रावणस्य सभाप्रवेशः

कामपीडितस्य रावणस्य कृशता, महारथेन सभां प्रति प्रयाणं, राक्षसानाम् आह्वानं, सभायाः वर्णनं, विभीषणस्य आगमनं च

मैथिलीकाममोहितः सुहृद्भिः अनादृतः रावणः कृशः अभवत्; युद्धस्य कालः अतीतः इति जानन् अपि सः मन्त्रिभिः सुहृद्भिः च सह मन्त्रणं प्राप्तकालम् अमन्यत। ततः हेमजालविततं विनीताश्वं महारथम् आरुह्य सः सभां प्रति प्रययौ। असिचर्मधराः योधाः, रथैः गजैः अश्वैः च अनुगच्छन्तः राक्षसाः, तूर्यशङ्खानां तुमुलः शब्दः, पाण्डुरम् आतपत्रं, स्फटिकदण्डे चामरव्यजने च — एवं महता वैभवेन सः विश्वकर्मणा निर्मितां पिशाचशतैः रक्षितां सभां प्रविश्य वैदूर्यमयं परमासनं भेजे। ततः सः दूतान् आदिशत् — ‘सर्वान् राक्षसान् शीघ्रम् आनयत, शत्रुभिः सह महत् कार्यम् उपस्थितम्।’ दूतैः प्रेरिताः राक्षसाः रथैः गजैः अश्वैः पद्भिः च सभाम् आगत्य राज्ञः पादौ वन्दित्वा यथार्हम् उपाविशन्। मन्त्रिणः अमात्याः शूराः च समीयुः। अन्ते विभीषणः अपि रथेन आगत्य अग्रजं ववन्दे। निःशब्दायां सुगन्धितायां सभायां सर्वे भर्तुः आननं ददृशुः; वसूनां मध्ये वज्रहस्तः इव रावणः अशोभत।

१रावणस्य कृशता, मन्त्रणस्य निश्चयः च

१स बभूव कृशो राजा मैथिलीकाममोहितः।
असन्मानाच्च सुहृदां पापः पापेन कर्मणा॥

२अतीव कामसम्पन्नो वैदेहीमनुचिन्तयन्।
अतीतसमये काले तस्मिन्वै युधि रावणः।
अमात्यैश्च सुहृद्भिश्च प्राप्तकालममन्यत॥

सर्गस्य आरम्भे कविः रावणस्य मनःस्थितिं दर्शयति। सः राजा मैथिलीकामेन मोहितः आसीत्; तस्य हितैषिणः सुहृदः विभीषणादयः तस्य कर्म निन्दन्तः तं न अमानयन्; सीताहरणरूपेण पापेन कर्मणा सः पापः इति ख्यातः। एतैः कारणैः सः कृशः अभवत्। अतीव कामसम्पन्नः सः वैदेहीम् एव पुनः पुनः अचिन्तयत्; युद्धस्य उचितः कालः अतीतः, तथापि तस्मिन् काले सः अमात्यैः सुहृद्भिः च सह मन्त्रणं प्राप्तकालम् इति अमन्यत। द्वितीयः श्लोकः त्रिभिः अर्धैः निबद्धः।

The sarga opens by showing Rāvaṇa's state of mind. The king was bewitched by desire for Maithilī. His well-wishers, Vibhīṣaṇa and the others, condemned what he had done and no longer paid him honour, and the sinful deed of carrying off Sītā had branded him a sinner. For all these reasons he had grown lean. Utterly possessed by desire, he brooded on Vaidehī over and over; and though the right time for war had passed, he now judged that the moment had come to take counsel with his ministers and friends.

२महारथेन सभां प्रति प्रयाणं, राजमार्गे वैभवः च

३स हेमजालविततं मणिविद्रुमभूषितम्।
उपगम्य विनीताश्वमारुरोह महारथम्॥

४तमास्थाय रथश्रेष्ठं महामेघसमस्वनम्।
प्रययौ रक्षसां श्रेष्ठो दशग्रीवः सभां प्रति॥

५असिचर्मधरा योधाः सर्वायुधधरास्ततः।
राक्षसा राक्षसेन्द्रस्य पुरस्तात्सम्प्रतस्थिरे॥

६नानाविकृतवेषाश्च नानाभूषणभूषिताः।
पार्श्वतः पृष्ठतश्चैनं परिवार्य ययुस्तदा॥

७रथैश्चातिरथाः शीघ्रं मत्तैश्च वरवारणैः।
अनूत्पेतुर्दशग्रीवमाक्रीडद्भिश्च वाजिभिः॥

