा बुद्धिमान् एषः स्वयम् एव छिद्रम् आसाद्य विश्वस्ते अनुप्रविश्य कदाचित् प्रहरेत् अपि। मित्रबलम्, आटविकबलं, मौलबलं, भृत्यबलं च — एतत् सर्वं ग्राह्यं, द्विषद्बलं तु वर्जयित्वा। प्रभो, अयं प्रकृत्या राक्षसः, अमित्रस्य भ्राता, साक्षात् रिपुः आगतः; अस्मिन् कथं विश्वसेत्? रावणस्य अनुजः विभीषणः इति श्रुतः अयं चतुर्भिः रक्षोभिः सह भवन्तं शरणं गतः। रावणेन प्रणीतं तं विभीषणम् अवेहि; क्षमवतां वर, तस्य निग्रहम् अहं क्षमं मन्ये। अनघ, जिह्मया बुद्ध्या संदिष्टः अयं राक्षसः मायया छन्नः त्वयि विश्वस्ते प्रहर्तुम् इह आगतः। रावणस्य नृशंसस्य भ्राता एषः विभीषणः सचिवैः सह तीव्रेण दण्डेन वध्यताम्।’ एवम् उक्त्वा वाक्यज्ञः संरब्धः वाहिनीपतिः वाक्यकुशलं रामं प्रति मौनम् उपागमत्। १९–२५ इति सप्त श्लोकाः (उलूकोपमा, मन्त्रव्यूहनयचाराः, कामरूपित्वं, प्रणिधित्वं, छिद्रान्वेषणं, बलषट्कं, प्रकृत्या राक्षसत्वम्) समीक्षितसंस्करणे न सन्ति — वुल्गेटे सुग्रीवस्य आशङ्का विस्तरेण उक्ता। ‘मित्राटविबलम्’ इत्यादौ प्राचीनराजनीतेः षड्विधं बलं सूच्यते। सुग्रीवस्य आशङ्का न निराधारा — सः स्वामिनः रक्षां प्रथमं मन्यते। ‘उलूको वायसानिव’ इति उपमा — यथा रात्रौ उलूकः निद्रितान् काकान् हन्ति, तथा अयं विश्वस्तान् अस्मान् हन्यात्। अष्टाविंशे ‘जिह्मया बुद्ध्या’ इति — कुटिलबुद्ध्या रावणेन प्रेषितः। सुग्रीवस्य वचने राजनीतेः बहवः पारिभाषिकाः शब्दाः — ‘मन्त्रः’ (गूढविचारः), ‘व्यूहः’ (सेनायाः रचना), ‘नयः’ (नीतिः), ‘चारः’ (गूढचरप्रयोगः), ‘प्रणिधिः’ (गुप्तचरः), ‘भेदः’ (अन्तः कलहस्य उत्पादनम्)। चतुर्विंशे बलानां गणना — मित्रबलं, आटविकबलं, मौलबलं (वंशपरम्परागतं), भृत्यबलं (वेतनभोगि) — एतानि विश्वसनीयानि, द्विषद्बलं तु न। अष्टाविंशे ‘विश्वस्ते त्वयि’ इति रामस्य सुरक्षा एव सुग्रीवस्य प्रधाना चिन्ता। त्रिंशे ‘वाक्यज्ञः वाक्यकुशलम्’ इति — उभौ अपि वक्तारौ कुशलौ; सुग्रीवः स्वमतम् उक्त्वा रामस्य निर्णयं प्रतीक्षते। अस्मिन् भागे हिन्दीभाष्यम् अपि सुग्रीवस्य संरम्भं ‘आवेशके साथ’ इति व्याचष्टे। सुग्रीवस्य वचनं द्वयोः भागयोः — प्रथमं सामान्या नीतिः (१९–२५), ततः विशेषः निष्कर्षः (२६–२९)। षड्विंशे विभीषणस्य आत्मनिवेदनस्य शब्दाः एव पुनः उक्ताः — ‘विभीषण इति श्रुतः’, ‘शरणं गतः’ — किन्तु सुग्रीवः तान् संशयेन पठति।

Hearing this, swift-striding Sugrīva spoke to Rāma in agitation, with Lakṣmaṇa present. "An enemy has come among his foes, unforeseen; once he finds his chance he may kill us as an owl kills crows. You must be watchful in counsel, in the ordering of the troops, in policy and in the use of spies, scorcher of foes, for the good of the monkeys and to hold back the enemy. These rākṣasas can make themselves invisible and take any form they please; they are brave and skilled in deceit, and they should never be trusted. This may be a spy of Rāvaṇa, lord of the rākṣasas; once among us he will sow division, no doubt of it. Or, clever as he is, he may himself find an opening and strike at some moment, once he has been trusted and let in. The troops of allies, of forest tribes, of hereditary soldiers and of hired men may all be accepted, but never the troops of the enemy. My lord, this man is a rākṣasa by nature and our enemy's brother; he comes as an open foe, so how can he be trusted? Rāvaṇa's younger brother, known as Vibhīṣaṇa, has come to you for refuge with four rākṣasas. Know that this Vibhīṣaṇa has been sent by Rāvaṇa. I think it right to seize him, best of the forbearing. Sinless one, this rākṣasa has come here under orders, with crooked intent, cloaked in illusion, to strike you once you trust him. Let him and his ministers be put to death with severe punishment, for this Vibhīṣaṇa is cruel Rāvaṇa's brother." Having said this to Rāma, the agitated commander of the army, skilled in speech, fell silent before Rāma, who was no less skilled. Sugrīva's fears are not groundless: for him his master's safety comes first. An owl at night kills sleeping crows, and so this rākṣasa might kill them once they trusted him. His speech is full of the technical terms of statecraft: counsel, meaning secret deliberation; the ordering of the troops; policy; the use of spies; the secret agent; and sowing division within the ranks. The kinds of troops he lists, allies, forest tribes, hereditary soldiers and hired men, are all to be trusted, but not the troops of an enemy. "Crooked intent" means sent by Rāvaṇa with a devious purpose, and Rāma's safety, "once you trust him", is Sugrīva's chief concern. His speech moves from general policy to a specific conclusion, and he even repeats Vibhīṣaṇa's own words, "known as Vibhīṣaṇa", "come for refuge", but reads them with suspicion. Having given his opinion, he waits for Rāma's decision.

