विभीषणस्य हितोपदेशः प्रहस्तेन विवादश्च

सीतारूपस्य महाहेः रूपकं, रामस्य अजेयत्वं, प्रहस्तस्य दर्पः, विभीषणस्य प्रत्युत्तरं, राज्ञः रक्षणस्य उपदेशः च

रावणस्य कुम्भकर्णस्य च गर्जितानि श्रुत्वा विभीषणः हितम् अर्थयुक्तं वाक्यम् अवदत् — ‘राजन्, सीतारूपः महान् सर्पः केन तव कण्ठे बद्धः? तस्याः वक्षः एव तस्य भोगः, चिन्ता विषं, स्मितं तीक्ष्णाः दंष्ट्राः, पञ्चाङ्गुलयः पञ्च शिरांसि। यावत् पर्वतकूटमात्राः वानराः लङ्कां न आक्रामन्ति, यावत् रामस्य वज्रोपमाः बाणाः राक्षसानां शिरांसि न हरन्ति, तावत् मैथिली दाशरथाय प्रदीयताम्। कुम्भकर्णः इन्द्रजित् महापार्श्वः महोदरः निकुम्भः कुम्भः अतिकायः वा — कोऽपि राघवस्य पुरतः स्थातुं न शक्तः; सूर्येण मरुद्भिः इन्द्रेण मृत्युना वा रक्षितः अपि त्वं न मोक्ष्यसे।’ तत् श्रुत्वा प्रहस्तः दर्पेण अवदत् — ‘देवदानवयक्षगन्धर्वोरगेभ्यः अपि नः भयं नास्ति, किमुत नरेन्द्रपुत्रात्।’ धर्मार्थकामनिपुणः विभीषणः प्रत्युवाच — ‘रामस्य वधः युष्माभिः अधर्मबुद्धेः स्वर्गगतिः इव अशक्यः; तस्य बाणाः यावत् तव शरीरं न भिन्दन्ति, तावत् एव त्वं विकत्थसे। अयं राजा व्यसनाभिभूतः, भवन्तः मित्ररूपाः शत्रवः। अनन्तभोगेन नागेन परिक्षिप्तम् इव इमं राजानं मोचयत; भूतगृहीतम् इव केशग्रहणेन अपि निगृह्य रक्षत। अहं पुरस्य राज्ञः सुहृज्जनस्य च पथ्यं वदामि — मैथिली रामाय दीयताम्। यः परस्य स्वस्य च बलं क्षयं वृद्धिं च विमृश्य स्वामिनः हितं वदति, सः एव मन्त्री।’

१विभीषणस्य उपदेशः — सीतारूपः महाहिः, रामस्य अजेयत्वं च

१निशाचरेन्द्रस्य निशम्य वाक्यं स कुम्भकर्णस्य च गर्जितानि।
विभीषणो राक्षसराजमुख्यमुवाच वाक्यं हितमर्थयुक्तम्॥

२वृतो हि बाह्वन्तरभोगराशिश्चिन्ताविषः सुस्मिततीक्ष्णदंष्ट्रः।
पञ्चाङ्गुलीपञ्चशिरोऽतिकायः सीतामहाहिस्तव केन राजन्॥

३यावन्न लङ्कां समभिद्रवन्ति बलीमुखाः पर्वतकूटमात्राः।
दंष्ट्रायुधाश्चैव नखायुधाश्च प्रदीयतां दाशरथाय मैथिली॥

४यावन्न गृह्णन्ति शिरांसि बाणा रामेरिता राक्षसपुंगवानाम्।
वज्रोपमा वायुसमानवेगाः प्रदीयतां दाशरथाय मैथिली॥

५न कुम्भकर्णेन्द्रजितौ च राजंस्तथा महापार्श्वमहोदरौ वा।
निकुम्भकुम्भौ च तथातिकायः स्थातुं समर्था युधि राघवस्य॥

६जीवंस्तु रामस्य न मोक्ष्यसे त्वं गुप्तः सवित्राप्यथवा मरुद्भिः।
न वासवस्याङ्कगतो न मृत्योर्नभो न पातालमनुप्रविष्टः॥

