इन्द्रजितः उपहासः विभीषणस्य प्रत्युत्तरं च

इन्द्रजिता विभीषणस्य भीरुत्वनिन्दा, स्वपराक्रमस्य श्लाघा, विभीषणस्य भर्त्सना, सीताप्रत्यर्पणस्य पुनः उपदेशः च

बृहस्पतिसमबुद्धेः विभीषणस्य वचनं श्रुत्वा नैर्ऋतयूथमुख्यः इन्द्रजित् अवदत् — ‘कनिष्ठतात, तव वाक्यम् अनर्थकं भीतवत् च; अस्मिन् कुले जातः कोऽपि एवं न वदेत्, न कुर्यात्। सत्त्ववीर्यपराक्रमधैर्यशौर्यतेजोभिः विहीनः अयं कुले एकः एव विभीषणः। तौ मानुषराजपुत्रौ अस्माकम् एकेन प्राकृतेन राक्षसेन अपि हन्तुं शक्यौ; किमर्थं भीरो अस्मान् भीषयसे? मया त्रिलोकनाथः शक्रः भूमौ निपातितः, ऐरावतस्य दन्तौ उत्पाट्य देवगणाः वित्रासिताः; सः अहं मनुष्ययोः प्राकृतयोः कथं न शक्तः?’ ततः विभीषणः अवदत् — ‘तात, त्वं बालः अविपक्वबुद्धिः, तव मन्त्रे निश्चयः नास्ति; अतः आत्मविनाशाय बहु विप्रलपसि। पुत्रनाम्ना त्वं रावणस्य मित्रमुखः शत्रुः, यतः तस्य विनाशं श्रुत्वा अपि अनुमन्यसे। त्वं वध्यः, यः त्वाम् इह आनयत् सः अपि वध्यः। ब्रह्मदण्डप्रकाशान् कालसदृशान् रामबाणान् कः सहेत? धनरत्नभूषणवस्त्रमणिभिः सह सीतां रामाय निवेद्य वयं वीतशोकाः इह वसेम।’

१इन्द्रजितः उपहासः, स्वपराक्रमश्लाघा च

१बृहस्पतेस्तुल्यमतेर्वचस्तन्निशम्य यत्नेन विभीषणस्य।
ततो महात्मा वचनं बभाषे तत्रेन्द्रजिन्नैर्ऋतयूथमुख्यः॥

२किं नाम ते तात कनिष्ठ वाक्यमनर्थकं वै बहुभीतवच्च।
अस्मिन्कुले योऽपि भवेन्न जातः सोऽपीदृशं नैव वदेन्न कुर्यात्॥

३सत्त्वेन वीर्येण पराक्रमेण धैर्येण शौर्येण च तेजसा च।
एकः कुलेऽस्मिन्पुरुषो विमुक्तो विभीषणस्तात कनिष्ठ एषः॥

४किं नाम तौ मानुषराजपुत्रावस्माकमेकेन हि राक्षसेन।
सुप्राकृतेनापि निहन्तुमेतौ शक्यौ कुतो भीषयसे स्म भीरो॥

५त्रिलोकनाथो ननु देवराजः शक्रो मया भूमितले निविष्टः।
भयार्पिताश्चापि दिशः प्रपन्नाः सर्वे तदा देवगणाः समग्राः॥

६ऐरावतो निःस्वनमुन्नदन्स निपातितो भूमितले मया तु।
विकृष्य दन्तौ तु मया प्रसह्य वित्रासिता देवगणाः समग्राः॥

७सोऽहं सुराणामपि दर्पहन्ता दैत्योत्तमानामपि शोककर्ता।
कथं नरेन्द्रात्मजयोर्न शक्तो मनुष्ययोः प्राकृतयोः सुवीर्यः॥

