प्रत्युषसि
१०.१
प्रभाते
- सन्धिः
- प्रति + उषसि → प्रत्युषसि — यण्सन्धिः (इ + उ = य् + उ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘प्रत्युषस्’ शब्दः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम्
युद्धकाण्डम् — दशमः सर्गः
विभीषणस्य अपशकुननिवेदनम्
प्रातः रावणभवने प्रवेशः, भवनस्य वर्णनम्, सीतागमनात् प्रभृति अशुभनिमित्तानि, सीतायाः प्रत्यर्पणस्य प्रार्थना, रावणस्य अस्वीकारः
प्रातः धर्मार्थनिश्चयं प्राप्तः विभीषणः शैलशृङ्गम् इव उन्नतं, महामात्रैः रक्षितं, मत्तमातङ्गैः शङ्खतूर्यघोषैः प्रमदाजनैः च सम्बाधं भ्रातुः भवनं प्रविवेश। तत्र पुण्याहघोषान् वेदविदः विप्रान् च दृष्ट्वा, आसनस्थं रावणं ववन्दे, राजदृष्टिसम्पन्नम् आसनं च भेजे। मन्त्रिसंनिधौ एकान्ते सः अवदत् — ‘यदाप्रभृति वैदेही इह आगता, तदाप्रभृति अशुभानि निमित्तानि दृश्यन्ते — मन्त्रैः संधुक्षितः अपि अग्निः न वर्धते, अग्निशालासु सरीसृपाः, हव्येषु पिपीलिकाः, गवां पयांसि शुष्कानि, गजाः विमदाः, अश्वाः दीनाः, वायसाः गृध्राः शिवाः च अशिवं व्याहरन्ति। अतः प्रायश्चित्तम् इदम् — वैदेही राघवाय प्रदीयताम्। मन्त्रिणः सर्वे इदं वक्तुं निवृत्ताः; अहं तु यत् दृष्टं श्रुतं च तत् अवश्यं वदामि।’ तत् हितं वचः श्रुत्वा उपस्थितज्वरः रावणः अवदत् — ‘कुतश्चित् अपि भयं न पश्यामि; राघवः मैथिलीं न प्राप्स्यति; सहेन्द्रैः सुरैः अपि सहितः सः मम अग्रतः कथं स्थास्यति?’ इति उक्त्वा सः विभीषणं विसर्जयामास।
१प्रातः रावणभवने प्रवेशः
१ततः प्रत्युषसि प्राप्ते प्राप्तधर्मार्थनिश्चयः।
राक्षसाधिपतेर्वेश्म भीमकर्मा विभीषणः॥
२शैलाग्रचयसंकाशं शैलशृङ्गमिवोन्नतम्।
सुविभक्तमहाकक्षं महाजनपरिग्रहम्॥
३मतिमद्भिर्महामात्रैरनुरक्तैरधिष्ठितम्।
राक्षसैराप्तपर्याप्तैः सर्वतः परिरक्षितम्॥
४मत्तमातङ्गनिःश्वासैर्व्याकुलीकृतमारुतम्।
शङ्खघोषमहाघोषं तूर्यसम्बाधनादितम्॥
५प्रमदाजनसम्बाधं प्रजल्पितमहापथम्।
तप्तकाञ्चननिर्यूहं भूषणोत्तमभूषितम्॥
६गन्धर्वाणामिवावासमालयं मरुतामिव।
रत्नसंचयसम्बाधं भवनं भोगिनामिव॥
७तं महाभ्रमिवादित्यस्तेजोविस्तृतरश्मिवान्।
अग्रजस्यालयं वीरः प्रविवेश महाद्युतिः॥
८पुण्यान्पुण्याहघोषांश्च वेदविद्भिरुदाहृतान्।
शुश्राव सुमहातेजा भ्रातुर्विजयसंश्रितान्॥
९पूजितान्दधिपात्रैश्च सर्पिर्भिः सुमनोक्षतैः।
मन्त्रवेदविदो विप्रान्ददर्श स महाबलः॥
१०स पूज्यमानो रक्षोभिर्दीप्यमानं स्वतेजसा।
आसनस्थं महाबाहुर्ववन्दे धनदानुजम्॥
११स राजदृष्टिसम्पन्नमासनं हेमभूषितम्।
जगाम समुदाचारं प्रयुज्याचारकोविदः॥
ततः प्रत्युषसि प्राप्ते, प्राप्तधर्मार्थनिश्चयः भीमकर्मा विभीषणः राक्षसाधिपतेः वेश्म प्रविवेश। तत् भवनं शैलाग्रचयसंकाशं, शैलशृङ्गम् इव उन्नतं, सुविभक्तमहाकक्षं, महाजनपरिग्रहं, अनुरक्तैः मतिमद्भिः महामात्रैः अधिष्ठितं, आप्तैः पर्याप्तैः राक्षसैः सर्वतः परिरक्षितम्। तत्र मत्तमातङ्गनिःश्वासैः मारुतः व्याकुलीकृतः, शङ्खघोषैः महाघोषं, तूर्यसम्बाधनादितं, प्रमदाजनसम्बाधं, प्रजल्पितमहापथं, तप्तकाञ्चननिर्यूहं, भूषणोत्तमभूषितं च आसीत्। तत् गन्धर्वाणाम् आवासः इव, मरुताम् आलयः इव, रत्नसंचयसम्बाधं भोगिनां भवनम् इव च। तेजोविस्तृतरश्मिवान् आदित्यः महाभ्रम् इव, महाद्युतिः वीरः सः अग्रजस्य आलयं प्रविवेश। तत्र सुमहातेजाः सः भ्रातुः विजयसंश्रितान् वेदविद्भिः उदाहृतान् पुण्यान् पुण्याहघोषान् शुश्राव। दधिपात्रैः सर्पिर्भिः सुमनोक्षतैः पूजितान् मन्त्रवेदविदः