८गदापरिघहस्ताश्च शक्तितोमरपाणयः।
परश्वधधराश्चान्ये तथान्ये शूलपाणयः।
ततस्तूर्यसहस्राणां संजज्ञे निःस्वनो महान्॥

९तुमुलः शङ्खशब्दश्च सभां गच्छति रावणे।
स नेमिघोषेण महान्सहसाभिनिनादयन्॥

१०राजमार्गं श्रिया जुष्टं प्रतिपेदे महारथः।
विमलं चातपत्रं च प्रगृहीतमशोभत॥

११पाण्डुरं राक्षसेन्द्रस्य पूर्णस्ताराधिपो यथा।
हेममञ्जरिगर्भे च शुद्धस्फटिकविग्रहे॥

१२चामरव्यजने तस्य रेजतुः सव्यदक्षिणे।
ते कृताञ्जलयः सर्वे रथस्थं पृथिवीस्थिताः॥

१३राक्षसा राक्षसश्रेष्ठं शिरोभिस्तं ववन्दिरे।
राक्षसैः स्तूयमानः सञ्जयाशीर्भिररिंदमः॥

ततः रावणः सुवर्णजालेन आच्छादितं मणिविद्रुमभूषितं विनीताश्वैः युक्तं महारथम् आरुरोह। महामेघस्य इव गम्भीरं स्वनं कुर्वन्तं तं रथश्रेष्ठम् आस्थाय रक्षसां श्रेष्ठः दशग्रीवः सभां प्रति प्रययौ। तस्य पुरस्तात् असिचर्मधराः सर्वायुधधराः योधाः प्रस्थिताः; नानाविकृतवेषाः नानाभूषणभूषिताः राक्षसाः पार्श्वतः पृष्ठतः च तं परिवार्य ययुः। अतिरथाः रथैः, अन्ये मत्तैः वरवारणैः, अन्ये आक्रीडद्भिः वाजिभिः शीघ्रं तम् अनूत्पेतुः। केचित् गदापरिघहस्ताः, केचित् शक्तितोमरपाणयः, अन्ये परश्वधधराः, अन्ये शूलपाणयः आसन्; अष्टमः श्लोकः अपि त्रिभिः अर्धैः निबद्धः। ततः तूर्यसहस्राणां महान् निःस्वनः, शङ्खानां च तुमुलः शब्दः सञ्जज्ञे। सः महारथः नेमिघोषेण दिशः अभिनादयन् श्रिया जुष्टं राजमार्गं प्रतिपेदे। राक्षसेन्द्रस्य उपरि धृतं विमलं पाण्डुरम् आतपत्रं पूर्णः चन्द्रः इव अशोभत। हेममञ्जरीगर्भे शुद्धस्फटिकदण्डे चामरव्यजने तस्य सव्यदक्षिणे रेजतुः। मार्गे पृथिवीस्थिताः सर्वे राक्षसाः कृताञ्जलयः रथस्थं राक्षसश्रेष्ठं शिरोभिः ववन्दिरे, जयाशीर्भिः च तम् अस्तुवन्। एतत् सर्वं वैभववर्णनं रावणस्य ऐश्वर्यं, तस्य प्रजानां भयमिश्रां भक्तिं च सूचयति; किन्तु प्रथमश्लोके उक्ता कृशता अस्य बाह्यस्य वैभवस्य अन्तः गूढा चिन्ता इति पाठकः न विस्मरेत्। अत्र विशेषतः ध्येयम् — प्रयाणस्य वर्णनं क्रमेण वर्धते। प्रथमं रथः वर्ण्यते — तस्य सुवर्णजालं, मणयः, विद्रुमाणि, विनीताः अश्वाः, मेघगर्जितसदृशः घोषः च। ततः अग्रतः गच्छन्तः पदातयः योधाः, पार्श्वयोः पृष्ठतः च विकृतवेषाः अनुचराः, ततः रथिनः गजारूढाः अश्वारूढाः च। तदनन्तरं तेषाम् आयुधानि गण्यन्ते — गदाः, परिघाः, शक्तयः, तोमराः, परश्वधाः, शूलानि च। अन्ते वाद्यानां शब्दः, छत्रचामराणि राजचिह्नानि, प्रजानां प्रणामः स्तुतिः च। एवं कविः एकैकं अङ्गं योजयन् राजयात्रायाः सम्पूर्णं चित्रं रचयति। ‘अतिरथाः’ इति शब्देन महारथेभ्यः अपि श्रेष्ठाः योद्धारः सूच्यन्ते। ‘तुमुलः शङ्खशब्दः’ इति युद्धस्य पूर्वसूचना इव। ‘पूर्णः ताराधिपः यथा’ इति उपमा छत्रस्य श्वेतत्वं वर्तुलत्वं च युगपत् दर्शयति। ‘रथस्थं पृथिवीस्थिताः’ इति विरोधेन राज्ञः प्रजानां च अन्तरं स्फुटीभवति — सः उपरि, ते अधः। अस्मिन् भागे श्लोकानां वाक्यविभागः अपि ध्यातव्यः — नवमात् आरभ्य प्रायः प्रत्येकं वाक्यं श्लोकस्य उत्तरार्धे आरभ्य अग्रिमस्य पूर्वार्धे समाप्यते। यथा ‘राजमार्गं श्रिया जुष्टं प्रतिपेदे महारथः’ इति नवमस्य वाक्यस्य शेषः दशमे श्लोके, ‘विमलं चातपत्रं च’ इति नूतनं वाक्यं तत्रैव आरभ्य एकादशे समाप्यते। एतेन प्रयाणस्य अविच्छिन्नः प्रवाहः शैल्या अपि अनुभूयते, पाठकः च रथेन सह अविरतं गच्छति इव। हिन्दीभाष्यम् अपि ‘॥ ९½ ॥’, ‘॥ १०½ ॥’ इति अर्धाङ्कैः एतम् एव विभागं दर्शयति।

