रामस्य सीताविरहविलापः

सेनायाः रक्षा, वायुं प्रति सन्देशः, मदनाग्नेः तापः, सीतायाः स्मरणम्, संध्योपासनम्

नीलेन सागरस्य उत्तरे तीरे सेना विधिवत् निवेशिता, मैन्दद्विविदौ च रक्षार्थं सर्वतः विचेरतुः। ततः रामः पार्श्वस्थं लक्ष्मणम् उवाच — ‘कालेन शोकः अपगच्छति इति वदन्ति, मम तु कान्ताम् अपश्यतः अहन्यहनि वर्धते। प्रिया दूरे इति, हृता इति वा मम दुःखं न; तस्याः वयः अतिवर्तते इति एव शोचामि। वात, यत्र कान्ता तत्र वाहि, तां स्पृष्ट्वा माम् अपि स्पृश। “हा नाथ” इति तस्याः वचनं विषम् इव मम गात्राणि दहति। कदा ताम् असितापाङ्गीं रक्षोमध्यगतां मोचयिष्यामि, कदा सा मम कण्ठम् आलम्ब्य आनन्दजं जलं मोक्ष्यति?’ एवं विलपतः रामस्य दिवाकरः अस्तम् उपागमत्; लक्ष्मणेन आश्वासितः रामः सीतां स्मरन् संध्याम् उपासत।

१सेनायाः निवेशः रक्षा च

१सा तु नीलेन विधिवत्स्वारक्षा सुसमाहिता।
सागरस्योत्तरे तीरे साधु सा विनिवेशिता॥

२मैन्दश्च द्विविदश्चोभौ तत्र वानरपुङ्गवौ।
विचेरतुश्च तां सेनां रक्षार्थं सर्वतोदिशम्॥

३निविष्टायां तु सेनायां तीरे नदनदीपतेः।
पार्श्वस्थं लक्ष्मणं दृष्ट्वा रामो वचनमब्रवीत्॥

सा वानरसेना नीलेन विधिवत् सागरस्य उत्तरे तीरे साधु विनिवेशिता, स्वारक्षा सुसमाहिता च। मैन्दः द्विविदः च उभौ वानरपुङ्गवौ तां सेनां रक्षार्थं सर्वतोदिशं विचेरतुः। नदनदीपतेः तीरे सेनायां निविष्टायां रामः पार्श्वस्थं लक्ष्मणं दृष्ट्वा वचनम् अब्रवीत्। पूर्वसर्गस्य अन्ते रामः सेनायाः सावधानतायाः आदेशं दत्तवान्; अत्र तस्य पालनं दृश्यते — नीलः निवेशं करोति, मैन्दद्विविदौ रात्रौ रक्षकौ इव परिभ्रमतः। सागरस्य ‘उत्तरे तीरे’ इति उल्लेखः ध्येयः — लङ्का दक्षिणे पारे, सेना उत्तरे; मध्ये सागरः। सेनायाः व्यवस्थां दृष्ट्वा रामस्य मनः सैनिककर्तव्यात् मुक्तं भवति, ततः तस्य अन्तःस्थः शोकः प्रकटः भवति। दिवसे यात्रायाः व्यापारैः शोकः आच्छादितः आसीत्; सन्ध्यायां विश्रामे सः पुनः उद्भवति। अतः अयं सर्गः युद्धकाण्डस्य कठोरे वातावरणे करुणस्य शृङ्गारस्य च एकः विरामः। लक्ष्मणः पार्श्वस्थः — सः एव रामस्य दुःखस्य नित्यः साक्षी, वनवासात् आरभ्य।

Nīla had encamped the monkey army in due order on the northern shore of the ocean, well guarded and fully alert, and the two bulls among monkeys, Mainda and Dvivida, patrolled all round it to keep it safe. When the army had settled on the shore of the lord of rivers and streams, Rāma saw Lakṣmaṇa at his side and spoke to him. At the end of the previous sarga Rāma had ordered the army to be watchful, and here the order is carried out: Nīla sees to the camp, while Mainda and Dvivida go round it like night watchmen. The "northern shore" matters: Laṅkā lies on the southern side, the army on the northern, and the sea between them. Once he sees the army in order, Rāma's mind is freed from a soldier's cares, and the grief within him comes to the surface. Through the day it had been hidden by the business of the march; at dusk, in the time of rest, it rises again. So this sarga is a pause of love and pity within the harsh world of the Yuddha Kāṇḍa. Lakṣmaṇa at his side has been the constant witness of Rāma's sorrow since the exile began.

