- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- सुष्ठु निविष्टम् — प्रादितत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
युद्धकाण्डम् — षोडशः सर्गः
रावणकृतः विभीषणतिरस्कारः विभीषणस्य निर्गमनं च
ज्ञातीनां स्वभावस्य निन्दा, हस्तिगीताः श्लोकाः, अनार्यसौहृदस्य उपमाः, विभीषणस्य उत्पतनं, अन्तिमः हितोपदेशः च
कालचोदितः रावणः सुनिविष्टं हितं वाक्यम् उक्तवन्तं विभीषणं परुषम् अब्रवीत् — ‘सपत्नेन क्रुद्धेन आशीविषेण वा सह वसेत्, न तु मित्ररूपेण शत्रुसेविना। ज्ञातयः सर्वलोकेषु ज्ञातीनां व्यसनेषु हृष्यन्ति; प्रधानं, साधकं, विद्वांसं, धर्मशीलं, शूरं च ज्ञातिं अवमन्यन्ते; ते प्रच्छन्नहृदयाः घोराः आततायिनः। पुरा पद्मवने हस्तिभिः गीताः श्लोकाः श्रूयन्ते — न अग्निः, न शस्त्राणि, न पाशाः अस्माकं भयावहाः; स्वार्थप्रयुक्ताः ज्ञातयः एव भयावहाः। यथा पुष्करपत्रे जलबिन्दवः न श्लिष्यन्ति, यथा शरन्मेघैः भूमिः न क्लिद्यते, यथा मधुकरः काशपुष्पे रसं न विन्दति, यथा गजः स्नात्वा रजसा देहं दूषयति, तथा अनार्येषु सौहृदम्। अन्यः कोऽपि एवं वदेत् चेत् अस्मिन् एव मुहूर्ते न भवेत्; त्वां धिक् कुलपांसन।’ तत् श्रुत्वा न्यायवादी विभीषणः गदापाणिः चतुर्भिः राक्षसैः सह अन्तरिक्षम् उत्पपात, अब्रवीत् च — ‘राजन्, त्वं भ्रान्तः; अग्रजः पितृसमः इति मान्यः, किन्तु धर्मपथे न स्थितः; इदं परुषं वचः न क्षमे। कालवशगताः हितं न गृह्णन्ति; प्रियवादिनः सुलभाः, पथ्यस्य वक्ता श्रोता च दुर्लभः। प्रदीप्तं गृहम् इव नश्यन्तं त्वाम् उपेक्षितुं न शक्तः अहम् उक्तवान्; क्षमस्व, आत्मानं पुरीं च रक्ष। स्वस्ति ते, अहं गच्छामि; मया विना सुखी भव।’
१रावणस्य परुषवचनं — ज्ञातीनां स्वभावः, हस्तिगीताः श्लोकाः च
१सुनिविष्टं हितं वाक्यमुक्तवन्तं विभीषणम्।
अब्रवीत्परुषं वाक्यं रावणः कालचोदितः॥
२वसेत्सह सपत्नेन क्रुद्धेनाशीविषेण च।
न तु मित्रप्रवादेन संवसेच्छत्रुसेविना॥
३जानामि शीलं ज्ञातीनां सर्वलोकेषु राक्षस।
हृष्यन्ति व्यसनेष्वेते ज्ञातीनां ज्ञातयः सदा॥
४प्रधानं साधकं वैद्यं धर्मशीलं च राक्षस।
ज्ञातयोऽप्यवमन्यन्ते शूरं परिभवन्ति च॥
५नित्यमन्योन्यसंहृष्टा व्यसनेष्वाततायिनः।
प्रच्छन्नहृदया घोरा ज्ञातयस्तु भयावहाः॥
६श्रूयन्ते हस्तिभिर्गीताः श्लोकाः पद्मवने पुरा।
पाशहस्तान्नरान्दृष्ट्वा शृणुष्व गदतो मम॥
७नाग्निर्नान्यानि शस्त्राणि न नः पाशा भयावहाः।
घोराः स्वार्थप्रयुक्तास्तु ज्ञातयो नो भयावहाः॥
८उपायमेते वक्ष्यन्ति ग्रहणे नात्र संशयः।
कृत्स्नाद्भयाज्ज्ञातिभयं कुकष्टं विहितं च नः॥
९विद्यते गोषु सम्पन्नं विद्यते ज्ञातितो भयम्।