So Rāvaṇa mounted a great chariot spread with a net of gold, adorned with gems and coral and yoked to well-trained horses, and, standing on that finest of chariots, which rumbled like a great cloud, the ten-headed chief of the rākṣasas set out for the assembly hall. Warriors bearing swords and shields and every kind of weapon marched ahead of him, and rākṣasas in all manner of grotesque guises and decked with all kinds of ornaments surrounded him at his sides and behind. Great chariot-warriors in their chariots, others on rutting elephants and others on prancing horses came swiftly after him, some with maces and iron bars, some with spears and lances, others with axes and pikes. Then rose the loud din of thousands of trumpets and the tumultuous blare of conches, and the great chariot, filling the quarters with the roar of its wheels, came out onto the royal highway, rich in splendour. A spotless white parasol held over the lord of the rākṣasas shone like the full moon, and on his left and right gleamed whisks and fans with golden sprays set in handles of pure crystal. All the rākṣasas standing on the ground joined their palms and bowed their heads to the best of rākṣasas in his chariot, and praised him with blessings and cries of victory. All this splendour speaks of Rāvaṇa's power and of his subjects' devotion mixed with fear, but the reader should not forget the leanness mentioned at the start, the hidden anxiety beneath the outward show. The description grows step by step: first the chariot, with its golden net, gems, coral, well-trained horses and its roar like thunder; then the foot-soldiers ahead, the grotesque attendants at his sides and behind, and the riders in chariots and on elephants and horses; then their weapons, maces, bars, spears, lances, axes and pikes; and at last the music, the royal parasol and whisks, and the people's bows and praises. So the poet adds one part after another until the whole royal procession stands complete. The "great chariot-warriors" are fighters greater even than the ordinary great warriors, and the tumult of conches is like a foretaste of war. Comparing the parasol to the full moon shows both its whiteness and its roundness, and "in his chariot" against "standing on the ground" sets the king high above and his people below. The verses themselves run on from one into the next, most sentences beginning in the second half of one verse and ending in the first half of the next, so that even the style carries the unbroken flow of the procession and the reader seems to ride along with the chariot.

३सभायाः वर्णनं, राक्षसानाम् आह्वानं च

१४आससाद महातेजाः सभां विरचितां तदा।
सुवर्णरजतास्तीर्णां विशुद्धस्फटिकान्तराम्॥

१५विराजमानो वपुषा रुक्मपट्टोत्तरच्छदाम्।
तां पिशाचशतैः षड्भिरभिगुप्तां सदाप्रभाम्॥

१६प्रविवेश महातेजाः सुकृतां विश्वकर्मणा।
तस्यां तु वैदूर्यमयं प्रियकाजिनसंवृतम्॥

१७महत्सोपाश्रयं भेजे रावणः परमासनम्।
ततः शशासेश्वरवद्दूताँल्लघुपराक्रमान्॥

१८समानयत मे क्षिप्रमिहैतान्राक्षसानिति।
कृत्यमस्ति महज्जाने कर्तव्यमिति शत्रुभिः॥