५रामस्य मन्त्रिप्रश्नः, वानराणां सोपचारम् उत्तरं च

३१सुग्रीवस्य तु तद्वाक्यं श्रुत्वा रामो महाबलः।
समीपस्थानुवाचेदं हनुमत्प्रमुखान्कपीन्॥

३२यदुक्तं कपिराजेन रावणावरजं प्रति।
वाक्यं हेतुमदत्यर्थं भवद्भिरपि च श्रुतम्॥

३३सुहृदामर्थकृच्छ्रेषु युक्तं बुद्धिमता सदा।
समर्थेनोपसंदेष्टुं शाश्वतीं भूतिमिच्छता॥

३४इत्येवं परिपृष्टास्ते स्वं स्वं मतमतन्द्रिताः।
सोपचारं तदा राममूचुः प्रियचिकीर्षवः॥

३५अज्ञातं नास्ति ते किंचित्त्रिषु लोकेषु राघव।
आत्मानं पूजयन्राम पृच्छस्यस्मान्सुहृत्तया॥

३६त्वं हि सत्यव्रतः शूरो धार्मिको दृढविक्रमः।
परीक्ष्यकारी स्मृतिमान्निसृष्टात्मा सुहृत्सु च॥

३७तस्मादेकैकशस्तावद्ब्रुवन्तु सचिवास्तव।
हेतुतो मतिसम्पन्नाः समर्थाश्च पुनः पुनः॥

सुग्रीवस्य तत् वाक्यं श्रुत्वा महाबलः रामः समीपस्थान् हनुमत्प्रमुखान् कपीन् इदम् उवाच — ‘रावणावरजं प्रति कपिराजेन यत् अत्यर्थं हेतुमत् वाक्यम् उक्तं, तत् भवद्भिः अपि श्रुतम्। अर्थकृच्छ्रेषु शाश्वतीं भूतिम् इच्छता समर्थेन बुद्धिमता सुहृदा सदा उपसंदेष्टुं युक्तम्।’ इति एवं परिपृष्टाः ते अतन्द्रिताः प्रियचिकीर्षवः स्वं स्वं मतं सोपचारं रामम् ऊचुः — ‘राघव, त्रिषु लोकेषु ते अज्ञातं किंचित् नास्ति; राम, आत्मानं पूजयन् सुहृत्तया अस्मान् पृच्छसि। त्वं हि सत्यव्रतः, शूरः, धार्मिकः, दृढविक्रमः, परीक्ष्यकारी, स्मृतिमान्, सुहृत्सु निसृष्टात्मा च। तस्मात् तव सचिवाः हेतुतः मतिसम्पन्नाः समर्थाः च एकैकशः पुनः पुनः ब्रुवन्तु।’ रामस्य प्रश्नः तस्य नेतृत्वस्य आदर्शं दर्शयति — सः स्वयं निर्णयं कर्तुं समर्थः अपि सर्वेषां मतं शृणोति; सुग्रीवस्य मतम् एव अन्तिमं न मन्यते। ‘आत्मानं पूजयन्’ इति — अस्मान् पृच्छन् त्वं वस्तुतः स्वस्य एव गौरवं वर्धयसि, यतः सर्वज्ञः अपि विनयेन पृच्छसि इति वानराणां भावः। ‘निसृष्टात्मा सुहृत्सु’ इति — मित्रेषु आत्मानं समर्पयति, तान् विश्वसिति। अत्र मन्त्रिणां वचनं ‘सोपचारम्’ — विनयपूर्वकं, स्वामिनः प्रशंसया सहितं च। सप्तत्रिंशे ‘एकैकशः’ इति क्रमः अग्रे अनुस्रियते — अङ्गदः, शरभः, जाम्बवान्, मैन्दः, हनूमान् च। त्रयस्त्रिंशे श्लोके मन्त्रिणः कर्तव्यम् उक्तम् — अर्थकृच्छ्रेषु, सङ्कटकाले, स्वामिनः शाश्वतं कल्याणम् इच्छन् समर्थः बुद्धिमान् सुहृत् सदा परामर्शं दद्यात्। एतेन रामः मन्त्रिणः उत्तरदायित्वं स्मारयति — ते केवलं प्रियं न, हितम् एव वदेयुः। षट्त्रिंशे रामस्य नव गुणाः गण्यन्ते। पञ्चत्रिंशे ‘त्रिषु लोकेषु ते अज्ञातं नास्ति’ इति वानराः रामस्य सर्वज्ञत्वं स्वीकुर्वन्ति।

Hearing Sugrīva's words, mighty Rāma said to the monkeys around him, Hanumān and the rest: "You too have heard what the king of the monkeys has said about Rāvaṇa's younger brother, words full of reasons. In difficult matters a friend who is wise and able and who wants one's lasting welfare should always give counsel." So asked, they eagerly and courteously told Rāma each his own opinion, wanting to please him. "Rāghava, there is nothing in the three worlds unknown to you; you ask us out of friendship, Rāma, and so honour yourself. For you are true to your vows, brave, righteous, firm in valour, one who acts only after examining, of good memory, and one who gives himself wholly to his friends. So let your counsellors, able and wise, speak one by one, giving their reasons, again and again." Rāma's question shows his ideal of leadership: though able to decide for himself, he hears everyone's view and does not treat Sugrīva's as final. In the monkeys' eyes, by asking them he really adds to his own glory, since, all-knowing though he is, he asks with humility. He "gives himself wholly to his friends", trusting them completely. Their reply is courteous, humble and full of praise for their master. The words "one by one" are followed in what comes: Aṅgada, Śarabha, Jāmbavān, Mainda and Hanumān. Rāma reminds his counsellors of their duty: in a crisis, a friend who truly wants his master's lasting good should always advise him, saying what is good and not merely what is pleasant. The monkeys acknowledge that nothing in the three worlds is unknown to Rāma, and they count up his many virtues.