निशाचरेन्द्रस्य रावणस्य वाक्यं, कुम्भकर्णस्य गर्जितानि च निशम्य विभीषणः राक्षसराजमुख्यं रावणं हितम् अर्थयुक्तं वाक्यम् उवाच — ‘राजन्, सीतारूपः अयं महाहिः तव कण्ठे केन बद्धः? तस्याः वक्षःस्थलम् एव अस्य सर्पस्य शरीरं, तस्याः चिन्ता एव विषं, तस्याः सुस्मितम् एव तीक्ष्णाः दंष्ट्राः, तस्याः हस्तयोः पञ्च पञ्च अङ्गुलयः एव पञ्च शिरांसि — एवम् अयम् अतिकायः सर्पः।’ अत्र विभीषणः सीतां विषधरेण सर्पेण उपमिमीते; यत् रावणः सुखं मन्यते, तत् वस्तुतः मृत्युः इति सः दर्शयति। ‘यावत् पर्वतकूटमात्राः दंष्ट्रायुधाः नखायुधाः बलीमुखाः लङ्कां न समभिद्रवन्ति, यावत् रामेण प्रेरिताः वज्रोपमाः वायुसमानवेगाः बाणाः राक्षसपुङ्गवानां शिरांसि न गृह्णन्ति, तावत् मैथिली दाशरथाय प्रदीयताम्।’ ‘प्रदीयतां दाशरथाय मैथिली’ इति चरणः तृतीये चतुर्थे च श्लोके पुनरुक्तः — एषा पुनरुक्तिः विभीषणस्य आग्रहं, विषयस्य गाम्भीर्यं च सूचयति। ‘राजन्, न कुम्भकर्णः, न इन्द्रजित्, न महापार्श्वः महोदरः वा, न निकुम्भः कुम्भः अतिकायः वा — कोऽपि युधि राघवस्य पुरतः स्थातुं समर्थः। सवित्रा मरुद्भिः वा गुप्तः, वासवस्य अङ्कं गतः, मृत्योः अङ्कं गतः, नभः पातालं वा प्रविष्टः अपि त्वं रामात् जीवन् न मोक्ष्यसे।’ अत्र विभीषणः रावणस्य सर्वान् वीरान् नाम्ना गणयित्वा तेषाम् असामर्थ्यं दर्शयति; पूर्वसर्गेषु कुम्भकर्णः महापार्श्वः च यत् बलं श्लाघितवन्तौ, तत् अत्र निराक्रियते। अपि च शरणस्य सर्वे मार्गाः — स्वर्गः, आकाशः, पातालः — निरुद्धाः इति सः वदति।

Vibhīṣaṇa had heard Rāvaṇa's words and Kumbhakarṇa's roaring, and he spoke to the king of the rākṣasas words that were for his good and full of sense. "King, who has hung round your neck this great serpent called Sītā? Her bosom is its body, anxiety over her its venom, her sweet smile its sharp fangs, the five fingers of each hand its five heads; so huge is this serpent." Vibhīṣaṇa likens Sītā to a venomous snake: what Rāvaṇa thinks is pleasure is in truth death. "Before the monkeys, big as mountain peaks, armed with teeth and claws, rush upon Laṅkā, and before the arrows Rāma looses, like thunderbolts and swift as the wind, carry off the heads of the rākṣasa chiefs, let Maithilī be given back to Daśaratha's son." The refrain "let Maithilī be given back to Daśaratha's son" is repeated, marking both Vibhīṣaṇa's insistence and the gravity of the matter. "Neither Kumbhakarṇa nor Indrajit, king, nor Mahāpārśva, Mahodara, Nikumbha, Kumbha or Atikāya can stand before Rāghava in battle. Though the Sun or the Maruts guard you, though you take refuge in Vāsava's lap or in Death's, though you go into the sky or the underworld, you will not escape Rāma alive." Here Vibhīṣaṇa names Rāvaṇa's heroes one by one and shows that none of them is equal to the task, overturning the strength that Kumbhakarṇa and Mahāpārśva boasted of in the previous sargas; and he says that every road of escape, heaven, sky and underworld, is closed.

