॥वाल्मीकिरामायणम् युद्धकाण्डम् — सर्गः १२

युद्धकाण्डम् — द्वादशः सर्गः

रावणस्य मन्त्रणा कुम्भकर्णस्य उपालम्भश्च

नगररक्षायै सेनायाः नियोगः, सीतायां रावणस्य आसक्तेः निवेदनं, सभासदां सम्मतेः याचना, कुम्भकर्णस्य उपालम्भः, शत्रुवधस्य प्रतिज्ञा च

सभां समीक्ष्य रावणः सेनापतिं प्रहस्तं नगररक्षायै चतुर्विधं बलं नियोक्तुम् आदिशत्; प्रहस्तः बहिः अन्तः च बलं विनिक्षिप्य ‘यदभिप्रेतं तत् कुरु’ इति न्यवेदयत्। ततः रावणः सभासदः अब्रवीत् — ‘भवन्तः धर्मार्थकामसङ्कटेषु निर्णेतुं समर्थाः; कुम्भकर्णः षण्मासान् सुप्तः इदानीम् उत्थितः, अतः अहम् इदानीं कार्यं निवेदयामि। दण्डकारण्यात् रामस्य प्रिया महिषी सीता मया आनीता; सा मम शय्याम् आरोढुं न इच्छति, त्रिषु लोकेषु तत्सदृशी अन्या नास्ति। तस्याः रूपं दृष्ट्वा अहं कामस्य वशं गतः। सा संवत्सरं कालम् अयाचत, मया च प्रतिज्ञातम्। वानराः सागरं कथं तरिष्यन्ति? तथापि एकः कपिः एव महत् कदनम् अकरोत्; अतः विमृश्यताम्।’ तत् श्रुत्वा कुम्भकर्णः क्रुद्धः अवदत् — ‘सीताहरणात् पूर्वम् एव अस्माभिः सह मन्त्रणं कर्तव्यम् आसीत्; न्यायेन कृतं कर्म पश्चात् न तापयति, अनुपायेन कृतं दुष्यति। दिष्ट्या रामः त्वां न अवधीत्।’ ततः सः एव अवदत् — ‘तथापि त्वया आरब्धं कर्म अहं समीकरिष्यामि; रामं लक्ष्मणं च हत्वा सर्वान् हरियूथमुख्यान् खादिष्यामि; त्वं विज्वरः रमस्व, सीता चिराय तव वशगा भविष्यति।’

१नगररक्षायै सेनायाः नियोगः

१स तां परिषदं कृत्स्नां समीक्ष्य समितिंजयः।
प्रचोदयामास तदा प्रहस्तं वाहिनीपतिम्॥

२सेनापते यथा ते स्युः कृतविद्याश्चतुर्विधाः।
योधा नगररक्षायां तथा व्यादेष्टुमर्हसि॥

३स प्रहस्तः प्रणीतात्मा चिकीर्षन्राजशासनम्।
विनिक्षिपद्बलं सर्वं बहिरन्तश्च मन्दिरे॥

४ततो विनिक्षिप्य बलं सर्वं नगरगुप्तये।
प्रहस्तः प्रमुखे राज्ञो निषसाद जगाद च॥

५विहितं बहिरन्तश्च बलं बलवतस्तव।
कुरुष्वाविमनाः क्षिप्रं यदभिप्रेतमस्ति ते॥

६प्रहस्तस्य वचः श्रुत्वा राजा राज्यहितैषिणः।
सुखेप्सुः सुहृदां मध्ये व्याजहार स रावणः॥

समितिंजयः रावणः तां कृत्स्नां परिषदं समीक्ष्य वाहिनीपतिं प्रहस्तम् अचोदयत् — ‘सेनापते, कृतविद्याः चतुर्विधाः योधाः — रथिनः, अश्वारोहाः, गजारोहाः, पदातयः च — यथा नगररक्षायां तत्पराः स्युः, तथा व्यादेष्टुम् अर्हसि।’ प्रणीतात्मा प्रहस्तः राजशासनं चिकीर्षन् सर्वं बलं मन्दिरस्य बहिः अन्तः च यथास्थानं विनिक्षिप्य राज्ञः प्रमुखे निषसाद, जगाद च — ‘बलवतः तव बलं बहिः अन्तः च विहितम्। अविमनाः भूत्वा यत् तव अभिप्रेतं तत् क्षिप्रं कुरुष्व।’ राज्यहितैषिणः प्रहस्तस्य तत् वचः श्रुत्वा सुखेप्सुः रावणः सुहृदां मध्ये व्याजहार। अत्र ध्येयम् — मन्त्रणात् पूर्वं रावणः नगरस्य रक्षां सुनिश्चितां करोति; शत्रुः समुद्रस्य परतीरे स्थितः इति सः जानाति। ‘प्रणीतात्मा’ इति प्रहस्तस्य विशेषणं तस्य आज्ञापालने तत्परतां सूचयति। ‘सुखेप्सुः’ इति रावणस्य विशेषणं विशेषं ध्यातव्यम् — सः राज्यस्य हितं न, स्वस्य सुखम् एव इच्छति; एषः एव तस्य सर्वस्य अनर्थस्य मूलम्। प्रहस्तः ‘राज्यहितैषी’, रावणः ‘सुखेप्सुः’ — अनयोः विरोधः कविना सूक्ष्मतया दर्शितः। अग्रे कुम्भकर्णः अपि एतम् एव दोषं निर्दिशति। ‘चतुर्विधाः’ इति पदेन प्राचीनायाः चतुरङ्गसेनायाः सूचना — रथाः, गजाः, अश्वाः, पादाताः च। हिन्दीभाष्यम् अपि ‘रथी, घुड़सवार, हाथीसवार और पैदल’ इति व्याचष्टे। ‘बहिरन्तश्च मन्दिरे’ इति नगरस्य प्राकारात् बहिः अन्तः च उभयत्र रक्षकाः स्थापिताः इति भावः।