६अङ्गद-शरभ-जाम्बवत्-मैन्दानां मतानि

३८इत्युक्ते राघवायाथ मतिमानङ्गदोऽग्रतः।
विभीषणपरीक्षार्थमुवाच वचनं हरिः॥

३९शत्रोः सकाशात्सम्प्राप्तः सर्वथा तर्क्य एव हि।
विश्वासनीयः सहसा न कर्तव्यो विभीषणः॥

४०छादयित्वाऽऽत्मभावं हि चरन्ति शठबुद्धयः।
प्रहरन्ति च रन्ध्रेषु सोऽनर्थः सुमहान्भवेत्॥

४१अर्थानर्थौ विनिश्चित्य व्यवसायं भजेत ह।
गुणतः संग्रहं कुर्याद्दोषतस्तु विसर्जयेत्॥

४२यदि दोषो महांस्तस्मिंस्त्यज्यतामविशङ्कितम्।
गुणान्वापि बहून्ज्ञात्वा संग्रहः क्रियतां नृप॥

४३शरभस्त्वथ निश्चित्य सार्थं वचनमब्रवीत्।
क्षिप्रमस्मिन्नरव्याघ्र चारः प्रतिविधीयताम्॥

४४प्रणिधाय हि चारेण यथावत्सूक्ष्मबुद्धिना।
परीक्ष्य च ततः कार्यो यथान्यायं परिग्रहः॥

४५जाम्बवांस्त्वथ सम्प्रेक्ष्य शास्त्रबुद्ध्या विचक्षणः।
वाक्यं विज्ञापयामास गुणवद्दोषवर्जितम्॥

४६बद्धवैराच्च पापाच्च राक्षसेन्द्राद्विभीषणः।
अदेशकाले सम्प्राप्तः सर्वथा शङ्क्यतामयम्॥

४७ततो मैन्दस्तु सम्प्रेक्ष्य नयापनयकोविदः।
वाक्यं वचनसम्पन्नो बभाषे हेतुमत्तरम्॥

४८अनुजो नाम तस्यैष रावणस्य विभीषणः।
पृच्छ्यतां मधुरेणायं शनैर्नरपतीश्वर॥

४९भावमस्य तु विज्ञाय तत्त्वतस्तं करिष्यसि।
यदि दुष्टो न दुष्टो वा बुद्धिपूर्वं नरर्षभ॥

इत्युक्ते मतिमान् अङ्गदः अग्रतः विभीषणपरीक्षार्थं राघवाय वचनम् उवाच — ‘शत्रोः सकाशात् सम्प्राप्तः एषः सर्वथा तर्क्यः एव; विभीषणः सहसा विश्वासनीयः न कर्तव्यः। शठबुद्धयः आत्मभावं छादयित्वा चरन्ति, रन्ध्रेषु प्रहरन्ति च; सः सुमहान् अनर्थः भवेत्। अर्थानर्थौ विनिश्चित्य व्यवसायं भजेत; गुणतः संग्रहं कुर्यात्, दोषतः तु विसर्जयेत्। नृप, यदि तस्मिन् महान् दोषः, अविशङ्कितं त्यज्यताम्; यदि बहून् गुणान् ज्ञात्वा, संग्रहः क्रियताम्।’ ततः शरभः निश्चित्य सार्थं वचनम् अब्रवीत् — ‘नरव्याघ्र, अस्मिन् क्षिप्रं चारः प्रतिविधीयताम्; सूक्ष्मबुद्धिना चारेण यथावत् प्रणिधाय परीक्ष्य ततः यथान्यायं परिग्रहः कार्यः।’ ततः विचक्षणः जाम्बवान् शास्त्रबुद्ध्या सम्प्रेक्ष्य गुणवत् दोषवर्जितं वाक्यं विज्ञापयामास — ‘बद्धवैरात् पापात् राक्षसेन्द्रात् आगतः विभीषणः अदेशकाले सम्प्राप्तः; सर्वथा अयं शङ्क्यताम्।’ ततः नयापनयकोविदः वचनसम्पन्नः मैन्दः सम्प्रेक्ष्य हेतुमत्तरं वाक्यं बभाषे — ‘नरपतीश्वर, एषः तस्य रावणस्य अनुजः विभीषणः नाम; अयं मधुरेण शनैः पृच्छ्यताम्। नरर्षभ, अस्य भावं विज्ञाय — यदि दुष्टः, न दुष्टः वा — बुद्धिपूर्वं तत्त्वतः तत् करिष्यसि।’ चत्वारि मतानि भिन्नानि, किन्तु सर्वेषां मूले सन्देहः — अङ्गदः गुणदोषपरीक्षां, शरभः गूढचारेण परीक्षां, जाम्बवान् देशकालयोः अनौचित्यं, मैन्दः प्रत्यक्षप्रश्नं च प्रस्तावयति। चत्वारिंशे ‘छादयित्वाऽऽत्मभावं’ इति मुद्रणे द्वौ अवग्रहौ। अङ्गदस्य ‘गुणतः संग्रहं कुर्याद्दोषतस्तु विसर्जयेत्’ इति नीतिसूत्रं सर्वेषां मतानां सारः। मैन्दस्य ‘मधुरेण शनैः’ इति मृदुः उपायः, किन्तु हनूमान् अग्रे तम् अपि दोषयुक्तं दर्शयति। अङ्गदः युवराजः इति प्रथमं वदति; तस्य मतं मध्यमं — न सर्वथा निषेधः, न सर्वथा स्वीकारः, अपि तु परीक्षा। शरभः गूढचारस्य प्रयोगं वदति — सूक्ष्मबुद्धिः चारः विभीषणस्य आचरणं निरीक्ष्य निवेदयेत्। जाम्बवान् वृद्धः शास्त्रज्ञः; सः ‘अदेशकाले’ इति युक्तिं ददाति — युद्धस्य आरम्भे शत्रुपक्षात् आगतः सर्वथा शङ्कनीयः। मैन्दः ‘मधुरेण शनैः’ इति प्रश्नस्य उपायं वदति, यत् हनूमान् अनन्तरं दोषयुक्तं दर्शयिष्यति। एवं चत्वारः अपि मन्त्रिणः विभीषणस्य परीक्षाम् एव इच्छन्ति; सुग्रीवः तु वधम्। अस्य भागस्य सर्वे श्लोकाः समीक्षितेन सह प्रायः अक्षरशः मिलन्ति। मन्त्रिणां क्रमः अपि उद्दिष्टः — प्रथमं युवराजः, ततः सेनापतयः, अन्ते वृद्धः सचिवः इव हनूमान्। एकचत्वारिंशे ‘अर्थानर्थौ विनिश्चित्य’ इति — कार्यस्य लाभं हानिं च निश्चित्य एव प्रवृत्तिः। षट्चत्वारिंशे ‘बद्धवैरात्’ ‘पापात्’ इति रावणस्य विशेषणे — सः अस्माभिः सह बद्धवैरः, स्वभावेन पापी च; तस्मात् आगतः सः अपि तस्य प्रभावात् न मुक्तः इति जाम्बवतः तर्कः। अष्टचत्वारिंशे ‘नरपतीश्वर’ इति रामस्य सम्बोधनं मुद्रणे, समीक्षिते ‘naravareśvara’। एकोनपञ्चाशे ‘बुद्धिपूर्वम्’ इति — भावं ज्ञात्वा विचार्य एव निर्णयः कर्तव्यः, न सहसा।