विप्रान् सः महाबलः ददर्श। रक्षोभिः पूज्यमानः सः महाबाहुः स्वतेजसा दीप्यमानम् आसनस्थं धनदानुजं ववन्दे। आचारकोविदः सः समुदाचारं प्रयुज्य राजदृष्टिसम्पन्नं हेमभूषितम् आसनं जगाम। प्रथमाः सप्त श्लोकाः एकं दीर्घं वाक्यं रचयन्ति — भवनस्य वर्णनं प्रविवेश इति क्रियायां समाप्यते। ‘प्राप्तधर्मार्थनिश्चयः’ इति पदेन विभीषणस्य रात्रौ कृतः विचारः सूचितः — पूर्वसर्गे सभायां तस्य उपदेशः अनादृतः, अतः सः प्रातः एकान्ते पुनः गच्छति। भवनस्य वैभवं — गजाः, शङ्खाः, तूर्याणि, स्त्रियः, सुवर्णं, रत्नानि — रावणस्य समृद्धेः चिह्नम्, यत् तस्य हठात् नश्यति इति विभीषणस्य चिन्ता। वेदघोषाः पुण्याहवाचनं च सूचयन्ति यत् राक्षसाः अपि वैदिकान् संस्कारान् पालयन्ति — रावणः विद्वान् ब्राह्मणकुलोत्पन्नः। ‘भ्रातुर्विजयसंश्रितान्’ इति — ते घोषाः रावणस्य विजयाय एव; तथापि अग्रे विभीषणः तेषाम् एव कर्मणां विफलतां वदिष्यति। ‘राजदृष्टिसम्पन्नम् आसनम्’ इति राज्ञा दृष्ट्या अनुमोदितम् आसनम् — विभीषणः अनुमतिं विना न उपविशति। अत्र विभीषणस्य शिष्टता ध्येया — सः ‘विजयतां महाराजः’ इति मङ्गलवचनं प्रयुज्य उपविशति (हिन्दीभाष्यानुसारम्)। ‘धनदानुजम्’ इति रावणस्य परिचयः कुबेरस्य भ्राता इति — विभीषणः स्वयम् अपि तयोः भ्राता। ‘महाभ्रमिवादित्यः’ इति उपमा — यथा सूर्यः मेघं प्रविश्य अपि स्वप्रकाशं न त्यजति, तथा विभीषणः राक्षसानां भवनं प्रविश्य अपि स्वधर्मं न त्यजति। भवनस्य भोगमयं वातावरणं तस्य धर्मनिष्ठया विरुद्धम्।
When dawn came, Vibhīṣaṇa, terrible in deeds, who had come to a firm resolve about what was right and what was wise, went to the palace of the lord of the rākṣasas. It was like a mass of mountain peaks, towering like a summit, with great, well-laid-out courtyards thronged with eminent people, staffed by wise and devoted high officials and guarded on every side by trusted and capable rākṣasas. The air was stirred by the breath of rutting elephants; it rang with the great blare of conches and echoed with music; it was crowded with women, its avenues loud with talk, its turrets of refined gold, adorned with the finest ornaments. It was like a home of the gandharvas or a dwelling of the Maruts, and heaped with jewels like the mansion of the serpents. As the sun with its spreading rays enters a great cloud, so the heroic and splendid Vibhīṣaṇa entered his elder brother's house. There he heard auspicious chants of blessing, recited by men learned in the Vedas and calling down victory for his brother, and he saw brāhmaṇas versed in the Vedic mantras being honoured with pots of curd, ghee, flowers and unbroken grain. Honoured by the rākṣasas, the mighty-armed Vibhīṣaṇa bowed to Kubera's younger brother, who sat on his throne blazing with his own splendour, and, knowing the proper forms, he offered the customary courtesies and went to a gold-adorned seat to which the king directed him with a glance. The words "who had come to a firm resolve" hint at the thinking Vibhīṣaṇa had done in the night: his advice had been ignored in the assembly, so at dawn he goes again, to speak in private. The splendour of the