- सन्धिः
- अनु + पूर्वशः — उपसर्गयोगः, सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘अनुपूर्व’ + शस्
- विभक्तिः
- अव्ययम्
युद्धकाण्डम् — चतुर्थः सर्गः
सेनाप्रयाणं समुद्रतीरनिवेशश्च
विजयमुहूर्ते प्रस्थानम्, सेनायाः व्यूहः, लक्ष्मणदृष्टानि शुभनिमित्तानि, सह्यमलयमहेन्द्राणाम् अतिक्रमः, वेलायां निवेशः, सागरस्य वर्णनम्
हनूमतः वचः श्रुत्वा रामः अवदत् — ‘अभिजिति मुहूर्ते प्रयाणम् अभिरोचय; अद्य उत्तराफाल्गुनी, श्वः हस्तः।’ सः नीलं मार्गशोधनाय अग्रे, गजगवयगवाक्षान् अग्रानीके, ऋषभगन्धमादनौ पार्श्वयोः, जाम्बवत्सुषेणवेगदर्शिनः कुक्षौ स्थापयति; स्वयं हनूमन्तम् आरुह्य मध्ये याति, लक्ष्मणः अङ्गदम्। कोटिशः वानराः गर्जन्तः क्ष्वेलन्तः मधूनि फलानि भक्षयन्तः दक्षिणां दिशं प्रतिष्ठन्ते, नगरजनपदान् वर्जयन्तः। लक्ष्मणः शुभानि निमित्तानि वर्णयति — शिवः वायुः, प्रसन्नाः दिशः, विमलः दिवाकरः, भार्गवः अनुगतः, इक्ष्वाकूणां नक्षत्रं विशाखे निरुपद्रवे, राक्षसानां नक्षत्रं मूलं धूमकेतुना पीडितम्। सेना रजसा सूर्यं छादयन्ती, नदीः विपरीतं स्यन्दयन्ती, दिवारात्रं याति। सह्यमलययोः विचित्राणि काननानि, पुष्पितान् द्रुमान्, रम्याः वापीः च अतिक्रम्य रामः महेन्द्रम् आरुह्य सागरं पश्यति। ततः वेलावनं प्राप्य सः सेनां निवेशयति, ‘इदानीं समुद्रतरणस्य मन्त्रः प्रस्तूयताम्’ इति च आदिशति। चन्द्रोदये उत्ताल-तरङ्गं, ग्राहसङ्कुलं, अम्बरसदृशं सागरं दृष्ट्वा वानराः विस्मिताः तिष्ठन्ति।
१विजयमुहूर्ते प्रयाणस्य आदेशः
१श्रुत्वा हनूमतो वाक्यं यथावदनुपूर्वशः।
ततोऽब्रवीन्महातेजा रामः सत्यपराक्रमः॥
२यन्निवेदयसे लङ्कां पुरीं भीमस्य रक्षसः।
क्षिप्रमेनां वधिष्यामि सत्यमेतद्ब्रवीमि ते॥
३अस्मिन्मुहूर्ते सुग्रीव प्रयाणमभिरोचय।
युक्तो मुहूर्ते विजये प्राप्तो मध्यं दिवाकरः॥
४सीतां हृत्वा तु तद्यातु क्वासौ यास्यति जीवितः।
सीता श्रुत्वाभियानं मे आशामेष्यति जीविते।
जीवितान्तेऽमृतं स्पृष्ट्वा पीत्वामृतमिवातुरः॥
५उत्तराफाल्गुनी ह्यद्य श्वस्तु हस्तेन योक्ष्यते।
अभिप्रयाम सुग्रीव सर्वानीकसमावृताः॥
६निमित्तानि च पश्यामि यानि प्रादुर्भवन्ति वै।
निहत्य रावणं सीतामानयिष्यामि जानकीम्॥
७उपरिष्टाद्धि नयनं स्फुरमाणमिमं मम।
विजयं समनुप्राप्तं शंसतीव मनोरथम्॥
हनूमतः यथावत् अनुपूर्वशः वाक्यं श्रुत्वा सत्यपराक्रमः महातेजाः रामः अब्रवीत् — ‘भीमस्य रक्षसः यां लङ्कां पुरीं त्वं निवेदयसे, ताम् अहं क्षिप्रं वधिष्यामि; एतत् ते सत्यं ब्रवीमि। सुग्रीव, अस्मिन् मुहूर्ते प्रयाणम् अभिरोचय। दिवाकरः मध्यं प्राप्तः; अयं विजयः नाम मुहूर्तः युक्तः। सीतां हृत्वा सः यातु, किन्तु क्व असौ जीवितः यास्यति? मम अभियानं श्रुत्वा सीता जीविते आशाम् एष्यति, यथा जीवितान्ते आतुरः अमृतं स्पृष्ट्वा पीत्वा च जीवति। अद्य उत्तराफाल्गुनी, श्वः तु चन्द्रः हस्तेन योक्ष्यते; अतः सुग्रीव, सर्वानीकसमावृताः वयम् अद्य एव अभिप्रयाम। यानि निमित्तानि प्रादुर्भवन्ति तानि अहं पश्यामि — रावणं निहत्य जानकीं सीताम् आनयिष्यामि। मम इदम् उपरिष्टात् नयनं स्फुरत्, तत् समनुप्राप्तं विजयं मनोरथं च शंसति इव।’ मध्याह्ने सूर्ये स्थिते यः मुहूर्तः सः ‘अभिजित्’ इति ‘विजय’ इति च ज्योतिषे प्रसिद्धः, सर्वकार्यसिद्धिकरः। रामः नक्षत्रम् अपि गणयति — उत्तराफाल्गुनी तस्य जन्मनक्षत्रात् अनुकूला, श्वः हस्तः न तथा; अतः विलम्बः न कर्तव्यः। चतुर्थः श्लोकः त्रिभिः अर्धैः निबद्धः, सः च रामस्य हृदयं प्रकाशयति — युद्धस्य प्रथमं प्रयोजनं सीतायाः आश्वासनम्। ‘आशामेष्यति जीविते’ इति वचनेन रामः जानाति यत् सीता निराशा प्राणत्यागस्य समीपे आसीत्; तस्याः कृते अभियानस्य वार्ता एव अमृतम्। उपरिष्टात् नयनस्य स्फुरणं — दक्षिणस्य नेत्रस्य ऊर्ध्वभागस्य स्पन्दनं — पुरुषाणां शुभम् इति शकुनशास्त्रम्। एवं रामः ज्योतिषं, शकुनं, स्वस्य मनोरथं च इति त्रिविधं प्रमाणं विजयस्य सूचकं मन्यते। अस्य उपक्रमस्य नाटकीयता अपि ध्येया। पूर्वसर्गयोः रामः चिन्तितः आसीत्, सुग्रीवेण हनूमता च आश्वासितः; इदानीं तु सः एव निर्णयं करोति, न कस्यचित् अनुमतिं प्रतीक्षते। ‘सत्यमेतद्ब्रवीमि ते’ इति शपथः इव वचनं तस्य दृढनिश्चयं दर्शयति। रावणं प्रति ‘क्वासौ यास्यति जीवितः’ इति प्रश्नः तिरस्कारपूर्णः — अपहर्ता कुत्र अपि गच्छतु, रामस्य बाणात् न मुच्यते। सीतां प्रति तु वचनं करुणापूर्णम् — तस्याः जीवनं रामस्य प्रयाणस्य वार्तायाम् एव आश्रितम्। एवम् एकस्मिन् एव श्लोके शत्रौ क्रोधः, प्रियायां करुणा च इति द्वौ भावौ सम्मिलितौ। ‘आतुरः अमृतं पीत्वा’ इति उपमा च सूचयति यत् सीता मरणस्य समीपं गता आसीत्, यथा सुन्दरकाण्डे सा प्राणत्यागं चिन्तितवती। मध्याह्नः, नक्षत्रं, नेत्रस्पन्दनं च — त्रयः अपि अनुकूलाः; अतः रामः क्षणम् अपि न विलम्बते। अस्मिन् भागे सुग्रीवः केवलं श्रोता, आदेशः तु रामस्य एव।
When Hanumān had given his account, exactly and in due order, Rāma, true in valour and great in splendour, answered. "This city of Laṅkā that you describe, the city of that dreadful rākṣasa, I shall swiftly destroy; I tell you this truly. Sugrīva, choose to set out at this very hour. The sun has reached the middle of the sky, and this is the hour called Vijaya, Victory; it is the fitting time. He has carried off Sītā; let him go where he likes, but where can he go and stay alive? When Sītā hears that I am on the march, she will take hope for her life again, like a sick man at the very end of his life who touches and drinks nectar. Today the moon is in Uttarā Phalgunī; tomorrow it will be joined with Hasta. So let us set out today, Sugrīva, with all our forces around us. I see the omens that are appearing: I shall kill Rāvaṇa and bring back Sītā, Janaka's daughter. And my upper eyelid is throbbing, as if to announce that victory and my heart's desire are at hand." The hour when the sun stands at midday is known in astrology as Abhijit or Vijaya, an hour that brings every undertaking to success. Rāma reckons the lunar mansions too: Uttarā Phalgunī is favourable in relation to his birth-star, while tomorrow's Hasta would not be, so there must be no delay. The verse about Sītā opens Rāma's heart: the first purpose of the war is to give her comfort. In saying that she will take hope for her life again, he shows that he knows she had despaired and was close to giving up her life; for her the very news of the march will be nectar. By the lore of omens, a throbbing in the upper part of the right eye is lucky for a man. So Rāma takes three kinds of evidence as signs of victory: the stars, the omens and his own heart's resolve. The drama of this opening deserves notice. For two sargas Rāma had been anxious and had needed comforting by Sugrīva and Hanumān; now he makes the decision himself and waits for no one's approval, and his "this I tell you truly", almost an oath, shows how firm he is. His question about Rāvaṇa, "where can he go and stay alive?", is full of scorn: let the abductor go where he likes, he will not escape Rāma's arrows. His words about Sītā are full of tenderness, for her life hangs on the news of his march. So in a single verse anger at the enemy and compassion for his beloved meet. The image of the dying man drinking nectar also recalls how near to death Sītā had come, as in the Sundara Kāṇḍa when she thought of ending her life. Midday, the lunar mansion and the throbbing eye all favour him, so Rāma will not delay a moment. In this part Sugrīva only listens; the command is Rāma's.