When they had said this, wise Aṅgada spoke first, proposing that Vibhīṣaṇa be tested. "He has come from the enemy's side, so he must be viewed with suspicion in every way; Vibhīṣaṇa should not be trusted rashly. Men of crooked mind go about hiding their true nature and strike at weak points, and that would be a great disaster. One should act only after weighing gain and loss, accepting a man for his merits and rejecting him for his faults. If there is great fault in him, king, let him be rejected without hesitation; if you find many merits, let him be accepted." Then Śarabha gave his considered opinion, full of sense: "Tiger among men, let a spy be set on him at once. Have him examined properly by a spy of subtle mind, and then accept him as is right." Then discerning Jāmbavān, weighing the matter with a mind trained in the śāstras, offered advice full of merit and free of fault: "Vibhīṣaṇa comes from that wicked lord of the rākṣasas, who is bound in enmity with us, and he comes at the wrong place and the wrong time; let him be suspected in every way." Then Mainda, eloquent and skilled in sound and unsound policy, thought it over and spoke still more reasonably: "Lord of kings, this Vibhīṣaṇa is, after all, Rāvaṇa's younger brother; let him be questioned gently and gradually. When you have truly understood his disposition, whether he means harm or not, you will act on it with deliberation, bull among men." The four opinions differ, but doubt lies at the root of all of them: Aṅgada proposes weighing his merits and faults, Śarabha testing him through a secret agent, Jāmbavān points to the wrong place and time, and Mainda proposes questioning him directly. Aṅgada's maxim, accept a man for his merits and reject him for his faults, sums up all their views. As crown prince he speaks first, and his view is a middle one, neither outright refusal nor outright acceptance but a test. Śarabha's plan is to have a sharp-witted agent watch Vibhīṣaṇa's conduct and report. Jāmbavān, old and learned, argues that anyone who comes over from the enemy at the start of a war must be suspected; since Rāvaṇa is bound in enmity with them and wicked by nature, whoever comes from him cannot be free of his influence. Mainda's gentle questioning is the approach Hanumān will next show to be flawed. So all four counsellors want Vibhīṣaṇa tested, while Sugrīva wants him killed. The order of speakers is deliberate too: first the crown prince, then the commanders, and last Hanumān, like a senior minister. Aṅgada's "weighing gain and loss" means acting only after settling what an undertaking will win or lose, and Mainda's "with deliberation" means deciding only after understanding his mind, not in haste.