विद्यते स्त्रीषु चापल्यं विद्यते ब्राह्मणे तपः॥
१०ततो नेष्टमिदं सौम्य यदहं लोकसत्कृतः।
ऐश्वर्यमभिजातश्च रिपूणां मूर्ध्नि च स्थितः॥
सुनिविष्टं हितं वाक्यम् उक्तवन्तं विभीषणं कालचोदितः रावणः परुषं वाक्यम् अब्रवीत् — ‘सपत्नेन, क्रुद्धेन आशीविषेण वा सह वसेत्; किन्तु मित्रप्रवादेन शत्रुसेविना सह न संवसेत्। राक्षस, सर्वलोकेषु ज्ञातीनां शीलम् अहं जानामि — एते ज्ञातयः ज्ञातीनां व्यसनेषु सदा हृष्यन्ति। प्रधानं, साधकं, वैद्यं, धर्मशीलं, शूरं च ज्ञातिं ज्ञातयः अवमन्यन्ते, परिभवन्ति च। ते नित्यम् अन्योन्यसंहृष्टाः, व्यसनेषु आततायिनः, प्रच्छन्नहृदयाः, घोराः, भयावहाः च। पुरा पद्मवने हस्तिभिः गीताः श्लोकाः श्रूयन्ते — पाशहस्तान् नरान् दृष्ट्वा ते यत् अगायन्, तत् मम गदतः शृणु — न अग्निः, न अन्यानि शस्त्राणि, न पाशाः अस्माकं भयावहाः; स्वार्थप्रयुक्ताः घोराः ज्ञातयः एव नः भयावहाः। एते एव ग्रहणे उपायं वक्ष्यन्ति, न संशयः; अतः कृत्स्नात् भयात् ज्ञातिभयं कुकष्टं विहितम्। गोषु सम्पन्नं, स्त्रीषु चापल्यं, ब्राह्मणे तपः, ज्ञातितः भयं च नियतं विद्यते। अतः सौम्य, अहं लोकसत्कृतः, ऐश्वर्यवान्, अभिजातः, रिपूणां मूर्ध्नि स्थितः इति यत्, तत् तुभ्यं न इष्टम्।’ रावणः विभीषणस्य हितोपदेशं स्वार्थप्रेरितम् ईर्ष्यां मन्यते; सः तं शत्रोः सेवकं, राज्यलोभिनं ज्ञातिं च कल्पयति। हस्तिगीतश्लोकानां दृष्टान्तेन सः वदति — बन्धनस्य उपायं ज्ञातयः एव वदन्ति, यथा प्रशिक्षिताः गजाः वन्यगजानां ग्रहणे साहाय्यं कुर्वन्ति। अष्टमे ‘कुकष्टम्’ इति पाठः मुद्रणे स्पष्टः; हिन्दीभाष्यं ‘अधिक कष्टदायक’ इति व्याचष्टे। नवमे श्लोके समीक्षितसंस्करणेन सह पदयोः स्थानविनिमयः — मुद्रणे पूर्वार्धे ‘ज्ञातितो भयम्’, उत्तरार्धे ‘ब्राह्मणे तपः’; समीक्षिते पूर्वार्धे ‘brāhmaṇe damaḥ’, उत्तरार्धे ‘jñātito bhayam’। रावणस्य तर्कस्य दोषः स्पष्टः — सः सामान्यं नियमं विशेषे आरोपयति। सर्वे ज्ञातयः ईर्ष्यालवः इति मत्वा सः विभीषणस्य सत्यं हितम् अपि ईर्ष्यायाः फलं मन्यते। पञ्चमे श्लोके ज्ञातीनां चत्वारः दोषाः — परस्परस्य व्यसने हर्षः, विपदि आक्रमणं, हृदयस्य गूहनं, घोरता च। चतुर्थे प्रधानः साधकः वैद्यः धर्मशीलः शूरः इति पञ्च गुणाः — रावणः एतान् सर्वान् आत्मनि एव पश्यति, अतः एव विभीषणस्य ईर्ष्यां कल्पयति। दशमे श्लोके तस्य गर्वः प्रकटः — लोकसत्कारः, ऐश्वर्यम्, अभिजनः, शत्रुविजयः च। हस्तिगीतश्लोकाः प्राचीनां लोककथां सूचयन्ति, यत्र गजाः मनुष्याणां पाशेभ्यः न, स्वजातीयेभ्यः एव बिभ्यति।
