- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- सुप्तान् हन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः (नाम)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘सुप्तघ्नो’)
युद्धकाण्डम् — नवमः सर्गः
विभीषणस्य हितोपदेशः
राक्षसवीराणाम् उत्थानम्, विभीषणस्य निवारणम्, विक्रमस्य कालः, रामस्य अजेयत्वम्, सीतायाः प्रत्यर्पणस्य प्रार्थना
निकुम्भः, रभसः, सूर्यशत्रुः, सुप्तघ्नः, यज्ञकोपः, महापार्श्वः, महोदरः, अग्निकेतुः, रश्मिकेतुः, इन्द्रजित्, प्रहस्तः, विरूपाक्षः, वज्रदंष्ट्रः, धूम्राक्षः, अतिकायः, दुर्मुखः च — एते सर्वे परिघपट्टिशशूलादीन् गृहीत्वा उत्पत्य ‘अद्य रामं सुग्रीवं लक्ष्मणं हनूमन्तं च वधिष्यामः’ इति रावणम् अब्रुवन्। तान् वारयित्वा पुनः उपवेश्य विभीषणः प्राञ्जलिः अवदत् — ‘सामादिभिः त्रिभिः उपायैः यः अर्थः न सिध्यति, तत्र एव विक्रमस्य कालः; सः अपि प्रमत्तेषु अभियुक्तेषु दैवहतेषु च। अप्रमत्तं विजिगीषुं जितरोषं रामं कथं धर्षयितुम् इच्छथ? हनूमतः गतिं कः जानाति? रामेण किम् अपकृतं यत् तस्य भार्या हृता? खरः अतिवृत्तः अतः हतः। सीतानिमित्तं महद् भयम्; धर्मानुवर्तिना तेन सह निरर्थकं वैरं न क्षमम्। यावत् रामः लङ्कां बाणैः न दारयति, तावत् मैथिली दीयताम्। भ्राता इति त्वां प्रसादये — कोपं त्यज, धर्मं भजस्व, दाशरथाय मैथिली प्रदीयताम्।’ विभीषणस्य वचः श्रुत्वा रावणः तान् सर्वान् विसर्ज्य स्वकं गृहं प्रविवेश।
१राक्षसवीराणाम् उत्थानम्
१ततो निकुम्भो रभसः सूर्यशत्रुर्महाबलः।
सुप्तघ्नो यज्ञकोपश्च महापार्श्वमहोदरौ॥
२अग्निकेतुश्च दुर्धर्षो रश्मिकेतुश्च राक्षसः।
इन्द्रजिच्च महातेजा बलवान्रावणात्मजः॥
३प्रहस्तोऽथ विरूपाक्षो वज्रदंष्ट्रो महाबलः।
धूम्राक्षश्चातिकायश्च दुर्मुखश्चैव राक्षसः॥
४परिघान्पट्टिशाञ्छूलान्प्रासाञ्छक्तिपरश्वधान्।
चापानि च सुबाणानि खड्गांश्च विपुलाम्बुभान्॥
५प्रगृह्य परमक्रुद्धाः समुत्पत्य च राक्षसाः।
अब्रुवन्रावणं सर्वे प्रदीप्ता इव तेजसा॥
६अद्य रामं वधिष्यामः सुग्रीवं च सलक्ष्मणम्।
कृपणं च हनूमन्तं लङ्का येन प्रधर्षिता॥
ततः निकुम्भः, रभसः, महाबलः सूर्यशत्रुः, सुप्तघ्नः, यज्ञकोपः, महापार्श्वः, महोदरः, दुर्धर्षः अग्निकेतुः, राक्षसः रश्मिकेतुः, महातेजाः बलवान् रावणात्मजः इन्द्रजित्, प्रहस्तः, विरूपाक्षः, महाबलः वज्रदंष्ट्रः, धूम्राक्षः, अतिकायः, राक्षसः दुर्मुखः च — परिघान्, पट्टिशान्, शूलान्, प्रासान्, शक्तिपरश्वधान्, चापानि, सुबाणानि, विपुलाम्बुभान् खड्गान् च प्रगृह्य, परमक्रुद्धाः राक्षसाः समुत्पत्य, तेजसा प्रदीप्ताः इव, सर्वे रावणम् अब्रुवन् — ‘अद्य रामं, सुग्रीवं, सलक्ष्मणं, कृपणं हनूमन्तं च, येन लङ्का प्रधर्षिता, वधिष्यामः।’ पूर्वसर्गे प्रत्येकः वीरः पृथक् अवदत्; अत्र सर्वे सहसा उत्थाय आयुधानि गृहीत्वा युद्धाय सज्जाः। एषः क्षणः सभायाः उत्तेजनायाः पराकाष्ठा। षोडश नामानि परिगणितानि — एते अग्रे युद्धे एकैकशः हन्यन्ते। प्रथमाः पञ्च श्लोकाः एकं दीर्घं वाक्यं रचयन्ति, यस्य कर्तारः सर्वे वीराः, क्रिया च ‘अब्रुवन्’ पञ्चमे श्लोके। ‘कृपणं च हनूमन्तं’ इति पुनः हनूमतः अवज्ञा — किन्तु ‘लङ्का येन प्रधर्षिता’ इति वचनेन तस्य पराक्रमः अनिच्छया स्वीकृतः। इन्द्रजितः रावणस्य पुत्रस्य नाम अपि अस्मिन् सूच्यां वर्तते, येन सः अपि सभायाः उत्साहे सहभागी। ‘प्रदीप्ता इव तेजसा’ इति उपमा तेषां क्रोधं अग्निना तुलयति। एतावतां वीराणाम् उत्थानं सभायां भयङ्करं दृश्यं जनयति — तत्र एकः एव विभीषणः शान्तः तिष्ठति।