७हनूमतः मतं — सर्वेषां मतानां परीक्षा, संग्रहस्य समर्थनं च

५०अथ संस्कारसम्पन्नो हनूमान्सचिवोत्तमः।
उवाच वचनं श्लक्ष्णमर्थवन्मधुरं लघु॥

५१न भवन्तं मतिश्रेष्ठं समर्थं वदतां वरम्।
अतिशाययितुं शक्तो बृहस्पतिरपि ब्रुवन्॥

५२न वादान्नापि संघर्षान्नाधिक्यान्न च कामतः।
वक्ष्यामि वचनं राजन्यथार्थं राम गौरवात्॥

५३अर्थानर्थनिमित्तं हि यदुक्तं सचिवैस्तव।
तत्र दोषं प्रपश्यामि क्रिया नह्युपपद्यते॥

५४ऋते नियोगात्सामर्थ्यमवबोद्धुं न शक्यते।
सहसा विनियोगोऽपि दोषवान्प्रतिभाति मे॥

५५चारप्रणिहितं युक्तं यदुक्तं सचिवैस्तव।
अर्थस्यासम्भवात्तत्र कारणं नोपपद्यते॥

५६अदेशकाले सम्प्राप्त इत्ययं यद्विभीषणः।
विवक्षा तत्र मेऽस्तीयं तां निबोध यथामति॥

५७एष देशश्च कालश्च भवतीह यथा तथा।
पुरुषात्पुरुषं प्राप्य तथा दोषगुणावपि॥

५८दौरात्म्यं रावणे दृष्ट्वा विक्रमं च तथा त्वयि।
युक्तमागमनं ह्यत्र सदृशं तस्य बुद्धितः॥

५९अज्ञातरूपैः पुरुषैः स राजन्पृच्छ्यतामिति।
यदुक्तमत्र मे प्रेक्षा काचिदस्ति समीक्षिता॥

६०पृच्छ्यमानो विशङ्केत सहसा बुद्धिमान्वचः।
तत्र मित्रं प्रदुष्येत मिथ्या पृष्टं सुखागतम्॥

६१अशक्यं सहसा राजन्भावो बोद्धुं परस्य वै।
अन्तरेण स्वरैर्भिन्नैर्नैपुण्यं पश्यतां भृशम्॥

६२न त्वस्य ब्रुवतो जातु लक्ष्यते दुष्टभावता।
प्रसन्नं वदनं चापि तस्मान्मे नास्ति संशयः॥

६३अशङ्कितमतिः स्वस्थो न शठः परिसर्पति।
न चास्य दुष्टवागस्ति तस्मान्मे नास्ति संशयः॥

६४आकारश्छाद्यमानोऽपि न शक्यो विनिगूहितुम्।
बलाद्धि विवृणोत्येव भावमन्तर्गतं नृणाम्॥

६५देशकालोपपन्नं च कार्यं कार्यविदां वर।
सफलं कुरुते क्षिप्रं प्रयोगेणाभिसंहितम्॥

६६उद्योगं तव सम्प्रेक्ष्य मिथ्यावृत्तं च रावणम्।
वालिनं च हतं श्रुत्वा सुग्रीवं चाभिषेचितम्॥

६७राज्यं प्रार्थयमानस्तु बुद्धिपूर्वमिहागतः।
एतावत्तु पुरस्कृत्य युज्यते तस्य संग्रहः॥

६८यथाशक्ति मयोक्तं तु राक्षसस्यार्जवं प्रति।
प्रमाणं त्वं हि शेषस्य श्रुत्वा बुद्धिमतां वर॥

