प्राञ्जलयः
७.१
बद्धाञ्जलयः
- सन्धिः
- प्र + अञ्जलयः → प्राञ्जलयः — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- प्रबद्धः अञ्जलिः यैः ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
युद्धकाण्डम् — सप्तमः सर्गः
राक्षसानां रावणप्रशंसा
नीतिबाह्यानां राक्षसानाम् उत्तरम्, रावणस्य पूर्वविजयानां स्मरणम् — नागाः, कुबेरः, मयः, मधुः, दानवाः, वरुणपुत्राः, यमः, क्षत्रियाः — इन्द्रजितः पराक्रमः
रावणेन एवम् उक्ताः महाबलाः राक्षसाः शत्रुपक्षम् अविज्ञाय, नीतिबाह्याः अबुद्धयः च, प्राञ्जलयः ऊचुः — ‘राजन्, परिघशक्त्यृष्टिशूलपट्टिशकुन्तलं सुमहत् नः बलम्; किमर्थं विषादं भजसे? त्वया भोगवतीं गत्वा पन्नगाः जिताः, कैलासवासी धनदः वशं नीतः, पुष्पकं विमानम् आहृतम्; मयः भयात् दुहितरं दत्तवान्; मधुः, वासुकितक्षकादयः, दानवाः, वरुणपुत्राः च जिताः; यमलोकमहार्णवं प्रविश्य मृत्युः अपि प्रतिषेधितः। क्षत्रियैः शक्रतुल्यैः पूर्णा वसुमती त्वया निहता; तेषां समः अपि रामः न। अथवा तिष्ठ — अयम् एकः इन्द्रजित्, माहेश्वरयज्ञेन लब्धवरः, येन देवसेनासागरं प्रविश्य इन्द्रः अपि बद्ध्वा लङ्काम् आनीतः, सः एव वानरान् क्षपयिष्यति। प्राकृतात् जनात् आगता एषा आपत् तव हृदि न कार्या; त्वं राघवं वधिष्यसि।’
१नीतिबाह्यानां राक्षसानाम् उत्तरम्
१इत्युक्ता राक्षसेन्द्रेण राक्षसास्ते महाबलाः।
ऊचुः प्राञ्जलयः सर्वे रावणं राक्षसेश्वरम्॥
२द्विषत्पक्षमविज्ञाय नीतिबाह्यास्त्वबुद्धयः।
राजन्परिघशक्त्यृष्टिशूलपट्टिशकुन्तलम्॥
३सुमहन्नो बलं कस्माद्विषादं भजते भवान्।
त्वया भोगवतीं गत्वा निर्जिताः पन्नगा युधि॥
राक्षसेन्द्रेण एवम् उक्ताः ते महाबलाः राक्षसाः सर्वे प्राञ्जलयः राक्षसेश्वरं रावणम् ऊचुः। ते द्विषत्पक्षम् अविज्ञाय, नीतिबाह्याः अबुद्धयः च आसन्। ‘राजन्, परिघैः शक्तिभिः ऋष्टिभिः शूलैः पट्टिशैः कुन्तैः च युक्तं नः सुमहत् बलम्; तर्हि भवान् कस्मात् विषादं भजते? त्वया भोगवतीं गत्वा पन्नगाः युधि निर्जिताः।’ अत्र कविः राक्षसानां स्वभावं स्पष्टं निर्दिशति — ‘द्विषत्पक्षमविज्ञाय’, ‘नीतिबाह्याः’, ‘अबुद्धयः’। पूर्वसर्गे रावणः उत्तमस्य मन्त्रस्य लक्षणं ‘शास्त्रदृष्टेन चक्षुषा ऐकमत्यम्’ इति अवदत्; तस्य मन्त्रिणः तु शास्त्रं न पश्यन्ति, केवलं राज्ञः प्रियम् एव वदन्ति। एतत् चाटुकारितायाः उदाहरणम् — ते शत्रोः बलं न विचारयन्ति, स्वस्य बलस्य आयुधानां च गणनां कुर्वन्ति। द्वितीयः श्लोकः वुल्गेटस्य विशिष्टः — तस्य प्रथमः अर्धः राक्षसानां निन्दां करोति, द्वितीयः तेषां वचनम् आरभते। हिन्दीभाष्ये अपि ‘नीतिकी दृष्टिसे महामूर्ख’ इति व्याख्या — बलवन्तः, न तु बुद्धिमन्तः। भोगवती नागानां पुरी पाताले; तत्र रावणस्य विजयः तस्य दिग्विजयस्य प्रथमः उल्लेखः अस्मिन् सर्गे। एवं राक्षसाः रावणस्य प्रश्नस्य ‘किं कर्तव्यम्’ इत्यस्य उत्तरं न ददति, अपितु ‘किमर्थं चिन्ता’ इति प्रतिप्रश्नं कुर्वन्ति। एतत् एव मन्त्रणायाः दोषः।