Rāvaṇa, conqueror in battle, looked over the whole assembly and then turned to Prahasta, commander of the army. "Commander, you should instruct the warriors of the four arms, trained in their skills, to stand guard over the city." Prahasta, disciplined and eager to carry out the king's command, posted the whole army in its places outside and inside the palace, and when he had stationed it all for the city's protection he sat down before the king and said: "The army of your mighty self has been posted outside and within. Now, with an untroubled mind, do quickly whatever you intend." Hearing the words of Prahasta, who sought the good of the kingdom, Rāvaṇa, who sought his own pleasure, spoke among his friends. Before the council begins, Rāvaṇa makes sure of the city's defence, knowing the enemy stands on the far shore of the sea. The four arms are the old fourfold army of chariots, elephants, horsemen and foot-soldiers, and the guards are set both inside and outside the walls. Prahasta is called disciplined, ready to obey. But the word used of Rāvaṇa, "seeking his own pleasure", deserves particular attention: he wants not the good of the kingdom but his own enjoyment, and this is the root of all his misfortune. Prahasta seeks the kingdom's good, Rāvaṇa his own pleasure; the poet draws the contrast with a light touch, and Kumbhakarṇa will soon point to the same fault.

२सभासदां प्रशंसा, कुम्भकर्णस्य प्रबोधः च

७प्रियाप्रिये सुखे दुःखे लाभालाभे हिताहिते।
धर्मकामार्थकृच्छ्रेषु यूयमर्हथ वेदितुम्॥

८सर्वकृत्यानि युष्माभिः समारब्धानि सर्वदा।
मन्त्रकर्मनियुक्तानि न जातु विफलानि मे॥

९ससोमग्रहनक्षत्रैर्मरुद्भिरिव वासवः।
भवद्भिरहमत्यर्थं वृतः श्रियमवाप्नुयाम्॥

१०अहं तु खलु सर्वान्वः समर्थयितुमुद्यतः।
कुम्भकर्णस्य तु स्वप्नान्नेममर्थमचोदयम्॥

११अयं हि सुप्तः षण्मासान्कुम्भकर्णो महाबलः।
सर्वशस्त्रभृतां मुख्यः स इदानीं समुत्थितः॥

‘सभासदः, प्रियाप्रिये, सुखदुःखे, लाभालाभे, हिताहिते, धर्मकामार्थकृच्छ्रेषु च यूयं वेदितुम् अर्हथ। युष्माभिः मन्त्रकर्मणि नियुक्तानि यानि कृत्यानि सर्वदा समारब्धानि, तानि मे कदापि विफलानि न अभवन्। यथा ससोमग्रहनक्षत्रैः मरुद्भिः वृतः वासवः स्वर्गश्रियं भुङ्क्ते, तथा भवद्भिः वृतः अहम् अपि अत्यर्थं श्रियम् अवाप्नुयाम्। अहं सर्वान् वः एतं विषयं समर्थयितुम् उद्यतः आसम्, किन्तु कुम्भकर्णस्य स्वप्नात् एनम् अर्थं न अचोदयम्। अयं सर्वशस्त्रभृतां मुख्यः महाबलः कुम्भकर्णः षण्मासान् सुप्तः, स इदानीं समुत्थितः।’ अत्र रावणः सभासदः प्रशंसया अनुकूलयति, ततः एव स्वस्य विषयं प्रस्तौति — कुशलस्य वक्तुः एषः क्रमः। कुम्भकर्णस्य निद्रा मन्त्रणस्य विलम्बस्य कारणत्वेन उक्ता; हिन्दीभाष्यम् अपि ‘उस समय कुम्भकर्ण सोये हुए थे, इसलिये मैंने इसकी चर्चा नहीं चलायी’ इति व्याचष्टे। अनेन सः सूचयति यत् कुम्भकर्णस्य बलं विना सः निर्णयं न करोति। ‘सर्वशस्त्रभृतां मुख्यः’ इति विशेषणं कुम्भकर्णस्य सैन्यमहत्त्वं दर्शयति। ‘मरुद्भिः इव वासवः’ इति उपमया रावणः आत्मानम् इन्द्रेण सभासदः देवैः च उपमिमीते। सभासदां गुणानां गणना अपि सूक्ष्मा — प्रियम् अप्रियं च, सुखं दुःखं च, लाभः अलाभः च, हितम् अहितं च इति द्वन्द्वानि; एतेषु निर्णयः विवेकिनां लक्षणम्।

"Members of this assembly, you know how to judge what is pleasant and unpleasant, joy and sorrow, gain and loss, good and ill, and every difficulty touching dharma, pleasure and wealth. Whatever you have undertaken at any time, when charged with counsel and action, has never failed me. Surrounded by you, as Vāsava is surrounded by the Maruts with the moon, the planets and the stars, may I win fortune in full measure. I have long been ready to have you all approve this matter, but I did not raise it because Kumbhakarṇa was asleep. This mighty Kumbhakarṇa, foremost of all who bear arms, has slept for six months and has only now risen." Rāvaṇa first wins the assembly over with praise and only then brings up his business, the method of a skilled speaker. Kumbhakarṇa's sleep is given as the reason the council was delayed, suggesting that Rāvaṇa will make no decision without that great warrior's strength. In likening himself to Indra and his courtiers to the gods he flatters them all. And the qualities he praises are subtle ones: judging between pairs of opposites, pleasant and unpleasant, joy and sorrow, gain and loss, good and ill, is the mark of wise men.