बृहस्पतेः तुल्यमतेः विभीषणस्य तत् वचः यत्नेन निशम्य नैर्ऋतयूथमुख्यः महात्मा इन्द्रजित् वचनं बभाषे — ‘कनिष्ठ तात, तव इदं वाक्यम् अनर्थकं, बहुभीतवत् च। अस्मिन् कुले यः न जातः, सः अपि ईदृशं न वदेत्, न कुर्यात्। सत्त्वेन, वीर्येण, पराक्रमेण, धैर्येण, शौर्येण, तेजसा च अस्मिन् कुले विमुक्तः एकः पुरुषः एषः कनिष्ठतातः विभीषणः एव। तौ मानुषराजपुत्रौ किं नाम? अस्माकम् एकेन सुप्राकृतेन राक्षसेन अपि तौ निहन्तुं शक्यौ; भीरो, कुतः अस्मान् भीषयसे? त्रिलोकनाथः देवराजः शक्रः मया भूमितले निविष्टः; तदा सर्वे देवगणाः भयार्पिताः दिशः प्रपन्नाः। उन्नदन् ऐरावतः मया भूमितले निपातितः, तस्य दन्तौ प्रसह्य विकृष्य देवगणाः वित्रासिताः। सुराणां दर्पहन्ता, दैत्योत्तमानां शोककर्ता, सुवीर्यः अहं प्राकृतयोः मनुष्ययोः नरेन्द्रात्मजयोः कथं न शक्तः?’ इन्द्रजितः वाक्ये युवकस्य उद्धतता स्पष्टा — सः पितृव्यं ‘तात’ इति सम्बोधयन् अपि तं ‘भीरो’ इति निन्दति। तस्य तर्कः अपि प्रहस्तस्य इव — ये देवान् अजयन्, तेषां मनुष्यात् भयं कुतः। इन्द्रविजयः तस्य नाम्नः एव कारणम्, अतः सः पुनः पुनः तम् एव स्मरति। पञ्चमे षष्ठे च ‘देवगणाः समग्राः’ इति चरणः पुनरुक्तः। ‘अस्मिन् कुले यः न जातः सः अपि’ इति वाक्यस्य भावः — कुलात् बहिः जातः अपि एवं भीरुः न स्यात्, किमुत पुलस्त्यकुले जातः। हिन्दीभाष्यं तु ‘जिसने इस कुलमें जन्म न लिया होगा, वह पुरुष भी’ इति व्याचष्टे। इन्द्रजित् स्वस्य कुलस्य गौरवं वदति, किन्तु तेन एव कुलस्य नाशः आसन्नः इति न पश्यति।

Indrajit, the great-souled chief among the leaders of the rākṣasas, listened closely to Vibhīṣaṇa, whose wisdom equalled Bṛhaspati's, and then said: "What sort of talk is this, youngest uncle, meaningless and full of fear? Not even a man born outside this family would speak or act like this. In strength, valour and prowess, in courage, heroism and vigour, there is only one man in this family who is lacking, and that is this youngest uncle, Vibhīṣaṇa. What are those two princes of men? Even one of our most ordinary rākṣasas could kill them. Why do you try to frighten us, coward? I brought Śakra himself, king of the gods and lord of the three worlds, down to the ground, and all the hosts of the gods fled in terror to the quarters. I threw Airāvata trumpeting to the earth and wrenched out his tusks by force, and terrified the hosts of the gods. I, who have humbled the pride of the gods and brought grief to the foremost of the daityas, how could I, so mighty, not be a match for two ordinary men, the sons of a king?" Indrajit's words are full of a young man's arrogance: he calls his uncle "uncle" and in the same breath calls him a coward. His argument is Prahasta's: those who have beaten the gods have nothing to fear from a man. His victory over Indra is the very source of his name, so he recalls it again and again. What he means by "not even a man born outside this family" is that even an outsider would not be so cowardly, let alone one born in Pulastya's line. Indrajit speaks of his family's glory, but does not see that its ruin is at hand because of him.

२विभीषणस्य भर्त्सना, सीताप्रत्यर्पणस्य उपदेशः च

८अथेन्द्रकल्पस्य दुरासदस्य महौजसस्तद्वचनं निशम्य।
ततो महार्थं वचनं बभाषे विभीषणः शस्त्रभृतां वरिष्ठः॥

९न तात मन्त्रे तव निश्चयोऽस्ति बालस्त्वमद्याप्यविपक्वबुद्धिः।
तस्मात्त्वयाप्यात्मविनाशनाय वचोऽर्थहीनं बहु विप्रलप्तम्॥

१०पुत्रप्रवादेन तु रावणस्य त्वमिन्द्रजिन्मित्रमुखोऽसि शत्रुः।
यस्येदृशं राघवतो विनाशं निशम्य मोहादनुमन्यसे त्वम्॥