Then Nikumbha, Rabhasa, mighty Sūryaśatru, Suptaghna, Yajñakopa, Mahāpārśva and Mahodara, the unassailable Agniketu, the rākṣasa Raśmiketu, Rāvaṇa's son Indrajit, splendid and strong, Prahasta, Virūpākṣa, mighty Vajradaṃṣṭra, Dhūmrākṣa, Atikāya and the rākṣasa Durmukha seized iron bars, trident-swords, spears, darts, lances and axes, bows with fine arrows and great swords gleaming like water, and in a towering rage they sprang to their feet, seeming to blaze with their own fire, and all cried out to Rāvaṇa: "Today we will kill Rāma, and Sugrīva and Lakṣmaṇa, and that wretch Hanumān who attacked Laṅkā!" In the previous sarga each hero spoke on his own; here they all leap up together, weapons in hand, ready for battle, and the excitement of the court reaches its height. Sixteen names are listed, and in the war to come they will be killed one by one. Once again Hanumān is called a wretch, yet "who attacked Laṅkā" grudgingly admits his prowess. Indrajit, Rāvaṇa's own son, is among them, sharing in the court's fervour. Their anger is likened to blazing fire. So many heroes rising at once makes a fearful sight in the hall, and in the midst of it only Vibhīṣaṇa stays calm.
२विभीषणस्य निवारणं, विक्रमस्य कालः
७तान्गृहीतायुधान्सर्वान्वारयित्वा विभीषणः।
अब्रवीत्प्राञ्जलिर्वाक्यं पुनः प्रत्युपवेश्य तान्॥
८अप्युपायैस्त्रिभिस्तात योऽर्थः प्राप्तुं न शक्यते।
तस्य विक्रमकालांस्तान्युक्तानाहुर्मनीषिणः॥
९प्रमत्तेष्वभियुक्तेषु दैवेन प्रहतेषु च।
विक्रमास्तात सिद्ध्यन्ति परीक्ष्य विधिना कृताः॥
१०अप्रमत्तं कथं तं तु विजिगीषुं बले स्थितम्।
जितरोषं दुराधर्षं तं धर्षयितुमिच्छथ॥
११समुद्रं लङ्घयित्वा तु घोरं नदनदीपतिम्।
गतिं हनूमतो लोके को विद्यात्तर्कयेत वा॥
१२बलान्यपरिमेयानि वीर्याणि च निशाचराः।
परेषां सहसावज्ञा न कर्तव्या कथंचन॥
गृहीतायुधान् तान् सर्वान् वारयित्वा विभीषणः तान् पुनः प्रत्युपवेश्य प्राञ्जलिः वाक्यम् अब्रवीत् — ‘तात, यः अर्थः त्रिभिः उपायैः अपि प्राप्तुं न शक्यते, तस्य कृते मनीषिणः विक्रमकालान् युक्तान् आहुः। तात, प्रमत्तेषु, अभियुक्तेषु, दैवेन प्रहतेषु च परीक्ष्य विधिना कृताः विक्रमाः सिद्ध्यन्ति। अप्रमत्तं, विजिगीषुं, बले स्थितं, जितरोषं, दुराधर्षं तं रामं कथं धर्षयितुम् इच्छथ? घोरं नदनदीपतिं समुद्रं लङ्घयित्वा हनूमतः गतिं लोके कः विद्यात् तर्कयेत वा? निशाचराः, परेषां बलानि वीर्याणि च अपरिमेयानि; सहसा अवज्ञा कथंचन न कर्तव्या।’ विभीषणः नीतिशास्त्रस्य चतुर्णाम् उपायानां क्रमम् अनुसरति — साम, दानं, भेदः इति त्रयः प्रथमं प्रयोक्तव्याः, दण्डः विक्रमः वा अन्ते। अपि च विक्रमः त्रिषु अवस्थासु एव सफलः — शत्रौ प्रमत्ते, अन्यैः अभियुक्ते, दैवेन पीडिते वा। रामः एतेषु कस्याम् अपि अवस्थायां नास्ति। ‘जितरोषम्’ इति विशेषणं विशेषतः ध्येयम् — यः क्रोधं जितवान्, सः विवेकेन युध्यते, अतः दुर्जयः। हनूमतः उदाहरणेन विभीषणः सभां स्मारयति — एकस्य दूतस्य गतिः अपि अज्ञेया, किं पुनः समग्रस्य सैन्यस्य? ‘तात’ इति सम्बोधनं स्नेहपूर्णं, सभायाः क्रोधं शमयितुम्। अयं सभ्यः उपदेशः पूर्वसर्गस्य अहमहमिकायाः विपरीतः — विभीषणः एव रावणेन वर्णितस्य उत्तमस्य मन्त्रस्य अनुसारी।