२वर्धमानः शोकः, वायुं प्रति सन्देशः

४शोकश्च किल कालेन गच्छता ह्यपगच्छति।
मम चापश्यतः कान्तामहन्यहनि वर्धते॥

५न मे दुःखं प्रिया दूरे न मे दुःखं हृतेति च।
एतदेवानुशोचामि वयोऽस्या ह्यतिवर्तते॥

६वाहि वात यतः कान्ता तां स्पृष्ट्वा मामपि स्पृश।
त्वयि मे गात्रसंस्पर्शश्चन्द्रे दृष्टिसमागमः॥

७तन्मे दहति गात्राणि विषं पीतमिवाशये।
हा नाथेति प्रिया सा मां ह्रियमाणा यदब्रवीत्॥

८तद्वियोगेन्धनवता तच्चिन्ताविमलार्चिषा।
रात्रिंदिवं शरीरं मे दह्यते मदनाग्निना॥

९अवगाह्यार्णवं स्वप्स्ये सौमित्रे भवता विना।
एवं च प्रज्वलन्कामो न मा सुप्तं जले दहेत्॥

१०बह्वेतत्कामयानस्य शक्यमेतेन जीवितुम्।
यदहं सा च वामोरुरेकां धरणिमाश्रितौ॥

११केदारस्येवाकेदारः सोदकस्य निरूदकः।
उपस्नेहेन जीवामि जीवन्तीं यच्छृणोमि ताम्॥

‘कालेन गच्छता शोकः अपगच्छति इति किल वदन्ति; कान्ताम् अपश्यतः मम तु सः अहन्यहनि वर्धते। प्रिया दूरे इति मे दुःखं न, हृता इति अपि न; एतत् एव अनुशोचामि यत् अस्याः वयः अतिवर्तते। वात, यतः कान्ता ततः वाहि; तां स्पृष्ट्वा माम् अपि स्पृश। त्वयि मम गात्रसंस्पर्शः चन्द्रे दृष्टिसमागमः इव भवति। ह्रियमाणा प्रिया ‘हा नाथ’ इति यत् अब्रवीत्, तत् आशये पीतं विषम् इव मम गात्राणि दहति। तद्वियोगः इन्धनं, तच्चिन्ता विमलम् अर्चिः — तादृशेन मदनाग्निना मे शरीरं रात्रिंदिवं दह्यते। सौमित्रे, भवता विना अहम् अर्णवम् अवगाह्य स्वप्स्ये; एवं जले सुप्तं मां प्रज्वलन् कामः न दहेत्। कामयानस्य मम एतत् बहु — एतेन जीवितुं शक्यम्, यत् अहं सा च वामोरुः एकां धरणिम् आश्रितौ। यथा अकेदारः केदारः सोदकस्य केदारस्य उपस्नेहेन जीवति, तथा अहं ‘सा जीवति’ इति यत् शृणोमि, तेन उपस्नेहेन जीवामि।’ अत्र रामस्य शोकस्य सूक्ष्मं विश्लेषणम् — दूरता, अपहरणं च सह्यम्; असह्यं तु कालस्य गमनम्, यतः रावणेन दत्तः अवधिः (द्वादशमासाः) क्षीयते। वायुः उभयोः शरीरं स्पृशति, अतः सः सन्देशवाहकः — विरहिणां काव्ये प्रसिद्धा कल्पना। ‘चन्द्रे दृष्टिसमागमः’ इति उपमा — यथा दूरस्थौ प्रेमिणौ एकं चन्द्रं पश्यन्तौ सम्मिलितौ इव, तथा वायुस्पर्शेन अपि। जले शयनस्य इच्छा मदनाग्नेः तीव्रतां दर्शयति। अन्ते रामः किंचित् सान्त्वनां लभते — उभौ एकस्यां पृथिव्यां जीवतः इति। केदारस्य उपमा कृषकाणां जीवनात् गृहीता — यत् क्षेत्रं स्वयं न सिच्यते, तत् अपि पार्श्वस्थस्य सिक्तस्य क्षेत्रस्य आर्द्रतया किंचित् जीवति। एवं रामः सीतायाः जीवनस्य वार्तया एव जीवति; हनूमता आनीता सा वार्ता एव तस्य प्राणानां आधारः। ‘हा नाथ’ इति सीतायाः क्रन्दनस्य स्मरणम् अरण्यकाण्डस्य अपहरणप्रसङ्गं पुनः उपस्थापयति।