३सीतायाम् आसक्तेः निवेदनं, संवत्सरस्य अवधिः, चिन्ता च

१२इयं च दण्डकारण्याद्रामस्य महिषी प्रिया।
रक्षोभिश्चरितोद्देशादानीता जनकात्मजा॥

१३सा मे न शय्यामारोढुमिच्छत्यलसगामिनी।
त्रिषु लोकेषु चान्या मे न सीतासदृशी तथा॥

१४तनुमध्या पृथुश्रोणी शरदिन्दुनिभानना।
हेमबिम्बनिभा सौम्या मायेव मयनिर्मिता॥

१५सुलोहिततलौ श्लक्ष्णौ चरणौ सुप्रतिष्ठितौ।
दृष्ट्वा ताम्रनखौ तस्या दीप्यते मे शरीरजः॥

१६हुताग्नेरर्चिसंकाशामेनां सौरीमिव प्रभाम्।
उन्नसं विमलं वल्गु वदनं चारुलोचनम्॥

१७पश्यंस्तदवशस्तस्याः कामस्य वशमेयिवान्।
क्रोधहर्षसमानेन दुर्वर्णकरणेन च॥

१८शोकसंतापनित्येन कामेन कलुषीकृतः।
सा तु संवत्सरं कालं मामयाचत भामिनी॥

१९प्रतीक्षमाणा भर्तारं राममायतलोचना।
तन्मया चारुनेत्रायाः प्रतिज्ञातं वचः शुभम्॥

२०श्रान्तोऽहं सततं कामाद्यातो हय इवाध्वनि।
कथं सागरमक्षोभ्यं तरिष्यन्ति वनौकसः॥

२१बहुसत्त्वझषाकीर्णं तौ वा दशरथात्मजौ।
अथवा कपिनैकेन कृतं नः कदनं महत्॥

२२दुर्ज्ञेयाः कार्यगतयो ब्रूत यस्य यथामति।
मानुषान्नो भयं नास्ति तथापि तु विमृश्यताम्॥

‘इयं रामस्य प्रिया महिषी जनकात्मजा राक्षसैः चरितात् दण्डकारण्यप्रदेशात् मया आनीता। सा अलसगामिनी मम शय्याम् आरोढुं न इच्छति; त्रिषु लोकेषु सीतासदृशी अन्या स्त्री मम न दृश्यते। सा तनुमध्या पृथुश्रोणी शरदिन्दुनिभानना, हेमबिम्बनिभा सौम्या, मयेन निर्मिता माया इव। तस्याः सुलोहिततलौ श्लक्ष्णौ सुप्रतिष्ठितौ ताम्रनखौ चरणौ दृष्ट्वा मम शरीरजः कामः दीप्यते। हुताग्नेः अर्चिः इव, सूर्यस्य प्रभा इव एनां, तस्याः उन्नसं विमलं वल्गु चारुलोचनं वदनं च पश्यन् अहम् अवशः कामस्य वशम् एयिवान्। क्रोधे हर्षे च समानेन, दुर्वर्णकरणेन, शोकसन्तापयोः अपि नित्यं स्थितेन कामेन अहं कलुषीकृतः। सा भामिनी भर्तारं रामं प्रतीक्षमाणा संवत्सरं कालं माम् अयाचत, मया च तस्याः चारुनेत्रायाः शुभं वचः प्रतिज्ञातम्। मार्गे श्रान्तः हयः इव अहं कामात् सततं श्रान्तः। वनौकसः, दशरथात्मजौ वा बहुसत्त्वझषाकीर्णम् अक्षोभ्यं सागरं कथं तरिष्यन्ति? अथवा एकेन एव कपिना अस्माकं महत् कदनं कृतम्। कार्यगतयः दुर्ज्ञेयाः; यस्य यथामति, सः तथा ब्रूत। मानुषात् नः भयं नास्ति, तथापि विमृश्यताम्।’ अत्र रावणः सभायां स्वस्य कामं निर्लज्जं प्रकटयति। अस्मिन् प्रसङ्गे पादटिप्पण्यां हिन्दीभाष्यकारः वदति — सीतया संवत्सरस्य अवधिः कदापि न याचितः, रावणेन एव स्वयं दत्तः (अरण्यकाण्डे ५६.२४–२५); अत्र सः सभासदां पुरतः मिथ्या औदार्यं दर्शयति। वाक्यस्य अन्ते तस्य द्वैधं स्फुटम् — एकतः ‘मानुषात् भयं नास्ति’, अपरतः हनूमतः कदनस्य स्मरणम्। रावणस्य भाषायां कामस्य विविधाः अवस्थाः गण्यन्ते — दर्शनेन दीप्तिः, अवशता, कलुषता, श्रान्तिः च। ‘मायेव मयनिर्मिता’ इति सीतायाः सौन्दर्यम् अलौकिकम् इति सूच्यते। ‘श्रान्तो हय इवाध्वनि’ इति उपमा तस्य दीर्घकालिकं मानसं क्लेशं व्यनक्ति। अस्य भागस्य रचना अपि विचारणीया — रावणः प्रथमं सीतायाः हरणं वदति, ततः तस्याः सौन्दर्यस्य दीर्घं वर्णनं करोति, ततः स्वस्य कामपीडां, ततः संवत्सरस्य प्रतिज्ञां, अन्ते एव शत्रोः आगमनस्य चिन्ताम्। एवं सभायाः मुख्यः विषयः — रामस्य आक्रमणम् — तस्य भाषणे अन्तिमं स्थानं लभते; तस्य मनसि राज्यस्य रक्षा न, सीतायाः प्राप्तिः एव प्रधाना। सप्तदशे अष्टादशे च श्लोके कामस्य विशेषणानि — क्रोधहर्षयोः समानः, दुर्वर्णकरणः, शोकसन्तापनित्यः — कामः सर्वासु अवस्थासु तिष्ठति, वर्णं नाशयति, नित्यं तापयति इति। विंशे श्लोके ‘कथं सागरम् अक्षोभ्यं तरिष्यन्ति’ इति प्रश्नः, एकविंशे ‘अथवा कपिना एकेन कृतं कदनम्’ इति प्रतिप्रश्नः — एवं तस्य मनसि आशा भयं च परस्परं युध्यतः। द्वाविंशे ‘ब्रूत यस्य यथामति’ इति — रावणः सर्वेषां मतं पृच्छति, किन्तु अग्रिमे श्लोकद्वये स्वनिर्णयं पूर्वम् एव प्रकटयति।

