॥वाल्मीकिरामायणम् युद्धकाण्डम् — सर्गः ६

युद्धकाण्डम् — षष्ठः सर्गः

रावणस्य मन्त्रिभिः मन्त्रणा

हनूमत्कृतेन धर्षणेन लज्जितः रावणः, मन्त्रमूलो विजयः, पुरुषाणां मन्त्राणां च त्रैविध्यम्, रामस्य आगमनम्, हितस्य मन्त्रणायाः प्रार्थना

लङ्कायां हनूमता कृतं घोरं कर्म दृष्ट्वा राक्षसेन्द्रः रावणः ह्रिया किंचित् अवाङ्मुखः सर्वान् राक्षसान् अब्रवीत् — ‘एकेन वानरमात्रेण लङ्का धर्षिता, सीता दृष्टा, चैत्यप्रासादः भग्नः, प्रवराः राक्षसाः हताः, पुरी आविला कृता। किं करिष्यामि? मन्त्रमूलं विजयं मनस्विनः प्रवदन्ति। त्रिविधाः पुरुषाः — यः मित्रैः सह मन्त्रयित्वा दैवं च आश्रित्य कार्यं करोति सः उत्तमः, यः एकः एव विमृश्य करोति सः मध्यमः, यः गुणदोषौ अनिश्चित्य दैवं त्यक्त्वा कार्यम् उपेक्षते सः अधमः। तथा मन्त्रः अपि — ऐकमत्येन उत्तमः, बहुमत्या अन्ते ऐकमत्येन मध्यमः, अन्योन्यमत्या अधमः। रामः वानरसहस्रैः परिवृतः लङ्काम् अभ्येति; सः सागरं तरिष्यति, शोषयिष्यति वा। अतः पुरस्य सैन्यस्य च हितं सर्वं सम्मन्त्र्यताम्।’

१रावणस्य लज्जा, हनूमत्कृतस्य धर्षणस्य स्मरणम्

१लङ्कायां तु कृतं कर्म घोरं दृष्ट्वा भयावहम्।
राक्षसेन्द्रो हनुमता शक्रेणेव महात्मना।
अब्रवीद्राक्षसान्सर्वान्ह्रिया किंचिदवाङ्मुखः॥

२धर्षिता च प्रविष्टा च लङ्का दुष्प्रसहा पुरी।
तेन वानरमात्रेण दृष्टा सीता च जानकी॥

३प्रासादो धर्षितश्चैत्यः प्रवरा राक्षसा हताः।
आविला च पुरी लङ्का सर्वा हनुमता कृता॥

४किं करिष्यामि भद्रं वः किं वो युक्तमनन्तरम्।
उच्यतां नः समर्थं यत्कृतं च सुकृतं भवेत्॥

शक्रेण इव महात्मना हनुमता लङ्कायां कृतं भयावहं घोरं कर्म दृष्ट्वा राक्षसेन्द्रः ह्रिया किंचित् अवाङ्मुखः सर्वान् राक्षसान् अब्रवीत् — ‘दुष्प्रसहा लङ्का पुरी तेन वानरमात्रेण धर्षिता प्रविष्टा च, जानकी सीता च दृष्टा। चैत्यः प्रासादः धर्षितः, प्रवराः राक्षसाः हताः, सर्वा लङ्का पुरी हनुमता आविला कृता। भद्रं वः; किं करिष्यामि? अनन्तरं किं युक्तम्? यत् समर्थं, यत् कृतं सुकृतं भवेत्, तत् नः उच्यताम्।’ युद्धकाण्डस्य अस्मिन् सर्गे दृश्यं परिवर्तते — समुद्रस्य उत्तरतीरात् लङ्कायाः राजसभां प्रति। रावणः प्रथमवारं लज्जितः दृश्यते; ‘वानरमात्रेण’ इति पदं तस्य अपमानस्य तीक्ष्णतां सूचयति — त्रैलोक्यविजयी रावणः एकेन वानरेण पराभूतः। हनूमतः शक्रेण उपमा अपि ध्येया — राक्षसानां दृष्ट्या अपि सः इन्द्रतुल्यः पराक्रमी। रावणस्य प्रश्नः ‘किं करिष्यामि’ इति असहायतां न, अपितु मन्त्रणायाः आरम्भं सूचयति। ‘भद्रं वः’ इति सभ्यं सम्बोधनं राज्ञः शिष्टाचारः। प्रथमः श्लोकः त्रिभिः अर्धैः निबद्धः, येन रावणस्य दृष्टिः, तुलना, वचनं च एकस्मिन् एव वाक्ये। चतुर्णां श्लोकानां क्रमः अपि ध्येयः — प्रथमं कर्मणः दर्शनं, ततः तस्य परिणामाः, अन्ते प्रश्नः।