१९राक्षसास्तद्वचः श्रुत्वा लङ्कायां परिचक्रमुः।
अनुगेहमवस्थाय विहारशयनेषु च।
उद्यानेषु च रक्षांसि चोदयन्तो ह्यभीतवत्॥

ततः महातेजाः अरिंदमः रावणः विरचितां सभाम् आससाद। सा सभा सुवर्णरजताभ्याम् आस्तीर्णा, विशुद्धस्फटिकैः अन्तरे शोभिता, रुक्मपट्टैः उत्तरच्छदैः अलंकृता आसीत्। षड्भिः पिशाचशतैः सदा रक्षिता सा सदाप्रभा विश्वकर्मणा सुकृता। तां प्रविश्य वपुषा विराजमानः रावणः प्रियकमृगस्य अजिनेन संवृतं वैदूर्यमयं सोपाश्रयं महत् परमासनं भेजे। ततः सः ईश्वरवत् लघुपराक्रमान् दूतान् शशास — ‘यान् राक्षसान् अहं जानामि, तान् सर्वान् इह क्षिप्रं समानयत; शत्रुभिः सह कर्तव्यं महत् कृत्यम् उपस्थितम्।’ तस्य वचनं श्रुत्वा राक्षसाः लङ्कायां परिचक्रमुः। ते अनुगेहं, विहारेषु, शयनेषु, उद्यानेषु च स्थित्वा निर्भयाः इव रक्षांसि चोदयन्तः सभां प्रति प्रेरयामासुः; एकोनविंशः श्लोकः त्रिभिः अर्धैः निबद्धः। ‘महज्जाने’ इति पदेन रावणः स्वयं कार्यस्य गौरवं स्वीकरोति। सभायाः वर्णने सुवर्णं, रजतं, स्फटिकं, वैदूर्यं च इति चत्वारि बहुमूल्यानि द्रव्याणि उक्तानि; एतेन लङ्कायाः समृद्धिः सूच्यते। विश्वकर्मणा निर्मिता इति तस्याः दिव्यत्वम्। षट्शतैः पिशाचैः रक्षिता इति — राज्ञः सभा अपि सुरक्षिता, यतः शत्रुः समीपे। ‘ईश्वरवत्’ इति पदं रावणस्य स्वामित्वं दर्शयति — सः आज्ञापयति, अन्ये पालयन्ति। दूताः अपि ‘अभीतवत्’ प्रत्येकं गृहं प्रविश्य राक्षसान् प्रेरयन्ति — राजाज्ञा सर्वत्र अप्रतिहता इति भावः। ‘रुक्मपट्टोत्तरच्छदाम्’ इति पदं हिन्दीभाष्ये ‘सोनेके कामवाले रेशमी वस्त्रोंकी चादरें’ इति व्याख्यातम्।

Then Rāvaṇa, splendid tamer of foes, reached the assembly hall that had been made ready. Its floor was laid with gold and silver and inlaid with pure crystal, its coverings bordered with gold; it was ever bright, finely made by Viśvakarman, and six hundred piśācas guarded it always. Radiant in his person, Rāvaṇa entered it and took his place on a great throne of beryl, covered with the skin of the priyaka deer and fitted with a bolster. Then, like a sovereign, he commanded his swift messengers: "Bring here quickly all the rākṣasas I know of. I am well aware that a great task lies before us which must be done against the enemy." At his words the messengers went all round Laṅkā; going from house to house, into pleasure-grounds, bedchambers and gardens, they fearlessly roused the rākṣasas and sent them to the hall. In saying "I am well aware", Rāvaṇa himself admits how serious the matter is. Gold, silver, crystal and beryl, four precious materials, speak of Laṅkā's wealth, and the hall made by Viśvakarman is a work of the gods. Its guard of six hundred piśācas shows that even the king's hall was well defended, for the enemy was near. "Like a sovereign" shows Rāvaṇa's mastery: he commands and others obey. And the messengers entering every house without fear show that the king's command ran unchecked everywhere.