२सेनायाः व्यूहरचना
८ततो वानरराजेन लक्ष्मणेन सुपूजितः।
उवाच रामो धर्मात्मा पुनरप्यर्थकोविदः॥
९अग्रे यातु बलस्यास्य नीलो मार्गमवेक्षितुम्।
वृतः शतसहस्रेण वानराणां तरस्विनाम्॥
१०फलमूलवता नील शीतकाननवारिणा।
पथा मधुमता चाशु सेनां सेनापते नय॥
११दूषयेयुर्दुरात्मानः पथि मूलफलोदकम्।
राक्षसाः पथि रक्षेथास्तेभ्यस्त्वं नित्यमुद्यतः॥
१२निम्नेषु वनदुर्गेषु वनेषु च वनौकसः।
अभिप्लुत्याभिपश्येयुः परेषां निहितं बलम्॥
१३यत्तु फल्गु बलं किंचित्तदत्रैवोपपद्यताम्।
एतद्धि कृत्यं घोरं नो विक्रमेण प्रयुज्यताम्॥
१४सागरौघनिभं भीममग्रानीकं महाबलाः।
कपिसिंहाः प्रकर्षन्तु शतशोऽथ सहस्रशः॥
१५गजश्च गिरिसंकाशो गवयश्च महाबलः।
गवाक्षश्चाग्रतो यातु गवां दृप्त इवर्षभः॥
१६यातु वानरवाहिन्या वानरः प्लवतां पतिः।
पालयन्दक्षिणं पार्श्वमृषभो वानरर्षभः॥
१७गन्धहस्तीव दुर्धर्षस्तरस्वी गन्धमादनः।
यातु वानरवाहिन्याः सव्यं पार्श्वमधिष्ठितः॥
१८यास्यामि बलमध्येऽहं बलौघमभिहर्षयन्।
अधिरुह्य हनूमन्तमैरावतमिवेश्वरः॥
१९अङ्गदेनैष संयातु लक्ष्मणश्चान्तकोपमः।
सार्वभौमेन भूतेशो द्रविणाधिपतिर्यथा॥
२०जाम्बवांश्च सुषेणश्च वेगदर्शी च वानरः।
ऋक्षराजो महाबाहुः कुक्षिं रक्षन्तु ते त्रयः॥
२१राघवस्य वचः श्रुत्वा सुग्रीवो वाहिनीपतिः।
व्यादिदेश महावीर्यो वानरान्वानरर्षभः॥
ततः वानरराजेन लक्ष्मणेन च सुपूजितः धर्मात्मा अर्थकोविदः रामः पुनः अपि उवाच — ‘नीलः वानराणां तरस्विनां शतसहस्रेण वृतः मार्गम् अवेक्षितुम् अस्य बलस्य अग्रे यातु। सेनापते नील, फलमूलवता शीतकाननवारिणा मधुमता पथा सेनाम् आशु नय। दुरात्मानः राक्षसाः पथि मूलफलोदकं दूषयेयुः; तेभ्यः त्वं नित्यम् उद्यतः पथि रक्षेथाः। वनौकसः निम्नेषु वनदुर्गेषु वनेषु च अभिप्लुत्य परेषां निहितं बलम् अभिपश्येयुः। यत् तु किंचित् फल्गु बलं तत् अत्र एव उपपद्यताम्; एतत् हि नः घोरं कृत्यं विक्रमेण प्रयुज्यताम्। सागरौघनिभं भीमम् अग्रानीकं शतशः सहस्रशः महाबलाः कपिसिंहाः प्रकर्षन्तु। गिरिसंकाशः गजः, महाबलः गवयः, गवां दृप्तः ऋषभः इव गवाक्षः च अग्रतः यातु। प्लवतां पतिः वानरर्षभः ऋषभः वानरवाहिन्याः दक्षिणं पार्श्वं पालयन् यातु; गन्धहस्ती इव दुर्धर्षः तरस्वी गन्धमादनः वानरवाहिन्याः सव्यं पार्श्वम् अधिष्ठितः यातु। अहं हनूमन्तम् अधिरुह्य, ऐरावतम् ईश्वरः इन्द्रः इव, बलौघम् अभिहर्षयन् बलमध्ये यास्यामि। अन्तकोपमः एषः लक्ष्मणः अङ्गदेन सह संयातु, यथा भूतेशः द्रविणाधिपतिः कुबेरः सार्वभौमेन गजेन। जाम्बवान्, सुषेणः, वानरः वेगदर्शी च — ते त्रयः कुक्षिं रक्षन्तु।’ राघवस्य वचः श्रुत्वा वाहिनीपतिः महावीर्यः वानरर्षभः सुग्रीवः वानरान् व्यादिदेश। अत्र रामः कुशलः सेनानीः इव व्यूहं रचयति — अग्रे मार्गदर्शकः, ततः अग्रानीकं, पार्श्वयोः रक्षकौ, मध्ये नायकः, कुक्षौ पृष्ठे च वृद्धाः अनुभविनः। निर्बलं फल्गु बलं पृष्ठतः एव त्यक्तव्यम्, यतः दुर्बलाः सेनायाः गतिं मन्दयन्ति। मार्गस्य जलफलानां रक्षा अपि आदिष्टा — शत्रवः जलं विषेण दूषयेयुः इति भयम्। गुप्तचराः अपि निम्नेषु वनेषु शत्रोः गुप्तं बलम् अन्वेष्टुं नियुक्ताः। एवम् अरण्ये प्रयाणस्य सर्वे विषयाः — मार्गः, आहारः, जलं, गुप्तचर्या, व्यूहः — एकस्मिन् भाषणे संगृहीताः। त्रयोदशः श्लोकः समीक्षिते नास्ति, अत्र तु फल्गुबलस्य विषये विशिष्टः आदेशः। अस्य व्यूहस्य रचना प्राचीनस्य युद्धशास्त्रस्य अनुसारिणी। सेनायाः पञ्च अङ्गानि — मुखम्, उरः, कक्षौ, पक्षौ, पृष्ठम् इति — अत्र स्पष्टानि। नीलः मुखे मार्गदर्शकः; गजगवयगवाक्षाः अग्रानीके प्रहर्तारः; ऋषभगन्धमादनौ दक्षिणवामपक्षयोः; रामलक्ष्मणौ मध्ये; जाम्बवत्सुषेणवेगदर्शिनः कुक्षौ। एवं नायकः सर्वतः रक्षितः, सेना च सर्वदिक्षु सज्जा। रामस्य हनूमतः उपरि आरोहणम्, लक्ष्मणस्य अङ्गदस्य उपरि — एतत् द्वयोः वानरयोः सम्मानम् अपि, यतः रामः स्वयं उत्तमं वाहनं हनूमन्तं वृणोति। ‘ऐरावतमिवेश्वरः’, ‘सार्वभौमेन भूतेशः’ इति उपमाद्वयं देवलोकस्य दिग्गजान् स्मारयति — ऐरावतः इन्द्रस्य, सार्वभौमः कुबेरस्य। एवं रामलक्ष्मणौ इन्द्रकुबेराभ्यां तुलितौ, वानरौ च दिग्गजाभ्याम्। सुग्रीवः राजा, तस्य आदेशेन एव सेना चलति — रामः परामर्शं ददाति, आज्ञां तु सुग्रीवः ददाति। अयं मर्यादायाः क्रमः अस्मिन् काव्ये सर्वत्र पालितः। मार्गे मधु, फलानि, शीतलं जलं च — वानराणां स्वभावस्य अनुरूपः मार्गः अपि चितः। अत्र रामस्य आदेशेषु करुणा अपि दृश्यते — फल्गुबलस्य त्यागः तेषां रक्षणाय अपि, यतः दुर्बलाः युद्धे न जीवेयुः। रामस्य भाषणे सेनापतेः नीलस्य कर्तव्यानि विशेषतः विस्तृतानि — मार्गस्य चयनं, आहारस्य व्यवस्था, शत्रुतः रक्षा, गुप्तचराणां प्रेषणं च। एतानि सर्वाणि सेनापतेः दायित्वानि इति नीतिशास्त्रे अपि उक्तम्।
Then, honoured by the king of the monkeys and by Lakṣmaṇa, the righteous Rāma, who well understood what had to be done, spoke again. "Let Nīla go at the head of the army with a hundred thousand swift monkeys to scout the way. Nīla, as commander, lead the army quickly by a road that has fruits and roots, cool woods and water, and honey. Evil-minded rākṣasas might foul the roots, fruits and water along the way; be always on guard and protect the road against them. Let forest-dwellers leap down into the hollows, the thickets and the woods and look out for any force the enemy has hidden. Whatever part of the army is weak, let it stay behind here; ours is a fearsome undertaking, and it must be carried through with valour. Let mighty lion-like monkeys in their hundreds and thousands drive the dreadful vanguard forward like a flood of the ocean. Let Gaja, huge as a mountain, mighty Gavaya and Gavākṣa go in front, like proud bulls at the head of a herd. Let Ṛṣabha, lord of leapers, go guarding the right flank of the monkey host, and let swift Gandhamādana, unassailable as a scent-elephant, take the left flank. I shall ride in the middle of the army, mounted on Hanumān as Indra rides Airāvata, and put heart into the troops. Let Lakṣmaṇa here, like Death himself, ride Aṅgada, as Kubera, lord of wealth and of beings, rides Sārvabhauma. And let Jāmbavān, king of the bears, with Suṣeṇa and the monkey Vegadarśī, guard the flanks of the centre." Hearing Rāghava's words, Sugrīva, commander of the host and bull