The scene now shifts from the northern shore of the sea to Rāvaṇa's court in Laṅkā. The lord of the rākṣasas had seen the fearful, terrible deed that great-souled Hanumān, like Śakra himself, had done in Laṅkā, and with his face lowered a little in shame he spoke to all the rākṣasas. "Laṅkā, the city no one could withstand, has been attacked and entered by a mere monkey, and Sītā, Janaka's daughter, has been seen. The temple-palace has been thrown down, eminent rākṣasas have been killed, and Hanumān has thrown the whole city into turmoil. Good fortune to you: what shall I do? What is fitting for us now? Tell us what is practicable, what would be well done once it is done." For the first time Rāvaṇa is seen ashamed. "A mere monkey" shows how deep the humiliation cuts: Rāvaṇa, conqueror of the three worlds, has been worsted by one monkey. The comparison of Hanumān with Śakra is worth noting too: even in the rākṣasas' eyes he is as mighty as Indra. Rāvaṇa's "what shall I do?" is not helplessness but the opening of a council, and "good fortune to you" is a king's courteous address. The order of these verses is also deliberate: first the sight of the deed, then its consequences, and finally the question.

२पुरुषाणां मन्त्राणां च त्रैविध्यम्

५मन्त्रमूलं च विजयं प्रवदन्ति मनस्विनः।
तस्माद्वै रोचये मन्त्रं रामं प्रति महाबलाः॥

६त्रिविधाः पुरुषा लोके उत्तमाधममध्यमाः।
तेषां तु समवेतानां गुणदोषौ वदाम्यहम्॥

७मन्त्रस्त्रिभिर्हि संयुक्तः समर्थैर्मन्त्रनिर्णये।
मित्रैर्वापि समानार्थैर्बान्धवैरपि वाधिकैः॥

८सहितो मन्त्रयित्वा यः कर्मारम्भान्प्रवर्तयेत्।
दैवे च कुरुते यत्नं तमाहुः पुरुषोत्तमम्॥

९एकोऽर्थं विमृशेदेको धर्मे प्रकुरुते मनः।
एकः कार्याणि कुरुते तमाहुर्मध्यमं नरम्॥

१०गुणदोषौ न निश्चित्य त्यक्त्वा दैवव्यपाश्रयम्।
करिष्यामीति यः कार्यमुपेक्षेत्स नराधमः॥

११यथेमे पुरुषा नित्यमुत्तमाधममध्यमाः।
एवं मन्त्रोऽपि विज्ञेय उत्तमाधममध्यमः॥

१२ऐकमत्यमुपागम्य शास्त्रदृष्टेन चक्षुषा।
मन्त्रिणो यत्र निरतास्तमाहुर्मन्त्रमुत्तमम्॥

१३बह्वीरपि मतीर्गत्वा मन्त्रिणामर्थनिर्णयः।
पुनर्यत्रैकतां प्राप्तः स मन्त्रो मध्यमः स्मृतः॥

१४अन्योन्यमतिमास्थाय यत्र सम्प्रतिभाष्यते।
न चैकमत्ये श्रेयोऽस्ति मन्त्रः सोऽधम उच्यते॥

