महापार्श्वस्य मन्त्रः रावणस्य शापकथा च

महापार्श्वस्य बलात्कारोपदेशः, पुञ्जिकस्थलाप्रसङ्गः, ब्रह्मणः शापः, रावणस्य आत्मश्लाघा च

क्रुद्धं रावणं दृष्ट्वा महापार्श्वः प्राञ्जलिः अवदत् — ‘यः मधु प्राप्य न पिबेत्, सः बालिशः। त्वम् ईश्वराणाम् ईश्वरः; शत्रूणां मूर्ध्नि पादं निधाय वैदेह्या सह रमस्व। कुक्कुटवृत्तेन बलात् तां भुङ्क्ष्व; पश्चात् यत् भयम् आगमिष्यति, तत् वयं प्रतिविधास्यामः। कुम्भकर्णः इन्द्रजित् च वज्रिणम् अपि निवारयितुं शक्तौ; साम-दान-भेदान् अतिक्रम्य दण्डेन एव सिद्धिं रोचये।’ तत् वाक्यं सम्पूज्य रावणः स्वस्य गूढं रहस्यम् अकथयत् — ‘पुरा पितामहस्य भवनं गच्छन्तीं पुञ्जिकस्थलाम् अप्सरसं दृष्ट्वा अहं तां प्रसह्य भुक्तवान्। तत् ज्ञात्वा क्रुद्धः ब्रह्मा माम् अशपत् — अद्यप्रभृति यदि अन्यां नारीं बलात् गमिष्यसि, तव मूर्धा शतधा फलिष्यति। अतः शापभीतः अहं सीतां बलात् न आरोहये।’ ततः सः स्वस्य वेगं बलं च श्लाघते — ‘सागरस्य इव मे वेगः, मारुतस्य इव गतिः; रामः मां न जानाति, अतः एव आगच्छति। सुप्तं सिंहं को प्रबोधयेत्? वज्रसमैः बाणैः अहं रामं दहेयम्; इन्द्रः वरुणः वा अपि मां युधि न जेतुं शक्तौ; कुबेरेण पालिता इयं पुरी मया बाहुबलेन जिता।’

१महापार्श्वस्य बलात्कारोपदेशः

१रावणं क्रुद्धमाज्ञाय महापार्श्वो महाबलः।
मुहूर्तमनुसंचिन्त्य प्राञ्जलिर्वाक्यमब्रवीत्॥

२यः खल्वपि वनं प्राप्य मृगव्यालनिषेवितम्।
न पिबेन्मधु सम्प्राप्य स नरो बालिशो भवेत्॥

३ईश्वरस्येश्वरः कोऽस्ति तव शत्रुनिबर्हण।
रमस्व सह वैदेह्या शत्रूनाक्रम्य मूर्धसु॥

४बलात्कुक्कुटवृत्तेन प्रवर्तस्व महाबल।
आक्रम्याक्रम्य सीतां वै तां भुङ्क्ष्व च रमस्व च॥

५लब्धकामस्य ते पश्चादागमिष्यति किं भयम्।
प्राप्तमप्राप्तकालं वा सर्वं प्रतिविधास्यसे॥

६कुम्भकर्णः सहास्माभिरिन्द्रजिच्च महाबलः।
प्रतिषेधयितुं शक्तौ सवज्रमपि वज्रिणम्॥

७उपप्रदानं सान्त्वं वा भेदं वा कुशलैः कृतम्।
समतिक्रम्य दण्डेन सिद्धिमर्थेषु रोचये॥