"I carried off Janaka's daughter, Rāma's beloved queen, from the Daṇḍaka forest where the rākṣasas roam. But she, with her languid gait, will not come to my bed, and in the three worlds I see no other woman like Sītā. Slender-waisted, broad-hipped, her face like the autumn moon, gentle, like a golden statue, she is like a magic image made by Maya. When I see her feet, smooth and shapely, their soles deep red and their nails copper-coloured, the desire in my body blazes up. When I look at her, bright as the flame of a sacrificial fire or the light of the sun, and at her face with its fine nose, spotless, lovely, with beautiful eyes, I lose all self-command and fall into the power of desire, a desire that is the same in anger and in joy, that spoils my colour and never leaves me in grief and torment; it has defiled me. That spirited lady, waiting for her husband Rāma, asked me for a year's time, and I promised the lovely-eyed woman what she asked. I am worn out by desire without respite, like a horse on a long road. But how will the forest-dwellers, or those two sons of Daśaratha, cross the unshakeable sea, teeming with creatures and fish? And yet a single monkey did great slaughter among us. The course of events is hard to know; speak, each of you, as you think. We have nothing to fear from a man; still, let it be considered." Here Rāvaṇa shamelessly lays bare his lust before the assembly. In truth Sītā never asked for a year's grace; Rāvaṇa himself set that term, in the Araṇya Kāṇḍa, and here he puts on a false show of generosity before his courtiers. At the end his double mind is plain: on the one hand "nothing to fear from a man", on the other the memory of Hanumān's havoc. His words run through the stages of desire: it blazes up at the sight of her, robs him of self-command, defiles him and wears him out. "A magic image made by Maya" suggests her beauty is not of this world, and the tired horse on a long road conveys his long mental torment. Desire, he says, stays with him in every state, drains his colour and burns him always. The order of his speech is revealing: first the abduction of Sītā, then a long description of her beauty, then his torment of desire, then the promise of a year, and only at the very end his worry about the enemy's approach. So the real business of the council, Rāma's attack, comes last in his speech; what matters most to him is not the kingdom's safety but winning Sītā. His question how they will cross the sea is answered by his own counter-thought that one monkey wrought such slaughter, and hope and fear fight each other in his mind. He asks everyone's opinion, "speak as you think", yet in the very next verses he announces his own decision in advance.

४पूर्वविजयस्य स्मरणं, सम्मतेः याचना च

२३तदा देवासुरे युद्धे युष्माभिः सहितोऽजयम्।
ते मे भवन्तश्च तथा सुग्रीवप्रमुखान्हरीन्॥

२४परे पारे समुद्रस्य पुरस्कृत्य नृपात्मजौ।
सीतायाः पदवीं प्राप्य सम्प्राप्तौ वरुणालयम्॥

२५अदेया च यथा सीता वध्यौ दशरथात्मजौ।
भवद्भिर्मन्त्र्यतां मन्त्रः सुनीतं चाभिधीयताम्॥

२६नहि शक्तिं प्रपश्यामि जगत्यन्यस्य कस्यचित्।
सागरं वानरैस्तीर्त्वा निश्चयेन जयो मम॥