११त्वमेव वध्यश्च सुदुर्मतिश्च स चापि वध्यो य इहानयत्त्वाम्।
बालं दृढं साहसिकं च योऽद्य प्रावेशयन्मन्त्रकृतां समीपम्॥

१२मूढोऽप्रगल्भोऽविनयोपपन्नस्तीक्ष्णस्वभावोऽल्पमतिर्दुरात्मा।
मूर्खस्त्वमत्यन्तसुदुर्मतिश्च त्वमिन्द्रजिद्बालतया ब्रवीषि॥

१३को ब्रह्मदण्डप्रतिमप्रकाशानर्चिष्मतः कालनिकाशरूपान्।
सहेत बाणान्यमदण्डकल्पान्समक्षमुक्तान्युधि राघवेण॥

१४धनानि रत्नानि सुभूषणानि वासांसि दिव्यानि मणींश्च चित्रान्।
सीतां च रामाय निवेद्य देवीं वसेम राजन्निह वीतशोकाः॥

इन्द्रकल्पस्य दुरासदस्य महौजसः इन्द्रजितः तत् वचनं निशम्य शस्त्रभृतां वरिष्ठः विभीषणः महार्थं वचनं बभाषे — ‘तात, मन्त्रे तव निश्चयः नास्ति; त्वम् अद्य अपि बालः, अविपक्वबुद्धिः। तस्मात् त्वया आत्मविनाशाय एव अर्थहीनं बहु वचः विप्रलप्तम्। इन्द्रजित्, रावणस्य पुत्रः इति प्रवादेन त्वं मित्रमुखः शत्रुः असि, यतः राघवात् तस्य ईदृशं विनाशं निशम्य अपि मोहात् अनुमन्यसे। त्वम् एव वध्यः, सुदुर्मतिः च; यः त्वाम् इह आनयत्, सः अपि वध्यः — यः बालं दृढं साहसिकं त्वाम् अद्य मन्त्रकृतां समीपं प्रावेशयत्। त्वं मूढः, अप्रगल्भः, अविनयोपपन्नः, तीक्ष्णस्वभावः, अल्पमतिः, दुरात्मा, मूर्खः, अत्यन्तसुदुर्मतिः च; अतः एव बालतया एवं ब्रवीषि। युधि राघवेण समक्षं मुक्तान् ब्रह्मदण्डप्रतिमप्रकाशान् अर्चिष्मतः कालनिकाशरूपान् यमदण्डकल्पान् बाणान् कः सहेत? अतः राजन्, धनानि, रत्नानि, सुभूषणानि, दिव्यानि वासांसि, चित्रान् मणीन्, देवीं सीतां च रामाय निवेद्य वयं वीतशोकाः इह वसेम।’ विभीषणस्य भर्त्सना कठोरा अपि हितकरी — सः इन्द्रजितः बाल्यं दर्शयित्वा तस्य मन्त्रे अधिकारम् एव निषेधति। ‘मित्रमुखः शत्रुः’ इति पूर्वसर्गस्य ‘अमित्रप्रतिमैः मित्रैः’ इति वाक्यस्य प्रतिध्वनिः। अन्तिमे श्लोके विभीषणः केवलं सीतां न, अपि तु धनरत्नानि अपि रामाय दातुं वदति — सन्धेः पूर्णः उपायः एषः। सर्वे चतुर्दश श्लोकाः उपजातिवृत्ते निबद्धाः। द्वादशे श्लोके इन्द्रजितः नव दोषाः क्रमेण गण्यन्ते — मौढ्यम्, अप्रागल्भ्यम्, अविनयः, तैक्ष्ण्यम्, अल्पमतित्वं, दौरात्म्यं, मूर्खत्वं, दुर्मतित्वं, बाल्यं च; एतेन तस्य स्वश्लाघायाः सप्तमश्लोकस्य गुणाः निराकृताः। त्रयोदशे रामस्य बाणाः ब्रह्मदण्डेन, कालेन, यमदण्डेन च उपमिताः — त्रयः अपि मृत्योः प्रतीकाः।