अथ संस्कारसम्पन्नः सचिवोत्तमः हनूमान् श्लक्ष्णम् अर्थवत् मधुरं लघु वचनम् उवाच — ‘मतिश्रेष्ठं समर्थं वदतां वरं भवन्तं बृहस्पतिः अपि ब्रुवन् अतिशाययितुं न शक्तः। राजन् राम, न वादात्, न संघर्षात्, न आधिक्यात्, न कामतः, अपि तु कार्यस्य गौरवात् यथार्थं वचनं वक्ष्यामि। सचिवैः तव यत् अर्थानर्थनिमित्तम् उक्तं, तत्र दोषं प्रपश्यामि — इदानीं परीक्षा न उपपद्यते। नियोगात् ऋते सामर्थ्यम् अवबोद्धुं न शक्यते; सहसा विनियोगः अपि मे दोषवान् प्रतिभाति। चारस्य प्रणिधानं यत् उक्तं, तत्र अर्थस्य असम्भवात् कारणं न उपपद्यते — यः सम्मुखे स्ववृत्तान्तं वदति, तस्य कृते चारः निरर्थकः। अदेशकाले सम्प्राप्तः इति यत् उक्तं, तत्र अपि मम विवक्षा अस्ति — एषः एव देशः कालः च, यथा पुरुषात् पुरुषं प्राप्य दोषगुणौ विवेच्यौ। रावणे दौरात्म्यं, त्वयि विक्रमं च दृष्ट्वा अस्य आगमनं युक्तं, तस्य बुद्धितः सदृशम्। अज्ञातरूपैः पुरुषैः पृच्छ्यताम् इति यत् उक्तं, तत्र मम समीक्षितं मतम् — पृच्छ्यमानः बुद्धिमान् सहसा वचः विशङ्केत; मिथ्या पृष्टं सुखागतं मित्रं प्रदुष्येत। राजन्, परस्य भावः सहसा बोद्धुम् अशक्यः; अन्तरा अन्तरा स्वरैः भिन्नैः नैपुण्यं भृशं पश्यताम्। अस्य ब्रुवतः दुष्टभावता जातु न लक्ष्यते; वदनम् अपि प्रसन्नम्; तस्मात् मे संशयः नास्ति। अशङ्कितमतिः स्वस्थः शठः न परिसर्पति; अस्य वाक् दुष्टा नास्ति; तस्मात् मे संशयः नास्ति। आकारः छाद्यमानः अपि विनिगूहितुं न शक्यः; बलात् हि नृणाम् अन्तर्गतं भावं विवृणोति। कार्यविदां वर, देशकालोपपन्नं प्रयोगेण अभिसंहितं कार्यं क्षिप्रं सफलं भवति। तव उद्योगं, रावणस्य मिथ्यावृत्तं, वालिनः वधं, सुग्रीवस्य अभिषेकं च श्रुत्वा राज्यं प्रार्थयमानः अयं बुद्धिपूर्वम् इह आगतः। एतावत् पुरस्कृत्य तस्य संग्रहः युज्यते। बुद्धिमतां वर, राक्षसस्य आर्जवं प्रति यथाशक्ति मया उक्तम्; शेषस्य श्रुत्वा त्वं प्रमाणम्।’ हनूमतः वचनं सर्गस्य शिखरम् — सः प्रत्येकं पूर्वमतं क्रमेण परीक्ष्य खण्डयति, ततः स्वं मतं हेतुभिः स्थापयति। तस्य प्रमाणानि मनोविज्ञानाधारितानि — वदनस्य प्रसन्नता, वाचः निर्दोषता, अशङ्कितमतिः, आकारस्य अगूहनीयता च। तस्य राजनीतिकं तर्कः अपि — विभीषणः राज्यार्थी; रामः सुग्रीवं राज्ये अभिषिक्तवान् इति श्रुत्वा सः अपि तथा आशां करोति; अतः तस्य स्वार्थः अपि रामस्य पक्षे। ‘संस्कारसम्पन्नः’ इति विशेषणं हनूमतः शास्त्रज्ञानं वाक्चातुर्यं च सूचयति। पञ्चाशत्तमे ‘श्लक्ष्णम् अर्थवत् मधुरं लघु’ इति चत्वारि वचनस्य लक्षणानि — मृदु, सार्थकं, श्रुतिसुखं, संक्षिप्तं च। एकपञ्चाशे हनूमान् रामं प्रशंसन् अपि स्वमतं वक्तुम् उद्यतः; द्विपञ्चाशे स्वस्य निःस्वार्थतां स्थापयति — न वादविवादात्, न स्पर्धया, न आत्मश्लाघया, न कामनया। चतुष्पञ्चाशे ‘ऋते नियोगात्’ इति — कस्मिन्चित् कार्ये नियोगं विना सामर्थ्यं न ज्ञायते, किन्तु सहसा नियोगः अपि सदोषः; अतः परीक्षायाः उभौ अपि मार्गौ अत्र अनुचितौ। मुद्रणे त्रिषष्टितमः चतुःषष्टितमः च श्लोकः उभौ ‘॥ ६३॥’ इति अङ्कितौ। पञ्चपञ्चाशे ‘अर्थस्य असम्भवात्’ इति — चारस्य प्रयोजनं गूढस्य वृत्तस्य ज्ञानम्; किन्तु विभीषणः स्वयं सर्वं निवेदयति, अतः चारस्य न किमपि कार्यम्। सप्तपञ्चाशे ‘एष देशश्च कालश्च’ इति — यदा रावणः दुरात्मा, रामः विक्रमी इति स्पष्टं, तदा एव शरणागमनस्य उचितः कालः; पूर्वम् आगमिष्यत् चेत् रामस्य बलं न ज्ञातम् अभविष्यत्। षष्टितमे ‘मिथ्या पृष्टम्’ इति — छलेन पृष्टः सरलः मित्रम् अपि अपमानं मत्वा दूषितः भवेत्। चतुःषष्टितमे ‘आकारः’ इति नीतिशास्त्रस्य प्रसिद्धं सूत्रम् — इङ्गिताकारैः अन्तर्गतं मनः गृह्यते। सप्तषष्टितमे ‘राज्यं प्रार्थयमानः’ इति हनूमान् विभीषणस्य स्वार्थम् अपि न गूहति — सः स्वार्थेन अपि रामस्य पक्षे स्थास्यति, अतः विश्वसनीयः। अष्टषष्टितमे ‘प्रमाणं त्वम्’ इति अन्तिमं निर्णयं रामाय एव समर्पयति — एषः उत्तमस्य मन्त्रिणः विनयः। हनूमतः वचने विनयः अपि दृश्यते — सः प्रथमं रामस्य बुद्धिं प्रशंसति, स्वस्य निःस्वार्थतां स्थापयति, ततः एव अन्येषां मतानि परीक्षते; अन्ये मन्त्रिणः तस्य वचनेन न अपमानिताः भवन्ति। सः अन्येषां नाम न गृह्णाति, ‘सचिवैस्तव यदुक्तम्’ इति एव वदति। अस्य सर्गस्य अनन्तरं रामः हनूमतः मतम् अङ्गीकृत्य विभीषणं शरणं ददाति — अग्रिमे सर्गे। त्रिपञ्चाशे ‘क्रिया नह्युपपद्यते’ इति — परीक्षारूपा क्रिया अत्र न सम्भवति, यतः परीक्षायै कालः नास्ति, शत्रुः समीपे। द्विषष्टितमे त्रिषष्टितमे च ‘तस्मान्मे नास्ति संशयः’ इति ध्रुवपदं हनूमतः दृढं विश्वासं सूचयति; एकः हेतुः वदनस्य प्रसन्नता, अपरः वाचः निर्दोषता। पञ्चषष्टितमे कार्यस्य सफलतायाः त्रीणि अङ्गानि — देशः, कालः, प्रयोगः च।

