राक्षसवीराणां युद्धोत्साहः

प्रहस्तस्य दुर्मुखस्य वज्रदंष्ट्रस्य निकुम्भस्य वज्रहनोः च प्रतिज्ञाः, वज्रदंष्ट्रस्य कपटोपायः

नीलाम्बुदप्रख्यः सेनापतिः प्रहस्तः प्राञ्जलिः अब्रवीत् — ‘देवदानवगन्धर्वाः अपि धर्षयितुं शक्याः, किं पुनः मानवौ? वयं प्रमत्ताः आस्म, अतः हनूमता वञ्चिताः; अन्यथा सः जीवन् न गच्छेत्। आज्ञापय, अहं सागरपर्यन्तां भूमिम् अवानरां करोमि।’ दुर्मुखः क्रुद्धः अवदत् — ‘अयं परिभवः पुरस्य अन्तःपुरस्य राज्ञः च; अहम् एकः गत्वा वानरान् निवर्तयिष्यामि।’ वज्रदंष्ट्रः परिघं गृहीत्वा ‘रामं ससुग्रीवं सलक्ष्मणं हत्वा आगमिष्यामि’ इति उक्त्वा अपरं उपायम् अपि अवदत् — ‘कामरूपधराः राक्षसाः मानुषं रूपं धृत्वा रामं वदन्तु “भरतेन प्रेषिताः वयम्”; ततः आकाशात् शस्त्रवृष्ट्या वानरसेनां हनिष्यामः।’ कुम्भकर्णपुत्रः निकुम्भः ‘अहम् एकः राघवं सहलक्ष्मणं हनिष्यामि’ इति, वज्रहनुः च ‘एकः अहं सर्वां हरिवाहिनीं भक्षयिष्यामि; यूयं स्वस्थाः वारुणीं पिबत’ इति अगर्जत्।

१प्रहस्तस्य वचनम्

१ततो नीलाम्बुदप्रख्यः प्रहस्तो नाम राक्षसः।
अब्रवीत्प्राञ्जलिर्वाक्यं शूरः सेनापतिस्तदा॥

२देवदानवगन्धर्वाः पिशाचपतगोरगाः।
सर्वे धर्षयितुं शक्याः किं पुनर्मानवौ रणे॥

३सर्वे प्रमत्ता विश्वस्ता वञ्चिताः स्म हनूमता।
नहि मे जीवतो गच्छेज्जीवन्स वनगोचरः॥

४सर्वां सागरपर्यन्तां सशैलवनकाननाम्।
करोम्यवानरां भूमिमाज्ञापयतु मां भवान्॥

५रक्षां चैव विधास्यामि वानराद्रजनीचर।
नागमिष्यति ते दुःखं किंचिदात्मापराधजम्॥

ततः नीलाम्बुदप्रख्यः शूरः सेनापतिः प्रहस्तः नाम राक्षसः तदा प्राञ्जलिः वाक्यम् अब्रवीत् — ‘देवाः, दानवाः, गन्धर्वाः, पिशाचाः, पतगाः, उरगाः च — सर्वे रणे धर्षयितुं शक्याः; किं पुनः मानवौ? वयं सर्वे प्रमत्ताः विश्वस्ताः च आस्म; अतः हनूमता वञ्चिताः स्म। न हि मयि जीवति सः वनगोचरः जीवन् गच्छेत्। सागरपर्यन्तां सशैलवनकाननां सर्वां भूमिम् अवानरां करोमि; भवान् माम् आज्ञापयतु। रजनीचर, वानरात् तव रक्षां विधास्यामि; आत्मापराधजं किंचित् अपि दुःखं ते न आगमिष्यति।’ प्रहस्तः रावणस्य प्रधानः सेनापतिः, अतः सः प्रथमं वदति। तस्य वचने द्वौ भावौ — हनूमतः विजयस्य कारणं राक्षसानां प्रमादः इति समाधानम्, भविष्ये च सर्वेषां वानराणां नाशस्य प्रतिज्ञा। ‘किं पुनर्मानवौ’ इति रामलक्ष्मणयोः अवज्ञा — ते मनुष्यान् दुर्बलान् मन्यन्ते, यत् एव ब्रह्मणः वरस्य रावणस्य दौर्बल्यम् — सः देवादिभ्यः अवध्यः, न मनुष्येभ्यः। ‘आत्मापराधजम्’ इति पदं विशेषतः ध्येयम् — प्रहस्तः स्वीकरोति यत् सीताहरणं रावणस्य अपराधः, तथापि तस्य फलात् रक्षां प्रतिजानीते। एषः सेवकस्य स्वामिभक्तिः, न तु धर्मबुद्धिः। नीलाम्बुदस्य उपमा तस्य वर्णं विशालं शरीरं च सूचयति।