among monkeys, gave his orders. Here Rāma lays out the army like a skilled general: a pathfinder in front, then the vanguard, guards on either flank, the leader in the middle, and the seasoned elders guarding the centre's flanks. The weak are to be left behind, since they would slow the army down, and there is kindness in this too, for they would not survive the battle. The road's water and food must be guarded, for fear the enemy might poison them, and scouts are sent into the hollows to search out any hidden force. So everything a march through the forest needs, route, food, water, scouting and formation, is gathered into one speech, and Nīla's duties as commander, choosing the road, providing food, guarding against the enemy and sending out scouts, are set out with special care, as the books of statecraft also prescribe. The formation follows the old science of war with its five parts, head, chest, flanks, wings and rear: Nīla at the head as pathfinder, Gaja, Gavaya and Gavākṣa as the striking vanguard, Ṛṣabha and Gandhamādana on the right and left wings, Rāma and Lakṣmaṇa in the centre, Jāmbavān, Suṣeṇa and Vegadarśī at its sides. The leader is protected on every side and the army is ready in every direction. Rāma riding Hanumān and Lakṣmaṇa riding Aṅgada is an honour to the two monkeys, for Rāma chooses Hanumān as the finest mount of all. The two comparisons recall the elephants that guard the quarters of heaven, Airāvata of Indra and Sārvabhauma of Kubera; the brothers are likened to Indra and Kubera, the monkeys to the elephants of the quarters. Sugrīva is king, and the army moves only at his command: Rāma advises, Sugrīva orders, an order of propriety kept throughout the poem. Even the road is chosen to suit the monkeys' nature, with honey, fruit and cool water along the way.
३प्रयाणं, वानराणां क्रीडा, सह्यस्य दर्शनम्
२२ते वानरगणाः सर्वे समुत्पत्य महौजसः।
गुहाभ्यः शिखरेभ्यश्च आशु पुप्लुविरे तदा॥
२३ततो वानरराजेन लक्ष्मणेन च पूजितः।
जगाम रामो धर्मात्मा ससैन्यो दक्षिणां दिशम्॥
२४शतैः शतसहस्रैश्च कोटिभिश्चायुतैरपि।
वारणाभैश्च हरिभिर्ययौ परिवृतस्तदा॥
२५तं यान्तमनुयान्ती सा महती हरिवाहिनी।
हृष्टाः प्रमुदिताः सर्वे सुग्रीवेणापि पालिताः॥
२६आप्लवन्तः प्लवन्तश्च गर्जन्तश्च प्लवंगमाः।
क्ष्वेलन्तो निनदन्तश्च जग्मुर्वै दक्षिणां दिशम्॥
२७भक्षयन्तः सुगन्धीनि मधूनि च फलानि च।
उद्वहन्तो महावृक्षान्मञ्जरीपुञ्जधारिणः॥
२८अन्योन्यं सहसा दृप्ता निर्वहन्ति क्षिपन्ति च।
पतन्तश्चोत्पतन्त्यन्ये पातयन्त्यपरे परान्॥
२९रावणो नो निहन्तव्यः सर्वे च रजनीचराः।
इति गर्जन्ति हरयो राघवस्य समीपतः॥
३०पुरस्तादृषभो नीलो वीरः कुमुद एव च।
पन्थानं शोधयन्ति स्म वानरैर्बहुभिः सह॥
३१मध्ये तु राजा सुग्रीवो रामो लक्ष्मण एव च।
बलिभिर्बहुभिर्भीमैर्वृतः शत्रुनिबर्हणः॥
३२हरिः शतबलिर्वीरः कोटिभिर्दशभिर्वृतः।
सर्वामेको ह्यवष्टभ्य ररक्ष हरिवाहिनीम्॥
३३कोटीशतपरीवारः केसरी पनसो गजः।
अर्कश्च बहुभिः पार्श्वमेकं तस्याभिरक्षति॥
३४सुषेणो जाम्बवांश्चैव ऋक्षैर्बहुभिरावृतौ।
सुग्रीवं पुरतः कृत्वा जघनं संररक्षतुः॥
३५तेषां सेनापतिर्वीरो नीलो वानरपुंगवः।
सम्पतन्प्लवतां श्रेष्ठस्तद्बलं पर्यवारयत्॥
३६दरीमुखः प्रजङ्घश्च जम्भोऽथ रभसः कपिः।
सर्वतश्च ययुर्वीरास्त्वरयन्तः प्लवंगमान्॥
३७एवं ते हरिशार्दूला गच्छन्ति बलदर्पिताः।
अपश्यन्त गिरिश्रेष्ठं सह्यं गिरिशतायुतम्॥
३८सरांसि च सुफुल्लानि तटाकानि वराणि च।
रामस्य शासनं ज्ञात्वा भीमकोपस्य भीतवत्॥
३९वर्जयन्नागराभ्याशांस्तथा जनपदानपि।
सागरौघनिभं भीमं तद्वानरबलं महत्॥
४०निःससर्प महाघोरं भीमघोषमिवार्णवम्।
तस्य दाशरथेः पार्श्वे शूरास्ते कपिकुञ्जराः॥
४१तूर्णमापुप्लुवुः सर्वे सदश्वा इव चोदिताः।
कपिभ्यामुह्यमानौ तौ शुशुभाते नरर्षभौ॥
ते महौजसः वानरगणाः सर्वे गुहाभ्यः शिखरेभ्यः च समुत्पत्य तदा आशु पुप्लुविरे। ततः वानरराजेन लक्ष्मणेन च पूजितः धर्मात्मा रामः ससैन्यः दक्षिणां दिशं जगाम। शतैः, शतसहस्रैः, कोटिभिः, अयुतैः अपि वारणाभैः हरिभिः परिवृतः सः ययौ। तं यान्तं सा महती हरिवाहिनी अनुयाति स्म; सर्वे हृष्टाः प्रमुदिताः, सुग्रीवेण पालिताः। प्लवंगमाः आप्लवन्तः प्लवन्तः गर्जन्तः क्ष्वेलन्तः निनदन्तः च दक्षिणां दिशं जग्मुः। सुगन्धीनि मधूनि फलानि च भक्षयन्तः, मञ्जरीपुञ्जधारिणः महावृक्षान् उद्वहन्तः, दृप्ताः ते सहसा अन्योन्यं निर्वहन्ति क्षिपन्ति च; अन्ये पतन्ति उत्पतन्ति, अपरे परान् पातयन्ति। ‘रावणः नः निहन्तव्यः, सर्वे च रजनीचराः’ इति हरयः राघवस्य समीपतः गर्जन्ति। पुरस्तात् ऋषभः, नीलः, वीरः कुमुदः च बहुभिः वानरैः सह पन्थानं शोधयन्ति स्म। मध्ये राजा सुग्रीवः, रामः, लक्ष्मणः च बहुभिः भीमैः बलिभिः वृताः। वीरः शतबलिः हरिः दशभिः कोटिभिः वृतः एकः एव सर्वां हरिवाहिनीम् अवष्टभ्य ररक्ष। कोटीशतपरीवारः केसरी, पनसः, गजः, अर्कः च बहुभिः सह तस्याः एकं पार्श्वम् अभिरक्षति। सुषेणः जाम्बवान् च बहुभिः ऋक्षैः आवृतौ सुग्रीवं पुरतः कृत्वा जघनं संररक्षतुः। तेषां सेनापतिः वानरपुंगवः वीरः नीलः सम्पतन् तत् बलं पर्यवारयत्। दरीमुखः, प्रजङ्घः, जम्भः, रभसः च कपयः सर्वतः प्लवंगमान् त्वरयन्तः ययुः। एवं बलदर्पिताः ते हरिशार्दूलाः गच्छन्तः गिरिशतायुतं गिरिश्रेष्ठं सह्यम्, सुफुल्लानि सरांसि, वराणि तटाकानि च अपश्यन्त। भीमकोपस्य रामस्य शासनं ज्ञात्वा, भीतवत् नागराभ्याशान् जनपदान् अपि वर्जयत् सागरौघनिभं भीमं तत् महत् वानरबलं, भीमघोषम् अर्णवम् इव, निःससर्प। तस्य दाशरथेः पार्श्वे ते शूराः कपिकुञ्जराः चोदिताः सदश्वाः इव तूर्णम् आपुप्लुवुः। कपिभ्याम् उह्यमानौ तौ नरर्षभौ महद्भ्यां ग्रहाभ्यां संस्पृष्टौ चन्द्रभास्करौ इव शुशुभाते। अत्र वानराणां स्वभावः सहजः — ते युद्धाय गच्छन्तः अपि क्रीडन्ति, भक्षयन्ति, परस्परं पातयन्ति। किन्तु रामस्य आज्ञा तेषु दृढा — ग्रामाः नगराणि च न पीडितव्यानि। ‘भीतवत्’ इति पदं सूचयति यत् एतावती महती सेना अपि नायकस्य आज्ञायाः भयात् संयता आसीत्। मार्गस्य रक्षणे व्यूहः पुनः वर्णितः — ऋषभनीलकुमुदाः अग्रे, नायकाः मध्ये, शतबलिः सर्वत्र, केसर्यादयः पार्श्वे, सुषेणजाम्बवन्तौ पृष्ठे। पूर्वम् आदिष्टः व्यूहः इदानीं कार्ये