"They say that grief fades as time goes by," Rāma said, "but mine grows day by day while I cannot see my beloved. It is not her being far away that pains me, nor even that she was carried off; what I mourn is only this, that her time is running out. Blow, wind, from where she is; touch her, and then touch me. Through you my body will meet hers, as our eyes meet when we both look at the moon. The cry she gave as she was carried off, 'Ah, my lord!', burns through my limbs like poison drunk into the stomach. Night and day my body is consumed by the fire of love, fed by separation from her, its bright flame the thought of her. I shall plunge into the ocean, Saumitri, and sleep there without you; perhaps this blazing love will not burn me as I sleep in the water. Yet for a man who longs as I do, this is much, and by it I can live: that she of the lovely thighs and I lie on one and the same earth. As a field with no water of its own lives on the moisture from a watered field beside it, so I live on the moisture of hearing that she is alive." Rāma analyses his grief finely: distance and abduction he can bear; what he cannot bear is time passing, for the twelve months Rāvaṇa has given her are running out. The wind that can touch both their bodies becomes a messenger, a fancy well known in poems of separated lovers, and the image of eyes meeting in the moon recalls how two distant lovers looking at the same moon seem to meet. Wanting to sleep in the water shows how fiercely love's fire burns. At the end Rāma finds a little comfort: the two of them are alive on the same earth. The simile of the fields comes from the farmer's life: a plot that is not irrigated itself still lives a little on the moisture from the watered plot next to it. So Rāma lives on the news that Sītā lives, and that news, brought by Hanumān, is what keeps him alive. The memory of her cry "Ah, my lord!" brings back the scene of her abduction in the Araṇya Kāṇḍa.

३सीतायाः स्मरणं, मोक्षस्य आशा

१२कदा नु खलु सुश्रोणीं शतपत्रायतेक्षणाम्।
विजित्य शत्रून्द्रक्ष्यामि सीतां स्फीतामिव श्रियम्॥

१३कदा सुचारुदन्तोष्ठं तस्याः पद्ममिवाननम्।
ईषदुन्नाम्य पास्यामि रसायनमिवातुरः॥

१४तौ तस्याः सहितौ पीनौ स्तनौ तालफलोपमौ।
कदा न खलु सोत्कम्पौ श्लिष्यन्त्या मां भजिष्यतः॥

१५सा नूनमसितापाङ्गी रक्षोमध्यगता सती।
मन्नाथा नाथहीनेव त्रातारं नाधिगच्छति॥

१६कथं जनकराजस्य दुहिता मम च प्रिया।
राक्षसीमध्यगा शेते स्नुषा दशरथस्य च॥

१७अविक्षोभ्याणि रक्षांसि सा विधूयोत्पतिष्यति।
विधूय जलदान्नीलाञ्छशिलेखा शरत्स्विव॥

१८स्वभावतनुका नूनं शोकेनानशनेन च।
भूयस्तनुतरा सीता देशकालविपर्ययात्॥

१९कदा नु राक्षसेन्द्रस्य निधायोरसि सायकान्।
शोकं प्रत्याहरिष्यामि शोकमुत्सृज्य मानसम्॥