Then a rākṣasa named Prahasta, brave commander of the army and dark as a blue rain-cloud, joined his palms and spoke. "Gods, dānavas, gandharvas, piśācas, birds and serpents can all be beaten in battle; how much more two men! We were all careless and off our guard, and so Hanumān tricked us. Otherwise, while I live, that forest-rover would never have got away alive. Only give me the order and I will rid the whole earth of monkeys as far as the ocean, with all its mountains, woods and forests. I will protect you from the monkey, rover of the night; no harm whatever will come to you from your own offence." Prahasta is Rāvaṇa's chief commander, so he speaks first. His speech does two things: it explains Hanumān's success as the rākṣasas' carelessness, and it promises to destroy every monkey in future. "How much more two men!" shows his contempt for Rāma and Lakṣmaṇa. The rākṣasas think men weak, and that is the very weakness in Brahmā's boon to Rāvaṇa: he cannot be killed by gods and the rest, but he was never protected from men. Note especially "your own offence": Prahasta admits that the abduction of Sītā was Rāvaṇa's wrongdoing, and yet promises to shield him from its consequences. That is a servant's loyalty to his master, not a sense of right. The blue rain-cloud speaks of his dark colour and his huge body.

२दुर्मुखस्य वज्रदंष्ट्रस्य च प्रतिज्ञे

६अब्रवीत्तु सुसंक्रुद्धो दुर्मुखो नाम राक्षसः।
इदं न क्षमणीयं हि सर्वेषां नः प्रधर्षणम्॥

७अयं परिभवो भूयः पुरस्यान्तःपुरस्य च।
श्रीमतो राक्षसेन्द्रस्य वानरेण प्रधर्षणम्॥

८अस्मिन्मुहूर्ते गत्वैको निवर्तिष्यामि वानरान्।
प्रविष्टान्सागरं भीममम्बरं वा रसातलम्॥

९ततोऽब्रवीत्सुसंक्रुद्धो वज्रदंष्ट्रो महाबलः।
प्रगृह्य परिघं घोरं मांसशोणितरूषितम्॥

१०किं नो हनूमता कार्यं कृपणेन तपस्विना।
रामे तिष्ठति दुर्धर्षे सुग्रीवेऽपि सलक्ष्मणे॥

११अद्य रामं ससुग्रीवं परिघेण सलक्ष्मणम्।
आगमिष्यामि हत्वैको विक्षोभ्य हरिवाहिनीम्॥