२प्रहस्तस्य दर्पोक्तिः

७निशम्य वाक्यं तु विभीषणस्य ततः प्रहस्तो वचनं बभाषे।
न नो भयं विद्म न दैवतेभ्यो न दानवेभ्योऽप्यथवा कदाचित्॥

८न यक्षगन्धर्वमहोरगेभ्यो भयं न संख्ये पतगोरगेभ्यः।
कथं नु रामाद्भविता भयं नो नरेन्द्रपुत्रात्समरे कदाचित्॥

विभीषणस्य वाक्यं निशम्य प्रहस्तः वचनं बभाषे — ‘वयं देवतेभ्यः, दानवेभ्यः, यक्षगन्धर्वमहोरगेभ्यः, सङ्ग्रामे पतगोरगेभ्यः अपि भयं न विद्मः; कदाचित् अपि नः भयं नासीत्। तर्हि नरेन्द्रपुत्रात् रामात् समरे कथं नु भयं भविता?’ प्रहस्तस्य तर्कः केवलं जातिगर्वे आधारितः — ये देवान् अपि अजयन्, ते मनुष्यात् कथं बिभीयुः इति। सः रामस्य वास्तविकं पराक्रमं न विचारयति, खर-दूषण-विराध-कबन्ध-वालिनां वधम् अपि न स्मरति। ‘न नो भयं विद्म’ इति — भयं नाम किम् इति अपि वयं न जानीमः इति तस्य अतिशयोक्तिः। हिन्दीभाष्यम् अपि ‘भय क्या वस्तु है? यह हम जानते ही नहीं हैं’ इति व्याचष्टे।

Hearing Vibhīṣaṇa's words, Prahasta answered: "We know no fear of gods or dānavas, of yakṣas, gandharvas or great serpents, of birds or snakes in battle; we have never known fear. How then should we fear Rāma, a mere king's son, in combat?" Prahasta's argument rests only on the pride of his race: those who have conquered the gods, how could they fear a man? He does not weigh Rāma's real prowess, nor remember how Rāma killed Khara, Dūṣaṇa, Virādha, Kabandha and Vālin. "We know no fear" is his exaggeration, meaning that they do not even know what fear is.

३विभीषणस्य प्रत्युत्तरं — रामस्य बाणानां प्रभावः

९प्रहस्तवाक्यं त्वहितं निशम्य विभीषणो राजहितानुकाङ्क्षी।
ततो महार्थं वचनं बभाषे धर्मार्थकामेषु निविष्टबुद्धिः॥

१०प्रहस्त राजा च महोदरश्च त्वं कुम्भकर्णश्च यथार्थजातम्।
ब्रवीत रामं प्रति तन्न शक्यं यथा गतिः स्वर्गमधर्मबुद्धेः॥

११वधस्तु रामस्य मया त्वया च प्रहस्त सर्वैरपि राक्षसैर्वा।
कथं भवेदर्थविशारदस्य महार्णवं तर्तुमिवाप्लवस्य॥

१२धर्मप्रधानस्य महारथस्य इक्ष्वाकुवंशप्रभवस्य राज्ञः।
पुरोऽस्य देवाश्च तथाविधस्य कृत्येषु शक्तस्य भवन्ति मूढाः॥

१३तीक्ष्णा न तावत्तव कङ्कपत्रा दुरासदा राघवविप्रमुक्ताः।
भित्त्वा शरीरं प्रविशन्ति बाणाः प्रहस्त तेनैव विकत्थसे त्वम्॥

१४भित्त्वा न तावत्प्रविशन्ति कायं प्राणान्तिकास्तेऽशनितुल्यवेगाः।
शिताः शरा राघवविप्रमुक्ताः प्रहस्त तेनैव विकत्थसे त्वम्॥

१५न रावणो नातिबलस्त्रिशीर्षो न कुम्भकर्णस्य सुतो निकुम्भः।
न चेन्द्रजिद्दाशरथिं प्रवोढुं त्वं वा रणे शक्रसमं समर्थः॥

१६देवान्तको वापि नरान्तको वा तथातिकायोऽतिरथो महात्मा।
अकम्पनश्चाद्रिसमानसारः स्थातुं न शक्ता युधि राघवस्य॥

१७अयं च राजा व्यसनाभिभूतो मित्रैरमित्रप्रतिमैर्भवद्भिः।
अन्वास्यते राक्षसनाशनार्थे तीक्ष्णः प्रकृत्या ह्यसमीक्षकारी॥