‘मनस्विनः विजयं मन्त्रमूलं प्रवदन्ति; तस्मात्, महाबलाः, रामं प्रति मन्त्रं रोचये। लोके पुरुषाः त्रिविधाः — उत्तमाः, अधमाः, मध्यमाः; तेषां समवेतानां गुणदोषौ वदामि। यः मन्त्रनिर्णये समर्थैः त्रिभिः — मन्त्रिभिः, समानार्थैः मित्रैः, अधिकैः बान्धवैः वा — संयुक्तः, सहितः मन्त्रयित्वा कर्मारम्भान् प्रवर्तयेत्, दैवे च यत्नं कुरुते, तं पुरुषोत्तमम् आहुः। यः एकः अर्थं विमृशेत्, एकः धर्मे मनः प्रकुरुते, एकः कार्याणि कुरुते, तं मध्यमं नरम् आहुः। यः गुणदोषौ न निश्चित्य, दैवव्यपाश्रयं त्यक्त्वा, ‘करिष्यामि’ इति कार्यम् उपेक्षेत, सः नराधमः। यथा इमे पुरुषाः नित्यम् उत्तमाधममध्यमाः, एवं मन्त्रः अपि उत्तमाधममध्यमः विज्ञेयः। यत्र मन्त्रिणः शास्त्रदृष्टेन चक्षुषा ऐकमत्यम् उपागम्य निरताः, तं मन्त्रम् उत्तमम् आहुः। यत्र मन्त्रिणां बह्वीः मतीः गत्वा अपि अर्थनिर्णयः पुनः एकतां प्राप्तः, सः मन्त्रः मध्यमः स्मृतः। यत्र अन्योन्यमतिम् आस्थाय सम्प्रतिभाष्यते, ऐकमत्ये च श्रेयः न अस्ति, सः मन्त्रः अधमः उच्यते।’ अत्र रावणः नीतिशास्त्रस्य पण्डितः इव वदति — सः राजधर्मं जानाति, किन्तु तस्य आचरणं भिन्नम्। सीताहरणं तेन एकाकिना निश्चितं, न मन्त्रिभिः सह; अतः तस्य एव वचनानुसारं सः अधमः पुरुषः। एषः व्यङ्ग्यः कवेः — रावणः स्वस्य निन्दाम् एव अज्ञानेन वदति। प्रथमसर्गे रामः भृत्यानां त्रैविध्यम् अवदत्; अत्र रावणः पुरुषाणां मन्त्राणां च त्रैविध्यं वदति — द्वयोः नायकयोः समानः उपदेशः, भिन्नं तु चरितम्। सप्तमः अष्टमः च श्लोकौ एकं वाक्यं रचयतः। मन्त्रस्य त्रैविध्यं पुरुषाणां त्रैविध्येन सह सम्बद्धम् — ऐकमत्यम् उत्तमं, विवादात् परम् ऐकमत्यं मध्यमं, सततः विवादः अधमः। अग्रिमेषु सर्गेषु रावणस्य सभायां विभीषणस्य भिन्नमतिः एतस्य अधमस्य मन्त्रस्य उदाहरणं भविष्यति। उत्तमपुरुषस्य लक्षणे ‘दैवे च कुरुते यत्नम्’ इति वचनं ध्येयम् — पुरुषार्थः दैवं च उभयम् अपि आवश्यकम्; केवलं दैवम् आश्रित्य निष्क्रियः, केवलं स्वबलम् आश्रित्य दैवस्य उपेक्षकः च — द्वौ अपि न उत्तमौ। अधमस्य लक्षणं ‘करिष्यामि’ इति उक्त्वा कार्यस्य उपेक्षा — प्रतिज्ञा अस्ति, कर्म नास्ति। मन्त्रिणां ‘शास्त्रदृष्टेन चक्षुषा’ ऐकमत्यं — केवलं राज्ञः इच्छायाः अनुमोदनं न, अपितु शास्त्रानुसारं निर्णयः।