सुसंक्रुद्धः दुर्मुखः नाम राक्षसः अब्रवीत् — ‘इदं सर्वेषां नः प्रधर्षणं न क्षमणीयम्। अयं पुरस्य अन्तःपुरस्य च भूयः परिभवः, श्रीमतः राक्षसेन्द्रस्य वानरेण प्रधर्षणम्। अस्मिन् मुहूर्ते एकः गत्वा वानरान् निवर्तिष्यामि — भीमं सागरं, अम्बरं, रसातलं वा प्रविष्टान् अपि।’ ततः सुसंक्रुद्धः महाबलः वज्रदंष्ट्रः मांसशोणितरूषितं घोरं परिघं प्रगृह्य अब्रवीत् — ‘दुर्धर्षे रामे, सुग्रीवे, लक्ष्मणे च तिष्ठति, कृपणेन तपस्विना हनूमता नः किं कार्यम्? अद्य अहम् एकः परिघेण ससुग्रीवं सलक्ष्मणं रामं हत्वा हरिवाहिनीं विक्षोभ्य आगमिष्यामि।’ दुर्मुखः अपमानम् एव मुख्यं मन्यते — अन्तःपुरस्य धर्षणं राज्ञः परमः अवमानः। तस्य प्रतिज्ञा अतिशयवती — सागरे, आकाशे, पाताले वा गतान् अपि वानरान् सः निवर्तयिष्यति। वज्रदंष्ट्रः तु हनूमन्तं ‘कृपणं तपस्विनं’ मन्यते — एकः दूतः वधाय अयोग्यः; मूलं रामः, अतः रामस्य एव वधः कर्तव्यः। एतत् तस्य युक्तियुक्तं वचनम्, किन्तु अहंकारेण मिश्रितम्। परिघस्य ‘मांसशोणितरूषितम्’ इति विशेषणं तस्य क्रौर्यं सूचयति। एकैकः राक्षसः ‘एकः’ इति पदं वदति — सर्वे स्वस्य एकाकिनः बलेन गर्विताः; सम्मिलितः उपायः कस्यचित् अपि न। एषा एव पूर्वसर्गे रावणेन उक्ता अधमा मन्त्रणा — प्रत्येकः स्वमतिम् आस्थाय वदति। तेषां वचनेषु कोऽपि शत्रोः बलस्य विचारं न करोति — समुद्रः कथं तीर्यते, वानराः कति, तेषां नायकाः के इति। केवलं स्वस्य शौर्यस्य घोषणा। रावणस्य प्रश्नः ‘किं करिष्यामि’ इति आसीत्; उत्तरं तु ‘अहं करिष्यामि’ इति — एषः भेदः एव तस्याः सभायाः दोषः। दुर्मुखवज्रदंष्ट्रयोः नामनी अपि तेषां स्वभावं सूचयतः — दुष्टं मुखं यस्य, वज्रसदृशाः दंष्ट्राः यस्य।

A rākṣasa named Durmukha, in a towering rage, said: "This outrage against us all is not to be borne. It is another insult to the city and to the royal women's quarters, a monkey's assault on the glorious lord of the rākṣasas. This very moment I will go alone and drive the monkeys back, even if they have gone into the terrible ocean, the sky or the underworld." Then the mighty Vajradaṃṣṭra, in a towering rage, seized a terrible iron bar smeared with flesh and blood and said: "What do we care about Hanumān, a wretched hermit, while the invincible Rāma stands there, and Sugrīva and Lakṣmaṇa too? Today I will kill Rāma, with Sugrīva and Lakṣmaṇa, with this bar, throw the monkey host into confusion and come back on my own." Durmukha sees the insult as the main thing, for violating the royal women's quarters is the gravest dishonour to a king, and his vow is extravagant: he will bring the monkeys back even from the sea, the sky or the underworld. Vajradaṃṣṭra thinks Hanumān a mere wretch, one messenger not worth the killing; Rāma is the root, and it is Rāma who must die. That is sound reasoning, but mixed with arrogance, and the bar smeared with flesh and blood shows his cruelty. Each rākṣasa says "alone": each is proud of his own single strength, and none offers a joint plan. This is just the lowest kind of counsel Rāvaṇa described in the previous sarga, where each speaks for his own opinion. None of them weighs the enemy's strength, how the sea will be crossed, how many monkeys there are, who leads them; they only proclaim their own courage. Rāvaṇa had asked "what shall I do?" and the answer he gets is "I will do it", and that gap is the flaw of his whole court. Even their names fit them: Durmukha is "foul-mouthed", Vajradaṃṣṭra "thunderbolt-fanged".

३वज्रदंष्ट्रस्य कपटोपायः

१२इदं ममापरं वाक्यं शृणु राजन्यदिच्छसि।
उपायकुशलो ह्येव जयेच्छत्रूनतन्द्रितः॥

१३कामरूपधराः शूराः सुभीमा भीमदर्शनाः।
राक्षसा वा सहस्राणि राक्षसाधिप निश्चिताः॥

१४काकुत्स्थमुपसंगम्य बिभ्रतो मानुषं वपुः।
सर्वे ह्यसम्भ्रमा भूत्वा ब्रुवन्तु रघुसत्तमम्॥

१५प्रेषिता भरतेनैव भ्रात्रा तव यवीयसा।
स हि सेनां समुत्थाप्य क्षिप्रमेवोपयास्यति॥

१६ततो वयमितस्तूर्णं शूलशक्तिगदाधराः।
चापबाणासिहस्ताश्च त्वरितास्तत्र यामहे॥

१७आकाशे गणशः स्थित्वा हत्वा तां हरिवाहिनीम्।
अश्मशस्त्रमहावृष्ट्या प्रापयाम यमक्षयम्॥