प्रहस्तस्य अहितं वाक्यं निशम्य राजहितानुकाङ्क्षी धर्मार्थकामेषु निविष्टबुद्धिः विभीषणः महार्थं वचनं बभाषे — ‘प्रहस्त, राजा, महोदरः, त्वं, कुम्भकर्णः च रामं प्रति यत् यथार्थजातं ब्रूथ, तत् न शक्यम्, यथा अधर्मबुद्धेः स्वर्गगमनम्। अर्थविशारदस्य रामस्य वधः मया, त्वया, सर्वैः राक्षसैः वा कथं भवेत्? अप्लवस्य महार्णवं तर्तुम् इव सः असम्भवः। धर्मप्रधानस्य इक्ष्वाकुवंशप्रभवस्य महारथस्य तथाविधस्य राज्ञः पुरतः कृत्येषु शक्ताः देवाः अपि मूढाः भवन्ति। प्रहस्त, राघवेण विप्रमुक्ताः तीक्ष्णाः कङ्कपत्राः दुरासदाः बाणाः यावत् तव शरीरं भित्त्वा न प्रविशन्ति, तावत् एव त्वं विकत्थसे। अशनितुल्यवेगाः प्राणान्तिकाः शिताः शराः यावत् तव कायं न विशन्ति, तावत् एव एषा आत्मश्लाघा। न रावणः, न अतिबलः त्रिशीर्षः, न कुम्भकर्णस्य सुतः निकुम्भः, न इन्द्रजित्, न त्वं वा शक्रसमं दाशरथिं रणे प्रवोढुं समर्थः। देवान्तकः, नरान्तकः, अतिकायः, अतिरथः महात्मा, अद्रिसमानसारः अकम्पनः च — एते युधि राघवस्य पुरतः स्थातुं न शक्ताः। अयं राजा व्यसनैः अभिभूतः, प्रकृत्या तीक्ष्णः, असमीक्षकारी च; भवन्तः अमित्रप्रतिमाः मित्राणि, राक्षसानां नाशाय एव तम् अन्वास्ते।’ त्रयोदशे चतुर्दशे च ‘प्रहस्त तेनैव विकत्थसे त्वम्’ इति चरणः पुनरुक्तः। सप्तदशे ‘व्यसनाभिभूतः’ इति पदे पादटिप्पणी — राज्ञां सप्त व्यसनानि: वाक्पारुष्यं, दण्डपारुष्यम्, अर्थदूषणं, पानं, स्त्री, मृगया, द्यूतम् इति कामन्दकनीतेः वचनं गोविन्दराजस्य रामायणभूषणटीकातः उद्धृतम्। विभीषणस्य प्रत्युत्तरे त्रयः तर्काः — प्रथमं, अधर्मिणः स्वर्गः इव रामस्य वधः असम्भवः; द्वितीयं, रामः धर्मप्रधानः, यस्य पुरतः देवाः अपि मूढाः; तृतीयं, प्रहस्तस्य दर्पः केवलं रामस्य बाणानाम् अनुभवस्य अभावात्। ‘अमित्रप्रतिमैः मित्रैः’ इति तीक्ष्णः आक्षेपः — ये मन्त्रिणः राज्ञः रुचिम् एव अनुवर्तन्ते, ते मित्ररूपाः शत्रवः। हिन्दीभाष्यम् अपि ‘तुम-जैसे शत्रुतुल्य मित्र’ इति वदति।

Hearing Prahasta's ill-judged words, Vibhīṣaṇa, who wanted only the king's good and whose mind was set on dharma, wealth and pleasure alike, spoke words of great weight. "What the king and Mahodara, you and Kumbhakarṇa say about Rāma can no more come true, Prahasta, than heaven can come to a man set on wrongdoing. How could Rāma, master of every art, be killed by me, or by you, or by all the rākṣasas together? It is as impossible as crossing the great ocean without a boat. Before a king like him, born of the Ikṣvāku line, a great chariot-warrior devoted above all to dharma, even the gods, able as they are in every task, are at a loss. You boast, Prahasta, only because Rāghava's sharp, heron-feathered, irresistible arrows have not yet pierced your body. You boast only because his keen and deadly shafts, swift as lightning, have not yet entered you. Neither Rāvaṇa nor mighty Triśiras, neither Nikumbha, Kumbhakarṇa's son, nor Indrajit, nor you, can withstand Daśaratha's son, Śakra's equal, in battle. Devāntaka and Narāntaka, great-souled Atikāya, that great chariot-warrior, and Akampana, firm as a mountain, none of them can stand before Rāghava in battle. And this king, overcome by his vices, fierce by nature and acting without reflection, is served by friends like you who are no better than enemies, and all to the ruin of the rākṣasas." His taunt that Prahasta boasts only because Rāma's arrows have not yet pierced him is repeated twice. The vices that overwhelm the king are the seven traditionally counted for rulers: harsh speech, harsh punishment, squandering wealth, drink, women, hunting and gambling. Vibhīṣaṇa's reply rests on three arguments: killing Rāma is as impossible as heaven for the wicked; Rāma is devoted to dharma, and before him even the gods are at a loss; and Prahasta's pride comes only from never having felt Rāma's arrows. "Friends no better than enemies" is a sharp reproach: ministers who only follow the king's whims are enemies in the guise of friends.