‘पुरा देवासुरे युद्धे युष्माभिः सहितः अहम् अजयम्। ते एव भवन्तः अद्य अपि मम सहायाः। तौ नृपात्मजौ सीतायाः पदवीं प्राप्य सुग्रीवप्रमुखान् हरीन् पुरस्कृत्य समुद्रस्य परे पारे वरुणालयं सम्प्राप्तौ। यथा सीता अदेया भवेत्, दशरथात्मजौ च वध्यौ भवेताम्, तथा भवद्भिः मन्त्रः मन्त्र्यताम्, सुनीतं च अभिधीयताम्। वानरैः सह सागरं तीर्त्वा मां जेतुं जगति अन्यस्य कस्यचित् शक्तिं न प्रपश्यामि; निश्चयेन जयः मम एव।’ अत्र रावणस्य मन्त्रणम् अपि पूर्वनिश्चितम् — सीता न देया, रामलक्ष्मणौ वध्यौ इति; सभासदः केवलं तस्य उपायं वक्तुम् आहूताः। अतः इयं मन्त्रणा यथार्था मन्त्रणा न, अपि तु स्वनिर्णयस्य समर्थनस्य याचना। देवासुरयुद्धस्य स्मरणेन सः सभासदाम् उत्साहं वर्धयितुम् इच्छति। ‘वरुणालयं सम्प्राप्तौ’ इति शत्रोः सामीप्यं स्वीकरोति, ‘निश्चयेन जयो मम’ इति च आत्मविश्वासं प्रदर्शयति — भयस्य आत्मश्लाघायाः च एषः सम्मिश्रः भावः। चतुर्विंशे श्लोके ‘सीतायाः पदवीं प्राप्य’ इति पदेन रावणः अङ्गीकरोति यत् शत्रवः सीतायाः स्थानं ज्ञातवन्तः।

"In the war of the gods and asuras long ago, I conquered with your help, and you are the same men now. Those two princes have found Sītā's trail and, with Sugrīva and the monkeys before them, have reached the far shore of the sea, the home of Varuṇa. Sītā is not to be given back, and the sons of Daśaratha are to be killed: consult together how this can be done, and tell me a sound plan. I see no one else in the world with the power to cross the sea with monkeys and defeat me; victory will certainly be mine." So even Rāvaṇa's council is decided beforehand: Sītā is not to be returned and Rāma and Lakṣmaṇa must die, and the courtiers are summoned only to say how. It is not real counsel but a request that they endorse his own decision. By recalling the war of the gods and asuras he hopes to fire their spirits. He admits that the enemy is near, on the shore of the sea, and that they have found where Sītā is, yet proclaims "victory will certainly be mine": fear and boasting are mixed together.

५कुम्भकर्णस्य उपालम्भः — कालातिक्रमस्य दोषः

२७तस्य कामपरीतस्य निशम्य परिदेवितम्।
कुम्भकर्णः प्रचुक्रोध वचनं चेदमब्रवीत्॥

२८यदा तु रामस्य सलक्ष्मणस्य प्रसह्य सीता खलु सा इहाहृता।
सकृत्समीक्ष्यैव सुनिश्चितं तदा भजेत चित्तं यमुनेव यामुनम्॥

२९सर्वमेतन्महाराज कृतमप्रतिमं तव।
विधीयेत सहास्माभिरादावेवास्य कर्मणः॥

३०न्यायेन राजकार्याणि यः करोति दशानन।
न स संतप्यते पश्चान्निश्चितार्थमतिर्नृपः॥

३१अनुपायेन कर्माणि विपरीतानि यानि च।
क्रियमाणानि दुष्यन्ति हवींष्यप्रयतेष्विव॥

३२यः पश्चात्पूर्वकार्याणि कर्माण्यभिचिकीर्षति।
पूर्वं चापरकार्याणि स न वेद नयानयौ॥

३३चपलस्य तु कृत्येषु प्रसमीक्ष्याधिकं बलम्।
छिद्रमन्ये प्रपद्यन्ते क्रौञ्चस्य खमिव द्विजाः॥

कामपरीतस्य तस्य परिदेवितं निशम्य कुम्भकर्णः प्रचुक्रोध, इदं वचनं च अब्रवीत् — ‘यदा त्वया सलक्ष्मणस्य रामस्य सीता प्रसह्य इह आहृता, तदा एव सकृत् समीक्ष्य सुनिश्चितं कर्तव्यम् आसीत्; यथा यमुना भूमौ अवतरितुम् उद्यता यामुनं कुण्डं पूरयित्वा पश्चात् तत् पुनः न पूरयति, तथा तव चित्तम् अपि तदा एव अस्माभिः सह निश्चयं भजेत। महाराज, एतत् सर्वं तव कृतम् अप्रतिमम्; अस्य कर्मणः आदौ एव अस्माभिः सह विधीयेत। यः राजा न्यायेन राजकार्याणि करोति, निश्चितार्थमतिः सः पश्चात् न सन्तप्यते। अनुपायेन क्रियमाणानि विपरीतानि कर्माणि अप्रयतेषु हुतानि हवींषि इव दुष्यन्ति। यः पूर्वकार्याणि पश्चात्, अपरकार्याणि पूर्वं कर्तुम् इच्छति, सः नयानयौ न वेद। कृत्येषु चपलस्य राज्ञः अधिकं बलं समीक्ष्य अपि शत्रवः तस्य छिद्रं प्रपद्यन्ते, यथा द्विजाः क्रौञ्चपर्वतस्य छिद्रम्।’ क्रौञ्चस्य छिद्रं कुमारकार्तिकेयेन शक्त्या कृतम् इति पादटिप्पण्यां महाभारतस्य (शल्यपर्व ४६) उल्लेखः। अष्टाविंशः श्लोकः वंशस्थवृत्ते। कुम्भकर्णस्य मुख्यः आक्षेपः — मन्त्रणस्य कालः अतीतः। कार्यं कृत्वा पश्चात् मन्त्रणं निष्फलम्; ‘यः पश्चात् पूर्वकार्याणि’ इति श्लोके राजनीतेः मूलसूत्रम् उक्तम्। ‘यमुनेव यामुनम्’ इति उपमा हिन्दीभाष्ये विस्तरेण व्याख्याता — यमुना पृथिव्यां अवतरितुम् उद्यता यमुनोत्रीपर्वतस्य कुण्डविशेषं स्वजलेन पूरितवती, पश्चात् तस्याः वेगे शान्ते सा तं पुनः न पूरयति; तथा विचारस्य कालः अपि एकवारम् एव आगच्छति। न्याय-अनुपाय-विपरीतकार्याणां त्रैविध्यं कुम्भकर्णः क्रमेण निरूपयति।