Vibhīṣaṇa held them all back as they stood with weapons in hand, made them sit down again, and with joined palms spoke. "My friends, the wise say that the time for force is only when an aim cannot be reached by the three other means. Force succeeds, my friends, against those who are off their guard, those already attacked by others and those struck down by fate, and only when it is used after careful examination and by rule. How can you hope to overcome Rāma, who is never careless, bent on victory, secure in his army, master of his anger and hard to defeat? Who in the world could have known or guessed the course of Hanumān, who leapt across the terrible ocean, lord of rivers and streams? The forces and powers of the enemy are beyond measure, night-rovers; you must on no account rashly despise them." Vibhīṣaṇa follows the order of the four means of statecraft: conciliation, gifts and sowing division are to be tried first, and punishment, that is force, only at the last. And force succeeds only in three situations: when the enemy is careless, when he is already under attack from others, or when fate has struck him. Rāma is in none of these. "Master of his anger" deserves particular notice: a man who has conquered his anger fights with judgement and is therefore hard to beat. With the example of Hanumān, Vibhīṣaṇa reminds the court that if even one messenger's course could not be foreseen, what of a whole army? He addresses them affectionately as "my friends" to calm their anger. His measured counsel is the opposite of the scramble in the previous sarga; he alone follows the best counsel that Rāvaṇa himself described.
३धर्मस्य विचारः, सीतायाः प्रत्यर्पणम्
१३किं च राक्षसराजस्य रामेणापकृतं पुरा।
आजहार जनस्थानाद्यस्य भार्यां यशस्विनः॥
१४खरो यद्यतिवृत्तस्तु स रामेण हतो रणे।
अवश्यं प्राणिनां प्राणा रक्षितव्या यथाबलम्॥
१५एतन्निमित्तं वैदेही भयं नः सुमहद्भवेत्।
आहृता सा परित्याज्या कलहार्थे कृते नु किम्॥
१६न तु क्षमं वीर्यवता तेन धर्मानुवर्तिना।
वैरं निरर्थकं कर्तुं दीयतामस्य मैथिली॥
१७यावन्न सगजां साश्वां बहुरत्नसमाकुलाम्।
पुरीं दारयते बाणैर्दीयतामस्य मैथिली॥
१८यावत्सुघोरा महती दुर्धर्षा हरिवाहिनी।
नावस्कन्दति नो लङ्कां तावत्सीता प्रदीयताम्॥
१९विनश्येद्धि पुरी लङ्का शूराः सर्वे च राक्षसाः।
रामस्य दयिता पत्नी न स्वयं यदि दीयते॥
२०प्रसादये त्वां बन्धुत्वात्कुरुष्व वचनं मम।
हितं तथ्यं त्वहं ब्रूमि दीयतामस्य मैथिली॥