At the rākṣasa king's words, all those mighty rākṣasas joined their palms and answered Rāvaṇa, though they knew nothing of the enemy's strength, knew nothing of policy and had no understanding. "O king, our army is vast, armed with iron bars, spears, lances, pikes, trident-swords and javelins. Why should you despair? You went down to Bhogavatī and conquered the serpents in battle." The poet states the rākṣasas' nature outright: ignorant of the enemy, strangers to policy, without understanding; they are strong but not wise. In the previous sarga Rāvaṇa himself said that the best counsel comes from agreement reached "with eyes guided by the śāstras"; his counsellors look at no such rules but say only what will please the king. It is a picture of flattery: instead of weighing the enemy's strength, they count their own troops and weapons. Bhogavatī is the serpents' city in the underworld, and his conquest there is the first of Rāvaṇa's victories recalled in this sarga. So the rākṣasas do not answer his question, "what should we do?", but answer it with another, "why worry?" That is exactly the fault of this council.
२रावणस्य पूर्वविजयानां स्मरणम्
४कैलासशिखरावासी यक्षैर्बहुभिरावृतः।
सुमहत्कदनं कृत्वा वश्यस्ते धनदः कृतः॥
५स महेश्वरसख्येन श्लाघमानस्त्वया विभो।
निर्जितः समरे रोषाल्लोकपालो महाबलः॥
६विनिपात्य च यक्षौघान्विक्षोभ्य विनिगृह्य च।
त्वया कैलासशिखराद्विमानमिदमाहृतम्॥
७मयेन दानवेन्द्रेण त्वद्भयात्सख्यमिच्छता।
दुहिता तव भार्यार्थे दत्ता राक्षसपुङ्गव॥
८दानवेन्द्रो महाबाहो वीर्योत्सिक्तो दुरासदः।
विगृह्य वशमानीतः कुम्भीनस्याः सुखावहः॥
९निर्जितास्ते महाबाहो नागा गत्वा रसातलम्।
वासुकिस्तक्षकः शङ्खो जटी च वशमाहृताः॥
१०अक्षया बलवन्तश्च शूरा लब्धवराः पुनः।
त्वया संवत्सरं युद्ध्वा समरे दानवा विभो॥
११स्वबलं समुपाश्रित्य नीता वशमरिंदम।
मायाश्चाधिगतास्तत्र बह्व्यो वै राक्षसाधिप॥
१२शूराश्च बलवन्तश्च वरुणस्य सुता रणे।
निर्जितास्ते महाभाग चतुर्विधबलानुगाः॥
१३मृत्युदण्डमहाग्राहं शाल्मलीद्रुममण्डितम्।
कालपाशमहावीचिं यमकिंकरपन्नगम्॥
१४महाज्वरेण दुर्धर्षं यमलोकमहार्णवम्।
अवगाह्य त्वया राजन्यमस्य बलसागरम्॥
१५जयश्च विपुलः प्राप्तो मृत्युश्च प्रतिषेधितः।
सुयुद्धेन च ते सर्वे लोकास्तत्र सुतोषिताः॥
१६क्षत्रियैर्बहुभिर्वीरैः शक्रतुल्यपराक्रमैः।
आसीद्वसुमती पूर्णा महद्भिरिव पादपैः॥
१७तेषां वीर्यगुणोत्साहैर्न समो राघवो रणे।
प्रसह्य ते त्वया राजन्हताः समरदुर्जयाः॥
‘बहुभिः यक्षैः आवृतः कैलासशिखरावासी धनदः त्वया सुमहत् कदनं कृत्वा वश्यः कृतः। विभो, महेश्वरसख्येन त्वया सह श्लाघमानः सः महाबलः लोकपालः त्वया रोषात् समरे निर्जितः। यक्षौघान् विनिपात्य, विक्षोभ्य, विनिगृह्य च त्वया कैलासशिखरात् इदं विमानम् आहृतम्। राक्षसपुङ्गव, त्वद्भयात् सख्यम् इच्छता दानवेन्द्रेण मयेन तव भार्यार्थे दुहिता दत्ता। महाबाहो, वीर्योत्सिक्तः दुरासदः कुम्भीनस्याः सुखावहः दानवेन्द्रः विगृह्य वशम् आनीतः। महाबाहो, रसातलं गत्वा