४राज्ञः रक्षणस्य उपदेशः, मन्त्रिलक्षणं च

१८अनन्तभोगेन सहस्रमूर्ध्ना नागेन भीमेन महाबलेन।
बलात्परिक्षिप्तमिमं भवन्तो राजानमुत्क्षिप्य विमोचयन्तु॥

१९यावद्धि केशग्रहणात्सुहृद्भिः समेत्य सर्वैः परिपूर्णकामैः।
निगृह्य राजा परिरक्षितव्यो भूतैर्यथा भीमबलैर्गृहीतः॥

२०सुवारिणा राघवसागरेण प्रच्छाद्यमानस्तरसा भवद्भिः।
युक्तस्त्वयं तारयितुं समेत्य काकुत्स्थपातालमुखे पतन्सः॥

२१इदं पुरस्यास्य सराक्षसस्य राज्ञश्च पथ्यं ससुहृज्जनस्य।
सम्यग्घि वाक्यं स्वमतं ब्रवीमि नरेन्द्रपुत्राय ददातु मैथिलीम्॥

२२परस्य वीर्यं स्वबलं च बुद्ध्वा स्थानं क्षयं चैव तथैव वृद्धिम्।
तथा स्वपक्षेऽप्यनुमृश्य बुद्ध्या वदेत्क्षमं स्वामिहितं स मन्त्री॥

‘अनन्तभोगेन सहस्रमूर्ध्ना भीमेन महाबलेन नागेन इव बलात् परिक्षिप्तम् इमं राजानं भवन्तः उत्क्षिप्य विमोचयन्तु। यावत् सुहृद्भिः परिपूर्णकामैः सर्वैः समेत्य केशग्रहणात् अपि, भीमबलैः भूतैः गृहीतः इव, राजा निगृह्य परिरक्षितव्यः। सुवारिणा राघवसागरेण तरसा प्रच्छाद्यमानः, काकुत्स्थपातालमुखे पतन् अयं राजा भवद्भिः समेत्य तारयितुं युक्तः। अस्य सराक्षसस्य पुरस्य, राज्ञः ससुहृज्जनस्य च पथ्यं स्वमतं सम्यक् वाक्यं ब्रवीमि — नरेन्द्रपुत्राय मैथिली दीयताम्। परस्य वीर्यं स्वबलं च बुद्ध्वा, स्वपक्षे परपक्षे च स्थानं क्षयं वृद्धिं च बुद्ध्या अनुमृश्य यः स्वामिनः हितं क्षमं च वदेत्, सः एव मन्त्री।’ अष्टादशस्य हिन्दीभाष्ये उक्तम् — रामेण सह वैरम् एव महासर्पेण आवेष्टनम् इति निदर्शनालङ्कारः व्यङ्ग्यः। एकोनविंशे ‘केशग्रहणात्’ इति — बलात् अपि राज्ञः निग्रहः हितकरः, यथा भूतगृहीतस्य बन्धुभिः बलात् रक्षणम्। विंशे रामः समुद्रेण पातालेन च उपमितः; तयोः मुखे पतन्तं राजानं मन्त्रिणः उद्धरेयुः। अन्तिमे श्लोके विभीषणः यथार्थस्य मन्त्रिणः लक्षणं ददाति — सः न चाटुकारः, न भीरुः, अपि तु उभयोः पक्षयोः बलं विमृश्य सत्यं वक्ता। अस्य सर्गस्य सर्वे श्लोकाः उपजातिवृत्ते निबद्धाः।