८इह प्राप्तान्वयं सर्वाञ्छत्रूंस्तव महाबल।
वशे शस्त्रप्रतापेन करिष्यामो न संशयः॥

रावणं क्रुद्धम् आज्ञाय महाबलः महापार्श्वः मुहूर्तम् अनुसञ्चिन्त्य प्राञ्जलिः वाक्यम् अब्रवीत् — ‘यः मृगव्यालनिषेवितं वनं प्राप्य तत्र मधु सम्प्राप्य अपि न पिबेत्, सः नरः बालिशः भवेत्। हे शत्रुनिबर्हण, तव ईश्वरः कः अस्ति? त्वम् एव ईश्वराणाम् ईश्वरः। शत्रूणां मूर्धसु पादम् आक्रम्य वैदेह्या सह रमस्व। महाबल, कुक्कुटवृत्तेन बलात् प्रवर्तस्व; पुनः पुनः आक्रम्य सीतां भुङ्क्ष्व, रमस्व च। लब्धकामस्य तव पश्चात् किं भयम् आगमिष्यति? प्राप्तम् अप्राप्तकालं वा यत् किमपि भयं भवेत्, तत् सर्वं त्वं प्रतिविधास्यसे। कुम्भकर्णः अस्माभिः सह, महाबलः इन्द्रजित् च सवज्रं वज्रिणम् अपि प्रतिषेधयितुं शक्तौ। कुशलैः प्रयुक्तं उपप्रदानं, सान्त्वं, भेदं वा अतिक्रम्य दण्डेन एव अर्थेषु सिद्धिं रोचये। इह प्राप्तान् तव सर्वान् शत्रून् वयं शस्त्रप्रतापेन वशे करिष्यामः, न संशयः।’ महापार्श्वस्य उपदेशः धर्मस्य नीतेः च सर्वथा विरुद्धः — सः राज्ञः कामं प्रोत्साहयति, न तु निवारयति। ‘कुक्कुटवृत्तेन’ इति उपमा हिन्दीभाष्ये ‘मुर्गोंके बर्तावको अपनाकर’ इति व्याख्याता — पशुवत् बलात्कारः इति भावः। मधुनः दृष्टान्तेन सः सीतां भोग्यवस्तुमात्रं मन्यते। चतुर्णाम् उपायानां — साम, दान, भेद, दण्ड — मध्ये सः दण्डम् एव श्रेष्ठं मन्यते; एतेन तस्य चाटुकारित्वं क्रूरता च प्रकटीभवतः। कुम्भकर्णस्य इन्द्रजितः च बलस्य उल्लेखेन सः रावणस्य आत्मविश्वासं वर्धयति। पूर्वसर्गे कुम्भकर्णः रावणम् उपालभत, अत्र महापार्श्वः केवलं तस्य रुचिम् अनुवर्तते — एषः चाटुकारस्य मन्त्रिणः दोषः। ‘ईश्वरस्येश्वरः कोऽस्ति’ इति प्रश्नेन महापार्श्वः रावणं सर्वस्मात् नियमात् मुक्तं मन्यते — राज्ञः उपरि न धर्मः, न कोऽपि शासकः इति तस्य दुर्मतम्। ‘प्राप्तमप्राप्तकालं वा’ इति — यत् भयम् उचितकाले अनुचितकाले वा आगच्छेत्, तत् सर्वं पश्चात् प्रतिकर्तव्यम् इति सः वदति; कार्यस्य परिणामं पूर्वं न विचारयति। एवं पूर्वसर्गे कुम्भकर्णेन निन्दितं ‘पश्चात् पूर्वकार्याणि’ इति दोषम् एव महापार्श्वः उपदिशति।

Seeing that Rāvaṇa was angry, mighty Mahāpārśva thought for a moment and then, with joined palms, said: "A man who comes into a forest full of beasts and snakes and finds honey there but does not drink it is a fool. Who is lord over you, slayer of foes? You are lord of lords. Trample on your enemies' heads and take your pleasure with Vaidehī. Act by force, mighty one, as a cock does: assail Sītā again and again, enjoy her and take your pleasure. Once your desire is fulfilled, what is there to fear afterwards? Whatever danger comes, in its season or out of it, you will deal with it. Kumbhakarṇa with the rest of us, and mighty Indrajit, can hold back even the wielder of the thunderbolt, thunderbolt and all. Let others use gifts, conciliation or division as the skilful do; I would pass them all by and prefer to win our ends by force. All your enemies who have come here we shall bring under our power by the might of our weapons; of that there is no doubt." Mahāpārśva's advice runs wholly against both dharma and good policy: he urges the king's lust on instead of restraining it. Acting "as a cock does" means taking her by force like an animal, and by his image of the honey he treats Sītā as nothing but a thing to be enjoyed. Of the four means, conciliation, gifts, division and force, he thinks force alone the best, which reveals both his flattery and his cruelty. By naming Kumbhakarṇa's and Indrajit's strength he boosts Rāvaṇa's confidence. In the previous sarga Kumbhakarṇa rebuked Rāvaṇa; Mahāpārśva merely follows his whims, the fault of a flattering minister. His question "who is lord over you?" treats Rāvaṇa as free of every law, the wicked notion that neither dharma nor any ruler stands above a king. And "whatever comes, in season or out of it, you will deal with it" means: meet any danger afterwards, without weighing the consequences first. So Mahāpārśva recommends the very fault Kumbhakarṇa condemned, doing first things last.