वासुकिः, तक्षकः, शङ्खः, जटी च नागाः निर्जिताः वशम् आहृताः। विभो, अक्षयाः बलवन्तः शूराः पुनः लब्धवराः दानवाः त्वया समरे संवत्सरं युद्ध्वा स्वबलं समुपाश्रित्य वशं नीताः, अरिंदम; राक्षसाधिप, तत्र बह्व्यः मायाः च अधिगताः। महाभाग, वरुणस्य शूराः बलवन्तः सुताः चतुर्विधबलानुगाः रणे निर्जिताः। राजन्, मृत्युदण्डमहाग्राहं, शाल्मलीद्रुममण्डितं, कालपाशमहावीचिं, यमकिंकरपन्नगं, महाज्वरेण दुर्धर्षं यमलोकमहार्णवं, यमस्य बलसागरम् अवगाह्य त्वया विपुलः जयः प्राप्तः, मृत्युः च प्रतिषेधितः; सुयुद्धेन तत्र सर्वे लोकाः सुतोषिताः। शक्रतुल्यपराक्रमैः बहुभिः वीरैः क्षत्रियैः वसुमती महद्भिः पादपैः इव पूर्णा आसीत्। राजन्, ते समरदुर्जयाः त्वया प्रसह्य हताः; तेषां वीर्यगुणोत्साहैः राघवः रणे समः न।’ अत्र रावणस्य दिग्विजयस्य संक्षिप्तं वृत्तम् — उत्तरकाण्डे विस्तरेण वर्णितम्। कुबेरः रावणस्य ज्येष्ठभ्राता, तस्य पुष्पकं विमानम् अपहृतम्; मयः दानवशिल्पी, तस्य दुहिता मन्दोदरी रावणस्य पट्टमहिषी; मधुः रावणस्य भगिन्याः कुम्भीनस्याः पतिः। यमलोकस्य महार्णवेन रूपकं विस्तृतम् — मृत्युदण्डः ग्राहः, शाल्मलीद्रुमाः (नरकस्य कण्टकवृक्षाः) तटवृक्षाः, कालपाशाः तरङ्गाः, यमकिंकराः सर्पाः, महाज्वरः दुर्धर्षत्वम्। एतादृशं सागरं रावणः अवगाढवान् — अतः रामस्य सागरः तस्य किम्? इति राक्षसानां ध्वनिः। किन्तु एषा प्रशंसा विपरीतं सूचयति — ये ये रावणेन जिताः, ते सर्वे रामस्य पक्षे वा उदासीनाः वा; रावणस्य अहंकारः एव तस्य नाशस्य कारणम्। क्षत्रियाणां वधस्य उल्लेखः अपि अनृतप्रायः — रावणः अयोध्यायाः अनरण्यम् अपि जितवान्, यः मरणकाले रावणस्य नाशं इक्ष्वाकुवंश्यात् एव शशाप। ‘महेश्वरसख्येन’ इति कुबेरस्य शिवेन सह मैत्री, यया सः गर्वितः आसीत्। ‘कुम्भीनस्याः सुखावहः’ इति मधोः परिचयः — रावणः स्वस्य भगिनीपतिम् अपि न अमुञ्चत्। राक्षसानां प्रशंसायां क्रमः अपि ध्येयः — प्रथमं पाताले नागाः, ततः उत्तरे कैलासे कुबेरः, ततः दानवाः मयः मधुः च, पुनः रसातले नागाः, ततः वरुणस्य पुत्राः, ततः यमः, अन्ते मनुष्याः क्षत्रियाः। एवं त्रिषु लोकेषु रावणस्य विजयः वर्णितः। किन्तु ‘रामः तेषां क्षत्रियाणां समः न’ इति अन्तिमं वचनं तेषाम् अज्ञानं दर्शयति — ते रामस्य जनस्थाने खरदूषणादीनां चतुर्दशसहस्राणां वधं विस्मृतवन्तः।
"Kubera, lord of wealth, who lives on the peak of Kailāsa surrounded by yakṣas, you brought under your sway after a great slaughter. That mighty guardian of the world boasted of his friendship with Maheśvara, yet in your wrath you beat him in battle, my lord. You struck down, routed and subdued the hosts of yakṣas and carried off this aerial chariot from the peak of Kailāsa. Maya, lord of the dānavas, afraid of you and wanting your friendship, gave you his daughter as your wife, bull among rākṣasas. The lord of the dānavas who is Kumbhīnasī's joy, proud of his valour and hard to approach, you fought and brought under your control. You went down to