"The wise say that victory is rooted in counsel," he went on, "and so, mighty ones, I wish to take counsel about Rāma. In this world men are of three kinds, the best, the lowest and the middling, and I will tell you the merits and faults of each. The man who joins with those able to decide on policy, his ministers, or friends who share his aims, or his kinsmen, or those above him, who takes counsel with them before he sets any undertaking going, and who makes his effort while also relying on providence, is called the best of men. The one who weighs a matter alone, sets his mind on duty alone and acts alone is called a middling man. And the one who does not weigh merits and faults, gives up any reliance on providence, says 'I will do it' and then neglects the task, is the lowest of men. Just as men are always best, lowest or middling, so counsel too is best, lowest or middling. Where the counsellors, their eyes guided by the śāstras, come to one mind and hold to it, that is called the best counsel. Where they go through many opinions but their decision comes round again to one, that counsel is called middling. And where each clings to his own opinion and they argue against one another, and there is no good to be had even from agreement, that is called the lowest counsel." Here Rāvaṇa speaks like a master of statecraft: he knows a king's duty, but his conduct is another matter. He decided on the abduction of Sītā by himself, not with his ministers, so by his own words he is the lowest of men. That is the poet's irony: without knowing it, Rāvaṇa is pronouncing his own condemnation. In the first sarga Rāma described three kinds of servant; here Rāvaṇa describes three kinds of men and of counsel. The two leaders give similar teaching, but their conduct differs. The three kinds of counsel match the three kinds of men: agreement is best, agreement after debate is middling, and endless dispute is lowest. In the sargas to come, Vibhīṣaṇa's dissent in Rāvaṇa's court will be an example of this lowest kind of counsel. In describing the best of men, note the words "relying on providence too": both human effort and providence are needed, and neither the man who leans on fate and does nothing nor the one who trusts only his own strength and ignores providence is the best. The mark of the lowest is saying "I will do it" and then neglecting the task, a promise with no deed behind it. And the counsellors' agreement is to be reached "with eyes guided by the śāstras": not simply approving the king's wishes, but deciding by the rules of right policy.

३रामस्य आगमनं, हितस्य मन्त्रणायाः प्रार्थना

१५तस्मात्सुमन्त्रितं साधु भवन्तो मतिसत्तमाः।
कार्यं सम्प्रतिपद्यन्तमेतत्कृत्यं मतं मम॥

१६वानराणां हि धीराणां सहस्रैः परिवारितः।
रामोऽभ्येति पुरीं लङ्कामस्माकमुपरोधकः॥

१७तरिष्यति च सुव्यक्तं राघवः सागरं सुखम्।
तरसा युक्तरूपेण सानुजः सबलानुगः॥

१८समुद्रमुच्छोषयति वीर्येणान्यत्करोति वा।
तस्मिन्नेवंविधे कार्ये विरुद्धे वानरैः सह।
हितं पुरे च सैन्ये च सर्वं सम्मन्त्र्यतां मम॥

‘तस्मात्, मतिसत्तमाः, भवन्तः साधु सुमन्त्रितं कार्यं सम्प्रतिपद्यन्ताम्; एतत् मम कृत्यं मतम्। धीराणां वानराणां सहस्रैः परिवारितः रामः अस्माकम् उपरोधकः लङ्कां पुरीम् अभ्येति। सः राघवः सानुजः सबलानुगः युक्तरूपेण तरसा सुखं सागरं तरिष्यति इति सुव्यक्तम्। समुद्रम् उच्छोषयति, वीर्येण अन्यत् करोति वा। एवंविधे वानरैः सह विरुद्धे कार्ये उपस्थिते, पुरे सैन्ये च यत् हितं तत् सर्वं मम सम्मन्त्र्यताम्।’ अत्र रावणः रामस्य सामर्थ्यं स्वीकरोति — ‘तरिष्यति च सुव्यक्तम्’। हनूमतः पराक्रमं दृष्ट्वा सः रामस्य वानराणां च बलम् उपेक्षितुं न शक्नोति। किन्तु सः ‘सीतां प्रत्यर्पयामि’ इति न चिन्तयति; तस्य प्रश्नः केवलं युद्धस्य उपायः। अष्टादशः श्लोकः त्रिभिः अर्धैः निबद्धः, तस्य प्रथमः अर्धः ‘समुद्रमुच्छोषयति…’ समीक्षिते नास्ति। ‘उपरोधकः’ इति पदं रामं नगरस्य घेरकं वर्णयति — रावणस्य दृष्ट्या रामः आक्रमकः। अग्रिमे सर्गे राक्षसाः अस्य प्रश्नस्य उत्तरं ददति।