Hearing the words of Indrajit, mighty, unassailable and a match for Indra, Vibhīṣaṇa, best of those who bear arms, answered him with words of weight. "Child, you have no settled judgement in counsel; you are still a boy and your mind is unripe, and so you have prattled on at length to no purpose, to your own ruin. Indrajit, you are called Rāvaṇa's son, but you are an enemy with a friend's face, since you hear of the ruin that threatens him from Rāghava and in your folly you agree to it. It is you who deserve death, you evil-minded boy, and so does whoever brought you here today, letting a headstrong, rash child into the presence of the counsellors. Foolish, immature, undisciplined, hot-tempered, of little sense, evil-hearted, a dunce and utterly wrong-headed, you talk like this out of sheer childishness. Who could withstand the arrows Rāghava looses face to face in battle, blazing, bright as Brahmā's rod, like Time itself, like the staff of Yama? So, king, let us give Rāma wealth and gems, fine ornaments, heavenly garments and bright jewels, and the lady Sītā, and live on here free from grief." Vibhīṣaṇa's rebuke is harsh but for Indrajit's good: by exposing his childishness he denies him any right to speak in counsel. "An enemy with a friend's face" echoes his words in the previous sarga about friends no better than enemies. The list of Indrajit's faults, folly, immaturity, lack of discipline, hot temper, little sense, wickedness, stupidity, wrong-headedness and childishness, answers point by point the qualities he claimed for himself. Rāma's arrows are likened to Brahmā's rod, to Time and to Yama's staff, all three emblems of death. And at the end Vibhīṣaṇa proposes giving Rāma not only Sītā but wealth and jewels as well, the full means of making peace.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे पञ्चदशः सर्गः॥ १५॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

२७ पदानि

बृहस्पतेस्तुल्यमतेः १५.१ बृहस्पतिना समबुद्धेः

सन्धिः: बृहस्पतेः + तुल्य → बृहस्पतेस्तुल्य — विसर्गस्य सकारः
समासः: ‘तुल्यमति’ — तुल्या मतिः यस्य, बहुव्रीहिः
विभक्तिः: ‘तुल्यमतेः’ षष्ठी एकवचनम् (विभीषणस्य विशेषणम्)

नैर्ऋतयूथमुख्यः १५.१ राक्षससेनापतिषु प्रधानः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति; पूर्वेण ‘तत्र + इन्द्रजित् + नैर्ऋत → तत्रेन्द्रजिन्नैर्ऋत’ इति गुणः अनुनासिकं च
समासः: नैर्ऋतानां यूथाः — षष्ठीतत्पुरुषः; तेषु मुख्यः — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

बहुभीत १५.२ अतीव भीतस्य इव

सन्धिः: पदान्ते ‘बहुभीतवत् + च → बहुभीतवच्च’ इति श्चुत्वसन्धिः
समासः: बहु भीतः — सुप्सुपासमासः; ‘वत्’ प्रत्ययः (तुल्यार्थे)
विभक्तिः: ‘बहुभीतवत्’ — अव्ययम्

वदेन्न १५.२ न वदेत्

सन्धिः: वदेत् + न → वदेन्न — अनुनासिकसन्धिः (त् → न्)
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: ‘वदेत्’ — विधिलिङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्

विमुक्तः १५.३ रहितः, हीनः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘वि’ उपसर्गः, ‘मुच्’ धातोः क्तप्रत्ययः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

मानुषराजपुत्र १५.४ मनुष्यराजस्य पुत्रौ

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति; पदान्ते ‘पुत्रौ + अस्माकम् → पुत्रावस्माकम्’ इति अयादिसन्धिः (औ → आव्)
समासः: मानुषाणां राजा — षष्ठीतत्पुरुषः; तस्य पुत्रौ — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: ‘मानुषराजपुत्रौ’ — प्रथमा, द्विवचनम्

सुप्राकृतेन १५.४ अतिसामान्येन

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: सुष्ठु प्राकृतः — प्रादितत्पुरुषः
विभक्तिः: तृतीया, एकवचनम्

भीषयसे १५.४ भयं दर्शयसि

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘भी’ धातोः णिजन्तम् (भीषादेशः)
विभक्तिः: क्रियापदम् — लट्, मध्यमपुरुषः, एकवचनम् (आत्मनेपदम्)