When he heard the lament of that king consumed by desire, Kumbhakarṇa grew angry and said: "When you carried off Sītā here by force from Rāma and Lakṣmaṇa, that was the moment to weigh the matter once and settle it firmly, as the Yamunā fills her basin only once. All this you have done, great king, is unfitting; it should have been settled with us at the very start of the undertaking. The king who conducts the affairs of state by right method, Ten-faced one, and holds to what has been decided, has no regrets afterwards. Deeds done by wrong means and against the rules are spoiled in the doing, like oblations offered by the impure. He who wants to do later what should be done first, and first what should be done later, knows neither sound policy nor unsound. When enemies see that even a greater power is fickle in its undertakings, they find its weak spot, as birds found the gap in the Krauñca mountain." Kumbhakarṇa's chief reproach is that the time for counsel is past: to take counsel after the deed is done is useless, and his words about doing first things last state a basic rule of statecraft. The image of the Yamunā means this: as the river prepared to descend to earth, she filled a certain basin on the mountain of her source with her waters, and once her rush had subsided she never filled it again; so too the time for deliberation comes only once. The gap in the Krauñca mountain was made by Kārttikeya's spear, and birds fly through it. Kumbhakarṇa sets out in turn the deed done by right method, the deed done by wrong means, and the deed done against the rules.

६कुम्भकर्णस्य प्रतिज्ञा — शत्रुवधः

३४त्वयेदं महदारब्धं कार्यमप्रतिचिन्तितम्।
दिष्ट्या त्वां नावधीद्रामो विषमिश्रमिवामिषम्॥

३५तस्मात्त्वया समारब्धं कर्म ह्यप्रतिमं परैः।
अहं समीकरिष्यामि हत्वा शत्रूंस्तवानघ॥

३६अहमुत्सादयिष्यामि शत्रूंस्तव निशाचर।
यदि शक्रविवस्वन्तौ यदि पावकमारुतौ।
तावहं योधयिष्यामि कुबेरवरुणावपि॥

३७गिरिमात्रशरीरस्य महापरिघयोधिनः।
नर्दतस्तीक्ष्णदंष्ट्रस्य बिभीयाद्वै पुरंदरः॥

३८पुनर्मां स द्वितीयेन शरेण निहनिष्यति।
ततोऽहं तस्य पास्यामि रुधिरं काममाश्वस॥

३९वधेन वै दाशरथेः सुखावहं जयं तवाहर्तुमहं यतिष्ये।
हत्वा च रामं सह लक्ष्मणेन खादामि सर्वान्हरियूथमुख्यान्॥

४०रमस्व कामं पिब चाग्र्यवारुणीं कुरुष्व कार्याणि हितानि विज्वरः।
मया तु रामे गमिते यमक्षयं चिराय सीता वशगा भविष्यति॥

‘त्वया इदं महत् कार्यम् अप्रतिचिन्तितम् आरब्धम्; दिष्ट्या विषमिश्रम् आमिषम् इव रामः त्वां न अवधीत्। तस्मात् अनघ, त्वया परैः अप्रतिमं यत् कर्म समारब्धं, तत् अहं तव शत्रून् हत्वा समीकरिष्यामि। निशाचर, यदि शक्रविवस्वन्तौ, यदि पावकमारुतौ, कुबेरवरुणौ अपि स्युः, तान् अपि योधयिष्यामि, तव शत्रून् उत्सादयिष्यामि। गिरिमात्रशरीरस्य महापरिघयोधिनः तीक्ष्णदंष्ट्रस्य मम नर्दतः पुरन्दरः अपि बिभीयात्। रामः मां द्वितीयेन शरेण पुनः यावत् निहनिष्यति, ततः पूर्वम् एव अहं तस्य रुधिरं पास्यामि; कामम् आश्वसिहि। दाशरथेः वधेन तव सुखावहं जयम् आहर्तुं यतिष्ये; लक्ष्मणेन सह रामं हत्वा सर्वान् हरियूथमुख्यान् खादामि। त्वं कामं रमस्व, अग्र्यवारुणीं पिब, विज्वरः हितानि कार्याणि कुरुष्व; मया रामे यमक्षयं गमिते सीता चिराय तव वशगा भविष्यति।’ कुम्भकर्णस्य चरित्रे द्वैधं दृश्यते — सः रावणस्य दोषं स्पष्टं वदति, तथापि भ्रातृस्नेहात् तस्य पक्षे युद्धाय सिद्धः। षट्त्रिंशः श्लोकः त्रिभिः अर्धैः, ३९–४० वंशस्थवृत्ते निबद्धौ। २९–४० इत्येषां बहवः अर्धाः समीक्षितसंस्करणे ६.०५१ इति सर्गे — कुम्भकर्णप्रबोधप्रसङ्गे — दृश्यन्ते। ‘विषमिश्रम् आमिषम् इव’ इति उपमा — यथा विषमिश्रितं भोजनं खादकस्य प्राणान् हरति, तथा अविचारितम् एतत् कर्म रावणस्य नाशाय भवेत्। कुम्भकर्णस्य आत्मश्लाघा — इन्द्रः अपि भीयात्, द्वितीयः शरः न आगमिष्यति — तस्य अपारं बलं विश्वासं च सूचयति। अन्तिमौ वंशस्थश्लोकौ रावणस्य कामपूर्तेः आश्वासनेन समाप्येते; उपालम्भः आरभ्य आश्वासने सर्गः समाप्यते। पञ्चत्रिंशे ‘समीकरिष्यामि’ इति पदं ध्येयम् — विषमं कार्यं समं करिष्यामि, तव दोषं मम बलेन शोधयिष्यामि इति। कुम्भकर्णः रावणं निन्दति अपि, त्यजति न; एषः एव तस्य भ्रातृधर्मः।