"This king is caught in the coils of a serpent, as if bound by force by a terrible, mighty snake with endless coils and a thousand heads; you must lift him up and set him free. All of you, his friends, whose wishes he has fulfilled, must join together and restrain him and keep him safe, even by seizing him by the hair, as one does with a man possessed by fierce spirits. He is being swiftly overwhelmed by the ocean that is Rāghava, whose waters are pure, and is falling into the jaws of the abyss that is Kākutstha; it is right for you to come together and bring him safely across. For the good of this city and its rākṣasas, and of the king and his friends, I tell you rightly what I think: let Maithilī be given back to the king's son. The true counsellor is the one who understands the enemy's strength and his own, weighs with his mind the standing, decline and growth of both his own side and the other, and then tells his master what is good and fitting." The serpent image implies that enmity with Rāma is itself the great snake coiling round the king. Seizing him by the hair means that it is good to restrain a king even by force, as relatives forcibly protect someone possessed by a spirit. Rāma is likened to the ocean and to the abyss, and the ministers should pull their king back from their jaws. In the last verse Vibhīṣaṇa gives the mark of a true counsellor: not a flatterer and not a coward, but one who weighs the strength of both sides and speaks the truth.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे चतुर्दशः सर्गः॥ १४॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

३० पदानि

गर्जितानि १४.१ सिंहनादान्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘गर्ज्’ धातोः क्तप्रत्ययः (भावे)
विभक्तिः: द्वितीया, बहुवचनम्

राक्षसराजमुख्यम् १४.१ राक्षसाधिपतिं रावणम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति; पदान्ते ‘मुख्यम् + उवाच → मुख्यमुवाच’
समासः: राक्षसराजेषु मुख्यः — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

हितमर्थयुक्तम् १४.१ कल्याणकरं सार्थकं च

सन्धिः: हितम् + अर्थयुक्तम् — पदयोः संयोगः
समासः: अर्थेन युक्तम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

बाह्वन्तरभोगराशिः १४.२ यस्य वक्षःस्थलम् एव सर्पशरीरम्

सन्धिः: बाहु + अन्तर → बाह्वन्तर — यण्सन्धिः (उ + अ = व् + अ)
समासः: बाह्वोः अन्तरम् — षष्ठीतत्पुरुषः; तत् एव भोगराशिः यस्य — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

सुस्मिततीक्ष्णदंष्ट्रः १४.२ मधुरस्मितरूपतीक्ष्णदन्तः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: सुस्मितम् एव तीक्ष्णाः दंष्ट्राः यस्य — बहुव्रीहिः (रूपकगर्भः)
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

सीतामहाहिः १४.२ सीतारूपः महासर्पः

सन्धिः: महा + अहिः → महाहिः — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: सीता एव महाहिः — रूपककर्मधारयः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

बलीमुखाः १४.३ वानराः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: बली (वलिः) मुखे येषां — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्

पर्वतकूटमात्राः १४.३ पर्वतशिखरप्रमाणाः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: पर्वतस्य कूटम् — षष्ठीतत्पुरुषः; तत् मात्रं प्रमाणं येषां — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्

रामेरिताः १४.४ रामेण प्रेरिताः

सन्धिः: राम + ईरिताः → रामेरिताः — गुणसन्धिः (अ + ई = ए)
समासः: रामेण ईरिताः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्

कुम्भकर्णेन्द्रजितौ १४.५ कुम्भकर्णः मेघनादः च

सन्धिः: कर्ण + इन्द्रजितौ → कर्णेन्द्रजितौ — गुणसन्धिः
समासः: कुम्भकर्णः च इन्द्रजित् च — इतरेतरद्वन्द्वः
विभक्तिः: प्रथमा, द्विवचनम्

अङ्कगतः १४.६ क्रोडं प्राप्तः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति; ‘वासवस्य + अङ्कगतः → वासवस्याङ्कगतः’ इति बाह्यः सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: अङ्कं गतः — द्वितीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

पतगोरगेभ्यः १४.८ पक्षिभ्यः सर्पेभ्यः च

सन्धिः: पतग + उरगेभ्यः → पतगोरगेभ्यः — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः: पतगाः च उरगाः च — इतरेतरद्वन्द्वः
विभक्तिः: पञ्चमी, बहुवचनम्

राजहितानुकाङ्क्षी १४.९ राज्ञः कल्याणम् इच्छन्

सन्धिः: हित + अनुकाङ्क्षी → हितानुकाङ्क्षी — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: राज्ञः हितम् — षष्ठीतत्पुरुषः; तत् अनुकाङ्क्षति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