palace, its elephants, conches, music, women, gold and jewels, is the sign of Rāvaṇa's prosperity, which Vibhīṣaṇa fears will be destroyed by his brother's obstinacy. The Vedic chants and blessings show that the rākṣasas too kept the Vedic rites, for Rāvaṇa was learned and born of a brāhmaṇa family. Those chants are for his brother's victory, yet Vibhīṣaṇa will soon speak of those very rites failing. The seat "directed by the king's glance" means Vibhīṣaṇa does not sit until he is invited, and his courtesy is plain. Rāvaṇa is called Kubera's younger brother, and Vibhīṣaṇa is brother to them both. The sun entering a great cloud is a telling image: as the sun keeps its light even inside a cloud, Vibhīṣaṇa keeps to his dharma even inside the rākṣasa's palace, whose atmosphere of pleasure is at odds with his righteousness.
२सीतागमनात् प्रभृति अशुभनिमित्तानि
१२स रावणं महात्मानं विजने मन्त्रिसंनिधौ।
उवाच हितमत्यर्थं वचनं हेतुनिश्चितम्॥
१३प्रसाद्य भ्रातरं ज्येष्ठं सान्त्वेनोपस्थितक्रमः।
देशकालार्थसंवादि दृष्टलोकपरावरः॥
१४यदाप्रभृति वैदेही सम्प्राप्तेह परंतप।
तदाप्रभृति दृश्यन्ते निमित्तान्यशुभानि नः॥
१५सस्फुलिङ्गः सधूमार्चिः सधूमकलुषोदयः।
मन्त्रसंधुक्षितोऽप्यग्निर्न सम्यगभिवर्धते॥
१६अग्निष्टेष्वग्निशालासु तथा ब्रह्मस्थलीषु च।
सरीसृपाणि दृश्यन्ते हव्येषु च पिपीलिकाः॥
१७गवां पयांसि स्कन्नानि विमदा वरकुञ्जराः।
दीनमश्वाः प्रहेषन्ते नवग्रासाभिनन्दिनः॥
१८खरोष्ट्राश्वतरा राजन्भिन्नरोमाः स्रवन्ति च।
न स्वभावेऽवतिष्ठन्ते विधानैरपि चिन्तिताः॥
१९वायसाः संघशः क्रूरा व्याहरन्ति समन्ततः।
समवेताश्च दृश्यन्ते विमानाग्रेषु संघशः॥
२०गृध्राश्च परिलीयन्ते पुरीमुपरि पिण्डिताः।
उपपन्नाश्च संध्ये द्वे व्याहरन्त्यशिवं शिवाः॥
२१क्रव्यादानां मृगाणां च पुरीद्वारेषु संघशः।
श्रूयन्ते विपुला घोषाः सविस्फूर्जितनिःस्वनाः॥
दृष्टलोकपरावरः सः ज्येष्ठं भ्रातरं सान्त्वेन प्रसाद्य, उपस्थितक्रमः, विजने मन्त्रिसंनिधौ महात्मानं रावणं देशकालार्थसंवादि हेतुनिश्चितम् अत्यर्थं हितं वचनम् उवाच — ‘परंतप, यदाप्रभृति वैदेही इह सम्प्राप्ता, तदाप्रभृति नः अशुभानि निमित्तानि दृश्यन्ते। मन्त्रैः संधुक्षितः अपि अग्निः सस्फुलिङ्गः, सधूमार्चिः, सधूमकलुषोदयः सन् सम्यक् न अभिवर्धते। अग्निष्टेषु, अग्निशालासु, ब्रह्मस्थलीषु च सरीसृपाणि दृश्यन्ते, हव्येषु च पिपीलिकाः। गवां पयांसि स्कन्नानि, वरकुञ्जराः विमदाः; अश्वाः नवग्रासाभिनन्दिनः अपि दीनं प्रहेषन्ते। राजन्, खराः उष्ट्राः अश्वतराः च भिन्नरोमाः स्रवन्ति; विधानैः चिन्तिताः अपि स्वभावे न अवतिष्ठन्ते। क्रूराः वायसाः संघशः समन्ततः व्याहरन्ति, विमानाग्रेषु च संघशः समवेताः दृश्यन्ते। गृध्राः पुरीम् उपरि पिण्डिताः परिलीयन्ते; संध्ये द्वे उपपन्नाः शिवाः अशिवं व्याहरन्ति। पुरीद्वारेषु संघशः क्रव्यादानां मृगाणां सविस्फूर्जितनिःस्वनाः विपुलाः घोषाः श्रूयन्ते।’ अत्र विभीषणः पूर्वं युक्तिभिः असफलः, अतः इदानीं दैवस्य प्रमाणानि दर्शयति — राक्षसाः शकुनेषु विश्वसन्ति, अतः अयम् उपायः अधिकं प्रभावी स्यात्। निमित्तानि त्रिषु क्षेत्रेषु — यज्ञे (अग्निः न वर्धते, सर्पाः पिपीलिकाः च), पशुषु (गावः, गजाः, अश्वाः, खराः), पक्षिषु मृगेषु च (काकाः, गृध्राः, शिवाः, क्रव्यादाः)। ‘यदाप्रभृति वैदेही’ इति कालस्य निर्देशः निमित्तानां कारणं स्पष्टं करोति — सीता एव अमङ्गलस्य मूलम्। लक्ष्मणेन चतुर्थसर्गे दृष्टानि शुभनिमित्तानि अत्र अशुभैः तुल्यन्ते — एकस्मिन् पक्षे वायुः अनुकूलः, अन्यस्मिन् अग्निः न वर्धते। ‘देशकालार्थसंवादि’ इति — तस्य वचनं देशेन कालेन प्रयोजनेन च सङ्गतम्। ‘सान्त्वेनोपस्थितक्रमः’ इति — सः क्रमेण, सान्त्वेन, विनयेन च वदति, न तु पूर्वसभायाम् इव सर्वेषां पुरतः। एतानि निमित्तानि प्राचीने शकुनशास्त्रे प्रसिद्धानि — होमाग्नेः मन्दता, पशूनां विकृतिः, क्रव्यादानां नगरसमीपे आगमनं च राष्ट्रस्य विनाशस्य सूचकानि। विभीषणः एतानि सर्वाणि स्वयं दृष्टानि इति वदति, अतः तानि कल्पितानि न।
Vibhīṣaṇa, who had seen the heights and depths of the world, first won his elder brother over with gentle words and then, in due order, in private with only the ministers present, spoke to the great-souled Rāvaṇa words that were wholly for his good, firmly grounded in reason and suited to the place, the time and the purpose. "Scorcher of foes, ever since Vaidehī came here we have been seeing evil omens. The sacred fire, though kindled with mantras, does not blaze up properly; it throws out sparks, its flame is smoky and it rises clouded with smoke. Snakes are seen in the hearths, in the fire-sanctuaries and in the places of Vedic study, and ants in the offerings. The cows' milk has dried up, the great elephants have lost their rut, and the horses neigh piteously even though they enjoy fresh fodder. Donkeys, camels and mules, O king, have their hair on end and shed tears, and even when treated by the rules they do not return to their normal state. Cruel crows caw in flocks all around and gather in flocks on the tops of the mansions. Vultures circle in masses over the city, and at both twilights jackals come near and howl their evil cries. At the city gates the great cries of packs of flesh-eating beasts are heard, with roars like crashing thunder." Having failed with reasoning before, Vibhīṣaṇa now shows the evidence of fate; the rākṣasas believe in omens, so this may move them more. The omens fall in three areas: the sacrifice, where the fire will not blaze and snakes and ants appear; the domestic animals, cows, elephants, horses and donkeys; and the birds and beasts, crows, vultures, jackals and flesh-eaters. "Ever since Vaidehī came here" makes the cause of the omens plain: Sītā is the root of the ill fortune. The good omens Lakṣmaṇa saw in the fourth sarga are here set against evil ones: on one side the wind is favourable, on the other the fire will not burn. His words are "suited to place, time and purpose", and he speaks gently, in due order and with humility, not before everyone as in the assembly. These omens are well known in the old lore of portents: a sluggish sacred fire, animals behaving strangely and flesh-eaters coming near a city all foretell the ruin of a kingdom. Vibhīṣaṇa says he has seen them all himself, so they are no invention.