"So, you who are wisest in judgement, agree together on a well-considered course of action; I count this my business now. Surrounded by thousands of steadfast monkeys, Rāma is coming against Laṅkā to lay siege to us. It is perfectly plain that Rāghava, with his brother, his army and his followers, will cross the ocean easily by some fitting and forceful means. He will dry up the sea or do something else by his might. With things as they are and war with the monkeys upon us, consider everything that is good for the city and the army, and advise me." Here Rāvaṇa admits Rāma's power: "it is perfectly plain that he will cross." Having seen what Hanumān could do, he cannot make light of the strength of Rāma and the monkeys. Yet it never occurs to him to give Sītā back; his only question is how to fight. He calls Rāma a besieger, for in Rāvaṇa's eyes Rāma is the aggressor. In the next sarga the rākṣasas answer his question.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे षष्ठः सर्गः॥ ६॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

२८ पदानि
भयावह ६.१ भयजनकम्
सन्धिः
भय + आवह → भयावह — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
भयम् आवहति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘भयावहम्’)
शक्रेणेव ६.१ इन्द्रेण इव
सन्धिः
शक्रेण + इव → शक्रेणेव — गुणसन्धिः (अ + इ = ए)
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘शक्रेण’ तृतीया, एकवचनम्
किंचिदवाङ्मुखः ६.१ ईषत् अधोमुखः
सन्धिः
किंचित् + अवाक् → किंचिदवाक् — जश्त्वम्; अवाक् + मुखः → अवाङ्मुखः — अनुनासिकसन्धिः (क् → ङ्)
समासः
अवाक् मुखं यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
दुष्प्रसहा ६.२ दुर्धर्षा
सन्धिः
दुर् + प्रसहा → दुष्प्रसहा — विसर्गस्य षत्वम्
समासः
दुःखेन प्रसह्या — प्रादितत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
वानरमात्र ६.२ केवलेन वानरेण
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
वानरः एव मात्रा यस्य सः — मयूरव्यंसकादिः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम् (‘वानरमात्रेण’)
धर्षितश्चैत्यः ६.३ भग्नः चैत्यप्रासादः
सन्धिः
धर्षितः + चैत्यः → धर्षितश्चैत्यः — विसर्गस्य शत्वम् (श्चुत्वम्)
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘चैत्यः’ प्रथमा, एकवचनम् (प्रासादस्य विशेषणम्)
आविला ६.३ क्षुब्धा, व्याकुला
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
युक्तमनन्तरम् ६.४ अग्रे उचितम्
सन्धिः
युक्तम् + अनन्तरम् → युक्तमनन्तरम् — सन्धिकार्यं नास्ति (म्+अ संयोगः)
समासः
न अन्तरम् अनन्तरम् — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
मन्त्रमूल ६.५ सुविचारितमन्त्रणामूलम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
मन्त्रः मूलं यस्य तत् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘मन्त्रमूलं’ — विजयस्य विशेषणम्)
उत्तमाधममध्यमाः ६.६ श्रेष्ठाः नीचाः मध्यमाः च
सन्धिः
उत्तम + अधम → उत्तमाधम — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
उत्तमाः अधमाः मध्यमाः च — इतरेतरद्वन्द्वः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
गुणदोषौ ६.६ गुणान् दोषान् च
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
गुणः दोषः च — इतरेतरद्वन्द्वः
विभक्तिः
द्वितीया, द्विवचनम्
मन्त्रनिर्णय ६.७ मन्त्रस्य निश्चये
सन्धिः
निर् + नय → निर्णय — णत्वम्
समासः
मन्त्रस्य निर्णयः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम् (‘मन्त्रनिर्णये’)
समानार्थैः ६.७ समानप्रयोजनैः
सन्धिः