Vibhīṣaṇa had spoken well-founded words for his brother's good, but Rāvaṇa, driven by Time, answered him harshly. "A man may live with a rival, or with an angry venomous snake, but never with one who calls himself a friend while he serves the enemy. I know the nature of kinsmen in every world, rākṣasa: kinsmen always rejoice in the misfortunes of their kin. The foremost man among them, the one who gets things done, the learned, the righteous and the brave, his kinsmen despise and humiliate. Always pleased with one another, quick to strike in times of trouble, their hearts concealed, kinsmen are dreadful and to be feared. We hear of verses that elephants once sang in a lotus wood when they saw men with nooses in their hands; listen while I tell them: 'Fire does not frighten us, nor other weapons, nor nooses; it is our dreadful kinsmen, bent on their own ends, whom we fear. They will show the way to catch us, no doubt of it; of all dangers, the danger from kinsmen has been ordained the cruellest.' In cows there is wealth, in women fickleness, in a brahmin austerity, and from kinsmen there is always danger. So, gentle brother, you cannot bear it that I am honoured by the world, possess sovereignty, am nobly born and stand on the heads of my enemies." Rāvaṇa takes Vibhīṣaṇa's good advice for self-seeking jealousy, and imagines him as a servant of the enemy and a kinsman greedy for the kingdom. With the verses sung by the elephants he argues that it is kinsmen who show the way to capture, just as trained elephants help men catch wild ones; the danger from kinsmen, the elephants say, is the most painful of all. The flaw in Rāvaṇa's reasoning is plain: he applies a general rule to a particular case, and because he thinks all kinsmen jealous he takes even Vibhīṣaṇa's true concern for jealousy. He names four faults of kinsmen, pleasure in one another's misfortune, attacking in adversity, hidden hearts and cruelty; and he sees in himself all five virtues he lists, leadership, getting things done, learning, righteousness and bravery, which is why he imagines Vibhīṣaṇa envies him. His pride shows openly at the end: the world's honour, sovereignty, noble birth and victory over his enemies. The elephants' verses point to an old folk tale in which elephants fear not men's nooses but their own kind.