परिणतः। अत्र सेनायाः गतिः त्रिभिः स्तरैः वर्णिता — प्रथमं वानराणां स्वाभाविकी क्रीडा, ततः तेषां गर्जनं रावणवधस्य सङ्कल्परूपं, ततः व्यूहस्य पालनम्। ‘रावणो नो निहन्तव्यः’ इति घोषः सेनायाः युद्धघोषः इव, यः सर्वेषां मनसि एकं लक्ष्यं स्थापयति। वानराः वृक्षान् उत्पाट्य वहन्ति — एते एव तेषाम् आयुधानि भविष्यन्ति। तेषां ‘मञ्जरीपुञ्जधारिणः’ इति विशेषणं सूचयति यत् वसन्तः अथवा पुष्पकालः आसीत्, येन अग्रे वनवर्णनं सङ्गच्छते। शतबलेः एकस्य सर्वसेनायाः रक्षणं तस्य बलस्य अतिशयं दर्शयति। नगराणां जनपदानां च वर्जनं रामस्य धर्मनिष्ठायाः लक्षणम् — युद्धं रावणेन सह, न तु निरपराधैः प्रजाभिः। एतावती सेना यदि ग्रामान् प्रविशेत्, तर्हि जनानां महान् क्लेशः स्यात्; अतः रामः तान् परिहर्तुम् आदिशति। ‘चन्द्रभास्करौ’ इति उपमया रामलक्ष्मणयोः शोभा, ‘महद्भ्यां ग्रहाभ्याम्’ इति वानरयोः महत्त्वं च युगपत् वर्णितम्। सह्यस्य प्रथमदर्शनेन यात्रायाः प्रथमः सोपानः पूर्णः। सेनायाः संख्या अपि अत्र वारं वारं वर्णिता — शतानि, सहस्राणि, अयुतानि, कोटयः। एताः संख्याः यथार्थाः न, अपितु अपरिमितत्वस्य सूचकाः। तथापि व्यूहे प्रत्येकस्य नायकस्य स्थानं निश्चितम्, अतः एतावती सेना अपि अव्यवस्थिता न। नीलः सेनापतिः ‘सम्पतन्’ सर्वत्र धावन् तां व्यवस्थां रक्षति, दरीमुखादयः च मन्दान् वानरान् त्वरयन्ति। एवं सेनायाः अग्रे, मध्ये, पार्श्वयोः, पृष्ठे च नायकाः सन्ति। अस्मिन् भागे त्रयोविंशतितमः श्लोकः ‘जगाम रामो धर्मात्मा ससैन्यो दक्षिणां दिशम्’ इति यात्रायाः आरम्भं घोषयति; स एव पादः द्विचत्वारिंशे पुनः आगच्छति। एवं कविः यात्रायाः वर्णनं द्विधा विभजति — प्रथमः भागः सेनायाः क्रमः, द्वितीयः भागः लक्ष्मणस्य निमित्तदर्शनम्। वानराणाम् उत्साहः केवलं शारीरिकः न, अपितु वाचिकः अपि — ते रावणवधस्य सङ्कल्पं गर्जनेन प्रकटयन्ति।
Then all those troops of monkeys, full of energy, sprang up from their caves and peaks and bounded swiftly away. Honoured by the king of the monkeys and by Lakṣmaṇa, the righteous Rāma set out with his army towards the south, surrounded by monkeys as big as elephants, in hundreds, thousands, tens of thousands and crores. The vast host followed him, joyful and delighted, under Sugrīva's protection. Leaping, bounding, roaring, shouting and bellowing, the monkeys went on southwards. They ate fragrant honey and fruit and carried great trees heavy with clusters of blossom; proud and reckless, they would suddenly carry one another along or throw one another down, some falling and springing up again, others knocking their fellows over. "Rāvaṇa must die at our hands, and all the night-rovers with him!" the monkeys roared near Rāghava. In front, Ṛṣabha, Nīla and brave Kumuda cleared the path with many monkeys. In the middle went King Sugrīva, Rāma and Lakṣmaṇa, surrounded by many strong and fearsome monkeys. The heroic Śatabali, with ten crores around him, held and guarded the whole host on his own. Kesarī, Panasa, Gaja and Arka, with a following of a hundred crores and more, guarded one flank. Suṣeṇa and Jāmbavān, with many bears, kept Sugrīva before them and guarded the rear. Their commander Nīla, the heroic bull among monkeys, dashed to and fro and kept the army in order, while Darīmukha, Prajaṅgha, Jambha and Rabhasa went on every side hurrying the stragglers along. So those tigers among monkeys went on, proud of their strength, and they saw Sahya, best of mountains, with its hundreds of lesser hills, its lakes in full bloom and its fine ponds. Knowing the command of Rāma, whose anger is terrible, and as if in fear of it, that great and dreadful monkey army kept away from the neighbourhood of cities and the country districts, and moved on like a flood of the ocean with a roar like the sea. At the side of Daśaratha's son the heroic monkeys, huge as elephants, bounded swiftly on like fine horses urged forward, and the two bulls among men, carried by two monkeys, shone like the Moon and the Sun in conjunction with two great planets. The monkeys stay true to their nature: even on the way to war they play, eat and tumble one another over. Yet Rāma's command holds them firmly, and no village or town is to be harmed. The words "as if in fear" show that even so vast an army was restrained by awe of its leader's order, and avoiding the towns and districts is a mark of Rāma's righteousness: his war is with Rāvaṇa, not with innocent people, who would suffer greatly if such a host passed through their villages. The formation already ordered is now put into practice: Ṛṣabha, Nīla and Kumuda in front, the leaders in the middle, Śatabali everywhere, Kesarī and the others on a flank, Suṣeṇa and Jāmbavān at the rear, while Nīla races about keeping order and Darīmukha and the rest hurry the slow ones on; so vast an army is never disordered. The march is shown in three layers: first the monkeys' natural play, then their roar of resolve to kill Rāvaṇa, and then their keeping of the formation. That cry is like the army's war-cry, fixing a single aim in every mind; their eagerness is not only in their bodies but in their voices. The trees they uproot and carry will be their weapons, and the clusters of blossom suggest that it was spring or a season of flowers, which fits the forest scenes to come. That Śatabali alone could guard the whole host shows his exceptional strength. The numbers named again and again, hundreds, thousands, tens of thousands, crores, are not a real count but a way of saying the army was beyond measure. The comparison with the Moon and Sun conveys the brothers' radiance, and the "great planets" the greatness of the two monkeys who carry them. With the first sight of Sahya the first stage of the journey is complete.