२पुञ्जिकस्थलाप्रसङ्गः, ब्रह्मणः शापः च

९एवमुक्तस्तदा राजा महापार्श्वेन रावणः।
तस्य सम्पूजयन्वाक्यमिदं वचनमब्रवीत्॥

१०महापार्श्व निबोध त्वं रहस्यं किंचिदात्मनः।
चिरवृत्तं तदाख्यास्ये यदवाप्तं पुरा मया॥

११पितामहस्य भवनं गच्छन्तीं पुञ्जिकस्थलाम्।
चञ्चूर्यमाणामद्राक्षमाकाशेऽग्निशिखामिव॥

१२सा प्रसह्य मया भुक्ता कृता विवसना ततः।
स्वयम्भूभवनं प्राप्ता लोलिता नलिनी यथा॥

१३तच्च तस्य तथा मन्ये ज्ञातमासीन्महात्मनः।
अथ संकुपितो वेधा मामिदं वाक्यमब्रवीत्॥

१४अद्यप्रभृति यामन्यां बलान्नारीं गमिष्यसि।
तदा ते शतधा मूर्धा फलिष्यति न संशयः॥

१५इत्यहं तस्य शापस्य भीतः प्रसभमेव ताम्।
नारोहये बलात्सीतां वैदेहीं शयने शुभे॥

महापार्श्वेन एवम् उक्तः राजा रावणः तस्य वाक्यं सम्पूजयन् इदं वचनम् अब्रवीत् — ‘महापार्श्व, मम किञ्चित् रहस्यं निबोध। पुरा यत् मया अवाप्तं, तत् चिरवृत्तं वृत्तान्तम् आख्यास्ये। पितामहस्य भवनं गच्छन्तीम् आकाशे अग्निशिखाम् इव चञ्चूर्यमाणां पुञ्जिकस्थलाम् अप्सरसम् अहम् अद्राक्षम्। सा मया प्रसह्य भुक्ता, विवसना कृता च; ततः सा हस्तिना मर्दिता नलिनी इव लोलिता स्वयम्भुवः भवनं प्राप्ता। तत् च तस्य महात्मनः ज्ञातम् आसीत् इति मन्ये। अथ सङ्कुपितः वेधाः माम् इदं वाक्यम् अब्रवीत् — अद्यप्रभृति याम् अन्यां नारीं बलात् गमिष्यसि, तदा ते मूर्धा शतधा फलिष्यति, न संशयः। इति तस्य शापस्य भीतः अहं प्रसभम् एव वैदेहीं सीतां शुभे शयने बलात् न आरोहये।’ अस्मिन् प्रसङ्गे रावणस्य सीतायां संयमस्य यथार्थं कारणं प्रकटीभवति — न धर्मः, न करुणा, अपि तु केवलं शापस्य भयम्। एतेन सीतायाः पातिव्रत्यस्य रक्षा अपि दैवविहिता इति सूच्यते। रावणः स्वस्य पापं निर्लज्जं स्वीकरोति, तत् रहस्यं मन्त्रिणां पुरतः अपि प्रकाशयति — एतेन तस्य उद्धतता व्यज्यते। ‘लोलिता नलिनी यथा’ इति उपमा पीडितायाः अप्सरसः दुःखं करुणं चित्रयति। ब्रह्मणः शापः ‘शतधा मूर्धा फलिष्यति’ इति भीषणः, अतः दशमूर्धः रावणः अपि तं भीतः। अस्य रहस्यस्य प्रकाशनम् एव अस्य सर्गस्य मुख्यं प्रयोजनम् — किमर्थं रावणः सीतां बलात् न गृह्णाति इति प्रश्नस्य उत्तरम्। हिन्दीभाष्यम् अपि ‘इस तरह मैं ब्रह्माजीके शापसे भयभीत हूँ’ इति स्पष्टं वदति। एतेन पाठकः आश्वस्यते यत् सीता अशोकवनिकायां सुरक्षिता।