Rasātala and conquered the serpents, Vāsuki, Takṣaka, Śaṅkha and Jaṭī, and brought them under your sway. The dānavas, imperishable, strong, heroic and armed with boons, you fought for a whole year, and relying on your own strength you subdued them, and there, lord of the rākṣasas, you learned many arts of magic. The brave and mighty sons of Varuṇa, with their fourfold army behind them, you defeated in battle. Yama's world is a great ocean whose crocodile is the rod of Death, lined with śālmali trees, whose great waves are the nooses of Time and whose serpents are Yama's servants, unassailable for its dreadful fever: you plunged into that ocean of Yama's army, won a great victory and held off Death himself, and all the worlds there were delighted by that fine fight. The earth was once full of heroic kṣatriyas, many of them, as mighty as Śakra, like a forest of great trees; you overpowered and killed them, invincible though they were in battle, O king, and in valour, virtue and energy Rāghava is no match for them." This is a brief account of Rāvaṇa's conquest of the world, told at length in the Uttara Kāṇḍa. Kubera was Rāvaṇa's elder brother, and the aerial chariot taken from him is the Puṣpaka; Maya was the architect of the dānavas, and his daughter Mandodarī is Rāvaṇa's chief queen; the dānava lord Madhu was the husband of Rāvaṇa's sister Kumbhīnasī, so Rāvaṇa did not spare even his own sister's husband. Kubera's pride came from his friendship with Śiva. The picture of Yama's world as an ocean is worked out in detail: the rod of Death is its crocodile, the thorny śālmali trees of hell line its banks, the nooses of Time are its waves, Yama's servants its serpents, its dreadful fever what makes it unassailable. The rākṣasas' unspoken point is that Rāvaṇa has plunged into such an ocean, so what is Rāma's ocean to him? The praise follows an order, too: the serpents below, Kubera on Kailāsa in the north, the dānavas Maya and Madhu, the serpents of Rasātala again, Varuṇa's sons, Yama, and at last human kṣatriyas, a victory over all three worlds. Yet the praise points the other way: all those Rāvaṇa defeated are now either on Rāma's side or standing aside, and his pride is the cause of his ruin. Even the claim about slaying kṣatriyas is hollow: Rāvaṇa did defeat Anaraṇya of Ayodhyā, but that king, as he died, cursed Rāvaṇa to perish at the hands of one of the Ikṣvāku line. And their last claim, that Rāma is no match for those kṣatriyas, only shows their ignorance, for they have forgotten how Rāma killed Khara, Dūṣaṇa and their fourteen thousand in Janasthāna.