४लक्ष्मणेन वर्णितानि शुभनिमित्तानि
४२महद्भ्यामिव संस्पृष्टौ ग्रहाभ्यां चन्द्रभास्करौ।
ततो वानरराजेन लक्ष्मणेन सुपूजितः॥
४३जगाम रामो धर्मात्मा ससैन्यो दक्षिणां दिशम्।
तमङ्गदगतो रामं लक्ष्मणः शुभया गिरा॥
४४उवाच परिपूर्णार्थं पूर्णार्थप्रतिभानवान्।
हृतामवाप्य वैदेहीं क्षिप्रं हत्वा च रावणम्॥
४५समृद्धार्थः समृद्धार्थामयोध्यां प्रतियास्यसि।
महान्ति च निमित्तानि दिवि भूमौ च राघव॥
४६शुभानि तव पश्यामि सर्वाण्येवार्थसिद्धये।
अनुवाति शिवो वायुः सेनां मृदुहितः सुखः॥
४७पूर्णवल्गुस्वराश्चेमे प्रवदन्ति मृगद्विजाः।
प्रसन्नाश्च दिशः सर्वा विमलश्च दिवाकरः॥
४८उशना च प्रसन्नार्चिरनु त्वां भार्गवो गतः।
ब्रह्मराशिर्विशुद्धश्च शुद्धाश्च परमर्षयः।
अर्चिष्मन्तः प्रकाशन्ते ध्रुवं सर्वे प्रदक्षिणम्॥
४९त्रिशङ्कुर्विमलो भाति राजर्षिः सपुरोहितः।
पितामहः पुरोऽस्माकमिक्ष्वाकूणां महात्मनाम्॥
५०विमले च प्रकाशेते विशाखे निरुपद्रवे।
नक्षत्रं परमस्माकमिक्ष्वाकूणां महात्मनाम्॥
५१नैर्ऋतं नैर्ऋतानां च नक्षत्रमतिपीड्यते।
मूलो मूलवता स्पृष्टो धूप्यते धूमकेतुना॥
५२सर्वं चैतद्विनाशाय राक्षसानामुपस्थितम्।
काले कालगृहीतानां नक्षत्रं ग्रहपीडितम्॥
५३प्रसन्नाः सुरसाश्चापो वनानि फलवन्ति च।
प्रवान्ति नाधिका गन्धा यथर्तुकुसुमा द्रुमाः॥
५४व्यूढानि कपिसैन्यानि प्रकाशन्तेऽधिकं प्रभो।
देवानामिव सैन्यानि संग्रामे तारकामये।
एवमार्य समीक्ष्यैतत्प्रीतो भवितुमर्हसि॥
ततः वानरराजेन लक्ष्मणेन च सुपूजितः धर्मात्मा रामः ससैन्यः दक्षिणां दिशं जगाम। अङ्गदगतः लक्ष्मणः पूर्णार्थप्रतिभानवान् परिपूर्णार्थं तं रामं शुभया गिरा उवाच — ‘हृतां वैदेहीम् अवाप्य रावणं च क्षिप्रं हत्वा, समृद्धार्थः त्वं समृद्धार्थाम् अयोध्यां प्रतियास्यसि। राघव, दिवि भूमौ च महान्ति शुभानि निमित्तानि तव सर्वार्थसिद्धये पश्यामि। सेनाम् अनु शिवः मृदुः हितः सुखः वायुः वाति; इमे मृगद्विजाः पूर्णवल्गुस्वराः प्रवदन्ति; सर्वाः दिशः प्रसन्नाः, दिवाकरः विमलः। भार्गवः उशनाः प्रसन्नार्चिः त्वाम् अनुगतः; ब्रह्मराशिः विशुद्धः, परमर्षयः शुद्धाः अर्चिष्मन्तः सर्वे ध्रुवं प्रदक्षिणं प्रकाशन्ते। अस्माकम् इक्ष्वाकूणां महात्मनां पितामहः राजर्षिः त्रिशङ्कुः सपुरोहितः पुरः विमलः भाति। अस्माकं परं नक्षत्रं विशाखे निरुपद्रवे विमले प्रकाशेते। नैर्ऋतानां नैर्ऋतं नक्षत्रं तु अतिपीड्यते — मूलः मूलवता धूमकेतुना स्पृष्टः धूप्यते। एतत् सर्वं राक्षसानां विनाशाय उपस्थितम्; काले कालगृहीतानां नक्षत्रं ग्रहपीडितं भवति। आपः प्रसन्नाः सुरसाः, वनानि फलवन्ति, गन्धाः नाधिकाः प्रवान्ति, द्रुमाः यथर्तुकुसुमाः। प्रभो, व्यूढानि कपिसैन्यानि तारकामये संग्रामे देवानां सैन्यानि इव अधिकं प्रकाशन्ते। आर्य, एतत् समीक्ष्य प्रीतः भवितुम् अर्हसि।’ अत्र द्विचत्वारिंशः श्लोकः पूर्वार्धे पूर्वश्लोकस्य उपमां समापयति, उत्तरार्धे च त्रयोविंशतितमस्य श्लोकस्य पदानि पुनः वदति — ‘ततो वानरराजेन लक्ष्मणेन सुपूजितः, जगाम रामो धर्मात्मा ससैन्यो दक्षिणां दिशम्’। एतत् वुल्गेटस्य पुनरावृत्तिः, न लेखकस्य दोषः। लक्ष्मणस्य निमित्तवर्णनं ज्योतिषस्य सूक्ष्मं ज्ञानं दर्शयति। त्रिशङ्कुः इक्ष्वाकुवंश्यः, दक्षिणाकाशे विश्वामित्रेण स्थापितः; विशाखा इक्ष्वाकूणां कुलनक्षत्रम्; मूलस्य देवता निर्ऋतिः, अतः सा राक्षसानां नक्षत्रम्। शुक्रस्य पृष्ठतः अनुगमनं, सप्तर्षीणां ध्रुवस्य प्रदक्षिणम्, वायोः अनुकूलता — एतानि सर्वाणि युद्धयात्रायां विजयस्य लक्षणानि। अष्टचत्वारिंशः चतुःपञ्चाशः च श्लोकौ त्रिभिः अर्धैः निबद्धौ। लक्ष्मणः केवलं भ्राता न, अपितु मन्त्री अपि — सः रामस्य मनसः अवशिष्टं संशयं निमित्तैः निराकरोति। लक्ष्मणस्य वचनस्य रचना अपि सुविचारिता। प्रथमं सः फलं वदति — सीतायाः प्राप्तिः, रावणस्य वधः, अयोध्यायां प्रत्यागमनं च। ततः प्रमाणानि वदति — भूमौ वायुः, मृगाः, पक्षिणः, जलं, वनानि, पुष्पाणि; दिवि सूर्यः, शुक्रः, सप्तर्षयः, त्रिशङ्कुः, विशाखे, मूलं च। अन्ते सः पुनः फलं स्मारयति — ‘प्रीतो भवितुमर्हसि’। एवं आरम्भे अन्ते च फलम्, मध्ये प्रमाणानि इति वक्तृत्वस्य उत्तमः क्रमः। ‘समृद्धार्थः समृद्धार्थाम्’ इति पुनरुक्तिः अलंकाररूपा — रामः समृद्धार्थः, अयोध्या अपि तस्य आगमनेन समृद्धार्था भविष्यति। ‘नक्षत्रं ग्रहपीडितं’ इति वचनं जनश्रुतिम् अनुसरति — यस्य कुलस्य नक्षत्रं ग्रहेण पीड्यते, तस्य कुलस्य विनाशः आसन्नः। देवासुरसंग्रामस्य उपमा तारकामयस्य युद्धस्य, यत्र देवाः विजयिनः — अतः वानरसेना अपि देवसेना इव विजयिनी भविष्यति इति ध्वनिः। पुनरुक्ताः अर्धाः (४२.२, ४३.१) कथायाः सूत्रं पुनः गृह्णन्ति, यत् वानराणां क्रीडावर्णनेन विच्छिन्नम् आसीत्। लक्ष्मणस्य वचनानि अङ्गदस्य स्कन्धे स्थितस्य, अतः यात्रायाम् एव भ्रातरौ संवदतः। अस्मिन् भागे पञ्चाशत्तमः श्लोकः विशाखयोः उल्लेखं करोति — इक्ष्वाकूणां कुलनक्षत्रं तत्, अतः तस्य निर्मलत्वं रामस्य कुलस्य शुभम्। एकपञ्चाशत्तमः श्लोकः तस्य विपरीतं — राक्षसानां नक्षत्रं मूलं धूमकेतुना धूप्यते। एवं द्वयोः पक्षयोः भविष्यं नक्षत्रैः एव सूचितम्। त्रिपञ्चाशत्तमः श्लोकः भूमेः निमित्तानि पुनः वदति — जलं स्वच्छं, फलानि प्रचुराणि, वायुः मन्दः, पुष्पाणि ऋत्वनुसारं च; अकाले पुष्पाणि अशुभानि इति शकुनशास्त्रम्।