Rāvaṇa praised Mahāpārśva's words and then answered him. "Mahāpārśva, let me tell you a secret of mine, something that happened to me long ago. Once I saw the apsaras Puñjikasthalā flashing across the sky like a tongue of flame on her way to the Grandsire's palace. I took her by force and stripped her, and she came to the palace of the Self-born crushed like a lotus trampled by an elephant. I believe the great one came to know of it, for the Ordainer was enraged and said to me: 'From this day on, if you take any other woman by force, your head will split into a hundred pieces; of that there is no doubt.' It is because I fear that curse that I do not force Vaidehī Sītā onto my lovely bed." Here the true reason for Rāvaṇa's restraint with Sītā comes out: not dharma, not pity, only fear of the curse. It suggests that Sītā's chastity is protected by providence as well. Rāvaṇa shamelessly admits his sin and reveals this secret even before his ministers, which shows his arrogance. The trampled lotus paints the violated apsaras's suffering with pity. Brahmā's curse, that his head would split into a hundred pieces, is so dreadful that even ten-headed Rāvaṇa fears it. Revealing this secret is the chief purpose of the sarga, answering the question why Rāvaṇa does not take Sītā by force, and it reassures the reader that she is safe in the aśoka grove.

३रावणस्य आत्मश्लाघा — रामस्य अज्ञानम्

१६सागरस्येव मे वेगो मारुतस्येव मे गतिः।
नैतद्दाशरथिर्वेद ह्यासादयति तेन माम्॥

१७को हि सिंहमिवासीनं सुप्तं गिरिगुहाशये।
क्रुद्धं मृत्युमिवासीनं प्रबोधयितुमिच्छति॥

१८न मत्तो निर्गतान्बाणान्द्विजिह्वान्पन्नगानिव।
रामः पश्यति संग्रामे तेन मामभिगच्छति॥

१९क्षिप्रं वज्रसमैर्बाणैः शतधा कार्मुकच्युतैः।
राममादीपयिष्यामि उल्काभिरिव कुञ्जरम्॥

२०तच्चास्य बलमादास्ये बलेन महता वृतः।
उदितः सविता काले नक्षत्राणां प्रभामिव॥

२१न वासवेनापि सहस्रचक्षुषा युधास्मि शक्यो वरुणेन वा पुनः।
मया त्वियं बाहुबलेन निर्जिता पुरा पुरी वैश्रवणेन पालिता॥

‘मम वेगः सागरस्य इव, गतिः मारुतस्य इव; एतत् दाशरथिः न वेद, तेन एव माम् आसादयति। गिरिगुहाशये आसीनं सुप्तं सिंहम् इव, क्रुद्धं मृत्युम् इव आसीनं मां कः हि प्रबोधयितुम् इच्छति? मत्तः निर्गतान् द्विजिह्वान् पन्नगान् इव बाणान् रामः सङ्ग्रामे न पश्यति, तेन एव माम् अभिगच्छति। कार्मुकात् च्युतैः शतधा वज्रसमैः बाणैः उल्काभिः कुञ्जरम् इव रामं क्षिप्रम् आदीपयिष्यामि। महता बलेन वृतः अहं तस्य बलं, काले उदितः सविता नक्षत्राणां प्रभाम् इव, आदास्ये। सहस्रचक्षुषा वासवेन अपि, वरुणेन वा अपि युधा अहं न शक्यः; पुरा वैश्रवणेन पालिता इयं पुरी मया बाहुबलेन निर्जिता।’ शापकथायाः अनन्तरम् एव रावणः स्वस्य शौर्यं श्लाघते — यथा स्वस्य दौर्बल्यस्य लज्जां गूहितुम्। प्रत्येकः श्लोकः उपमया युक्तः — सागरः, मारुतः, सिंहः, मृत्युः, पन्नगाः, उल्काः, सूर्यः — एतैः सः स्वस्य अपरिमितं बलं वर्णयति। किन्तु ‘रामः न जानाति, अतः आगच्छति’ इति तस्य तर्कः एव तस्य अज्ञानं सूचयति, यतः रामः सर्वं ज्ञात्वा एव समुद्रतीरम् आगतः। अन्तिमः श्लोकः वंशस्थवृत्ते निबद्धः; कुबेरस्य पराजयस्य स्मरणेन सः पूर्वविजयस्य गर्वं प्रकटयति। सप्तदशे श्लोके ‘आसीनम्’ इति पदं द्विवारं प्रयुक्तम् — सिंहम् इव आसीनं, मृत्युम् इव आसीनम्; रावणः आत्मानं निद्रितं सिंहं, शान्तं मृत्युं च मन्यते, यस्य प्रबोधनं विनाशकरम्। विंशे ‘नक्षत्राणां प्रभाम् इव’ इति उपमया वानराणां सेना नक्षत्रैः, स्वयं च सूर्येण उपमीयते।