३इन्द्रजितः पराक्रमः, रावणस्य आश्वासनम्
१८तिष्ठ वा किं महाराज श्रमेण तव वानरान्।
अयमेको महाबाहुरिन्द्रजित्क्षपयिष्यति॥
१९अनेन च महाराज माहेश्वरमनुत्तमम्।
इष्ट्वा यज्ञं वरो लब्धो लोके परमदुर्लभः॥
२०शक्तितोमरमीनं च विनिकीर्णान्त्रशैवलम्।
गजकच्छपसम्बाधमश्वमण्डूकसंकुलम्॥
२१रुद्रादित्यमहाग्राहं मरुद्वसुमहोरगम्।
रथाश्वगजतोयौघं पदातिपुलिनं महत्॥
२२अनेन हि समासाद्य देवानां बलसागरम्।
गृहीतो दैवतपतिर्लङ्कां चापि प्रवेशितः॥
२३पितामहनियोगाच्च मुक्तः शम्बरवृत्रहा।
गतस्त्रिविष्टपं राजन्सर्वदेवनमस्कृतः॥
२४तमेव त्वं महाराज विसृजेन्द्रजितं सुतम्।
यावद्वानरसेनां तां सरामां नयति क्षयम्॥
२५राजन्नापदयुक्तेयमागता प्राकृताज्जनात्।
हृदि नैव त्वया कार्या त्वं वधिष्यसि राघवम्॥
‘महाराज, तिष्ठ वा; तव श्रमेण किम्? अयम् एकः महाबाहुः इन्द्रजित् वानरान् क्षपयिष्यति। महाराज, अनेन माहेश्वरम् अनुत्तमं यज्ञम् इष्ट्वा लोके परमदुर्लभः वरः लब्धः। शक्तितोमरमीनं, विनिकीर्णान्त्रशैवलं, गजकच्छपसम्बाधम्, अश्वमण्डूकसंकुलं, रुद्रादित्यमहाग्राहं, मरुद्वसुमहोरगं, रथाश्वगजतोयौघं, पदातिपुलिनं महत् देवानां बलसागरं समासाद्य अनेन दैवतपतिः गृहीतः, लङ्कां च प्रवेशितः। राजन्, पितामहनियोगात् च शम्बरवृत्रहा सर्वदेवनमस्कृतः मुक्तः त्रिविष्टपं गतः। महाराज, तम् एव सुतम् इन्द्रजितं विसृज, यावत् सः सरामां तां वानरसेनां क्षयं नयति। राजन्, प्राकृतात् जनात् आगता इयम् आपत् अयुक्ता; त्वया हृदि न एव कार्या; त्वं राघवं वधिष्यसि।’ अस्य भागस्य अधिकांशः (१८–२४) समीक्षिते नास्ति — इन्द्रजितः प्रशंसा वुल्गेटस्य विस्तारः। देवसेनायाः सागररूपकं यमलोकस्य रूपकेण समानम् — शक्तयः तोमराः मीनाः, आन्त्राणि शैवलं, गजाः कच्छपाः, अश्वाः मण्डूकाः, रुद्रादित्याः ग्राहाः, मरुद्वसवः सर्पाः, रथादयः जलौघाः, पदातयः पुलिनम्। इन्द्रस्य बन्धनं ब्रह्मणः नियोगेन मोक्षः च उत्तरकाण्डे वर्णितौ; तेन एव मेघनादः ‘इन्द्रजित्’ इति नाम लब्धवान्। ‘माहेश्वरं यज्ञम्’ इति निकुम्भिलायां तस्य यज्ञः, यः युद्धकाण्डे अपि पुनः आगमिष्यति। अन्तिमः श्लोकः (२५) समीक्षिते ६.००७ इत्यस्य अन्तिमः, यत्र राक्षसाः रामं ‘प्राकृतात् जनात्’ आगतां आपदं मन्यन्ते — एषा अवज्ञा एव तेषां महती भ्रान्तिः। ‘राजन्नापदयुक्तेयम्’ इति पदे ‘आपत् अयुक्ता’ इति अर्थः — एषा आपत् चिन्तायाः योग्या न। इन्द्रजितः प्रस्तावः अस्मिन् सर्गे प्रथमः; अग्रिमे सर्गे अन्ये राक्षसाः प्रत्येकं स्वयम् एव युद्धस्य प्रस्तावं करिष्यन्ति। एवं सभायां वीराणाम् अहमहमिका दृश्यते, न तु विवेकः। इन्द्रजितः पराक्रमस्य वर्णनं भविष्यस्य सूचना अपि — अग्रे सः एव रामलक्ष्मणौ नागपाशेन बध्नाति, ब्रह्मास्त्रेण च वानरसेनां मोहयति। अतः राक्षसानां वचनं सर्वथा निराधारं न; किन्तु अन्ते सः अपि लक्ष्मणेन हन्यते। ‘तिष्ठ वा किं महाराज श्रमेण’ इति वचनं राक्षसानां रावणं प्रति चाटुवचनम् — राजा स्वयं श्रमं मा कुर्यात्, पुत्रः एव पर्याप्तः इति। अनेन ते रावणस्य अहंकारं तोषयन्ति, न तु वास्तविकं मन्त्रं ददति।