Then the righteous Rāma, honoured by the king of the monkeys and by Lakṣmaṇa, went on with his army towards the south. Lakṣmaṇa, riding on Aṅgada and full of ready insight, spoke auspicious words to Rāma, whose purpose was as good as fulfilled. "You will recover Vaidehī, who was carried off, and swiftly kill Rāvaṇa, and then, your purpose achieved, you will return to a prosperous Ayodhyā. Rāghava, I see great omens in the sky and on the earth, all of them auspicious for you and promising success in everything. A kind wind blows behind the army, gentle, wholesome and pleasant. The beasts and birds are calling in full, sweet voices; every quarter is clear and the sun is spotless. Uśanas, son of Bhṛgu, shines brightly behind you. The Seven Sages are pure and radiant, and all of them shine as they circle the Pole Star, keeping it on their right. The royal sage Triśaṅku, forefather of us great-souled Ikṣvākus, shines spotless before us together with his priest. The two Viśākhās, the chief constellation of our Ikṣvāku line, shine clear and untroubled. But the rākṣasas' constellation, Mūla, whose deity is Nirṛti, is sorely afflicted: the tailed comet has touched it and it is being scorched. All this has come about for the destruction of the rākṣasas, for when people are in the grip of Time, their constellation is afflicted by a planet. The waters are clear and sweet, the woods full of fruit; the breezes carry no overpowering scent, and the trees are flowering in their proper season. The ranked monkey armies shine, my lord, like the armies of the gods in the battle against Tāraka. Seeing all this, noble brother, you should be glad." Lakṣmaṇa's reading of the omens shows a fine knowledge of the heavens. Triśaṅku was of the Ikṣvāku line and was set in the southern sky by Viśvāmitra; Viśākhā is the constellation of the Ikṣvāku family; and Mūla's deity is Nirṛti, goddess of dissolution, so it is the constellation of the rākṣasas. Venus following behind, the Seven Sages circling the Pole Star, a favourable wind: all these are signs of victory for an army on the march. Lakṣmaṇa is not only a brother but a counsellor, and with these omens he clears away the doubt still left in Rāma's mind. His speech is carefully built. He begins with the outcome, Sītā recovered, Rāvaṇa killed and the return to Ayodhyā; then gives the evidence, on earth the wind, beasts, birds, water, woods and flowers, in the sky the sun, Venus, the Seven Sages, Triśaṅku, the Viśākhās and Mūla; and ends by recalling the outcome again, "you should be glad". The outcome at both ends with the evidence between is the best order for persuasion. The repeated word for "purpose achieved" is a deliberate figure: Rāma will have his purpose achieved, and Ayodhyā too will be fulfilled by his return. The two Viśākhās shining clear bode well for Rāma's line, while Mūla scorched by the comet foretells the opposite for the rākṣasas, so that the future of both sides is written in the stars; it was believed that when a family's constellation is afflicted by a planet, that family's ruin is near. On earth, too, the signs are right, for flowers out of season are a bad omen. The comparison with the war against Tāraka, which the gods won, suggests that the monkey army, like the army of the gods, will be victorious. The narrative takes up again the thread broken off by the account of the monkeys' play, and the brothers talk as they travel, Lakṣmaṇa speaking from Aṅgada's shoulders.
५चमूः महीं छादयति, वानराणां दर्पः
५५इति भ्रातरमाश्वास्य हृष्टः सौमित्रिरब्रवीत्।
अथावृत्य महीं कृत्स्नां जगाम हरिवाहिनी॥
५६ऋक्षवानरशार्दूलैर्नखदंष्ट्रायुधैरपि।
कराग्रैश्चरणाग्रैश्च वानरैरुद्धतं रजः॥
५७भीममन्तर्दधे लोकं निवार्य सवितुः प्रभाम्।
सपर्वतवनाकाशं दक्षिणां हरिवाहिनी॥
५८छादयन्ती ययौ भीमा द्यामिवाम्बुदसंततिः।
उत्तरन्त्याश्च सेनायाः सततं बहुयोजनम्॥
५९नदीस्रोतांसि सर्वाणि सस्यन्दुर्विपरीतवत्।
सरांसि विमलाम्भांसि द्रुमाकीर्णांश्च पर्वतान्॥
६०समान्भूमिप्रदेशांश्च वनानि फलवन्ति च।
मध्येन च समन्ताच्च तिर्यक्चाधश्च साविशत्॥
६१समावृत्य महीं कृत्स्नां जगाम महती चमूः।
ते हृष्टवदनाः सर्वे जग्मुर्मारुतरंहसः॥
६२हरयो राघवस्यार्थे समारोपितविक्रमाः।
हर्षं वीर्यं बलोद्रेकान्दर्शयन्तः परस्परम्॥
६३यौवनोत्सेकजाद्दर्पाद्विविधांश्चक्रुरध्वनि।
तत्र केचिद्द्रुतं जग्मुरुत्पेतुश्च तथापरे॥
६४केचित्किलकिलां चक्रुर्वानरा वनगोचराः।
प्रास्फोटयंश्च पुच्छानि संनिजघ्नुः पदान्यपि॥
६५भुजान्विक्षिप्य शैलांश्च द्रुमानन्ये बभञ्जिरे।
आरोहन्तश्च शृङ्गाणि गिरीणां गिरिगोचराः॥
६६महानादान्प्रमुञ्चन्ति क्ष्वेडामन्ये प्रचक्रिरे।
ऊरुवेगैश्च ममृदुर्लताजालान्यनेकशः॥
६७जृम्भमाणाश्च विक्रान्ता विचिक्रीडुः शिलाद्रुमैः।
ततः शतसहस्रैश्च कोटिभिश्च सहस्रशः॥
६८वानराणां सुघोराणां श्रीमत्परिवृता मही।
सा स्म याति दिवारात्रं महती हरिवाहिनी॥
६९प्रहृष्टमुदिताः सर्वे सुग्रीवेणाभिपालिताः।
वानरास्त्वरिता यान्ति सर्वे युद्धाभिनन्दिनः।
प्रमोक्षयिषवः सीतां मुहूर्तं क्वापि नावसन्॥
इति भ्रातरम् आश्वास्य हृष्टः सौमित्रिः अब्रवीत्। अथ हरिवाहिनी कृत्स्नां महीम् आवृत्य जगाम। ऋक्षवानरशार्दूलैः नखदंष्ट्रायुधैः वानरैः कराग्रैः चरणाग्रैः च उद्धतं भीमं रजः सवितुः प्रभां निवार्य लोकम् अन्तर्दधे। सपर्वतवनाकाशां दक्षिणां दिशं छादयन्ती भीमा हरिवाहिनी, द्याम् अम्बुदसंततिः इव, ययौ। सततं बहुयोजनम् उत्तरन्त्याः सेनायाः कारणात् सर्वाणि नदीस्रोतांसि विपरीतवत् सस्यन्दुः। विमलाम्भांसि सरांसि, द्रुमाकीर्णान् पर्वतान्, समान् भूमिप्रदेशान्, फलवन्ति वनानि च — मध्येन, समन्तात्, तिर्यक्, अधः च सा आविशत्। महती चमूः कृत्स्नां महीं समावृत्य जगाम। ते सर्वे हृष्टवदनाः मारुतरंहसः हरयः राघवस्य अर्थे समारोपितविक्रमाः जग्मुः, हर्षं वीर्यं बलोद्रेकान् च परस्परं दर्शयन्तः। यौवनोत्सेकजात् दर्पात् ते अध्वनि विविधान् विलासान् चक्रुः। तत्र केचित् द्रुतं जग्मुः, अपरे उत्पेतुः; केचित् वनगोचराः वानराः किलकिलां चक्रुः, पुच्छानि