"You began this great undertaking without thinking it through. It is your good luck that Rāma did not kill you, as poisoned meat kills the one who eats it. So, sinless one, I will set right this deed you have begun against your enemies, unmatched as it is, by killing your foes. Night-rover, even if they were Śakra and Vivasvat, Fire and Wind, even Kubera and Varuṇa, I would fight them and destroy your enemies. When I, huge as a mountain, fighting with my great iron bar, roar with my sharp teeth, even Purandara would take fright. Before Rāma can strike me with a second arrow, I shall drink his blood; rest assured of it. I will strive to win you a happy victory by killing Daśaratha's son, and when I have killed Rāma and Lakṣmaṇa I will eat up all the leaders of the monkey hosts. Enjoy yourself as you please, drink the finest wine, see to your affairs free of care; once I have sent Rāma to Yama's realm, Sītā will be yours for a long time to come." Kumbhakarṇa's character is double: he states Rāvaṇa's fault plainly, yet out of love for his brother he is ready to fight on his side. As poisoned food takes the life of the eater, so this thoughtless deed could have destroyed Rāvaṇa. His boasts, that even Indra would fear him and that Rāma would never get to loose a second arrow, show his boundless strength and confidence. "I will set it right" means he will make the crooked deed straight and wash away his brother's fault with his own strength. The sarga begins with reproach and ends with reassurance, the promise that Rāvaṇa's desire will be fulfilled. Kumbhakarṇa blames Rāvaṇa but does not abandon him, and that is his duty as a brother.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे द्वादशः सर्गः॥ १२॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