३प्रायश्चित्तम् — सीतायाः प्रत्यर्पणम्
२२तदेवं प्रस्तुते कार्ये प्रायश्चित्तमिदं क्षमम्।
रोचये वीर वैदेही राघवाय प्रदीयताम्॥
२३इदं च यदि वा मोहाल्लोभाद्वा व्याहृतं मया।
तत्रापि च महाराज न दोषं कर्तुमर्हसि॥
२४अयं हि दोषः सर्वस्य जनस्यास्योपलक्ष्यते।
रक्षसां राक्षसीनां च पुरस्यान्तःपुरस्य च॥
२५प्रापणे चास्य मन्त्रस्य निवृत्ताः सर्वमन्त्रिणः।
अवश्यं च मया वाच्यं यद्दृष्टमथवा श्रुतम्।
सम्प्रधार्य यथान्यायं तद्भवान्कर्तुमर्हति॥
२६इति स्वमन्त्रिणां मध्ये भ्राता भ्रातरमूचिवान्।
रावणं रक्षसां श्रेष्ठं पथ्यमेतद्विभीषणः॥
‘तत् एवं प्रस्तुते कार्ये इदं क्षमं प्रायश्चित्तम् — वीर, वैदेही राघवाय प्रदीयताम् इति रोचये। महाराज, यदि इदं मया मोहात् लोभात् वा व्याहृतं, तत्र अपि मयि दोषं कर्तुं न अर्हसि। अयं हि दोषः सर्वस्य जनस्य, रक्षसां, राक्षसीनां, पुरस्य, अन्तःपुरस्य च उपलक्ष्यते। सर्वे मन्त्रिणः अस्य मन्त्रस्य प्रापणे निवृत्ताः; मया तु यत् दृष्टम् अथवा श्रुतं तत् अवश्यं वाच्यम्; तत् यथान्यायं सम्प्रधार्य भवान् कर्तुम् अर्हति।’ इति स्वमन्त्रिणां मध्ये भ्राता विभीषणः रक्षसां श्रेष्ठं भ्रातरं रावणं पथ्यम् एतत् ऊचिवान्। ‘प्रायश्चित्तम्’ इति पदं विशेषतः ध्येयम् — सीताहरणं पापं, तस्य प्रायश्चित्तं तस्याः प्रत्यर्पणम्। विभीषणः यज्ञविधेः भाषया वदति, यतः अशुभानि निमित्तानि यज्ञे एव दृष्टानि। ‘मोहाल्लोभाद्वा’ इति आत्मसंशयः विनयस्य लक्षणम् — यदि मम दोषः, तर्हि क्षमस्व। ‘निवृत्ताः सर्वमन्त्रिणः’ इति वचनं रावणस्य सभायाः भयं सूचयति — सर्वे सत्यं जानन्ति, किन्तु राज्ञः भयात् न वदन्ति। विभीषणः एव साहसेन वदति। पञ्चविंशः श्लोकः त्रिभिः अर्धैः निबद्धः। ‘अयं हि दोषः सर्वस्य’ इति — अशुभस्य फलं केवलं रावणे न, अपितु सर्वेषु प्रजासु पतिष्यति; अतः राज्ञः धर्मः प्रजानां रक्षणम्। ‘पथ्यम्’ इति पदं हितकरम् औषधम् इव वचनं सूचयति, यत् कटु अपि आरोग्याय। विभीषणस्य सर्वः प्रयत्नः रावणस्य हिताय, न तु स्वार्थाय — सः राज्यं न याचते, केवलं भ्रातुः कुलस्य च रक्षणम्।
"Things being as they are, this is the fitting expiation, I believe, hero: let Vaidehī be given back to Rāghava. And if I have said this out of folly or greed, even then, great king, you should not hold it against me. For this evil is seen to touch all the people here, the rākṣasas and rākṣasīs, the city and the royal household. All the ministers have held back from giving you this counsel, but I must tell you what I have seen and heard. Weigh it properly and then do as you think fit." So, in the midst of his ministers, Vibhīṣaṇa spoke these wholesome words to his brother Rāvaṇa, best of the rākṣasas. The word "expiation" deserves particular notice: the abduction of Sītā is a sin, and its expiation is to give her back. Vibhīṣaṇa speaks in the language of ritual, since it was in the rites that the evil omens appeared. His doubt of himself, "if I have said this out of folly or greed, forgive me", is a mark of humility. That "all the ministers have held back" shows the fear that reigns in Rāvaṇa's court: everyone knows the truth, but no one dares speak for fear of the king; only Vibhīṣaṇa has the courage. "This evil touches all the people" means that the fruit of wrongdoing falls not on Rāvaṇa alone but on all his subjects, and a king's duty is to protect them. His words are called wholesome, like a medicine that is bitter but restores health. All his effort is for Rāvaṇa's good and not his own: he asks for no kingdom, only the safety of his brother and his family.