२०कदा नु खलु मे साध्वी सीतामरसुतोपमा।
सोत्कण्ठा कण्ठमालम्ब्य मोक्ष्यत्यानन्दजं जलम्॥

२१कदा शोकमिमं घोरं मैथिलीविप्रयोगजम्।
सहसा विप्रमोक्ष्यामि वासः शुक्लेतरं यथा॥

‘कदा नु खलु सुश्रोणीं शतपत्रायतेक्षणां सीतां, शत्रून् विजित्य, स्फीतां श्रियम् इव द्रक्ष्यामि? कदा तस्याः सुचारुदन्तोष्ठं पद्मम् इव आननम् ईषत् उन्नाम्य, आतुरः रसायनम् इव, पास्यामि? कदा तस्याः सहितौ पीनौ तालफलोपमौ स्तनौ सोत्कम्पौ श्लिष्यन्त्याः मां भजिष्यतः? सा असितापाङ्गी सती रक्षोमध्यगता, मन्नाथा अपि नाथहीना इव, त्रातारं न अधिगच्छति। जनकराजस्य दुहिता, मम प्रिया, दशरथस्य स्नुषा राक्षसीमध्यगा कथं शेते? शरत्सु नीलान् जलदान् विधूय शशिलेखा इव सा अविक्षोभ्याणि रक्षांसि विधूय कदा उत्पतिष्यति? स्वभावतः तनुका सीता देशकालविपर्ययात् शोकेन अनशनेन च नूनं भूयः तनुतरा जाता। कदा नु राक्षसेन्द्रस्य उरसि सायकान् निधाय मानसं शोकम् उत्सृज्य तस्याः शोकं प्रत्याहरिष्यामि? कदा नु खलु मे साध्वी अमरसुतोपमा सीता सोत्कण्ठा कण्ठम् आलम्ब्य आनन्दजं जलं मोक्ष्यति? कदा मैथिलीविप्रयोगजम् इमं घोरं शोकं, शुक्लेतरं वासः इव, सहसा विप्रमोक्ष्यामि?’ अस्मिन् भागे ‘कदा’ इति पदं पुनः पुनः आवर्तते — एषा अधीरा प्रतीक्षा विरहिणः स्वभावः। रामस्य स्मरणे सीतायाः सौन्दर्यं, तस्याः दुःखं, तस्याः मोक्षः च इति त्रयं मिश्रितम्। ‘मन्नाथा नाथहीनेव’ इति विरोधः हृदयस्पर्शी — रामः तस्याः नाथः, तथापि सा अनाथा इव। ‘जनकराजस्य दुहिता… स्नुषा दशरथस्य’ इति द्वयोः महाकुलयोः उल्लेखः तस्याः वर्तमानदशायाः विरोधं तीक्ष्णीकरोति। ‘शुक्लेतरं वासः’ इति मलिनवस्त्रस्य उपमा — शोकः अपवित्रं वस्त्रम् इव त्यक्तव्यः। शशिलेखायाः उपमा सीतायाः भविष्यं मोक्षं सूचयति, यथा शरदि चन्द्रः मेघान् विधूय प्रकाशते। ‘देशकालविपर्ययात्’ इति पदं सूचयति यत् राजकुमारी शत्रोः गृहे, अनुचिते स्थाने, अनुचिते काले च निवसति। रामस्य विलापे शृङ्गारः करुणः च मिश्रितौ — सः सीतायाः शरीरस्य सौन्दर्यं स्मरति, तस्याः दुःखं च चिन्तयति।