१८एवं चेदुपसर्पेतामनयं रामलक्ष्मणौ।
अवश्यमपनीतेन जहतामेव जीवितम्॥

‘राजन्, यदि इच्छसि, मम अपरम् इदं वाक्यं शृणु — उपायकुशलः हि एव अतन्द्रितः शत्रून् जयेत्। राक्षसाधिप, कामरूपधराः शूराः सुभीमाः भीमदर्शनाः सहस्राणि राक्षसाः वा निश्चिताः, मानुषं वपुः बिभ्रतः, काकुत्स्थम् उपसंगम्य, सर्वे असम्भ्रमाः भूत्वा रघुसत्तमं ब्रुवन्तु — “तव यवीयसा भ्रात्रा भरतेन प्रेषिताः वयम्; सः हि सेनां समुत्थाप्य क्षिप्रम् एव उपयास्यति।” ततः वयम् इतः तूर्णं शूलशक्तिगदाधराः चापबाणासिहस्ताः च तत्र त्वरिताः यामहे; आकाशे गणशः स्थित्वा, अश्मशस्त्रमहावृष्ट्या तां हरिवाहिनीं हत्वा यमक्षयं प्रापयाम। एवं चेत् रामलक्ष्मणौ अनयम् उपसर्पेताम्, अवश्यम् अपनीतेन जीवितं जहताम् एव।’ अयं सम्पूर्णः भागः (१२–१८) समीक्षिते नास्ति — वुल्गेटस्य विशिष्टः योजनः। वज्रदंष्ट्रः बलस्य स्थाने छलम् उपदिशति — राक्षसाः भरतस्य सैनिकाः इति आत्मानं दर्शयित्वा रामस्य विश्वासं लभेरन्, ततः आकाशात् आक्रमेयुः। एषः उपायः राक्षसानां मायाविनः स्वभावं दर्शयति — मारीचः अपि मृगरूपेण, रावणः अपि यतिरूपेण छलं कृतवन्तौ। भरतस्य नाम्नः प्रयोगः रामस्य भ्रातृप्रेम्णः दुरुपयोगः — रामः भरतस्य सेनायाः वार्तां श्रुत्वा प्रसीदेत्। ‘अपनीतेन’ इति अनीत्या छलेन वा इति अर्थः; अस्य वाक्यस्य कर्ता ‘रामलक्ष्मणौ’ — तौ छलेन जीवितं त्यजेताम्। हिन्दीभाष्यम् अपि एवम् एव व्याचष्टे। अग्रिमे सर्गे विभीषणः एतादृशानां सर्वेषां वचनानां निवारणं करिष्यति। उपायस्य दोषः अपि स्पष्टः — रामः भरतं सम्यक् जानाति, सः राक्षसानां छलं लक्षयेत्; अपि च विभीषणः शीघ्रम् एव रामस्य पक्षे गत्वा राक्षसानां सर्वाः मायाः प्रकाशयिष्यति।

"Hear another word of mine, O king, if you will: only a man skilled in stratagems and never slack conquers his enemies. Let thousands of rākṣasas who can take any form they please, brave, dreadful and fearful to look at, with their plan fixed, put on human bodies and go up to Kākutstha, and let them all say calmly to that best of the Raghus, 'We have been sent by your younger brother Bharata; he is raising an army and will soon be here himself.' Then we will hurry there from here, armed with spears, lances and maces, bows, arrows and swords in our hands. Standing in the sky in companies, we will destroy that monkey host with a great shower of rocks and weapons and send it to Yama's realm. If Rāma and Lakṣmaṇa walk into this snare, by that trick they will surely lose their lives." Here, instead of strength, trickery is proposed: the rākṣasas would pass themselves off as Bharata's soldiers, win Rāma's trust, and then attack from the sky. The plan shows the rākṣasas' nature as masters of illusion; Mārīca deceived with the form of a deer and Rāvaṇa with the guise of an ascetic. Using Bharata's name would abuse Rāma's love for his brother, for Rāma would rejoice to hear news of Bharata's army. "By that trick" means by foul play or deceit, and it is Rāma and Lakṣmaṇa who would lose their lives by it. The flaw in the plan is plain too: Rāma knows Bharata well and would see through the rākṣasas' deceit, and besides, Vibhīṣaṇa will soon go over to Rāma and lay bare all the rākṣasas' illusions. In the next sarga Vibhīṣaṇa will set aside all such talk.