४रावणस्य उपस्थितज्वरस्य अस्वीकारः
२७हितं महार्थं मृदु हेतुसंहितं व्यतीतकालायतिसम्प्रतिक्षमम्।
निशम्य तद्वाक्यमुपस्थितज्वरः प्रसङ्गवानुत्तरमेतदब्रवीत्॥
२८भयं न पश्यामि कुतश्चिदप्यहं न राघवः प्राप्स्यति जातु मैथिलीम्।
सुरैः सहेन्द्रैरपि संगरे कथं ममाग्रतः स्थास्यति लक्ष्मणाग्रजः॥
२९इत्येवमुक्त्वा सुरसैन्यनाशनो महाबलः संयति चण्डविक्रमः।
दशाननो भ्रातरमाप्तवादिनं विसर्जयामास तदा विभीषणम्॥
महार्थं, मृदु, हेतुसंहितं, व्यतीतकालायतिसम्प्रतिक्षमं तत् हितं वाक्यं निशम्य, उपस्थितज्वरः प्रसङ्गवान् रावणः एतत् उत्तरम् अब्रवीत् — ‘अहं कुतश्चित् अपि भयं न पश्यामि; राघवः जातु मैथिलीं न प्राप्स्यति। सहेन्द्रैः सुरैः अपि संगरे सः लक्ष्मणाग्रजः मम अग्रतः कथं स्थास्यति?’ इति एवम् उक्त्वा सुरसैन्यनाशनः संयति चण्डविक्रमः महाबलः दशाननः आप्तवादिनं भ्रातरं विभीषणं तदा विसर्जयामास। अन्तिमाः त्रयः श्लोकाः वंशस्थवृत्ते। विभीषणस्य वचनस्य चत्वारि विशेषणानि — महार्थं (महत्प्रयोजनं), मृदु (कोमलं), हेतुसंहितं (युक्तियुक्तं), व्यतीतकालायतिसम्प्रतिक्षमं (भूतभविष्यद्वर्तमानेषु कालेषु समर्थम्) — तस्य पूर्णताम् उद्घोषयन्ति। ‘उपस्थितज्वरः’ इति रावणस्य मनोदशा — हितवचनं श्रुत्वा तस्य क्रोधज्वरः उत्पन्नः; ‘प्रसङ्गवान्’ इति रामेण सह वैरे आसक्तः। तस्य उत्तरं केवलम् अहंकारः — ‘भयं न पश्यामि’। किन्तु सः ‘सहेन्द्रैः सुरैरपि’ इति वदन् अज्ञानेन सत्यं वदति — रामः देवानां सहायेन एव तं हनिष्यति। ‘आप्तवादिनम्’ इति विशेषणं विभीषणस्य सत्यवादित्वं स्थापयति, यत् अग्रे तस्य रामं प्रति गमनस्य आधारः भविष्यति। दशाननस्य ‘सुरसैन्यनाशनः’ इति विशेषणं तस्य पूर्वविजयान् स्मारयति, येषां बलेन सः इदानीम् अन्धः। अयं सर्गः समीक्षितसंस्करणे सर्वथा नास्ति — वुल्गेटस्य योजनः इति विद्वांसः मन्यन्ते; तथापि तस्मिन् विभीषणस्य चरित्रस्य विकासः स्पष्टः — सभायाम्, ततः एकान्ते, अन्ते च रामस्य शरणे।
Rāvaṇa heard those words, full of meaning, gentle, backed by reasons and sound for past, future and present alike, and in the fever of his obsession he answered: "I see no danger from any quarter. Rāghava will never get Maithilī back. Even with the gods and Indra at his side, how could Lakṣmaṇa's elder brother stand before me in battle?" And with that the ten-headed one, destroyer of the armies of the gods, mighty and fierce in battle, dismissed his brother Vibhīṣaṇa, who had told him the truth. The four qualities of Vibhīṣaṇa's speech, weighty in purpose, gentle, reasoned and valid for every time past, future and present, declare it complete. The fever that seizes Rāvaṇa is the fever of anger that good advice has stirred in him, and he is fixed on his quarrel with Rāma. His answer is nothing but pride: "I see no danger." Yet in saying "even with the gods and Indra at his side" he unknowingly tells the truth, for Rāma will kill him with the gods' help. Calling Vibhīṣaṇa "one who told the truth" establishes his truthfulness, which will be the ground of his going over to Rāma. The epithet "destroyer of the armies of the gods" recalls Rāvaṇa's past victories, by whose strength he is now blinded. In this sarga Vibhīṣaṇa's character unfolds step by step: first in the assembly, then in private, and at last, to come, as a refugee with Rāma.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे दशमः सर्गः॥ १०॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
३० पदानि
प्राप्तधर्मार्थनिश्चय
१०.१
धर्मार्थविषये कृतनिश्चयः
- सन्धिः