"When shall I defeat my enemies and see Sītā again, fair-hipped, her eyes long as lotus petals, like Fortune in her fullness? When shall I lift her lotus face a little, with its lovely teeth and lips, and drink from it as a sick man drinks a healing elixir? When will she embrace me, trembling, her full breasts, round as palm fruits, pressed against me? That dark-eyed, virtuous lady is among rākṣasas, and though I am her lord she is like one who has none; she can find no one to save her. How can King Janaka's daughter, my beloved, Daśaratha's daughter-in-law, lie in the midst of rākṣasīs? When will she shake off those unshakeable rākṣasas and rise up, like the crescent moon shaking off dark clouds in autumn? Sītā was slender by nature; surely grief and fasting, in a place and time so wrong for her, have made her thinner still. When shall I plant my arrows in the rākṣasa king's chest, cast off the grief in my own heart and take her grief away? When will my virtuous Sītā, lovely as a daughter of the gods, throw her arms round my neck in longing and weep tears of joy? When shall I suddenly throw off this terrible grief born of separation from Maithilī, as one throws off a soiled garment?" "When?" returns again and again, the impatient waiting that is the nature of one separated from his love. In Rāma's memory three things are mixed: Sītā's beauty, her suffering and her rescue. "Though I am her lord, she is like one who has none" is a paradox that pierces the heart. Naming the two great houses, Janaka's daughter and Daśaratha's daughter-in-law, sharpens the contrast with where she now lies. The crescent moon breaking out of autumn clouds points to her coming release, and "a place and time so wrong for her" tells how a princess is living in an enemy's house, in the wrong place and at the wrong time. In this lament love and sorrow mingle: Rāma remembers the beauty of her body and thinks of her suffering.

४सूर्यास्तः, संध्योपासनम्

२२एवं विलपतस्तस्य तत्र रामस्य धीमतः।
दिनक्षयान्मन्दवपुर्भास्करोऽस्तमुपागमत्॥

२३आश्वासितो लक्ष्मणेन रामः संध्यामुपासत।
स्मरन्कमलपत्राक्षीं सीतां शोकाकुलीकृतः॥

एवं तत्र विलपतः धीमतः रामस्य दिनक्षयात् मन्दवपुः भास्करः अस्तम् उपागमत्। लक्ष्मणेन आश्वासितः, कमलपत्राक्षीं सीतां स्मरन्, शोकाकुलीकृतः रामः संध्याम् उपासत। शोकस्य मध्ये अपि रामः धर्मं न त्यजति — सन्ध्यायाः उपासनं नित्यकर्म, तत् सः यथाकालं करोति। लक्ष्मणस्य आश्वासनं संक्षेपेण उक्तं, किन्तु तस्य फलं स्पष्टम् — रामः शोकात् कर्तव्यं प्रति परावर्तते। सूर्यस्य ‘मन्दवपुः’ इति वर्णनं रामस्य मनोदशां प्रतिबिम्बयति — दिनान्ते सूर्यः क्षीणप्रभः, रामः अपि शोकेन क्षीणः। तथापि श्वः सूर्यः पुनः उदेष्यति, रामः अपि पुनः उत्साहं लप्स्यते इति ध्वनिः। अस्य सर्गस्य विलापः अग्रिमेषु सर्गेषु युद्धस्य प्रेरणा भवति।

While wise Rāma lamented in this way, the day came to its end, and the sun, its orb grown dim, went down. Comforted by Lakṣmaṇa, yet still remembering lotus-eyed Sītā and overcome with grief, Rāma performed the evening worship. Even in the midst of grief Rāma does not neglect his duty: the twilight worship is a daily rite, and he performs it at its proper time. Lakṣmaṇa's comforting is told briefly, but its effect is clear: Rāma turns from grief back to what must be done. The dimmed sun mirrors Rāma's state of mind, the sun fading at day's end as Rāma is worn by grief; yet the sun will rise again tomorrow, and Rāma too will find his strength again. The lament of this sarga becomes the driving force of the war in the sargas to come.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे पञ्चमः सर्गः॥ ५॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

२९ पदानि

स्वारक्षा ५.१ सुरक्षिता

सन्धिः: सु + आरक्षा → स्वारक्षा — यण्सन्धिः (उ + आ = व् + आ)
समासः: सुष्ठु आरक्षा यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्

विनिवेशिता ५.१ स्थापिता

सन्धिः: वि + नि + वेशिता — उपसर्गयोगः
समासः: समासः नास्ति — ‘विश्’ धातोः णिजन्तात् क्तः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्