४निकुम्भस्य वज्रहनोः च गर्जनम्

१९कौम्भकर्णिस्ततो वीरो निकुम्भो नाम वीर्यवान्।
अब्रवीत्परमक्रुद्धो रावणं लोकरावणम्॥

२०सर्वे भवन्तस्तिष्ठन्तु महाराजेन संगताः।
अहमेको हनिष्यामि राघवं सहलक्ष्मणम्॥

२१सुग्रीवं सहनूमन्तं सर्वांश्चैवात्र वानरान्।
ततो वज्रहनुर्नाम राक्षसः पर्वतोपमः॥

२२क्रुद्धः परिलिहन्सृक्कां जिह्वया वाक्यमब्रवीत्।
स्वैरं कुर्वन्तु कार्याणि भवन्तो विगतज्वराः॥

२३एकोऽहं भक्षयिष्यामि तां सर्वां हरिवाहिनीम्।
स्वस्थाः क्रीडन्तु निश्चिन्ताः पिबन्तु मधु वारुणीम्॥

२४अहमेको वधिष्यामि सुग्रीवं सहलक्ष्मणम्।
साङ्गदं च हनूमन्तं सर्वांश्चैवात्र वानरान्॥

ततः कौम्भकर्णिः वीरः वीर्यवान् निकुम्भः नाम परमक्रुद्धः लोकरावणं रावणम् अब्रवीत् — ‘भवन्तः सर्वे महाराजेन संगताः तिष्ठन्तु; अहम् एकः राघवं सहलक्ष्मणं, सुग्रीवं सहनूमन्तं, सर्वान् च वानरान् अत्र हनिष्यामि।’ ततः पर्वतोपमः वज्रहनुः नाम राक्षसः क्रुद्धः सृक्कां जिह्वया परिलिहन् वाक्यम् अब्रवीत् — ‘भवन्तः विगतज्वराः स्वैरं कार्याणि कुर्वन्तु; अहम् एकः तां सर्वां हरिवाहिनीं भक्षयिष्यामि। स्वस्थाः निश्चिन्ताः क्रीडन्तु, वारुणीं मधु पिबन्तु। अहम् एकः सुग्रीवं सहलक्ष्मणं, साङ्गदं हनूमन्तं च, सर्वान् च अत्र वानरान् वधिष्यामि।’ निकुम्भः कुम्भकर्णस्य पुत्रः; अतः ‘कौम्भकर्णिः’ इति पितृनाम्ना निर्दिष्टः। वज्रहनोः ‘सृक्कां जिह्वया परिलिहन्’ इति चित्रं भयानकं — सः नरभक्षकः इव शत्रून् खादितुम् उत्सुकः। तस्य वचनस्य अन्ते ‘पिबन्तु मधु वारुणीम्’ इति भोगासक्तिः — राक्षसानां सभा युद्धस्य गाम्भीर्यं न जानाति। प्रत्येकः वीरः ‘अहमेकः’ इति पुनः पुनः वदति — अहमहमिका अस्मिन् सर्गे सर्वत्र। एकविंशः श्लोकः पूर्वार्धे निकुम्भस्य वचनं समापयति, उत्तरार्धे वज्रहनुं परिचाययति — श्लोकसीमा वक्तृपरिवर्तनस्य मध्ये पतति। अस्मिन् सर्गे राक्षसाः वीराः, किन्तु नीतिहीनाः; तेषां सर्वेषाम् अहंकारः अग्रिमे सर्गे विभीषणस्य विवेकेन तुलितः भविष्यति। वज्रहनोः वचने ‘पिबन्तु मधु वारुणीम्’ इति सुन्दरकाण्डे वर्णितां लङ्कायाः पानगोष्ठीं स्मारयति — राक्षसाः युद्धस्य संकटे अपि भोगान् न त्यजन्ति।