‘किं च, रामेण राक्षसराजस्य पुरा किम् अपकृतं, यस्य यशस्विनः भार्यां सः जनस्थानात् आजहार? खरः यदि अतिवृत्तः, सः रामेण रणे हतः; प्राणिनां प्राणाः यथाबलं अवश्यं रक्षितव्याः। एतन्निमित्तं वैदेही नः सुमहत् भयं भवेत्; आहृता सा परित्याज्या; कलहार्थे कृते किं नु फलम्? वीर्यवता धर्मानुवर्तिना तेन सह निरर्थकं वैरं कर्तुं न क्षमम्; अस्मै मैथिली दीयताम्। यावत् सः सगजां साश्वां बहुरत्नसमाकुलां पुरीं बाणैः न दारयते, तावत् अस्मै मैथिली दीयताम्। यावत् सुघोरा महती दुर्धर्षा हरिवाहिनी नः लङ्कां न अवस्कन्दति, तावत् सीता प्रदीयताम्। यदि रामस्य दयिता पत्नी स्वयं न दीयते, तर्हि लङ्का पुरी, सर्वे शूराः राक्षसाः च विनश्येत्। बन्धुत्वात् त्वां प्रसादये; मम वचनं कुरुष्व। अहं तथ्यं हितं ब्रूमि — अस्मै मैथिली दीयताम्।’ अत्र विभीषणः नीतेः अनन्तरं धर्मं वदति — रामः निरपराधः; खरः स्वयम् आक्रान्तः, आत्मरक्षायां हतः। अतः सीतायाः हरणं अधर्म्यम्, तस्य फलं च भयम् एव। ‘दीयतामस्य मैथिली’ इति पादः चतुर्वारम् आवर्तते — अस्य उपदेशस्य ध्रुवपदम् इव। ‘बन्धुत्वात्’ इति वचनेन सः राज्ञः सभासदः इव न, अपितु भ्राता इव वदति। एवं विभीषणस्य हितवादिता तस्य भ्रातृप्रेम्णः फलम्, न तु शत्रुपक्षपातः। ‘यावत्… तावत्’ इति पुनः पुनः प्रयोगः समयस्य सीमितत्वं दर्शयति — इदानीं अपि कालः अस्ति, अनन्तरं न भविष्यति। विभीषणस्य तर्कः अत्र रावणस्य स्वस्य हितं केन्द्रे स्थापयति — सः रामस्य पक्षं न वदति, अपितु लङ्कायाः, राक्षसानां, रावणस्य च रक्षणम्। ‘आहृता सा परित्याज्या’ इति सरलः उपायः — यत् अन्यायेन गृहीतं तत् प्रत्यर्पणीयम्, ततः भयं स्वयम् एव निवर्तते।
"And besides, what wrong had Rāma ever done the king of the rākṣasas, that he carried off that glorious man's wife from Janasthāna? If Khara overstepped all bounds and was killed by Rāma in battle, surely every living being must defend his life as best he can. Because of this, Vaidehī could bring us terrible danger. She was carried off, and she should be given up; what is the good of an act that only breeds strife? It is not right to make a pointless enemy of a man so mighty and so devoted to dharma. Let Maithilī be given back to him. Before he tears apart with his arrows this city with its elephants and horses and its wealth of jewels, let Maithilī be given back to him. Before that terrible, vast, invincible monkey host falls upon our Laṅkā, let Sītā be given back. For Laṅkā will perish, and all the heroic rākṣasas with it, if Rāma's beloved wife is not returned of your own accord. As your kinsman I beg you: do as I say. I am telling you what is true and for your good: let Maithilī be given back to him." After policy, Vibhīṣaṇa speaks of right and wrong. Rāma is innocent: it was Khara who attacked, and Rāma killed him in defending himself. So the abduction of Sītā was wrong, and its fruit can only be danger. "Let Maithilī be given back to him" comes round again and again like a refrain. In saying "as your kinsman" he speaks not as a courtier but as a brother, so his plain speaking comes from love for his brother, not from any leaning towards the enemy. The repeated "before" shows that time is short: there is still time now, but soon there will not be. His argument keeps Rāvaṇa's own good at the centre; he does not plead Rāma's cause but the safety of Laṅkā, of the rākṣasas and of Rāvaṇa himself. "She was carried off; she should be given up" is the simple remedy: what was wrongly taken must be returned, and then the danger will pass of itself.