४राक्षसानां सभायां समागमः

२०ते रथान्तचरा एके दृप्तानेके दृढान्हयान्।
नागानेकेऽधिरुरुहुर्जग्मुश्चैके पदातयः॥

२१सा पुरी परमाकीर्णा रथकुञ्जरवाजिभिः।
सम्पतद्भिर्विरुरुचे गरुत्मद्भिरिवाम्बरम्॥

२२ते वाहनान्यवस्थाय यानानि विविधानि च।
सभां पद्भिः प्रविविशुः सिंहा गिरिगुहामिव॥

२३राज्ञः पादौ गृहीत्वा तु राज्ञा ते प्रतिपूजिताः।
पीठेष्वन्ये बृसीष्वन्ये भूमौ केचिदुपाविशन्॥

२४ते समेत्य सभायां वै राक्षसा राजशासनात्।
यथार्हमुपतस्थुस्ते रावणं राक्षसाधिपम्॥

२५मन्त्रिणश्च यथामुख्या निश्चितार्थेषु पण्डिताः।
अमात्याश्च गुणोपेताः सर्वज्ञा बुद्धिदर्शनाः॥

२६समीयुस्तत्र शतशः शूराश्च बहवस्तथा।
सभायां हेमवर्णायां सर्वार्थस्य सुखाय वै॥

आहूताः ते राक्षसाः केचित् रथान् आरुह्य, अन्ये दृप्तान् दृढान् हयान्, अन्ये नागान् अधिरुरुहुः, केचित् पदातयः एव जग्मुः। रथकुञ्जरवाजिभिः परमाकीर्णा सा पुरी सम्पतद्भिः गरुत्मद्भिः आकीर्णम् अम्बरम् इव विरुरुचे। ते विविधानि वाहनानि यानानि च बहिः अवस्थाप्य पद्भिः एव सभां प्रविविशुः, यथा सिंहाः गिरिगुहां प्रविशन्ति। राज्ञः पादौ गृहीत्वा राज्ञा च प्रतिपूजिताः ते केचित् पीठेषु, अन्ये कुशमयीषु बृसीषु, केचित् भूमौ एव उपाविशन्। राजशासनात् सभायां समेताः ते राक्षसाः यथार्हं राक्षसाधिपं रावणम् उपतस्थुः। निश्चितार्थेषु पण्डिताः यथामुख्याः मन्त्रिणः, गुणोपेताः सर्वज्ञाः बुद्धिदर्शनाः अमात्याः, बहवः शूराः च शतशः तत्र हेमवर्णायां सभायां सर्वार्थस्य सुखाय समीयुः। अत्र सभायाः क्रमः दृश्यते — मन्त्रिणः, अमात्याः, ततः योधाः; सर्वे स्वस्य स्थानम् अनुसृत्य उपविष्टाः। हिन्दीभाष्यम् अपि ‘यथायोग्य आसनोंपर’ इति एतम् एव क्रमं सूचयति। ते सर्वे राक्षसाः सभायाः द्वारि एव स्वानि वाहनानि त्यक्त्वा पद्भ्यां प्रविविशुः — एषः राजसभायाः शिष्टाचारः। ‘सिंहाः गिरिगुहाम् इव’ इति उपमया तेषां शौर्यं, सभायाः गाम्भीर्यं च युगपत् वर्ण्यते। ‘गरुत्मद्भिः इव अम्बरम्’ इति अन्या उपमा — यथा आकाशः गरुडैः व्याप्तः भवति, तथा पुरी वाहनैः व्याप्ता। राज्ञः पादग्रहणं, राज्ञा प्रतिपूजनं च परस्परस्य सम्बन्धं दर्शयति। उपवेशनस्य त्रयः प्रकाराः — पीठानि, बृस्यः, भूमिः — पदानुसारं निर्दिष्टाः। ‘सर्वार्थस्य सुखाय’ इति सभायाः प्रयोजनम् उक्तम् — सर्वेषां कार्याणां सुखेन सिद्धिः। मन्त्रिणां विशेषणं ‘निश्चितार्थेषु पण्डिताः’ — ये कार्यस्य निश्चये कुशलाः; अमात्यानां ‘बुद्धिदर्शनाः’ — ये बुद्ध्या दूरं पश्यन्ति।