३५ पदानि
समितिंजयः १२.१ युद्धे विजयी
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समितिं जयति इति — उपपदतत्पुरुषः (अलुक्)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
वाहिनीपतिम् १२.१ सेनापतिम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
वाहिन्याः पतिः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
कृतविद्याः १२.२ शिक्षिताः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
कृता विद्या यैः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
व्यादेष्टुम् १२.२ आज्ञापयितुम्
सन्धिः
वि + आ → व्या — यण्सन्धिः
समासः
समासः नास्ति — ‘वि’, ‘आ’ उपसर्गौ, ‘दिश्’ धातोः तुमुन्
विभक्तिः
अव्ययम् (तुमुन्नन्तम्)
प्रणीतात्मा १२.३ संयतमनाः
सन्धिः
प्रणीत + आत्मा → प्रणीतात्मा — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
प्रणीतः आत्मा येन — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
नगरगुप्तये १२.४ नगरस्य रक्षणाय
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
नगरस्य गुप्तिः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
चतुर्थी, एकवचनम्
अविमनाः १२.५ प्रसन्नचित्तः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
न विमनाः — नञ्तत्पुरुषः (‘विमनस्’ शब्दः)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
सुखेप्सुः १२.६ सुखस्य अभिलाषी
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
सुखम् ईप्सति इति — उपपदतत्पुरुषः (‘ईप्सु’ सन्नन्तात् उप्रत्ययः)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
धर्मकामार्थकृच्छ्रेषु १२.७ धर्मकामार्थविषयेषु सङ्कटेषु
सन्धिः
काम + अर्थ → कामार्थ — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
धर्मः च कामः च अर्थः च — द्वन्द्वः; तेषां कृच्छ्राणि — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
सप्तमी, बहुवचनम्
मन्त्रकर्मनियुक्तानि १२.८ मन्त्रणे कर्मणि च प्रयुक्तानि
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
मन्त्रः च कर्म च — द्वन्द्वः; तयोः नियुक्तानि — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
अवाप्नुयाम् १२.९ प्राप्नुयाम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘अव’ उपसर्गः, ‘आप्’ धातुः
विभक्तिः
क्रियापदम् — विधिलिङ्, उत्तमपुरुषः, एकवचनम्
समर्थयितुम् १२.१० अनुमोदयितुम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘सम्’ उपसर्गः, ‘अर्थ’ धातोः णिजन्तात् तुमुन्
विभक्तिः
अव्ययम् (तुमुन्नन्तम्)
चरितोद्देश १२.१२ राक्षसैः सेवितात् प्रदेशात्
सन्धिः
चरित + उद्देश → चरितोद्देश — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ); पदान्ते ‘उद्देशात् + आनीता → उद्देशादानीता’ इति जश्त्वम्
समासः
रक्षोभिः चरितः उद्देशः — तृतीयातत्पुरुषगर्भः कर्मधारयः
विभक्तिः
‘चरितोद्देशात्’ — पञ्चमी, एकवचनम्
अलसगामिनी १२.१३ मन्दगमना
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
अलसं गच्छति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
शरदिन्दुनिभानना १२.१४ शारदचन्द्रसदृशमुखी
सन्धिः
शरत् + इन्दु → शरदिन्दु — जश्त्वसन्धिः; निभ + आनना → निभानना — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
शरदः इन्दुः — षष्ठीतत्पुरुषः; तेन निभम् आननं यस्याः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
सुप्रतिष्ठितौ १२.१५ सुगठितौ
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
सुष्ठु प्रतिष्ठितौ — प्रादितत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, द्विवचनम्
शरीरजः १२.१५ कामः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
शरीरे जायते इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
हुताग्नेरर्चिसंकाशाम् १२.१६ हुतस्य अग्नेः ज्वाला इव दीप्ताम्
सन्धिः
हुत + अग्नेः → हुताग्नेः — सवर्णदीर्घसन्धिः; अग्नेः + अर्चि → अग्नेरर्चि — विसर्गस्य रेफः
समासः
अर्चिषा संकाशा — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
‘संकाशाम्’ — द्वितीया, एकवचनम्
दुर्वर्णकरणेन १२.१७ मुखस्य कान्तिं हरता
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
दुष्टः वर्णः — प्रादितत्पुरुषः; तस्य करणम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम् (‘कामेन’ इत्यस्य विशेषणम्)
कलुषीकृतः १२.१८ मलिनीकृतः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
अकलुषः कलुषः कृतः — च्विप्रत्ययः (अभूततद्भावे)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
प्रतीक्षमाणा १२.१९ प्रतीक्षां कुर्वती
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘प्रति’ उपसर्गः, ‘ईक्ष्’ धातोः शानच्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
बहुसत्त्वझषाकीर्णम् १२.२१ नानाजलजन्तुभिः मत्स्यैः च व्याप्तम्
सन्धिः
झष + आकीर्णम् → झषाकीर्णम् — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
बहूनि सत्त्वानि झषाः च — द्वन्द्वः; तैः आकीर्णम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘सागरम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
दुर्ज्ञेयाः १२.२२ ज्ञातुं कठिनाः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
दुःखेन ज्ञेयाः — प्रादितत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
सहितोऽजयम् १२.२३ सहायैः युक्तः अहं जितवान्
सन्धिः
सहितः + अजयम् → सहितोऽजयम् — विसर्गस्य उत्वं गुणः पूर्वरूपं च
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘सहितः’ प्रथमा एकवचनम्; ‘अजयम्’ लङ् उत्तमपुरुषः एकवचनम्
वरुणालयम् १२.२४ समुद्रम्
सन्धिः
वरुण + आलयम् → वरुणालयम् — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
वरुणस्य आलयः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
मन्त्र्यताम् १२.२५ विचार्यताम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘मन्त्र्’ धातुः
विभक्तिः
क्रियापदम् — लोट्, कर्मणि, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
परिदेवितम् १२.२७ विलापम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘परि’ उपसर्गः, ‘दिव्’ धातोः क्तप्रत्ययः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
इहाहृता १२.२८ अत्र आनीता
सन्धिः
इह + आहृता → इहाहृता — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
समासः नास्ति — ‘आ’ उपसर्गः, ‘हृ’ धातोः क्तप्रत्ययः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
हवींष्यप्रयतेष्विव १२.३१ अशुचिभिः कृतानि हवींषि इव
सन्धिः
हवींषि + अप्रयतेषु → हवींष्यप्रयतेषु — यण्सन्धिः; अप्रयतेषु + इव → अप्रयतेष्विव — यण्सन्धिः
समासः
न प्रयताः — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः
‘हवींषि’ प्रथमा बहुवचनम्; ‘अप्रयतेषु’ सप्तमी बहुवचनम्
नयानयौ १२.३२ नीतिम् अनीतिं च
सन्धिः
नय + अनयौ → नयानयौ — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
नयः च अनयः च — इतरेतरद्वन्द्वः
विभक्तिः
द्वितीया, द्विवचनम्
अप्रतिचिन्तितम् १२.३४ पूर्वं न विचारितम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
न प्रतिचिन्तितम् — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
शत्रूंस्तवानघ १२.३५ हे निष्पाप, तव शत्रून्
सन्धिः
शत्रून् + तव → शत्रूंस्तव — नकारस्य सकारागमः (रुत्वम्); तव + अनघ → तवानघ — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
‘अनघ’ — न अघं यस्य, बहुव्रीहिः
विभक्तिः
‘शत्रून्’ द्वितीया बहुवचनम्; ‘अनघ’ सम्बोधनम्
बिभीयाद् १२.३७ भयं प्राप्नुयात्
सन्धिः
‘बिभीयात् + वै → बिभीयाद्वै’ इति जश्त्वसन्धिः (त् → द्); मुद्रणे ‘बिभीयाद् वै’
समासः
समासः नास्ति — ‘भी’ धातुः (जुहोत्यादिः)
विभक्तिः
क्रियापदम् — ‘बिभीयात्’, विधिलिङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
आश्वस १२.३८ निश्चिन्तः भव
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘आ’ उपसर्गः, ‘श्वस्’ धातुः
विभक्तिः
क्रियापदम् — लोट्, मध्यमपुरुषः, एकवचनम्
अग्र्यवारुणीम् १२.४० उत्तमां सुराम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
अग्र्या वारुणी — कर्मधारयः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्