त्रिलोकनाथः १५.५ त्रिभुवनस्य स्वामी

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: त्रयाणां लोकानां समाहारः — द्विगुः; तस्य नाथः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

भयार्पिताः १५.५ भयग्रस्ताः

सन्धिः: भय + अर्पिताः → भयार्पिताः — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: भयेन अर्पिताः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्

उन्नदन् १५.६ उच्चैः गर्जन्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति; पूर्वेण ‘निःस्वनम् + उन्नदन् → निःस्वनमुन्नदन्’
समासः: समासः नास्ति — ‘उत्’ उपसर्गः, ‘नद्’ धातोः शतृ
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

वित्रासिताः १५.६ भीषिताः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘वि’ उपसर्गः, ‘त्रस्’ धातोः णिजन्तात् क्तप्रत्ययः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्

दर्पहन्ता १५.७ अहङ्कारनाशकः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: दर्पं हन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः (तृच्)
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

नरेन्द्रात्मजयोः १५.७ राजपुत्रयोः

सन्धिः: नर + इन्द्र → नरेन्द्र — गुणसन्धिः; नरेन्द्र + आत्मज → नरेन्द्रात्मज — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: नरेन्द्रस्य आत्मजौ — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: षष्ठी, द्विवचनम्

इन्द्रकल्पस्य १५.८ इन्द्रसदृशस्य

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति; पूर्वेण ‘अथ + इन्द्र → अथेन्द्र’ इति गुणः
समासः: ईषदूनः इन्द्रः — ‘कल्पप्’ तद्धितः
विभक्तिः: षष्ठी, एकवचनम्

अविपक्वबुद्धिः १५.९ अपरिपक्वमतिः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति; पूर्वेण ‘अद्य + अपि + अविपक्व → अद्याप्यविपक्व’
समासः: न विपक्वा बुद्धिः यस्य — नञ्बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

विप्रलप्तम् १५.९ निरर्थकं भाषितम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘वि’, ‘प्र’ उपसर्गौ, ‘लप्’ धातोः क्तप्रत्ययः (भावे)
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

मित्रमुखः १५.१० बहिः मित्रवत् दृश्यमानः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: मित्रस्य इव मुखं यस्य — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

अनुमन्यसे १५.१० अनुमोदसे

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘अनु’ उपसर्गः, ‘मन्’ धातुः
विभक्तिः: क्रियापदम् — लट्, मध्यमपुरुषः, एकवचनम् (आत्मनेपदम्)

इहानयत् १५.११ अत्र आनीतवान्

सन्धिः: इह + आनयत् → इहानयत् — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: समासः नास्ति — ‘आ’ उपसर्गः, ‘नी’ धातुः
विभक्तिः: क्रियापदम् — लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्

मन्त्रकृताम् १५.११ मन्त्रिणाम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: मन्त्रं कुर्वन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः (क्विप्)
विभक्तिः: षष्ठी, बहुवचनम्

अविनयोपपन्नः १५.१२ विनयरहितः

सन्धिः: अविनय + उपपन्नः → अविनयोपपन्नः — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः: अविनयेन उपपन्नः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

अल्पमतिः १५.१२ न्यूनबुद्धिः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति; पूर्वेण ‘स्वभावः + अल्प → स्वभावोऽल्प’ इति विसर्गस्य उत्वं पूर्वरूपं च
समासः: अल्पा मतिः यस्य — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

ब्रह्मदण्डप्रतिमप्रकाशान् १५.१३ ब्रह्मदण्डसदृशदीप्तीन्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: ब्रह्मणः दण्डः — षष्ठीतत्पुरुषः; तेन प्रतिमः प्रकाशः येषां — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: द्वितीया, बहुवचनम्

कालनिकाशरूपान् १५.१३ यमसदृशाकारान्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: कालेन निकाशं रूपं येषां — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: द्वितीया, बहुवचनम्

यमदण्डकल्पान् १५.१३ यमदण्डसदृशान्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: यमस्य दण्डः — षष्ठीतत्पुरुषः; तत्कल्पाः — ‘कल्पप्’ तद्धितः
विभक्तिः: द्वितीया, बहुवचनम्

वीतशोकाः १५.१४ शोकरहिताः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: वीतः शोकः येषां — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्