Summoned, the rākṣasas came, some mounted on chariots, some on proud, sturdy horses, some on elephants, and some on foot, and the city, crowded with rushing chariots, elephants and horses, shone like the sky filled with eagles. Leaving their mounts and carriages outside, they entered the hall on foot, like lions entering a mountain cave. They clasped the king's feet and were honoured by him in return, and then sat down, some on seats, some on mats of kuśa grass and some on the bare ground. Gathered at the king's command, the rākṣasas waited on Rāvaṇa, lord of the rākṣasas, each in his proper place. Ministers in order of rank, skilled in settling affairs, counsellors full of good qualities, all-knowing and far-sighted, and many heroes besides assembled there by the hundred in that golden hall, for the success of every undertaking. The order of the court shows here: ministers, counsellors and then warriors, each sitting in his own rank. Leaving their mounts at the door and entering on foot is the etiquette of a royal court. The lions entering a cave show both the rākṣasas' courage and the gravity of the hall, and the sky filled with eagles pictures the city filled with their mounts. Clasping the king's feet and being honoured by him shows the bond between them. The three kinds of seat, chairs, mats and bare ground, are assigned according to rank. The purpose of the assembly is "the success of every undertaking". The ministers are "skilled in settling affairs", good at bringing a matter to a decision, and the counsellors "far-sighted", seeing far ahead with their understanding.

५विभीषणस्य आगमनं, सभायाः शोभा च

२७ततो महात्मा विपुलं सुयुग्यं रथं वरं हेमविचित्रिताङ्गम्।
शुभं समास्थाय ययौ यशस्वी विभीषणः संसदमग्रजस्य॥

२८स पूर्वजायावरजः शशंस नामाथ पश्चाच्चरणौ ववन्दे।
शुकः प्रहस्तश्च तथैव तेभ्यो ददौ यथार्हं पृथगासनानि॥

२९सुवर्णनानामणिभूषणानां सुवाससां संसदि राक्षसानाम्।
तेषां परार्ध्यागुरुचन्दनानां स्रजां च गन्धाः प्रववुः समन्तात्॥

३०न चुक्रुशुर्नानृतमाह कश्चित्सभासदो नापि जजल्पुरुच्चैः।
संसिद्धार्थाः सर्व एवोग्रवीर्या भर्तुः सर्वे ददृशुश्चाननं ते॥

३१स रावणः शस्त्रभृतां मनस्विनां महाबलानां समितौ मनस्वी।
तस्यां सभायां प्रभया चकाशे मध्ये वसूनामिव वज्रहस्तः॥

ततः यशस्वी महात्मा विभीषणः सुयुग्यं हेमविचित्रिताङ्गं शुभं वरं रथम् आस्थाय अग्रजस्य संसदं ययौ। सः अवरजः पूर्वजाय स्वं नाम शशंस, पश्चात् तस्य चरणौ ववन्दे; तथैव शुकः प्रहस्तः च अकुरुताम्, रावणः च तेभ्यः यथार्हं पृथक् आसनानि ददौ। सुवर्णनानामणिभूषणानां सुवाससां राक्षसानां तस्यां संसदि परार्ध्यानाम् अगुरुचन्दनानां स्रजां च गन्धाः समन्तात् प्रववुः। सभासदः न चुक्रुशुः, न कश्चित् अनृतम् आह, न उच्चैः जजल्पुः; सर्वे संसिद्धार्थाः उग्रवीर्याः भर्तुः आननम् एव ददृशुः। मनस्विनां शस्त्रभृतां महाबलानां तस्यां समितौ मनस्वी रावणः स्वप्रभया वसूनां मध्ये वज्रहस्तः इन्द्रः इव चकाशे। अन्तिमाः पञ्च श्लोकाः उपजातिवृत्ते निबद्धाः। विभीषणः अन्तिमः आगच्छति, किन्तु तस्य आगमनं पृथक् वर्ण्यते — एतेन अग्रिमेषु सर्गेषु तस्य महत्त्वं सूच्यते। सः अग्रजस्य नाम न गृह्णाति, स्वनाम एव निवेदयति, ततः चरणौ वन्दते — एषः अनुजस्य विनयः। सभायाः निःशब्दता तस्याः अनुशासनं रावणस्य प्रभावं च दर्शयति; ‘भर्तुः आननं ददृशुः’ इति सर्वे तस्य आज्ञां प्रतीक्षन्ते। अन्तिमा उपमा — वसूनां मध्ये इन्द्रः — रावणस्य गौरवस्य पराकाष्ठा; किन्तु पाठकः जानाति यत् अयं वैभवः शीघ्रं नश्यति।