२अनार्यसौहृदस्य उपमाः, विभीषणस्य धिक्कारः च
११यथा पुष्करपत्रेषु पतितास्तोयबिन्दवः।
न श्लेषमभिगच्छन्ति तथानार्येषु सौहृदम्॥
१२यथा शरदि मेघानां सिञ्चतामपि गर्जताम्।
न भवत्यम्बुसंक्लेदस्तथानार्येषु सौहृदम्॥
१३यथा मधुकरस्तर्षाद्रसं विन्दन्न तिष्ठति।
तथा त्वमपि तत्रैव तथानार्येषु सौहृदम्॥
१४यथा मधुकरस्तर्षात्काशपुष्पं पिबन्नपि।
रसमत्र न विन्देत तथानार्येषु सौहृदम्॥
१५यथा पूर्वं गजः स्नात्वा गृह्य हस्तेन वै रजः।
दूषयत्यात्मनो देहं तथानार्येषु सौहृदम्॥
१६योऽन्यस्त्वेवंविधं ब्रूयाद्वाक्यमेतन्निशाचर।
अस्मिन्मुहूर्ते न भवेत्त्वां तु धिक्कुलपांसन॥
‘यथा पुष्करपत्रेषु पतिताः तोयबिन्दवः श्लेषं न गच्छन्ति, तथा अनार्येषु सौहृदम्। यथा शरदि गर्जतां सिञ्चताम् अपि मेघानां जलेन भूमेः क्लेदः न भवति, तथा अनार्येषु सौहृदम्। यथा मधुकरः तर्षात् रसं विन्दन् अपि तत्र न तिष्ठति, तथा त्वम् अपि; तथा अनार्येषु सौहृदम्। यथा मधुकरः तर्षात् काशपुष्पं पिबन् अपि तत्र रसं न विन्देत, तथा अनार्येषु सौहृदम्। यथा गजः पूर्वं स्नात्वा ततः हस्तेन रजः गृहीत्वा आत्मनः देहं दूषयति, तथा अनार्येषु सौहृदम्। निशाचर, यदि अन्यः कश्चित् एवंविधं वाक्यं ब्रूयात्, सः अस्मिन् एव मुहूर्ते न भवेत्; कुलपांसन, त्वां तु धिक्।’ एताः पञ्च उपमाः एकेन एव ध्रुवपदेन ‘तथानार्येषु सौहृदम्’ इति ग्रथिताः — एषा पुनरुक्तिः रावणस्य रोषस्य वेगं सूचयति। प्रत्येका उपमा सौहृदस्य भिन्नं दोषं दर्शयति — असंश्लेषः, निष्फलता, अस्थिरता, रसहीनता, आत्मदूषणं च। एतानि १–१५ श्लोकेषु ११–१५ इति पञ्च श्लोकाः समीक्षितसंस्करणे न सन्ति — वुल्गेटमात्राः। षोडशे रावणः विभीषणं वधात् केवलं भ्रातृत्वात् मुञ्चति — ‘अन्यः चेत् न भवेत्’ इति; तस्य कोपः सीमां प्राप्तः। षोडशस्य उत्तरार्धे ‘कुलपांसन’ इति सम्बोधनं विभीषणस्य अपमानस्य पराकाष्ठा; अनेन एव सः लङ्कां त्यजति।
"As drops of water that fall on lotus leaves do not cling, so is friendship with the ignoble. As autumn clouds thunder and rain yet never soak the earth, so is friendship with the ignoble. As a bee, from its thirst, does not stay even where it finds nectar, so are you, and so is friendship with the ignoble. As a bee, from its thirst, may drink from the kāśa flower yet find no sweetness there, so is friendship with the ignoble. As an elephant first bathes and then takes up dust in its trunk and soils its own body, so is friendship with the ignoble. If anyone else had said such things, night-rover, he would not live another moment. Shame on you, disgrace of our family!" The five similes are strung on a single refrain, "so is friendship with the ignoble", and the repetition shows the force of Rāvaṇa's anger. Each simile shows a different flaw in such friendship: it does not cling, it bears no fruit, it does not stay, it has no sweetness, and it defiles itself. Rāvaṇa spares Vibhīṣaṇa's life only because he is his brother, "if anyone else had said this", and his anger has reached its limit. "Disgrace of our family" is the final insult, and it is this that makes Vibhīṣaṇa leave Laṅkā.