"My speed is like the ocean's, my course like the wind's; the son of Daśaratha does not know this, and that is why he comes against me. Who would want to wake a lion sleeping in a mountain cave, or Death himself sitting in his wrath? Rāma has never seen in battle the arrows that fly from me like forked-tongued serpents; that is why he approaches me. With arrows like thunderbolts, shot from my bow in hundreds, I shall quickly set Rāma ablaze, as men drive an elephant with firebrands. Surrounded by my great army I shall take away the strength of his, as the rising sun in its season takes away the light of the stars. Not even thousand-eyed Vāsava or Varuṇa can match me in battle; this city, once guarded by Vaiśravaṇa, I won by the strength of my arms." Straight after telling of the curse Rāvaṇa boasts of his valour, as if to hide his shame at his own weakness. Every verse carries an image, sea, wind, lion, Death, serpents, firebrands, sun, with which he describes his measureless strength. Yet his reasoning, that Rāma comes only because he does not know, shows his own ignorance, for Rāma has come to the shore knowing everything. He pictures himself twice as something at rest, a sleeping lion and Death sitting still, which it is fatal to rouse; and in the image of the sun he likens the monkey army to the stars and himself to the sun. The last verse, recalling his defeat of Kubera, shows his pride in past victories.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे त्रयोदशः सर्गः॥ १३॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

३० पदानि

आज्ञाय १३.१ ज्ञात्वा

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘आ’ उपसर्गः, ‘ज्ञा’ धातोः ल्यप्
विभक्तिः: अव्ययम् (ल्यबन्तम्)

अनुसंचिन्त्य १३.१ सम्यक् विचार्य

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘अनु’, ‘सम्’ उपसर्गौ, ‘चिन्त्’ धातोः ल्यप्
विभक्तिः: अव्ययम् (ल्यबन्तम्)

मृगव्यालनिषेवितम् १३.२ पशुभिः सर्पैः च सेवितम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: मृगाः च व्यालाः च — द्वन्द्वः; तैः निषेवितम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (‘वनम्’ इत्यस्य विशेषणम्)

बालिशः १३.२ मूर्खः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

शत्रुनिबर्हण १३.३ हे शत्रुनाशक

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: शत्रून् निबर्हयति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: सम्बोधनम्, एकवचनम्

मूर्धसु १३.३ शिरःसु

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: सप्तमी, बहुवचनम् (‘मूर्धन्’ शब्दः)

कुक्कुटवृत्तेन १३.४ कुक्कुटस्य इव आचरणेन (बलात्)

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: कुक्कुटस्य वृत्तम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: तृतीया, एकवचनम्

आक्रम्याक्रम्य १३.४ पुनः पुनः आक्रमणं कृत्वा

सन्धिः: आक्रम्य + आक्रम्य → आक्रम्याक्रम्य — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: समासः नास्ति — आम्रेडितम् (वीप्सायाम्)
विभक्तिः: अव्ययम् (ल्यबन्तम्)

लब्धकामस्य १३.५ पूर्णमनोरथस्य

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: लब्धः कामः येन — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: षष्ठी, एकवचनम्