"Or stay where you are, great king; why should you exert yourself? Mighty-armed Indrajit alone will destroy the monkeys. By performing the unsurpassed sacrifice to Maheśvara, great king, he won a boon that is hard to come by in this world. The army of the gods was an ocean: spears and lances were its fish, scattered entrails its water-weed, elephants its tortoises, horses its frogs, the Rudras and Ādityas its great crocodiles, the Maruts and Vasus its great serpents, chariots, horses and elephants its floods, foot-soldiers its broad sandbanks. Indrajit plunged into that ocean, seized the lord of the gods and brought him into Laṅkā, and only at the Grandsire's bidding was the slayer of Śambara and Vṛtra released to go back to heaven, honoured by all the gods. Send out that son of yours, Indrajit, great king, and he will destroy the monkey army, Rāma and all. O king, trouble from a common man is not worthy of you; do not take it to heart. You will kill Rāghava." The picture of the army of the gods as an ocean matches the ocean of Yama's world: spears and lances for fish, entrails for weed, elephants for tortoises, horses for frogs, Rudras and Ādityas for crocodiles, Maruts and Vasus for serpents, chariots and the rest for floods, foot-soldiers for sandbanks. Indra's capture and his release at Brahmā's command are told in the Uttara Kāṇḍa; it was then that Meghanāda won the name Indrajit, "conqueror of Indra". The sacrifice to Maheśvara is the one he performs at Nikumbhilā, which will come up again in this kāṇḍa. In calling Rāma a common man the rākṣasas show their contempt, and that contempt is their great delusion; this trouble, they say, is not even worth worrying about. Indrajit is the first champion put forward in this sarga; in the next, the other rākṣasas will each offer to fight on their own, and the court will show a scramble of heroes rather than good judgement. The praise of Indrajit also foreshadows what is to come: he will later bind Rāma and Lakṣmaṇa with serpent-arrows and stun the monkey army with Brahmā's weapon, so the rākṣasas' words are not wholly groundless, yet in the end even he will be killed by Lakṣmaṇa. "Stay where you are, why exert yourself?" is flattery: the king should not trouble himself, his son is enough. With such words they feed Rāvaṇa's pride instead of giving him real counsel.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे सप्तमः सर्गः॥ ७॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
२९ पदानि
द्विषत्पक्ष
७.२
शत्रुपक्षम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- द्विषतां पक्षः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘द्विषत्पक्षमविज्ञाय’)
नीतिबाह्य
७.२
नीतिशास्त्रात् बहिः, नीत्यनभिज्ञाः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- नीतेः बाह्याः — पञ्चमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘नीतिबाह्यास्त्वबुद्धयः’)
परिघशक्त्यृष्टिशूलपट्टिशकुन्तल
७.२
विविधायुधसम्पन्नम्
- सन्धिः
- शक्ति + ऋष्टि → शक्त्यृष्टि — यण्सन्धिः (इ + ऋ = य् + ऋ)