प्रास्फोटयन्, पदानि अपि संनिजघ्नुः। अन्ये भुजान् विक्षिप्य शैलान् द्रुमान् च बभञ्जिरे; गिरिगोचराः गिरीणां शृङ्गाणि आरोहन्तः, महानादान् प्रमुञ्चन्ति, अन्ये क्ष्वेडाः प्रचक्रिरे; ऊरुवेगैः च अनेकशः लताजालानि ममृदुः। जृम्भमाणाः विक्रान्ताः ते शिलाद्रुमैः विचिक्रीडुः। ततः सुघोराणां वानराणां शतसहस्रैः कोटिभिः सहस्रशः च श्रीमत् परिवृता मही अभवत्। सा महती हरिवाहिनी दिवारात्रं याति स्म। सुग्रीवेण अभिपालिताः प्रहृष्टमुदिताः युद्धाभिनन्दिनः सर्वे वानराः त्वरिताः यान्ति; सीतां प्रमोक्षयिषवः ते क्व अपि मुहूर्तम् अपि न आवसन्। अयं भागः सर्वः (५६ तः ६८ पर्यन्तं प्रायः) समीक्षिते संस्करणे नास्ति; वुल्गेटे तु सेनायाः महत्त्वस्य चित्रं बहुधा विस्तारितम्। रजसा सूर्यस्य आच्छादनं, नदीनां विपरीतप्रवाहः — एते अतिशयाः सेनायाः असंख्यत्वं दर्शयन्ति। वानराणां क्रीडा न केवलं चापल्यम् — ‘यौवनोत्सेकजाद्दर्पात्’ इति पदेन कविः तेषां युवत्वं उत्साहं च सूचयति, येन युद्धस्य भयं तेषु नास्ति। एकोनसप्ततितमः श्लोकः त्रिभिः अर्धैः निबद्धः, तेन च प्रयाणस्य उद्देशः पुनः स्मारितः — सीतायाः मोक्षः। ‘मुहूर्तं क्वापि नावसन्’ इति पदेन यात्रायाः वेगः सूचितः — विश्रामः अपि त्यक्तः। अस्य भागस्य विशेषः अस्ति वर्णनस्य अतिशयः। रजसा सूर्यप्रभायाः निवारणं, नदीनां विपरीतप्रवाहः, पृथिव्याः सर्वतः आवरणम् — एतानि वर्णनानि सेनायाः अपरिमितत्वं सूचयन्ति। ‘मध्येन च समन्ताच्च तिर्यक्चाधश्च’ इति चतुर्भिः दिग्वाचकैः पदैः सेनायाः सर्वव्यापकता दर्शिता — न कोऽपि प्रदेशः अनावृतः। वानराणां क्रीडायाः वर्णने कविः तेषां स्वभावस्य सूक्ष्मं निरीक्षणं करोति — किलकिलाशब्दः, पुच्छस्य आस्फोटनं, पादाभ्यां भूमेः ताडनं, भुजविक्षेपः, जृम्भणं च। एते सर्वे वानराणां प्रकृत्याः स्वाभाविकाः व्यापाराः। किन्तु एषा क्रीडा निरर्थका न — ‘राघवस्यार्थे समारोपितविक्रमाः’ इति पदेन तेषां सर्वः उत्साहः रामस्य कार्ये समर्पितः इति उक्तम्। ‘हर्षं वीर्यं बलोद्रेकान्दर्शयन्तः परस्परम्’ इति पदेन स्पर्धा सूचिता — प्रत्येकः वानरः अन्येभ्यः स्वस्य बलं प्रदर्शयितुम् इच्छति। दिवारात्रं गमनं, मुहूर्तम् अपि विश्रामस्य अभावः — एतत् सीतायाः मोक्षस्य त्वरां दर्शयति। ‘श्रीमत्परिवृता मही’ इति पदं सूचयति यत् वानरैः आवृता पृथिवी शोभायुक्ता अभवत्, न तु पीडिता। अस्य भागस्य अन्ते पुनः सीतायाः स्मरणं — एषः सर्वः उत्साहः तस्याः मोक्षाय एव। अत्र बहवः श्लोकाः वाक्यस्य मध्ये समाप्यन्ते, यथा ‘सपर्वतवनाकाशं दक्षिणां हरिवाहिनी’ इत्यस्य क्रिया ‘छादयन्ती ययौ’ इति अग्रिमे श्लोके। अतः भावार्थः श्लोकसीमाम् अतिक्रम्य वाक्यानुसारं लिखितः।
Having comforted his brother, the son of Sumitrā spoke on gladly. Then the monkey host moved on, covering the whole earth. The bears and monkeys, those tigers among beasts whose weapons are claws and fangs, raised with their hands and feet a dust so dreadful that it shut out the sunlight and hid the world. Covering the southern quarter, its mountains, forests and sky, the fearsome host went on like a bank of clouds covering the heavens. As the army crossed river after river, league upon league without pause, the streams all seemed to flow backwards. Lakes of clear water, tree-covered mountains, level tracts of land and fruitful woods, it entered them all, through the middle, all round, across and below. Covering the whole earth, the great army marched on. With joyful faces and the speed of the wind, their valour roused in Rāghava's cause, the monkeys went on, showing one another their delight, their prowess and their surpassing strength. In the pride of youthful high spirits they played in all sorts of ways along the road. Some ran fast, others sprang into the air; forest monkeys shrieked "kila-kila", lashed their tails and stamped their feet. Others flung out their arms and smashed rocks and trees, and mountain monkeys climbed to the peaks. Some gave great roars, others war-cries, and with the force of their thighs they crushed many tangles of creepers. The bold monkeys stretched and yawned and played with rocks and trees. The earth was splendidly covered with fearsome monkeys by hundreds of thousands, by thousands and by crores, and day and night that great host went on. Joyful and delighted, protected by Sugrīva and eager for battle, they pressed on swiftly, and in their longing to set Sītā free they did not stop anywhere even for a moment. The dust that hides the sun and the rivers that seem to run backwards are exaggerations that show the army to be beyond counting, and "through the middle, all round, across and below" shows it spreading everywhere, leaving no stretch of land uncovered. The monkeys' play is not mere fickleness: the poet's phrase about the pride of youth points to their youth and high spirits, which left no room for fear of battle. He watches their nature closely, the shrieks of "kila-kila", the lashing of tails, the stamping of feet, the flinging out of arms, the stretching and yawning, all natural to monkeys. Yet this play is not idle, for all their eagerness is given to Rāma's cause, and in showing one another their strength each monkey is vying to outdo the rest. Marching day and night without stopping shows their urgency to free Sītā, and the earth covered by monkeys is called splendid, adorned rather than oppressed. And at the end of the passage Sītā is remembered again: all this eagerness is for her release.