प्रतिविधास्यसे १३.५ प्रतीकारं करिष्यसि

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘प्रति’, ‘वि’ उपसर्गौ, ‘धा’ धातुः
विभक्तिः: क्रियापदम् — लृट्, मध्यमपुरुषः, एकवचनम् (आत्मनेपदम्)

सवज्रम् १३.६ वज्रसहितम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: वज्रेण सह — बहुव्रीहिः (सहार्थे)
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (‘वज्रिणम्’ इत्यस्य विशेषणम्)

उपप्रदानम् १३.७ दानम् (उपायविशेषः)

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘उप’, ‘प्र’ उपसर्गौ, ‘दा’ धातोः ल्युट्
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

शस्त्रप्रतापेन १३.८ आयुधानां बलेन

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: शस्त्राणां प्रतापः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: तृतीया, एकवचनम्

सम्पूजयन् १३.९ प्रशंसन्

सन्धिः: पदान्ते ‘सम्पूजयन् + वाक्यम्’ — मुद्रणे पृथक्, अत्र संयोजितम्
समासः: समासः नास्ति — ‘सम्’ उपसर्गः, ‘पूज्’ धातोः शतृ
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

चिरवृत्तम् १३.१० पुरा घटितम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: चिरात् वृत्तम् — सुप्सुपासमासः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

पुञ्जिकस्थलाम् १३.११ पुञ्जिकस्थला-नाम्नीम् अप्सरसम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: संज्ञा
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

चञ्चूर्यमाणाम् १३.११ इतस्ततः दीप्यमानां वेगेन गच्छन्तीम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘चर्’ धातोः यङन्तात् शानच्
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्

विवसना १३.१२ निर्वस्त्रा

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: विगतं वसनं यस्याः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्

स्वयम्भूभवनम् १३.१२ ब्रह्मणः गृहम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: स्वयम्भुवः भवनम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

संकुपितः १३.१३ अतीव क्रुद्धः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘सम्’ उपसर्गः, ‘कुप्’ धातोः क्तप्रत्ययः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

अद्यप्रभृति १३.१४ अस्मात् दिनात् आरभ्य

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: अद्य प्रभृति — अव्ययसमासः
विभक्तिः: अव्ययम्

फलिष्यति १३.१४ विदीर्णः भविष्यति

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘फल्’ धातुः
विभक्तिः: क्रियापदम् — लृट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्

नारोहये १३.१५ न आरोहयामि

सन्धिः: न + आरोहये → नारोहये — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: समासः नास्ति — ‘आ’ उपसर्गः, ‘रुह्’ धातोः णिजन्तम्
विभक्तिः: क्रियापदम् — लट्, उत्तमपुरुषः, एकवचनम् (आत्मनेपदम्)

दाशरथिः १३.१६ रामः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति; पूर्वेण ‘नैतत् + दाशरथिः → नैतद्दाशरथिः’ इति जश्त्वम्
समासः: दशरथस्य अपत्यं पुमान् — तद्धितः (इञ्)
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

गिरिगुहाशये १३.१७ पर्वतगुहारूपे शयनस्थाने

सन्धिः: गुहा + आशये → गुहाशये — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: गिरेः गुहा — षष्ठीतत्पुरुषः; तस्याम् आशयः — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः: सप्तमी, एकवचनम्

द्विजिह्वान् १३.१८ सर्पान्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: द्वे जिह्वे येषां — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: द्वितीया, बहुवचनम्

कार्मुकच्युतैः १३.१९ धनुषः निर्गतैः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: कार्मुकात् च्युताः — पञ्चमीतत्पुरुषः
विभक्तिः: तृतीया, बहुवचनम्

आदास्ये १३.२० ग्रहीष्यामि, हरिष्यामि

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘आ’ उपसर्गः, ‘दा’ धातुः
विभक्तिः: क्रियापदम् — लृट्, उत्तमपुरुषः, एकवचनम् (आत्मनेपदम्)

सहस्रचक्षुषा १३.२१ इन्द्रेण

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: सहस्रं चक्षूंषि यस्य — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: तृतीया, एकवचनम्

वैश्रवणेन १३.२१ कुबेरेण

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: विश्रवसः अपत्यं पुमान् — तद्धितः (अण्)
विभक्तिः: तृतीया, एकवचनम्