- समासः
- परिघाः शक्तयः ऋष्टयः शूलानि पट्टिशाः कुन्ताः च सन्ति यस्मिन् तत् — बहुव्रीहिः, ‘ल’ प्रत्ययः (मत्वर्थे)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (बलस्य विशेषणम्)
कैलासशिखरावासी
७.४
कैलासपर्वते निवसन्
- सन्धिः
- शिखर + आवासी → शिखरावासी — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- कैलासशिखरे आवसति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
महेश्वरसख्य
७.५
शिवेन सह मैत्र्या
- सन्धिः
- महा + ईश्वर → महेश्वर — गुणसन्धिः (आ + ई = ए)
- समासः
- महेश्वरेण सख्यम् — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम् (‘महेश्वरसख्येन’ — हेतौ)
रोषाल्लोकपालो
७.५
क्रोधात् दिक्पालः
- सन्धिः
- रोषात् + लोकपालः → रोषाल्लोकपालः — परसवर्णसन्धिः (त् + ल = ल्ल)
- समासः
- लोकं पालयति इति लोकपालः — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- ‘रोषात्’ पञ्चमी; ‘लोकपालः’ प्रथमा, एकवचनम्
यक्षौघान्
७.६
यक्षसमूहान्
- सन्धिः
- यक्ष + ओघान् → यक्षौघान् — वृद्धिसन्धिः (अ + ओ = औ)
- समासः
- यक्षाणाम् ओघाः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम्
त्वद्भयात्
७.७
तव भीत्या
- सन्धिः
- त्वत् + भयात् → त्वद्भयात् — जश्त्वसन्धिः
- समासः
- त्वत्तः भयम् — पञ्चमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- पञ्चमी, एकवचनम् (हेतौ)
वीर्योत्सिक्त
७.८
पराक्रमगर्वितः
- सन्धिः
- वीर्य + उत्सिक्त → वीर्योत्सिक्त — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- वीर्येण उत्सिक्तः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘वीर्योत्सिक्तो’)
कुम्भीनस्याः
७.८
रावणस्य भगिन्याः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- कुम्भः इव नासिका यस्याः सा कुम्भीनसी — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
रसातल
७.९
पातालम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- रसायाः तलम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘रसातलम्’)
लब्धवराः
७.१०
प्राप्तवराः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- लब्धः वरः यैः ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
मायाश्चाधिगतास्तत्र
७.११
मायाः च प्राप्ताः तत्र
- सन्धिः
- मायाः + च → मायाश्च — विसर्गस्य शत्वम्; च + अधिगताः → चाधिगताः — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘मायाः’ प्रथमा, बहुवचनम्; ‘अधिगताः’ क्तान्तम्
चतुर्विधबलानुग
७.१२
चतुरङ्गसेनया अनुगताः
- सन्धिः
- बल + अनुग → बलानुग — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- चतुर्विधं बलम् अनुगं येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘चतुर्विधबलानुगाः’)
मृत्युदण्डमहाग्राह
७.१३
मृत्युदण्डरूपमहानक्रयुक्तम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- मृत्युदण्डः एव महाग्राहः यस्मिन् सः — बहुव्रीहिः (रूपकगर्भः)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘मृत्युदण्डमहाग्राहं’)
यमकिंकरपन्नग
७.१३
यमदूतरूपसर्पयुक्तम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- यमकिंकराः एव पन्नगाः यस्मिन् सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘यमकिंकरपन्नगम्’)