Then Kumbhakarṇa's son, the heroic and valiant Nikumbha, in a towering rage, said to Rāvaṇa, who makes the worlds cry out: "Let all of you stay here with the great king; I alone will kill Rāghava and Lakṣmaṇa, Sugrīva and Hanumān, and all the monkeys here." Then a rākṣasa named Vajrahanu, huge as a mountain, licking the corners of his mouth with his tongue in his rage, said: "Go about your business as you please and have no care. I alone will devour that whole monkey host. Stay at your ease and untroubled, amuse yourselves and drink Vāruṇī wine. I alone will kill Sugrīva and Lakṣmaṇa, Hanumān and Aṅgada, and all the monkeys here." Nikumbha is named after his father as "Kumbhakarṇa's son". Vajrahanu licking his lips is a fearful picture of a man-eater eager to devour his enemies, and his advice to drink wine shows the court's love of pleasure: it does not grasp how grave a war is. It recalls the drinking halls of Laṅkā described in the Sundara Kāṇḍa; even in a crisis the rākṣasas will not give up their pleasures. Each hero says "I alone" again and again; a scramble to be first runs through the whole sarga. The rākṣasas are brave but without judgement, and their pride will be set against Vibhīṣaṇa's wisdom in the next sarga.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डेऽष्टमः सर्गः॥ ८॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

२८ पदानि

नीलाम्बुदप्रख्य ८.१ नीलमेघसदृशः

सन्धिः: नील + अम्बुद → नीलाम्बुद — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: नीलाम्बुदेन प्रख्यः (सदृशः) — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (‘नीलाम्बुदप्रख्यः’)

प्राञ्जलिर्वाक्यम् ८.१ बद्धाञ्जलिः सन् वचनम्

सन्धिः: प्राञ्जलिः + वाक्यम् → प्राञ्जलिर्वाक्यम् — विसर्गस्य रुत्वम्
समासः: प्रबद्धः अञ्जलिः येन सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: ‘प्राञ्जलिः’ प्रथमा, एकवचनम्

पिशाचपतगोरगाः ८.२ पिशाचाः पक्षिणः सर्पाः च

सन्धिः: पतग + उरग → पतगोरग — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः: पिशाचाः पतगाः उरगाः च — इतरेतरद्वन्द्वः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्

धर्षयितुम् ८.२ पराभवितुम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘धृष्’ धातोः णिजन्तात् तुमुन्
विभक्तिः: अव्ययम्

गच्छेज्जीवन् ८.३ जीवन् सन् गच्छेत्

सन्धिः: गच्छेत् + जीवन् → गच्छेज्जीवन् — श्चुत्वं जश्त्वं च (त् + ज = ज्ज)
समासः: समासः नास्ति — बाह्यसन्धिः
विभक्तिः: ‘गच्छेत्’ विधिलिङ्; ‘जीवन्’ शत्रन्तं प्रथमा

सागरपर्यन्ता ८.४ समुद्रसीमाम्

सन्धिः: परि + अन्ता → पर्यन्ता — यण्सन्धिः
समासः: सागरः पर्यन्तः यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘सागरपर्यन्तां’)

करोम्यवानराम् ८.४ वानररहितां करोमि

सन्धिः: करोमि + अवानराम् → करोम्यवानराम् — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
समासः: न विद्यन्ते वानराः यस्यां सा अवानरा — नञ्बहुव्रीहिः
विभक्तिः: ‘करोमि’ लट्, उत्तमपुरुषः; ‘अवानराम्’ द्वितीया

आत्मापराधज ८.५ स्वकृतदोषोत्पन्नम्

सन्धिः: आत्म + अपराध → आत्मापराध — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: आत्मनः अपराधात् जातम् — पञ्चमीतत्पुरुषः (उपपदगर्भः)
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘आत्मापराधजम्’)

क्षमणीय ८.६ सहनीयम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘क्षम्’ धातोः अनीयर्
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘क्षमणीयं’)

पुरस्यान्तःपुरस्य ८.७ नगरस्य राजगृहस्य स्त्रीणां च

सन्धिः: पुरस्य + अन्तःपुरस्य → पुरस्यान्तःपुरस्य — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: अन्तः पुरम् — अव्ययीभावः/कर्मधारयः
विभक्तिः: षष्ठी, एकवचनम् (उभे)

गत्वैको ८.८ एकाकी गत्वा

सन्धिः: गत्वा + एकः → गत्वैकः — वृद्धिसन्धिः (आ + ए = ऐ); एकः + निवर्तिष्यामि → एको — विसर्गस्य उत्वम्
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: ‘गत्वा’ क्त्वान्तम्; ‘एकः’ प्रथमा