सर्वतोदिशम् ५.२ सर्वासु दिक्षु

सन्धिः: सर्वतः + दिशम् → सर्वतोदिशम् — विसर्गस्य उत्वम् (अः + घोषे = ओ)
समासः: सर्वासु दिक्षु — अव्ययीभावः इव
विभक्तिः: अव्ययम्

नदनदीपतेः ५.३ समुद्रस्य

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: नदानां नदीनां च पतिः — षष्ठीतत्पुरुषः (पूर्वपदं द्वन्द्वः)
विभक्तिः: षष्ठी, एकवचनम् (‘नदनदीपतेः’)

अहन्यहनि ५.४ प्रतिदिनम्

सन्धिः: अहनि + अहनि → अहन्यहनि — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
समासः: आम्रेडितम् (वीप्सायाम्)
विभक्तिः: सप्तमी, एकवचनम् (द्विरुक्तम्)

ह्यतिवर्तते ५.५ अतीतं भवति, व्यपगच्छति

सन्धिः: हि + अतिवर्तते → ह्यतिवर्तते — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
समासः: समासः नास्ति — ‘वृत्’ धातुः, ‘अति’ उपसर्गः
विभक्तिः: क्रियापदम् — लट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम् (आत्मनेपदम्)

गात्रसंस्पर्श ५.६ अङ्गस्पर्शः

सन्धिः: सम् + स्पर्श → संस्पर्श — अनुस्वारः
समासः: गात्राणां संस्पर्शः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (‘गात्रसंस्पर्शश्चन्द्रे’)

दृष्टिसमागम ५.६ नयनयोः मेलनम्

सन्धिः: सम् + आगम — उपसर्गयोगः
समासः: दृष्टीनां समागमः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (‘दृष्टिसमागमः’)

ह्रियमाणा ५.७ अपह्रियमाणा

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘हृ’ धातोः कर्मणि शानच्
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्

तद्वियोगेन्धनवता ५.८ विरहरूपेन्धनयुक्तेन

सन्धिः: तत् + वियोग → तद्वियोग — जश्त्वम्; वियोग + इन्धन → वियोगेन्धन — गुणसन्धिः (अ + इ = ए)
समासः: तस्याः वियोगः इन्धनं यस्य सः — बहुव्रीहिः, ततः मतुप्
विभक्तिः: तृतीया, एकवचनम् (‘मदनाग्निना’ इत्यस्य विशेषणम्)

तच्चिन्ताविमलार्चिषा ५.८ तस्याः स्मरणरूपनिर्मलज्वालेन

सन्धिः: तत् + चिन्ता → तच्चिन्ता — श्चुत्वम्; विमल + अर्चिस् → विमलार्चिस् — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: तस्याः चिन्ता एव विमलम् अर्चिः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: तृतीया, एकवचनम्

मदनाग्नि ५.८ कामरूपः अग्निः

सन्धिः: मदन + अग्नि → मदनाग्नि — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: मदनः एव अग्निः — रूपककर्मधारयः
विभक्तिः: तृतीया, एकवचनम् (‘मदनाग्निना’)

अवगाह्यार्णवम् ५.९ समुद्रं प्रविश्य

सन्धिः: अवगाह्य + अर्णवम् → अवगाह्यार्णवम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: ‘अवगाह्य’ ल्यबन्तम्; ‘अर्णवम्’ द्वितीया, एकवचनम्

वामोरु ५.१० सुन्दरोरुः स्त्री

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: वामौ ऊरू यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (‘वामोरुरेकां’)

केदारस्येवाकेदारः ५.११ जलहीनं क्षेत्रं सजलक्षेत्रस्य इव

सन्धिः: केदारस्य + इव → केदारस्येव — गुणसन्धिः; इव + अकेदारः → इवाकेदारः — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: न केदारः अकेदारः — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः: ‘अकेदारः’ प्रथमा, एकवचनम्