- धर्म + अर्थ → धर्मार्थ — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- प्राप्तः धर्मार्थयोः निश्चयः येन सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘प्राप्तधर्मार्थनिश्चयः’)
शैलाग्रचयसंकाश
१०.२
पर्वतशिखरसमूहसदृशम्
- सन्धिः
- शैल + अग्र → शैलाग्र — सवर्णदीर्घसन्धिः; सम् + काश → संकाश — अनुस्वारः
- समासः
- शैलाग्राणां चयेन संकाशम् — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘शैलाग्रचयसंकाशं’)
सुविभक्तमहाकक्ष
१०.२
सुव्यवस्थितविशालप्राङ्गणम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- सुविभक्ताः महाकक्षाः यस्मिन् तत् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘सुविभक्तमहाकक्षं’)
आप्तपर्याप्त
१०.३
विश्वस्तैः समर्थैः च
- सन्धिः
- परि + आप्त → पर्याप्त — यण्सन्धिः
- समासः
- आप्ताः पर्याप्ताः च — कर्मधारयः (विशेषणद्वयम्)
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम् (‘राक्षसैराप्तपर्याप्तैः’)
व्याकुलीकृतमारुत
१०.४
यत्र वायुः क्षुब्धः कृतः
- सन्धिः
- वि + आकुल → व्याकुल — यण्सन्धिः; च्विप्रत्ययेन ‘व्याकुलीकृत’
- समासः
- व्याकुलीकृतः मारुतः यस्मिन् तत् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘व्याकुलीकृतमारुतम्’)
तप्तकाञ्चननिर्यूह
१०.५
शुद्धसुवर्णनिर्मितनिर्गतभागयुक्तम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- तप्तकाञ्चनस्य निर्यूहाः यस्मिन् तत् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘तप्तकाञ्चननिर्यूहं’)
गन्धर्वाणामिवावासम्
१०.६
गन्धर्वाणां गृहम् इव
- सन्धिः
- इव + आवासम् → इवावासम् — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘आवासम्’ द्वितीया, एकवचनम्
महाभ्रमिवादित्यस्तेजोविस्तृतरश्मिवान्
१०.७
यथा सूर्यः महामेघं प्रविशति
- सन्धिः
- इव + आदित्यः → इवादित्यः — सवर्णदीर्घसन्धिः; आदित्यः + तेजो → आदित्यस्तेजो — विसर्गस्य सत्वम्
- समासः
- तेजसा विस्तृताः रश्मयः यस्य सः — बहुव्रीहिः, मतुप्
- विभक्तिः
- ‘आदित्यः’ प्रथमा, एकवचनम्
पुण्याहघोष
१०.८
मङ्गलवाचनस्य ध्वनीन्
- सन्धिः
- पुण्य + अहन् → पुण्याह — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- पुण्याहस्य घोषाः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम् (‘पुण्याहघोषांश्च’)
विजयसंश्रित
१०.८
विजयार्थान्
- सन्धिः
- सम् + श्रित → संश्रित — अनुस्वारः
- समासः
- विजयं संश्रिताः — द्वितीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम् (‘भ्रातुर्विजयसंश्रितान्’)
सुमनोक्षतैः
१०.९
पुष्पैः अक्षतैः च
- सन्धिः
- सुमनस् + अक्षतैः → सुमनोक्षतैः — विसर्गस्य उत्वम्, ततः पररूपम् (आर्षम्)
- समासः
- सुमनसः अक्षताः च — इतरेतरद्वन्द्वः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्
धनदानुज
१०.१०
कुबेरस्य कनिष्ठभ्राता, रावणः
- सन्धिः
- धनद + अनुज → धनदानुज — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- धनदस्य अनुजः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘धनदानुजम्’)
प्रयुज्याचारकोविदः
१०.११
शिष्टाचारज्ञः (समुदाचारं) कृत्वा
- सन्धिः
- प्रयुज्य + आचार → प्रयुज्याचार — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- आचारे कोविदः — सप्तमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- ‘प्रयुज्य’ ल्यबन्तम्; ‘आचारकोविदः’ प्रथमा, एकवचनम्
मन्त्रिसंनिधौ
१०.१२
सचिवानां समक्षम्
- सन्धिः
- सम् + निधौ → संनिधौ — अनुस्वारः
- समासः
- मन्त्रिणां संनिधिः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम्
सान्त्वेनोपस्थितक्रम
१०.१३
सान्त्वनया यथाक्रमं प्रवृत्तः
- सन्धिः
- सान्त्वेन + उपस्थित → सान्त्वेनोपस्थित — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- उपस्थितः क्रमः येन सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘सान्त्वेनोपस्थितक्रमः’)
दृष्टलोकपरावर
१०.१३