३विभीषणस्य उत्पतनं, प्रत्युत्तरं च
१७इत्युक्तः परुषं वाक्यं न्यायवादी विभीषणः।
उत्पपात गदापाणिश्चतुर्भिः सह राक्षसैः॥
१८अब्रवीच्च तदा वाक्यं जातक्रोधो विभीषणः।
अन्तरिक्षगतः श्रीमान्भ्राता वै राक्षसाधिपम्॥
१९स त्वं भ्रान्तोऽसि मे राजन्ब्रूहि मां यद्यदिच्छसि।
ज्येष्ठो मान्यः पितृसमो न च धर्मपथे स्थितः।
इदं हि परुषं वाक्यं न क्षमाम्यग्रजस्य ते॥
इति परुषं वाक्यम् उक्तः न्यायवादी विभीषणः गदापाणिः चतुर्भिः राक्षसैः सह उत्पपात। अन्तरिक्षगतः श्रीमान् जातक्रोधः भ्राता विभीषणः तदा राक्षसाधिपं रावणं वाक्यम् अब्रवीत् — ‘राजन्, सः त्वं भ्रान्तः असि; मां यत् यत् इच्छसि तत् ब्रूहि। ज्येष्ठः इति त्वं मान्यः, पितृसमः, किन्तु धर्मपथे न स्थितः। अग्रजस्य ते इदं परुषं वाक्यं न क्षमामि।’ विभीषणस्य उत्पतनं प्रतीकात्मकम् — सः रावणस्य सभां, लङ्कां, राक्षसकुलस्य अधर्मं च त्यजति। चत्वारः राक्षसाः तस्य अनुचराः, ये अग्रिमे सर्गे अपि तेन सह दृश्यन्ते। एकोनविंशः श्लोकः त्रिभिः अर्धैः निबद्धः; तस्य मध्यमः अर्धः ‘ज्येष्ठो मान्यः पितृसमो न च धर्मपथे स्थितः’ समीक्षिते नास्ति। विभीषणः अग्रजस्य गौरवं स्वीकरोति, किन्तु अधर्मं न सहते — एषः एव तस्य धर्मसङ्कटस्य समाधानः।
Spoken to so harshly, Vibhīṣaṇa, who had spoken only what was just, rose into the air, mace in hand, with four rākṣasas. Standing in the sky, the glorious Vibhīṣaṇa, now roused to anger, said to his brother, the lord of the rākṣasas: "You are deluded, king; say to me whatever you like. As my elder you deserve honour like a father, but you do not keep to the path of dharma. This harsh speech of yours I will not bear, elder though you are." Vibhīṣaṇa's rising into the air is symbolic: he is leaving Rāvaṇa's court, Laṅkā and the unrighteousness of the rākṣasa race. The four rākṣasas are his followers, who will be seen with him in the next sarga as well. He grants his elder brother the honour due to him but will not tolerate wrongdoing, and that is how he resolves his dilemma of duty.
४अन्तिमः हितोपदेशः, विदायः च
२०सुनीतं हितकामेन वाक्यमुक्तं दशानन।
न गृह्णन्त्यकृतात्मानः कालस्य वशमागताः॥
२१सुलभाः पुरुषा राजन्सततं प्रियवादिनः।
अप्रियस्य च पथ्यस्य वक्ता श्रोता च दुर्लभः॥
२२बद्धं कालस्य पाशेन सर्वभूतापहारिणः।
न नश्यन्तमुपेक्षे त्वां प्रदीप्तं शरणं यथा॥
२३दीप्तपावकसंकाशैः शितैः काञ्चनभूषणैः।
न त्वामिच्छाम्यहं द्रष्टुं रामेण निहतं शरैः॥
२४शूराश्च बलवन्तश्च कृतास्त्राश्च नरा रणे।
कालाभिपन्नाः सीदन्ति यथा वालुकसेतवः॥
२५तन्मर्षयतु यच्चोक्तं गुरुत्वाद्धितमिच्छता।
आत्मानं सर्वथा रक्ष पुरीं चेमां सराक्षसाम्।
स्वस्ति तेऽस्तु गमिष्यामि सुखी भव मया विना॥
२६निवार्यमाणस्य मया हितैषिणा न रोचते ते वचनं निशाचर।
परान्तकाले हि गतायुषो नरा हितं न गृह्णन्ति सुहृद्भिरीरितम्॥
‘दशानन, हितकामेन उक्तं सुनीतं वाक्यम् अकृतात्मानः कालस्य वशम् आगताः न गृह्णन्ति। राजन्, सततं प्रियवादिनः पुरुषाः सुलभाः; अप्रियस्य पथ्यस्य च वक्ता श्रोता च दुर्लभः। सर्वभूतापहारिणः कालस्य पाशेन बद्धं, प्रदीप्तं शरणम् इव नश्यन्तं त्वाम् अहं न उपेक्षे। दीप्तपावकसंकाशैः शितैः काञ्चनभूषणैः रामस्य शरैः निहतं त्वां द्रष्टुं न इच्छामि। शूराः, बलवन्तः, कृतास्त्राः अपि नराः रणे कालाभिपन्नाः वालुकसेतवः इव सीदन्ति। गुरुत्वात् हितम् इच्छता मया यत् उक्तं, तत् मर्षयतु भवान्। आत्मानं, सराक्षसां च इमां पुरीं सर्वथा रक्ष। स्वस्ति ते अस्तु; अहं गमिष्यामि; मया विना सुखी भव। निशाचर, हितैषिणा मया निवार्यमाणस्य ते वचनं न रोचते; परान्तकाले गतायुषः नराः सुहृद्भिः ईरितं हितं न गृह्णन्ति।’ विभीषणस्य विदायवचनं करुणं गम्भीरं च — सः रोषं त्यक्त्वा पुनः भ्रातुः कल्याणम् इच्छति। ‘अप्रियस्य च पथ्यस्य वक्ता श्रोता च दुर्लभः’ इति सुभाषितं लोके प्रसिद्धम्। ‘वालुकसेतवः’ इति उपमा — जलप्रवाहे वालुकायाः सेतुः यथा सहसा नश्यति, तथा कालग्रस्ताः वीराः। पञ्चविंशः श्लोकः त्रिभिः अर्धैः, षड्विंशः वंशस्थवृत्ते निबद्धः। विभीषणस्य वचने कालस्य विषयः पुनः पुनः आगच्छति — ‘कालस्य वशमागताः’, ‘कालस्य पाशेन बद्धम्’, ‘कालाभिपन्नाः’, ‘परान्तकाले’ इति। अनेन सः सूचयति यत् रावणस्य बुद्धिभ्रंशः मृत्योः पूर्वलक्षणम्। ‘प्रदीप्तं शरणं यथा’ इति उपमा — यथा कश्चित् स्वगृहं दह्यमानं न उपेक्षते, तथा अहं त्वां न उपेक्षे। ‘गुरुत्वात्’ इति — अग्रजस्य गौरवात् एव मया उक्तम्, न द्वेषात्। ‘मया विना सुखी भव’ इति वाक्ये व्यङ्ग्यः अपि — मां विना तव सुखं न भविष्यति।
"Ten-faced one, men without self-control who have fallen into the power of Time do not accept wise words spoken by one who wishes them well. Men who always say pleasant things are easy to find, king; one who speaks what is unpleasant but wholesome, and one who will listen to it, are rare. I could not stand by and watch you perish, bound by the noose of Time that carries off all beings, like a house on fire. I do not want to see you struck down by Rāma's sharp, gold-adorned arrows, blazing like fire. Heroes, strong men and masters of weapons, once Time has seized them, sink down in battle like dams of sand. Forgive what I said; I said it wishing your good, because you are my elder. Protect yourself by every means, and this city with its rākṣasas. Farewell; I shall go. Be happy without me. My words, holding you back as one who wishes you well, do not please you, night-rover; for men whose life is spent, when their end has come, do not accept the good counsel of their friends." Vibhīṣaṇa's parting words are moving and grave: he sets his anger aside and again wishes his brother well. The saying that one who speaks unpleasant but wholesome words, and one who will hear them, are rare is famous everywhere. Dams of sand collapse suddenly in a flood, and so do heroes whom Time has seized. The theme of Time runs through his words, "in the power of Time", "the noose of Time", "seized by Time", "when their end has come", suggesting that Rāvaṇa's loss of judgement is a sign of approaching death. As no one ignores his own house when it is burning, so Vibhīṣaṇa cannot ignore his brother. He spoke "because you are my elder", out of respect, not hatred. And "be happy without me" carries a hidden edge: without me there will be no happiness for you.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे षोडशः सर्गः॥ १६॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- कालेन चोदितः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; पूर्वेण ‘वसेत् + सह → वसेत्सह’
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- क्रुद्धेन + आशीविषेण → क्रुद्धेनाशीविषेण — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- ‘आशीविष’ — आशिषि (दंष्ट्रायां) विषं यस्य, बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- मित्रम् इति प्रवादः — मध्यमपदलोपी समासः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- संवसेत् + शत्रु → संवसेच्छत्रु — श्चुत्वं छत्वं च (त् + श् → च्छ्)
- समासः
- शत्रुं सेवते इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- ‘शत्रुसेविना’ तृतीया एकवचनम्; ‘संवसेत्’ विधिलिङ्