समान + अर्थैः → समानार्थैः — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
समानः अर्थः येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम्
कर्मारम्भ ६.८ कार्याणाम् उपक्रमान्
सन्धिः
कर्म + आरम्भ → कर्मारम्भ — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
कर्मणाम् आरम्भः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम् (‘कर्मारम्भान्’)
प्रवर्तयेत् ६.८ आरभेत
सन्धिः
प्र + वर्तयेत् — उपसर्गयोगः
समासः
समासः नास्ति — ‘वृत्’ धातोः णिजन्तात् विधिलिङ्
विभक्तिः
क्रियापदम् — विधिलिङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
एकोऽर्थम् ६.९ एकाकी विषयम्
सन्धिः
एकः + अर्थम् → एकोऽर्थम् — विसर्गस्य उत्वं, पूर्वरूपम् (अवग्रहः)
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘एकः’ प्रथमा; ‘अर्थम्’ द्वितीया, एकवचनम्
दैवव्यपाश्रय ६.१० दैवस्य आश्रयम्
सन्धिः
वि + अप + आश्रय → व्यपाश्रय — यण्सन्धिः, सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
दैवस्य व्यपाश्रयः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘दैवव्यपाश्रयम्’)
उपेक्षेत् ६.१० उपेक्षां कुर्यात्
सन्धिः
उप + ईक्षेत् → उपेक्षेत् — गुणसन्धिः (अ + ई = ए)
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
क्रियापदम् — विधिलिङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम् (परस्मैपदरूपम्, आर्षम्)
ऐकमत्य ६.१२ एकमतता
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘एकमति’ + ष्यञ् तद्धितः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘ऐकमत्यमुपागम्य’)
शास्त्रदृष्टेन ६.१२ शास्त्रानुसारिणा
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
शास्त्रेण दृष्टम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम् (चक्षुषः विशेषणम्)
बह्वीरपि ६.१३ अनेकाः अपि
सन्धिः
बह्वीः + अपि → बह्वीरपि — विसर्गस्य रुत्वम्
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘बह्वीः’ द्वितीया, बहुवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
अन्योन्यमतिमास्थाय ६.१४ परस्परभिन्नमतिम् आश्रित्य
सन्धिः
अन्योन्यमतिम् + आस्थाय → °मतिमास्थाय — सन्धिकार्यं नास्ति (म्+आ संयोगः)
समासः
अन्योन्यस्य मतिः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
‘आस्थाय’ ल्यबन्तम्
सोऽधम ६.१४ सः नीचः
सन्धिः
सः + अधमः → सोऽधमः — विसर्गस्य उत्वं पूर्वरूपं च
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘अधमः’ प्रथमा, एकवचनम्
मतिसत्तमाः ६.१५ बुद्धिश्रेष्ठाः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
मत्या सत्तमाः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
सम्बोधनम्, बहुवचनम्
सम्प्रतिपद्यन्तम् ६.१५ निश्चिन्वन्तु
सन्धिः
सम् + प्रति + पद्यन्ताम् — उपसर्गयोगः; मुद्रणे ‘°पद्यन्तम्’ इति रूपम्
समासः
समासः नास्ति — ‘पद्’ धातुः
विभक्तिः
क्रियापदम् — लोट्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम् (‘सम्प्रतिपद्यन्ताम्’ इत्यस्य स्थाने मुद्रणे ह्रस्वरूपम्)
उपरोधक ६.१६ नगरस्य आवरकः, घेरकः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘उप’ + ‘रुध्’ धातोः ण्वुल्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘उपरोधकः’)
सबलानुग ६.१७ सेनया अनुचरैः च युक्तः
सन्धिः
बल + अनुग → बलानुग — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
बलैः अनुगैः च सहितः — बहुव्रीहिः (सहार्थे)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘सबलानुगः’)
समुद्रमुच्छोषयति ६.१८ सागरं शोषयिष्यति
सन्धिः
समुद्रम् + उच्छोषयति — सन्धिकार्यं नास्ति; उत् + शोषयति → उच्छोषयति — छत्वम्
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘उच्छोषयति’ लट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम् (णिजन्तम्)