निविष्टबुद्धिः १४.९ यस्य बुद्धिः स्थिरा निहिता

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: निविष्टा बुद्धिः यस्य — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

यथार्थजातम् १४.१० यावत् किमपि उक्तम्

सन्धिः: यथा + अर्थ → यथार्थ — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: अर्थम् अनतिक्रम्य — अव्ययीभावः; ‘जात’ इति समूहवाची
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

अधर्मबुद्धेः १४.१० पापबुद्धेः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: अधर्मे बुद्धिः यस्य — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: षष्ठी, एकवचनम्

अर्थविशारदस्य १४.११ कार्यसाधने कुशलस्य

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: अर्थेषु विशारदः — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः: षष्ठी, एकवचनम्

तर्तुमिवाप्लवस्य १४.११ नौकारहितस्य तरणम् इव

सन्धिः: तर्तुम् + इव → तर्तुमिव; इव + अप्लवस्य → इवाप्लवस्य — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: न प्लवः यस्य — नञ्बहुव्रीहिः
विभक्तिः: ‘अप्लवस्य’ षष्ठी एकवचनम्; ‘तर्तुम्’ तुमुन्नन्तम्

कङ्कपत्राः १४.१३ कङ्कपक्षिणः पक्षैः युक्ताः बाणाः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: कङ्कस्य पत्राणि येषु — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्

विकत्थसे १४.१३ आत्मश्लाघां करोषि

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘वि’ उपसर्गः, ‘कत्थ्’ धातुः
विभक्तिः: क्रियापदम् — लट्, मध्यमपुरुषः, एकवचनम् (आत्मनेपदम्)

प्राणान्तिकाः १४.१४ प्राणहराः

सन्धिः: प्राण + अन्तिकाः → प्राणान्तिकाः — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: प्राणानाम् अन्तं कुर्वन्ति — तद्धितः (ठञ्)
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्

त्रिशीर्षः १४.१५ त्रिशिराः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: त्रीणि शीर्षाणि यस्य — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

अद्रिसमानसारः १४.१६ पर्वतसदृशबलः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति; पूर्वेण ‘अकम्पनश्च + अद्रि → अकम्पनश्चाद्रि’ इति सवर्णदीर्घः
समासः: अद्रिणा समानः सारः यस्य — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

व्यसनाभिभूतः १४.१७ दुर्व्यसनवशं गतः

सन्धिः: व्यसन + अभिभूतः → व्यसनाभिभूतः — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: व्यसनैः अभिभूतः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

असमीक्षकारी १४.१७ अविचार्य कार्यकारी

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति; पूर्वेण ‘हि + असमीक्ष → ह्यसमीक्ष’ इति यण्सन्धिः
समासः: न समीक्ष्य करोति इति — नञ्तत्पुरुषगर्भः उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

सहस्रमूर्ध्ना १४.१८ सहस्रशिरसा

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: सहस्रं मूर्धानः यस्य — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: तृतीया, एकवचनम्

केशग्रहणात् १४.१९ केशान् गृहीत्वा अपि

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: केशानां ग्रहणम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: पञ्चमी, एकवचनम्

काकुत्स्थपातालमुखे १४.२० रामरूपस्य पातालस्य मुखे

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: काकुत्स्थः एव पातालम् — रूपककर्मधारयः; तस्य मुखम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: सप्तमी, एकवचनम्

ससुहृज्जनस्य १४.२१ मित्रजनसहितस्य

सन्धिः: सुहृत् + जन → सुहृज्जन — श्चुत्वं जश्त्वं च (त् → ज्)
समासः: सुहृदः जनाः — कर्मधारयः; तैः सह — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: षष्ठी, एकवचनम् (‘राज्ञः’ इत्यस्य विशेषणम्)

अनुमृश्य १४.२२ सम्यक् विचार्य

सन्धिः: पूर्वेण ‘स्वपक्षे + अपि + अनुमृश्य → स्वपक्षेऽप्यनुमृश्य’ इति पूर्वरूपं यण् च
समासः: समासः नास्ति — ‘अनु’ उपसर्गः, ‘मृश्’ धातोः ल्यप्
विभक्तिः: अव्ययम् (ल्यबन्तम्)