उपस्नेह ५.११ आर्द्रतया, समीपस्थस्य जलस्य सम्पर्केण

सन्धिः: उप + स्नेह — उपसर्गयोगः
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: तृतीया, एकवचनम् (‘उपस्नेहेन’)

शतपत्रायतेक्षणा ५.१२ कमलदलदीर्घनयनाम्

सन्धिः: शतपत्र + आयत → शतपत्रायत — सवर्णदीर्घसन्धिः; आयत + ईक्षणा → आयतेक्षणा — गुणसन्धिः
समासः: शतपत्रवत् आयते ईक्षणे यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘शतपत्रायतेक्षणाम्’)

सुचारुदन्तोष्ठ ५.१३ सुन्दरदन्ताधरम्

सन्धिः: दन्त + ओष्ठ → दन्तोष्ठ — पररूपं/वृद्धिः (अ + ओ = ओ, विकल्पेन)
समासः: सुचारवः दन्ताः ओष्ठौ च यस्य तत् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (आननस्य विशेषणम्)

ईषदुन्नाम्य ५.१३ किंचित् उन्नमय्य

सन्धिः: ईषत् + उन्नाम्य → ईषदुन्नाम्य — जश्त्वसन्धिः
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: ‘उन्नाम्य’ ल्यबन्तम् (‘नम्’ धातोः णिजन्तात्)

तालफलोपम ५.१४ तालफलसदृशौ

सन्धिः: फल + उपम → फलोपम — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः: तालफलेन उपमा ययोः तौ — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, द्विवचनम् (‘तालफलोपमौ’)

असितापाङ्गी ५.१५ कृष्णनेत्रप्रान्ता

सन्धिः: असित + अपाङ्गी → असितापाङ्गी — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: असितौ अपाङ्गौ यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्

मन्नाथा ५.१५ यस्याः अहं स्वामी

सन्धिः: मत् + नाथा → मन्नाथा — अनुनासिकसन्धिः
समासः: अहं नाथः यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्

अविक्षोभ्याणि ५.१७ क्षोभयितुम् अशक्यानि

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: न विक्षोभ्याणि — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, बहुवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (रक्षसां विशेषणम्)

विधूयोत्पतिष्यति ५.१७ निरस्य उद्गमिष्यति

सन्धिः: विधूय + उत्पतिष्यति → विधूयोत्पतिष्यति — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: ‘उत्पतिष्यति’ लृट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्

शोकेनानशनेन ५.१८ दुःखेन उपवासेन च

सन्धिः: शोकेन + अनशनेन → शोकेनानशनेन — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: न अशनम् अनशनम् — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः: तृतीया, एकवचनम् (उभे)

निधायोरसि ५.१९ वक्षसि स्थापयित्वा

सन्धिः: निधाय + उरसि → निधायोरसि — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: ‘निधाय’ ल्यबन्तम्; ‘उरसि’ सप्तमी, एकवचनम्

सीतामरसुतोपमा ५.२० देवकन्यासदृशी सीता

सन्धिः: सीता + अमर → सीतामर — सवर्णदीर्घसन्धिः; सुत + उपमा → सुतोपमा — गुणसन्धिः
समासः: अमराणां सुता — षष्ठीतत्पुरुषः; तया उपमा यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: ‘अमरसुतोपमा’ प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्

शुक्लेतर ५.२१ मलिनम्

सन्धिः: शुक्ल + इतर → शुक्लेतर — गुणसन्धिः (अ + इ = ए)
समासः: शुक्लात् इतरत् — पञ्चमीतत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘शुक्लेतरं’ — वाससः विशेषणम्)

दिनक्षयान्मन्दवपुः ५.२२ दिनान्तात् क्षीणप्रभः

सन्धिः: दिनक्षयात् + मन्द → दिनक्षयान्मन्द — अनुनासिकसन्धिः
समासः: दिनस्य क्षयः — षष्ठीतत्पुरुषः; मन्दं वपुः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: ‘दिनक्षयात्’ पञ्चमी (हेतौ); ‘मन्दवपुः’ प्रथमा, एकवचनम्