निवर्तिष्यामि ८.८ प्रत्यावर्तयिष्यामि, निवारयिष्यामि

सन्धिः: नि + वर्तिष्यामि — उपसर्गयोगः
समासः: समासः नास्ति — ‘वृत्’ धातुः (अत्र णिजर्थे प्रयुक्तः)
विभक्तिः: क्रियापदम् — लृट्, उत्तमपुरुषः, एकवचनम्

मांसशोणितरूषित ८.९ मांसरक्तलिप्तम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: मांसेन शोणितेन च रूषितः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (‘मांसशोणितरूषितम्’)

सुग्रीवेऽपि ८.१० सुग्रीवे च स्थिते

सन्धिः: सुग्रीवे + अपि → सुग्रीवेऽपि — पूर्वरूपसन्धिः (अवग्रहः)
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: ‘सुग्रीवे’ सप्तमी, एकवचनम् (सतिसप्तमी)

हत्वैको ८.११ एकः एव हत्वा

सन्धिः: हत्वा + एकः → हत्वैकः — वृद्धिसन्धिः
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: ‘हत्वा’ क्त्वान्तम्

जयेच्छत्रूनतन्द्रितः ८.१२ अनलसः शत्रून् जयेत्

सन्धिः: जयेत् + शत्रून् → जयेच्छत्रून् — श्चुत्वं छत्वं च; शत्रून् + अतन्द्रितः — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: न तन्द्रितः अतन्द्रितः — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः: ‘जयेत्’ विधिलिङ्; ‘अतन्द्रितः’ प्रथमा

कामरूपधराः ८.१३ इच्छारूपधारिणः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: कामं रूपं धरन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्

ह्यसम्भ्रमाः ८.१४ अव्याकुलाः

सन्धिः: हि + असम्भ्रमाः → ह्यसम्भ्रमाः — यण्सन्धिः
समासः: न सम्भ्रमः येषां ते — नञ्बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्

यवीयसा ८.१५ कनिष्ठेन

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘युवन्’ + ईयसुन्
विभक्तिः: तृतीया, एकवचनम्

चापबाणासिहस्ताः ८.१६ धनुर्बाणखड्गधारिणः

सन्धिः: बाण + असि → बाणासि — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: चापाः बाणाः असयः च हस्तेषु येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम् (‘चापबाणासिहस्ताश्च’)

अश्मशस्त्रमहावृष्ट्या ८.१७ पाषाणशस्त्राणां महावर्षणेन

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: अश्मनां शस्त्राणां च महावृष्टिः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: तृतीया, एकवचनम्

चेदुपसर्पेताम् ८.१८ यदि उपगच्छेताम्

सन्धिः: चेत् + उपसर्पेताम् → चेदुपसर्पेताम् — जश्त्वसन्धिः
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: ‘उपसर्पेताम्’ विधिलिङ्, प्रथमपुरुषः, द्विवचनम्

अपनीत ८.१८ अनीत्या, छलेन

सन्धिः: अप + नीत — उपसर्गयोगः
समासः: समासः नास्ति — ‘नी’ धातोः क्तः (भावे)
विभक्तिः: तृतीया, एकवचनम् (‘अपनीतेन’)

कौम्भकर्णिः ८.१९ कुम्भकर्णस्य पुत्रः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘कुम्भकर्ण’ + इञ् (अपत्यार्थे)
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (‘कौम्भकर्णिस्ततो’)

लोकरावण ८.१९ लोकानां रोदयितारम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: लोकान् रावयति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (‘लोकरावणम्’)

परिलिहन्सृक्काम् ८.२२ ओष्ठप्रान्तं लिहन्

सन्धिः: परिलिहन् + सृक्काम् — सन्धिकार्यं नास्ति (हलन्तात् परं स)
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: ‘परिलिहन्’ शत्रन्तं प्रथमा; ‘सृक्काम्’ द्वितीया, एकवचनम्

विगतज्वराः ८.२२ निश्चिन्ताः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: विगतः ज्वरः येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्

साङ्गदम् ८.२४ अङ्गदसहितम्

सन्धिः: स + अङ्गदम् → साङ्गदम् — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: अङ्गदेन सहितः — बहुव्रीहिः (सहार्थे)
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (हनूमतः विशेषणम्)