Then Hanumān, best of counsellors and refined by learning, spoke words that were gentle, meaningful, sweet and brief. "Not even Bṛhaspati could outdo you in speaking, for you are foremost in wisdom, able and the best of speakers. I shall speak, King Rāma, not to argue, not out of rivalry, not to seem superior and not from any wish of my own, but truly, because of the weight of the matter. In what your counsellors have said about gain and loss I see a flaw: a test is not possible now. Without giving him a task, his ability cannot be known, yet to give him one hastily also seems to me a mistake. As for setting spies on him, there is nothing for them to find out, so there is no ground for it. As for his coming at the wrong place and time, I have something to say; hear it as I understand it. This is exactly the right place and time, for it is by comparing one man with another that faults and merits are discerned. He has seen the wickedness of Rāvaṇa and the valour in you, and so his coming is fitting and worthy of his intelligence. As for questioning him through men in disguise, I have a considered view: an intelligent man who is questioned would at once suspect the words, and a friend who has come in good faith would be offended by deceitful questioning. It is not possible, king, to know another's heart quickly, however closely one watches for a change of voice now and then. But no wickedness at all is seen in him as he speaks, and his face is serene; so I have no doubt. A deceitful man does not come forward calm and without fear, and there is nothing evil in his words; so I have no doubt. A man's bearing cannot be hidden, however he tries; it inevitably lays bare what he feels inside. A task suited to place and time, best of those who know what must be done, bears fruit quickly when it is carried out by the right means. He has seen your preparations and Rāvaṇa's falsehood, and heard that Vālin was killed and Sugrīva crowned, and he has come here deliberately, hoping for a kingdom. Taking all this into account, it is right to receive him. I have said what I can about the rākṣasa's honesty; for the rest, best of the wise, you have heard, and you are the judge." Hanumān's speech is the high point of the sarga. He examines each earlier opinion in turn and refutes it, and then establishes his own with reasons. His evidence comes from reading the man: the serenity of his face, the innocence of his words, his calm and fearless mind, and a bearing that cannot be hidden. His political reasoning is sound too: Vibhīṣaṇa wants a kingdom, and hearing that Rāma crowned Sugrīva, he hopes for the same, so even his self-interest ties him to Rāma's side. "Refined by learning" speaks of Hanumān's knowledge and eloquence, and his words have four qualities: gentle, meaningful, pleasant to hear and brief. He first praises Rāma, then declares that he speaks not for argument, rivalry, self-display or desire. A test is impossible here, for there is no time for one with the enemy so near; a man's ability cannot be known without a task, yet a hasty task is also a mistake, so both ways of testing are unsuitable. A spy's purpose is to learn what is hidden, but Vibhīṣaṇa tells everything himself, so a spy has nothing to do. "This is the right place and time" means that now, when Rāvaṇa's wickedness and Rāma's valour are both plain, is the proper moment to seek refuge; had he come earlier, Rāma's strength would not yet have been known. A sincere friend questioned by trickery would feel insulted and turn hostile. That a man's bearing reveals his heart is a well-known maxim of statecraft, and his refrain "so I have no doubt" rests on two grounds, the serenity of Vibhīṣaṇa's face and the innocence of his words. The three parts of a successful undertaking are place, time and means. Hanumān does not hide Vibhīṣaṇa's self-interest: that very interest will keep him on Rāma's side, which makes him trustworthy. And in closing, "you are the judge", he leaves the final decision to Rāma, the humility of the best of counsellors. He never names the others, saying only "what your counsellors have said", so no one is slighted. In the next sarga Rāma accepts Hanumān's view and grants Vibhīṣaṇa refuge.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे सप्तदशः सर्गः॥ १७॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