लोकस्य उच्चनीचज्ञः
- सन्धिः
- पर + अवर → परावर — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- दृष्टौ लोकस्य परावरौ येन सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘दृष्टलोकपरावरः’)
सम्प्राप्तेह
१०.१४
अत्र आगता
- सन्धिः
- सम्प्राप्ता + इह → सम्प्राप्तेह — गुणसन्धिः (आ + इ = ए)
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘सम्प्राप्ता’ प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
सधूमकलुषोदय
१०.१५
धूमेन मलिनोद्गमः
- सन्धिः
- कलुष + उदय → कलुषोदय — गुणसन्धिः
- समासः
- धूमेन सहितः कलुषः उदयः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘सधूमकलुषोदयः’)
मन्त्रसंधुक्षितोऽप्यग्निर्न
१०.१५
मन्त्रैः प्रज्वालितः अपि अग्निः न
- सन्धिः
- संधुक्षितः + अपि → संधुक्षितोऽपि — विसर्गस्य उत्वं पूर्वरूपं च; अपि + अग्निः → अप्यग्निः — यण्सन्धिः
- समासः
- मन्त्रैः संधुक्षितः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- ‘अग्निः’ प्रथमा, एकवचनम्
ब्रह्मस्थली
१०.१६
वेदाध्ययनस्थानेषु
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- ब्रह्मणः (वेदस्य) स्थली — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सप्तमी, बहुवचनम् (‘ब्रह्मस्थलीषु’)
नवग्रासाभिनन्दिनः
१०.१७
नूतनं भक्ष्यं प्रीत्या स्वीकुर्वन्तः
- सन्धिः
- ग्रास + अभिनन्दिन् → ग्रासाभिनन्दिन् — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- नवं ग्रासम् अभिनन्दन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
खरोष्ट्राश्वतराः
१०.१८
गर्दभाः उष्ट्राः वेसराः च
- सन्धिः
- खर + उष्ट्र → खरोष्ट्र — गुणसन्धिः; उष्ट्र + अश्वतर → उष्ट्राश्वतर — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- खराः उष्ट्राः अश्वतराः च — इतरेतरद्वन्द्वः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
परिलीयन्ते
१०.२०
परितः आश्रयन्ति, मण्डलायन्ते
- सन्धिः
- परि + लीयन्ते — उपसर्गयोगः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘ली’ धातुः
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लट्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम् (आत्मनेपदम्)
सविस्फूर्जितनिःस्वनाः
१०.२१
वज्रनिर्घोषसदृशध्वनियुक्ताः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- विस्फूर्जितेन सहितः निःस्वनः येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (घोषाणां विशेषणम्)
प्रायश्चित्त
१०.२२
पापनिवारकं कर्म
- सन्धिः
- प्रायः + चित्त → प्रायश्चित्त — विसर्गस्य शत्वम्
- समासः
- प्रायः चित्तम् — सुप्सुपासमासः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘प्रायश्चित्तमिदं’)
मोहाल्लोभाद्वा
१०.२३
मोहात् लोभात् वा
- सन्धिः
- मोहात् + लोभात् → मोहाल्लोभात् — परसवर्णसन्धिः (त् + ल = ल्ल); लोभात् + वा → लोभाद्वा — जश्त्वम्
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- पञ्चमी, एकवचनम् (हेतौ, उभे)
व्यतीतकालायतिसम्प्रतिक्षम
१०.२७
भूते भविष्यति वर्तमाने च उचितम्
- सन्धिः
- काल + आयति → कालायति — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- व्यतीतकाले आयतौ सम्प्रति च क्षमम् — सप्तमीतत्पुरुषः (पूर्वपदं द्वन्द्वः)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘°क्षमम्’ — वाक्यस्य विशेषणम्)
प्रसङ्गवानुत्तरमेतदब्रवीत्
१०.२७
आसक्तः सन् इदम् उत्तरम् अवदत्
- सन्धिः
- प्रसङ्गवान् + उत्तरम् — सन्धिकार्यं नास्ति; एतत् + अब्रवीत् → एतदब्रवीत् — जश्त्वम्
- समासः
- प्रसङ्गः अस्य अस्ति इति प्रसङ्गवान् — मतुप्
- विभक्तिः
- ‘प्रसङ्गवान्’ प्रथमा, एकवचनम्
आप्तवादिन्
१०.२९
सत्यवक्तारम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- आप्तं वदति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘भ्रातरमाप्तवादिनं’)