Then the great-souled and illustrious Vibhīṣaṇa mounted a fine, well-horsed chariot, its body adorned with gold, and went to his elder brother's assembly. The younger brother announced his name to the elder and then bowed at his feet; Śuka and Prahasta did the same, and Rāvaṇa gave each of them a separate seat as befitted him. Through that assembly of rākṣasas, finely dressed and wearing gold and jewels of every kind, the scent of costly aloe-wood, sandal and garlands spread all round. No one shouted, no one spoke a falsehood, no one talked loudly; all of them, fierce in valour and accomplished in their aims, gazed at their master's face. In that gathering of mighty, spirited, armed warriors, high-spirited Rāvaṇa shone with his own radiance like Indra, wielder of the thunderbolt, amid the Vasus. Vibhīṣaṇa comes last, but his arrival is described on its own, a sign of how much he will matter in the sargas to come. He announces his own name and then bows at his brother's feet, the humility of a younger brother. The silence of the hall shows its discipline and Rāvaṇa's authority; everyone watches his face, waiting for his command. The final image, Indra among the Vasus, is the height of Rāvaṇa's glory, but the reader knows that this splendour will soon be gone.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे एकादशः सर्गः॥ ११॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

३३ पदानि

मैथिलीकाममोहितः ११.१ सीतायाः कामेन मूढचित्तः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: मैथिल्याः कामः — षष्ठीतत्पुरुषः; तेन मोहितः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

असन्मान ११.१ अनादरात्, सत्कारस्य अभावात्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति; पदान्ते ‘असन्मानात् + च → असन्मानाच्च’ इति श्चुत्वसन्धिः
समासः: न सन्मानः — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः: ‘असन्मानात्’ — पञ्चमी, एकवचनम् (हेतौ)

अतीतसमये ११.२ यस्मिन् युद्धस्य उचितः समयः गतः तस्मिन्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: अतीतः समयः यस्मिन् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: सप्तमी, एकवचनम् (‘काले’ इत्यस्य विशेषणम्)

प्राप्तकालम् ११.२ समयोचितम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: प्राप्तः कालः यस्य तत् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

हेमजालविततम् ११.३ सुवर्णजालेन आच्छादितम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: हेम्नः जालम् — षष्ठीतत्पुरुषः; तेन विततम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (‘महारथम्’ इत्यस्य विशेषणम्)

विनीताश्वम् ११.३ सुशिक्षितैः अश्वैः युक्तम्

सन्धिः: विनीत + अश्वम् → विनीताश्वम् — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: विनीताः अश्वाः यस्मिन् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

महामेघसमस्वनम् ११.४ महामेघस्य इव गम्भीरघोषम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: महामेघेन समः स्वनः यस्य — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

सम्प्रतस्थिरे ११.५ प्रस्थिताः, प्रचलिताः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘सम्’, ‘प्र’ इति उपसर्गौ, ‘स्था’ धातुः
विभक्तिः: क्रियापदम् — लिट्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम् (आत्मनेपदम्)

अनूत्पेतुः ११.७ पृष्ठतः वेगेन अनुगताः

सन्धिः: अनु + उत्पेतुः → अनूत्पेतुः — सवर्णदीर्घसन्धिः (उ + उ = ऊ)
समासः: समासः नास्ति — ‘अनु’, ‘उत्’ उपसर्गौ, ‘पत्’ धातुः
विभक्तिः: क्रियापदम् — लिट्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्

परश्वधधराः ११.८ कुठारधारिणः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: परश्वधान् धरन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्

नेमिघोषेण ११.९ चक्रपरिधेः ध्वनिना

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: नेमेः घोषः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: तृतीया, एकवचनम्

आतपत्रम् ११.१० छत्रम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: आतपात् त्रायते इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

ताराधिपः ११.११ चन्द्रः

सन्धिः: तारा + अधिपः → ताराधिपः — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: ताराणाम् अधिपः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

शुद्धस्फटिकविग्रहे ११.११ निर्मलस्फटिकमयदण्डे

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: शुद्धः स्फटिकः — कर्मधारयः; सः विग्रहः ययोः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, द्विवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘चामरव्यजने’ इत्यस्य विशेषणम्)

सव्यदक्षिणे ११.१२ वामे दक्षिणे च पार्श्वे

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: सव्यं च दक्षिणं च — समाहारद्वन्द्वः
विभक्तिः: सप्तमी, एकवचनम् (क्रियाविशेषणवत्)

ववन्दिरे ११.१३ प्रणेमुः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘वन्द्’ धातुः
विभक्तिः: क्रियापदम् — लिट्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम् (आत्मनेपदम्)