प्रतिषेधित
७.१५
निवारितः
- सन्धिः
- प्रति + सेधित → प्रतिषेधित — षत्वम्
- समासः
- समासः नास्ति — ‘सिध्’ धातोः णिजन्तात् क्तः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘प्रतिषेधितः’)
शक्रतुल्यपराक्रम
७.१६
इन्द्रसमविक्रमैः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- शक्रेण तुल्यः पराक्रमः येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम् (‘शक्रतुल्यपराक्रमैः’)
वीर्यगुणोत्साहैः
७.१७
पराक्रमेण गुणैः उत्साहेन च
- सन्धिः
- गुण + उत्साह → गुणोत्साह — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- वीर्यं गुणाः उत्साहः च — इतरेतरद्वन्द्वः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्
क्षपयिष्यति
७.१८
नाशयिष्यति
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘क्षि’ धातोः णिजन्तात् (पुगागमः) लृट्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लृट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
परमदुर्लभ
७.१९
अत्यन्तं दुष्प्राप्यः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- परमं दुर्लभः — सुप्सुपासमासः (कर्मधारयः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘परमदुर्लभः’)
विनिकीर्णान्त्रशैवल
७.२०
विक्षिप्तान्त्ररूपशैवालयुक्तम्
- सन्धिः
- विनिकीर्ण + आन्त्र → विनिकीर्णान्त्र — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- विनिकीर्णानि आन्त्राणि एव शैवलं यस्मिन् तत् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘विनिकीर्णान्त्रशैवलम्’)
अश्वमण्डूकसंकुल
७.२०
अश्वरूपभेकैः व्याप्तम्
- सन्धिः
- सम् + कुल → संकुल — अनुस्वारः
- समासः
- अश्वाः एव मण्डूकाः, तैः संकुलम् — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
पदातिपुलिन
७.२१
पादचारिसैनिकरूपतटयुक्तम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- पदातयः एव पुलिनं यस्य तत् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘पदातिपुलिनं’)
दैवतपतिर्लङ्कां
७.२२
देवराजः इन्द्रः लङ्कां (प्रवेशितः)
- सन्धिः
- दैवतपतिः + लङ्काम् → दैवतपतिर्लङ्काम् — विसर्गस्य रुत्वम्
- समासः
- दैवतानां पतिः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- ‘दैवतपतिः’ प्रथमा, एकवचनम्
शम्बरवृत्रहा
७.२३
इन्द्रः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- शम्बरं वृत्रं च हतवान् — उपपदतत्पुरुषः (पूर्वपदं द्वन्द्वः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (प्रातिपदिकं ‘°हन्’)
विसृजेन्द्रजितम्
७.२४
इन्द्रजितं प्रेषय
- सन्धिः
- विसृज + इन्द्रजितम् → विसृजेन्द्रजितम् — गुणसन्धिः (अ + इ = ए)
- समासः
- इन्द्रं जितवान् इन्द्रजित् — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- ‘विसृज’ लोट्, मध्यमपुरुषः, एकवचनम्; ‘इन्द्रजितम्’ द्वितीया
राजन्नापदयुक्तेयम्
७.२५
राजन्, इयम् आपत् (चिन्तायै) अयोग्या
- सन्धिः
- राजन् + आपत् → राजन्नापत् — ङमुडागमः; आपत् + अयुक्ता → आपदयुक्ता — जश्त्वम्; अयुक्ता + इयम् → अयुक्तेयम् — गुणसन्धिः
- समासः
- न युक्ता अयुक्ता — नञ्तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- ‘आपत्’ प्रथमा, एकवचनम्; ‘अयुक्ता’ विशेषणम्