४दीर्घवृत्ते अन्तिमा प्रार्थना, रावणस्य निर्गमनम्
२१पुरा शरत्सूर्यमरीचिसंनिभान्नवाग्रपुङ्खान्सुदृढान्नृपात्मजः।
सृजत्यमोघान्विशिखान्वधाय ते प्रदीयतां दाशरथाय मैथिली॥
२२त्यजाशु कोपं सुखधर्मनाशनं भजस्व धर्मं रतिकीर्तिवर्धनम्।
प्रसीद जीवेम सपुत्रबान्धवाः प्रदीयतां दाशरथाय मैथिली॥
२३विभीषणवचः श्रुत्वा रावणो राक्षसेश्वरः।
विसर्जयित्वा तान्सर्वान्प्रविवेश स्वकं गृहम्॥
‘यावत् नृपात्मजः शरत्सूर्यमरीचिसंनिभान् नवाग्रपुङ्खान् सुदृढान् अमोघान् विशिखान् ते वधाय न सृजति, तावत् दाशरथाय मैथिली प्रदीयताम्। सुखधर्मनाशनं कोपम् आशु त्यज; रतिकीर्तिवर्धनं धर्मं भजस्व; प्रसीद, सपुत्रबान्धवाः वयं जीवेम; दाशरथाय मैथिली प्रदीयताम्।’ विभीषणस्य वचः श्रुत्वा राक्षसेश्वरः रावणः तान् सर्वान् विसर्जयित्वा स्वकं गृहं प्रविवेश। एकविंशः द्वाविंशः च श्लोकौ वंशस्थवृत्ते — सर्गस्य भावः दीर्घवृत्तेन उन्नतः। द्वयोः अपि अन्ते ‘प्रदीयतां दाशरथाय मैथिली’ इति पादः, येन विभीषणस्य आग्रहः परमं शिखरं प्राप्नोति। ‘सपुत्रबान्धवाः जीवेम’ इति प्रार्थना भविष्यद्वाणी इव — रावणः न शृणोति, अतः सः सपुत्रबान्धवः नश्यति। रावणस्य मौनं ध्येयम् — सः उत्तरं न ददाति, केवलं सभां विसृज्य गृहं गच्छति। अस्य मौनस्य अर्थः अग्रिमे सर्गे स्पष्टः भवति, यत्र विभीषणः प्रातः पुनः एकान्ते तं बोधयितुं गच्छति। अन्तिमः श्लोकः (२३) समीक्षिते नास्ति — समीक्षिते सर्गः विभीषणस्य वचनेन एव समाप्यते। विभीषणस्य उपदेशे त्रयः स्तराः — नीतिः (७–१२), धर्मः (१३–२०), करुणा च (२१–२२)। सः प्रथमं बुद्ध्या, ततः न्यायेन, अन्ते हृदयेन रावणं प्रार्थयते।
"Before the prince lets fly at you, to kill you, his unfailing arrows, bright as the rays of the autumn sun, strong, new-tipped and feathered, let Maithilī be given back to Daśaratha's son. Give up at once this anger that destroys happiness and dharma; hold to dharma, which brings joy and fame. Be gracious, so that we may live on with our sons and kinsmen: let Maithilī be given back to Daśaratha's son." Hearing Vibhīṣaṇa's words, Rāvaṇa, lord of the rākṣasas, dismissed them all and went into his own palace. These last pleas are set in a longer metre that lifts the mood of the sarga, and both end with the refrain "let Maithilī be given back to Daśaratha's son", bringing Vibhīṣaṇa's urging to its climax. His prayer "that we may live on with our sons and kinsmen" sounds like a prophecy: Rāvaṇa will not listen, and so he will perish with his sons and kinsmen. Rāvaṇa's silence is worth noting: he gives no answer, but simply dismisses the court and goes home. What that silence means becomes clear in the next sarga, when Vibhīṣaṇa goes to him again at dawn to counsel him in private. Vibhīṣaṇa's counsel has three layers, policy, dharma and compassion: he appeals to Rāvaṇa first through reason, then through justice, and last through the heart.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे नवमः सर्गः॥ ९॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
- सन्धिः
- महा + उदर → महोदर — गुणसन्धिः (आ + उ = ओ)
- समासः
- महापार्श्वः महोदरः च — इतरेतरद्वन्द्वः
- विभक्तिः
- प्रथमा, द्विवचनम्
- सन्धिः
- रावण + आत्मज → रावणात्मज — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- रावणस्य आत्मजः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘रावणात्मजः’)
- सन्धिः
- धूम्राक्षः + च → धूम्राक्षश्च — विसर्गस्य शत्वम्; च + अतिकायः → चातिकायः — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- धूम्रे अक्षिणी यस्य सः धूम्राक्षः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (उभे)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- शक्तयः परश्वधाः च — इतरेतरद्वन्द्वः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम् (‘शक्तिपरश्वधान्’)
- सन्धिः
- विपुल + अम्बुभ → विपुलाम्बुभ — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- विपुलाः अम्बुवत् भान्ति इति — उपपदतत्पुरुषः (मुद्रणस्य पाठः; समीक्षिते ‘vipulāñ śitān’)
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम् (खड्गानां विशेषणम्)