विशुद्धस्फटिकान्तराम् ११.१४ मध्ये निर्मलस्फटिकैः खचिताम्

सन्धिः: स्फटिक + अन्तराम् → स्फटिकान्तराम् — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: विशुद्धैः स्फटिकैः अन्तरं यस्याः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (‘सभाम्’ इत्यस्य विशेषणम्)

रुक्मपट्टोत्तरच्छदाम् ११.१५ सुवर्णपट्टिकायुक्तैः आस्तरणैः शोभिताम्

सन्धिः: पट्ट + उत्तरच्छदाम् → पट्टोत्तरच्छदाम् — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः: रुक्मपट्टाः उत्तरच्छदाः यस्याः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

अभिगुप्ताम् ११.१५ सर्वतः रक्षिताम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘अभि’ उपसर्गः, ‘गुप्’ धातोः क्तप्रत्ययः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्

प्रियकाजिनसंवृतम् ११.१६ प्रियकमृगचर्मणा आच्छादितम्

सन्धिः: प्रियक + अजिन → प्रियकाजिन — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: प्रियकस्य अजिनम् — षष्ठीतत्पुरुषः; तेन संवृतम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (‘परमासनम्’ इत्यस्य विशेषणम्)

सोपाश्रयम् ११.१७ उपधानसहितम्

सन्धिः: स + उपाश्रयम् → सोपाश्रयम् — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः: उपाश्रयेण सह वर्तते इति — बहुव्रीहिः (सहार्थे)
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

लघुपराक्रमान् ११.१७ शीघ्रगामिनः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: लघुः पराक्रमः येषां — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: द्वितीया, बहुवचनम्

अनुगेहम् ११.१९ प्रतिगृहम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: गेहं गेहम् अनु — अव्ययीभावः (वीप्सायाम्)
विभक्तिः: अव्ययम्

ह्यभीतवत् ११.१९ निर्भयाः इव

सन्धिः: हि + अभीतवत् → ह्यभीतवत् — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
समासः: न भीतः — नञ्तत्पुरुषः; ‘वत्’ प्रत्ययः
विभक्तिः: अव्ययम्

अधिरुरुहुः ११.२० आरूढवन्तः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति; पूर्वपदेन ‘नागानेके + अधिरुरुहुः’ इति पूर्वरूपसन्धिः (ऽ)
समासः: समासः नास्ति — ‘अधि’ उपसर्गः, ‘रुह्’ धातुः
विभक्तिः: क्रियापदम् — लिट्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्

गरुत्मद्भिः ११.२१ गरुडैः, पक्षिभिः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘गरुत्’ शब्दात् मतुप्
विभक्तिः: तृतीया, बहुवचनम्

बृसी ११.२३ कुशादिमयेषु आसनेषु

सन्धिः: पदान्ते ‘बृसीषु + अन्ये → बृसीष्वन्ये’ इति यण्सन्धिः
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: ‘बृसीषु’ — सप्तमी, बहुवचनम् (‘बृसी’ शब्दः, स्त्रीलिङ्गम्)

बुद्धिदर्शनाः ११.२५ बुद्ध्या कार्यं पश्यन्तः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: बुद्ध्या दर्शनं येषां — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्

सुयुग्यम् ११.२७ उत्तमैः वाहनैः युक्तम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: शोभनाः युग्याः यस्य — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (‘रथम्’ इत्यस्य विशेषणम्)

अवरजः ११.२८ अनुजः (विभीषणः); ‘पूर्वजाय’ — अग्रजाय रावणाय

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति; ‘पूर्वजाय + अवरजः → पूर्वजायावरजः’ इति बाह्यः सवर्णदीर्घसन्धिः — पदद्वयं मुद्रणे एकत्र लिखितम्
समासः: अवरे जातः — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

परार्ध्यागुरुचन्दनानाम् ११.२९ बहुमूल्यैः अगुरुचन्दनैः युक्तानाम्

सन्धिः: परार्ध्य + अगुरु → परार्ध्यागुरु — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: अगुरूणि च चन्दनानि च — द्वन्द्वः; परार्ध्यानि अगुरुचन्दनानि येषां — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: षष्ठी, बहुवचनम्

जजल्पुः ११.३० अभाषन्त

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘जल्प्’ धातुः
विभक्तिः: क्रियापदम् — लिट्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्

वज्रहस्तः ११.३१ इन्द्रः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: वज्रं हस्ते यस्य — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्