- सन्धिः
- व्यसनेषु + एते → व्यसनेष्वेते — यण्सन्धिः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘व्यसनेषु’ सप्तमी बहुवचनम्; ‘एते’ प्रथमा बहुवचनम्
- सन्धिः
- ज्ञातयः + अपि → ज्ञातयोऽपि — विसर्गस्य उत्वं पूर्वरूपं च; अपि + अवमन्यन्ते → अप्यवमन्यन्ते — यण्सन्धिः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘अवमन्यन्ते’ — लट्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; पूर्वेण ‘नित्यम् + अन्योन्य → नित्यमन्योन्य’
- समासः
- अन्योन्येन संहृष्टाः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; पूर्वेण ‘व्यसनेषु + आततायिनः → व्यसनेष्वाततायिनः’ इति यण्
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- प्रच्छन्नं हृदयं येषां — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- पाशः हस्ते येषां — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- स्वस्य अर्थः — षष्ठीतत्पुरुषः; तेन प्रयुक्ताः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; पूर्वेण ‘भयात् + ज्ञाति → भयाज्ज्ञाति’ इति श्चुत्वम्
- समासः
- ज्ञातिभ्यः भयम् — पञ्चमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘चपल’ शब्दात् ष्यञ्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- लोकेन सत्कृतः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- पुष्करस्य पत्राणि — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सप्तमी, बहुवचनम्
- सन्धिः
- तथा + अनार्येषु → तथानार्येषु — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- न आर्याः — नञ्तत्पुरुषः (अनार्य)
- विभक्तिः
- ‘अनार्येषु’ सप्तमी बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; पूर्वेण ‘भवति + अम्बु → भवत्यम्बु’ इति यण्
- समासः
- अम्बुना संक्लेदः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; पूर्वेण ‘तर्षात् + काश → तर्षात्काश’
- समासः
- काशस्य पुष्पम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; पूर्वेण ‘धिक् + कुल → धिक्कुल’
- समासः
- कुलं पांसयति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सम्बोधनम्, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; पदान्ते ‘गदापाणिः + चतुर्भिः → गदापाणिश्चतुर्भिः’ इति विसर्गस्य शकारः
- समासः
- गदा पाणौ यस्य — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- अन्तरिक्षं गतः — द्वितीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; पूर्वेण ‘क्षमामि + अग्रजस्य → क्षमाम्यग्रजस्य’ इति यण्
- समासः
- अग्रे जातः — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम्
- सन्धिः
- कृत + आत्मानः → कृतात्मानः — सवर्णदीर्घसन्धिः; पूर्वेण ‘गृह्णन्ति + अकृत → गृह्णन्त्यकृत’ इति यण्
- समासः
- न कृतः आत्मा यैः — नञ्बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- प्रियं वदन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः (णिनि)
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- भूत + अपहारिणः → भूतापहारिणः — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- सर्वाणि भूतानि अपहरति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम् (‘कालस्य’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- वालुकायाः सेतवः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- काल + अभिपन्नाः → कालाभिपन्नाः — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- कालेन अभिपन्नाः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- गत + आयुषः → गतायुषः — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- गतम् आयुः येषां — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्