- सन्धिः
- सम् + उत्पत्य — उपसर्गयोगः, अनुस्वारस्य मकारः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘पत्’ धातोः ल्यप्
- विभक्तिः
- अव्ययम् (ल्यबन्तम्)
- सन्धिः
- प्र + धर्षिता — उपसर्गयोगः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘धृष्’ धातोः णिजन्तात् क्तः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- गृहीत + आयुध → गृहीतायुध — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- गृहीतानि आयुधानि यैः ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- प्रति + उप → प्रत्युप — यण्सन्धिः (इ + उ = य् + उ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘विश्’ धातोः णिजन्तात् ल्यप्
- विभक्तिः
- अव्ययम् (ल्यबन्तम्)
- सन्धिः
- अपि + उपायैः → अप्युपायैः — यण्सन्धिः; उपायैः + त्रिभिः → उपायैस्त्रिभिः — विसर्गस्य सत्वम्
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘उपायैः’, ‘त्रिभिः’ तृतीया, बहुवचनम्; ‘तात’ सम्बोधनम्
- सन्धिः
- विक्रमकालान् + तान् → विक्रमकालांस्तान् — नकारस्य रुत्वम्, अनुस्वारः, सकारागमः
- समासः
- विक्रमस्य कालाः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- प्रमत्तेषु + अभियुक्तेषु → प्रमत्तेष्वभियुक्तेषु — यण्सन्धिः (उ + अ = व् + अ)
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- सप्तमी, बहुवचनम् (विषयसप्तमी)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘जि’ धातोः सन्नन्तात् उ-प्रत्ययः, ‘वि’ उपसर्गः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘विजिगीषुं’)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- जितः रोषः येन सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘जितरोषं’)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘लङ्घ्’ धातोः णिजन्तात् क्त्वा
- विभक्तिः
- अव्ययम्
- सन्धिः
- बलानि + अपरिमेयानि → बलान्यपरिमेयानि — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
- समासः
- न परिमेयानि — नञ्तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
- सन्धिः
- सहसा + अवज्ञा → सहसावज्ञा — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘अवज्ञा’ प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- रामेण + अपकृतम् → रामेणापकृतम् — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘अपकृतम्’ प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (भावे क्तः)
- सन्धिः
- यदि + अतिवृत्तः → यद्यतिवृत्तः — यण्सन्धिः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘अति’ + ‘वृत्’ धातोः क्तः
- विभक्तिः
- ‘अतिवृत्तः’ प्रथमा, एकवचनम् (‘यद्यतिवृत्तस्तु’)
- सन्धिः
- एतत् + निमित्तम् → एतन्निमित्तम् — अनुनासिकसन्धिः
- समासः
- एतत् निमित्तं यस्य तत् — बहुव्रीहिः/क्रियाविशेषणम्
- विभक्तिः
- अव्ययवत् प्रयुक्तम्
- सन्धिः
- कलह + अर्थ → कलहार्थ — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- कलहाय अर्थः — चतुर्थीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम् (‘कलहार्थे’)
- सन्धिः
- धर्म + अनुवर्तिना → धर्मानुवर्तिना — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- धर्मम् अनुवर्तते इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सम् + आकुला — उपसर्गयोगः
- समासः
- बहुभिः रत्नैः समाकुला — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘बहुरत्नसमाकुलाम्’)
- सन्धिः
- न + अवस्कन्दति → नावस्कन्दति — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘स्कन्द्’ धातुः, ‘अव’ उपसर्गः
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- सम् + निभ → संनिभ — अनुस्वारः
- समासः
- शरदि सूर्यस्य मरीचिभिः संनिभाः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम् (बाणानां विशेषणम्)
- सन्धिः
- नव + अग्र → नवाग्र — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- नवानि अग्राणि पुङ्खाः च येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- सुखं धर्मं च नाशयति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘सुखधर्मनाशनं’ — कोपस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- पुत्रैः बान्धवैः च सहिताः — बहुव्रीहिः (सहार्थे)
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्