४० पदानि
रावणानुजः १७.१ रावणस्य कनिष्ठभ्राता
सन्धिः
रावण + अनुजः → रावणानुजः — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
रावणस्य अनुजः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
शतह्रदाम् १७.२ विद्युतम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
शतं ह्रदाः यस्याः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
वर्मायुधोपेताः १७.३ कवचशस्त्रयुक्ताः
सन्धिः
वर्म + आयुध → वर्मायुध — सवर्णदीर्घसन्धिः; आयुध + उपेताः → आयुधोपेताः — गुणसन्धिः
समासः
वर्माणि च आयुधानि च — द्वन्द्वः; तैः उपेताः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
मेघाचलप्रख्यः १७.४ मेघपर्वतसदृशः
सन्धिः
मेघ + अचल → मेघाचल — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
मेघः च अचलः च — द्वन्द्वः; ताभ्यां प्रख्यः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
आत्मपञ्चमम् १७.५ चतुर्भिः सह स्वयं पञ्चमम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
आत्मा पञ्चमः यस्य — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
अल्पचेतनाः १७.९ मृतप्रायाः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति; पूर्वेण ‘धरण्याम् + अल्प → धरण्यामल्प’
समासः
अल्पा चेतना येषां — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
खस्थः १७.१० आकाशस्थः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
खे तिष्ठति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
न्यदर्शयम् १७.१४ उपदिष्टवान्
सन्धिः
नि + अदर्शयम् → न्यदर्शयम् — यण्सन्धिः
समासः
समासः नास्ति — ‘नि’ उपसर्गः, ‘दृश्’ धातोः णिजन्तात् लङ्
विभक्तिः
क्रियापदम् — लङ्, उत्तमपुरुषः, एकवचनम्
निर्यात्यताम् १७.१४ प्रत्यर्प्यताम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘निर्’ उपसर्गः, ‘या’ धातोः णिजन्तात् कर्मणि लोट्
विभक्तिः
क्रियापदम् — लोट्, कर्मणि, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
इवौषधम् १७.१५ औषधम् इव
सन्धिः
इव + औषधम् → इवौषधम् — वृद्धिसन्धिः (अ + औ = औ)
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘औषधम्’ — द्वितीया, एकवचनम्
परुषितः १७.१६ कठोरवचनैः आहतः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति; पदान्ते ‘परुषितः + तेन → परुषितस्तेन’
समासः
समासः नास्ति — ‘परुष’ शब्दात् णिजन्तात् क्तप्रत्ययः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
सर्वलोकशरण्याय १७.१७ सर्वेषां लोकानां रक्षकाय
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
सर्वे लोकाः — कर्मधारयः; तेषां शरण्यः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
चतुर्थी, एकवचनम्
लघुविक्रमः १७.१८ शीघ्रपराक्रमः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
लघुः विक्रमः यस्य — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
अतर्कितः १७.१९ अकस्मात्, अप्रत्याशितः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति; पूर्वेण ‘शत्रुः + अतर्कितः → शत्रुरतर्कितः’
समासः
न तर्कितः — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
निकृतिज्ञाः १७.२१ छलकपटनिपुणाः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
निकृतिं जानन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
प्रणिधी १७.२२ गूढचरः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘प्र’, ‘नि’ उपसर्गौ, ‘धा’ धातोः किप्रत्ययः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (दीर्घान्तं रूपं मुद्रितम्)
मित्राटविबलम् १७.२४ मित्राणां वनवासिनां च सेना
सन्धिः
मित्र + अटवि → मित्राटवि — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
मित्रबलम् आटविकबलं च — द्वन्द्वः (मध्यमपदलोपी)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
द्विषद्बलम् १७.२४ शत्रोः सेनाम्
सन्धिः
द्विषत् + बलम् → द्विषद्बलम् — जश्त्वसन्धिः
समासः
द्विषतः बलम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
भ्रातामित्रस्य १७.२५ शत्रोः भ्राता
सन्धिः
भ्राता + अमित्रस्य → भ्रातामित्रस्य — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
‘अमित्र’ — न मित्रम्, नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः
‘भ्राता’ प्रथमा एकवचनम्; ‘अमित्रस्य’ षष्ठी एकवचनम्
जिह्मया १७.२८ कुटिलया
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
वाहिनीपतिः १७.३० सेनापतिः (सुग्रीवः)
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
वाहिन्याः पतिः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
हेतुमदत्यर्थम् १७.३२ अतीव युक्तियुक्तम्
सन्धिः
हेतुमत् + अत्यर्थम् → हेतुमदत्यर्थम् — जश्त्वसन्धिः
समासः
‘हेतुमत्’ — मतुप्; ‘अत्यर्थम्’ — अर्थम् अतिक्रान्तम्, प्रादितत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
अतन्द्रिताः १७.३४ आलस्यरहिताः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति; पूर्वेण ‘मतम् + अतन्द्रिताः → मतमतन्द्रिताः’
समासः
न तन्द्रिताः — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
सुहृत्तया १७.३५ मित्रभावेन
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘सुहृद्’ शब्दात् तल्प्रत्ययः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम्
निसृष्टात्मा १७.३६ आत्मसमर्पकः
सन्धिः
निसृष्ट + आत्मा → निसृष्टात्मा — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
निसृष्टः आत्मा येन — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
एकैकशः १७.३७ एकः एकः क्रमेण
सन्धिः
एक + एकशः → एकैकशः — वृद्धिसन्धिः (अ + ए = ऐ)
समासः
समासः नास्ति — ‘शस्’ प्रत्ययः (वीप्सायाम्)
विभक्तिः
अव्ययम्
शठबुद्धयः १७.४० धूर्ताः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
शठा बुद्धिः येषां — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
अविशङ्कितम् १७.४२ निःसन्देहम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
न विशङ्कितम् — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः
अव्ययवत् (क्रियाविशेषणम्)
गुणवद्दोषवर्जितम् १७.४५ गुणयुक्तं दोषरहितं च
सन्धिः
गुणवत् + दोष → गुणवद्दोष — जश्त्वसन्धिः
समासः
‘दोषवर्जितम्’ — दोषैः वर्जितम्, तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
नयापनयकोविदः १७.४७ नीत्यनीतिज्ञः
सन्धिः
नय + अपनय → नयापनय — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
नयः च अपनयः च — द्वन्द्वः; तयोः कोविदः — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
संस्कारसम्पन्नः १७.५० शास्त्रज्ञानेन परिष्कृतः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
संस्कारेण सम्पन्नः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
अतिशाययितुम् १७.५१ अतिक्रमितुम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘अति’ उपसर्गः, ‘शी’ धातोः णिजन्तात् तुमुन्
विभक्तिः
अव्ययम् (तुमुन्नन्तम्)
संघर्ष १७.५२ स्पर्धायाः कारणात्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति; पदान्ते ‘संघर्षात् + न → संघर्षान्न’ इति अनुनासिकसन्धिः
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘संघर्षात्’ — पञ्चमी, एकवचनम्
विवक्षा १७.५६ वक्तुम् इच्छा
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘वच्’ धातोः सन्नन्तात् अप्रत्ययः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
दौरात्म्यम् १७.५८ दुष्टताम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘दुरात्मन्’ शब्दात् ष्यञ्
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
सुखागतम् १७.६० प्रसन्नतया आगतम्
सन्धिः
सुख + आगतम् → सुखागतम् — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
सुखेन आगतम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘मित्रम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
विनिगूहितुम् १७.६४ गोपयितुम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘वि’, ‘नि’ उपसर्गौ, ‘गुह्’ धातोः तुमुन्
विभक्तिः
अव्ययम् (तुमुन्नन्तम्)
प्रयोगेणाभिसंहितम् १७.६५ उचितोपायेन युक्तम्
सन्धिः
प्रयोगेण + अभिसंहितम् → प्रयोगेणाभिसंहितम् — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘अभिसंहितम्’ प्रथमा एकवचनम्
अभिषेचितम् १७.६६ राज्ये अभिषिक्तम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति; पूर्वेण ‘च + अभिषेचितम् → चाभिषेचितम्’
समासः
समासः नास्ति — ‘अभि’ उपसर्गः, ‘सिच्’ धातोः णिजन्तात् क्तप्रत्ययः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
राक्षसस्यार्जवम् १७.६८ राक्षसस्य सरलताम्
सन्धिः
राक्षसस्य + आर्जवम् → राक्षसस्यार्जवम् — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
‘आर्जव’ — ऋजोः भावः, अण्
विभक्तिः
‘आर्जवम्’ द्वितीया एकवचनम्