६सह्यमलययोः वनानि, महेन्द्रस्य आरोहणम्
७०ततः पादपसम्बाधं नानावनसमायुतम्।
सह्यपर्वतमासाद्य वानरास्ते समारुहन्॥
७१काननानि विचित्राणि नदीप्रस्रवणानि च।
पश्यन्नपि ययौ रामः सह्यस्य मलयस्य च॥
७२चम्पकांस्तिलकांश्चूतानशोकान्सिन्दुवारकान्।
तिनिशान्करवीरांश्च भञ्जन्ति स्म प्लवंगमाः॥
७३अङ्कोलांश्च करञ्जांश्च प्लक्षन्यग्रोधपादपान्।
जम्बूकामलकान्नीपान्भञ्जन्ति स्म प्लवंगमाः॥
७४प्रस्तरेषु च रम्येषु विविधाः काननद्रुमाः।
वायुवेगप्रचलिताः पुष्पैरवकिरन्ति तान्॥
७५मारुतः सुखसंस्पर्शो वाति चन्दनशीतलः।
षट्पदैरनुकूजद्भिर्वनेषु मधुगन्धिषु॥
७६अधिकं शैलराजस्तु धातुभिस्तु विभूषितः।
धातुभ्यः प्रसृतो रेणुर्वायुवेगेन घट्टितः॥
७७सुमहद्वानरानीकं छादयामास सर्वतः।
गिरिप्रस्थेषु रम्येषु सर्वतः सम्प्रपुष्पिताः॥
७८केतक्यः सिन्दुवाराश्च वासन्त्यश्च मनोरमाः।
माधव्यो गन्धपूर्णाश्च कुन्दगुल्माश्च पुष्पिताः॥
७९चिरिबिल्वा मधूकाश्च वञ्जुला बकुलास्तथा।
रञ्जकास्तिलकाश्चैव नागवृक्षाश्च पुष्पिताः॥
८०चूताः पाटलिकाश्चैव कोविदाराश्च पुष्पिताः।
मुचुलिन्दार्जुनाश्चैव शिंशपाः कुटजास्तथा॥
८१हिन्तालास्तिनिशाश्चैव चूर्णका नीपकास्तथा।
नीलाशोकाश्च सरला अङ्कोलाः पद्मकास्तथा॥
८२प्रीयमाणैः प्लवंगैस्तु सर्वे पर्याकुलीकृताः।
वाप्यस्तस्मिन्गिरौ रम्याः पल्वलानि तथैव च॥
८३चक्रवाकानुचरिताः कारण्डवनिषेविताः।
प्लवैः क्रौञ्चैश्च संकीर्णा वराहमृगसेविताः॥
८४ऋक्षैस्तरक्षुभिः सिंहैः शार्दूलैश्च भयावहैः।
व्यालैश्च बहुभिर्भीमैः सेव्यमानाः समन्ततः॥
८५पद्मैः सौगन्धिकैः फुल्लैः कुमुदैश्चोत्पलैस्तथा।
वारिजैर्विविधैः पुष्पै रम्यास्तत्र जलाशयाः॥
८६तस्य सानुषु कूजन्ति नानाद्विजगणास्तथा।
स्नात्वा पीत्वोदकान्यत्र जले क्रीडन्ति वानराः॥
८७अन्योन्यं प्लावयन्ति स्म शैलमारुह्य वानराः।
फलान्यमृतगन्धीनि मूलानि कुसुमानि च॥
८८बभञ्जुर्वानरास्तत्र पादपानां मदोत्कटाः।
द्रोणमात्रप्रमाणानि लम्बमानानि वानराः॥
८९ययुः पिबन्तः स्वस्थास्ते मधूनि मधुपिङ्गलाः।
पादपानवभञ्जन्तो विकर्षन्तस्तथा लताः॥
९०विधमन्तो गिरिवरान्प्रययुः प्लवगर्षभाः।
वृक्षेभ्योऽन्ये तु कपयो नदन्तो मधुदर्पिताः॥
९१अन्ये वृक्षान्प्रपद्यन्ते प्रपिबन्त्यपि चापरे।
बभूव वसुधा तैस्तु सम्पूर्णा हरिपुङ्गवैः।
यथा कमलकेदारैः पक्वैरिव वसुंधरा॥
९२महेन्द्रमथ सम्प्राप्य रामो राजीवलोचनः।
आरुरोह महाबाहुः शिखरं द्रुमभूषितम्॥
९३ततः शिखरमारुह्य रामो दशरथात्मजः।
कूर्ममीनसमाकीर्णमपश्यत्सलिलाशयम्॥
ततः पादपसम्बाधं नानावनसमायुतं सह्यपर्वतम् आसाद्य ते वानराः समारुहन्। सह्यस्य मलयस्य च विचित्राणि काननानि नदीप्रस्रवणानि च पश्यन् रामः ययौ। प्लवंगमाः चम्पकान्, तिलकान्, चूतान्, अशोकान्, सिन्दुवारकान्, तिनिशान्, करवीरान् च भञ्जन्ति स्म; अङ्कोलान्, करञ्जान्, प्लक्षन्यग्रोधपादपान्, जम्बूकामलकान्, नीपान् च भञ्जन्ति स्म। रम्येषु प्रस्तरेषु विविधाः काननद्रुमाः वायुवेगप्रचलिताः तान् पुष्पैः अवकिरन्ति। मधुगन्धिषु वनेषु अनुकूजद्भिः षट्पदैः सह सुखसंस्पर्शः चन्दनशीतलः मारुतः वाति। शैलराजः धातुभिः अधिकं विभूषितः; धातुभ्यः प्रसृतः रेणुः वायुवेगेन घट्टितः सुमहत् वानरानीकं सर्वतः छादयामास। रम्येषु गिरिप्रस्थेषु सर्वतः केतक्यः, सिन्दुवाराः, मनोरमाः वासन्त्यः, गन्धपूर्णाः माधव्यः, कुन्दगुल्माः च सम्प्रपुष्पिताः। चिरिबिल्वाः, मधूकाः, वञ्जुलाः, बकुलाः, रञ्जकाः, तिलकाः, नागवृक्षाः, चूताः, पाटलिकाः, कोविदाराः, मुचुलिन्दाः, अर्जुनाः, शिंशपाः, कुटजाः, हिन्तालाः, तिनिशाः, चूर्णकाः, नीपकाः, नीलाशोकाः, सरलाः, अङ्कोलाः, पद्मकाः च पुष्पिताः; प्रीयमाणैः प्लवंगैः ते सर्वे पर्याकुलीकृताः। तस्मिन् गिरौ रम्याः वाप्यः पल्वलानि च — चक्रवाकानुचरिताः, कारण्डवनिषेविताः, प्लवैः क्रौञ्चैः च संकीर्णाः, वराहमृगसेविताः, ऋक्षतरक्षुसिंहशार्दूलैः भीमैः व्यालैः च समन्ततः सेव्यमानाः; पद्मसौगन्धिककुमुदोत्पलैः विविधैः वारिजैः पुष्पैः रम्याः जलाशयाः। तस्य सानुषु नानाद्विजगणाः कूजन्ति; वानराः अत्र स्नात्वा उदकानि पीत्वा जले क्रीडन्ति, अन्योन्यं प्लावयन्ति, शैलम् आरुह्य अमृतगन्धीनि फलानि मूलानि कुसुमानि च बभञ्जुः। मदोत्कटाः वानराः पादपानां द्रोणमात्रप्रमाणानि लम्बमानानि मधूनि पिबन्तः स्वस्थाः मधुपिङ्गलाः ययुः। पादपान् अवभञ्जन्तः, लताः विकर्षन्तः, गिरिवरान् विधमन्तः प्लवगर्षभाः प्रययुः। अन्ये मधुदर्पिताः कपयः वृक्षेभ्यः नदन्ति, अन्ये वृक्षान् प्रपद्यन्ते, अपरे प्रपिबन्ति। तैः हरिपुङ्गवैः सम्पूर्णा वसुधा पक्वैः कमलकेदारैः वसुंधरा इव बभूव। अथ राजीवलोचनः महाबाहुः रामः महेन्द्रं सम्प्राप्य द्रुमभूषितं शिखरम् आरुरोह। शिखरम् आरुह्य दशरथात्मजः रामः कूर्ममीनसमाकीर्णं सलिलाशयं समुद्रम् अपश्यत्। अस्य भागस्य अधिकांशः (७३ तः ८८ पर्यन्तं प्रायः) समीक्षिते नास्ति; वुल्गेटे वनवर्णनं विस्तृतम्। वृक्षाणां पुष्पाणां पक्षिणां च दीर्घा सूची दक्षिणापथस्य समृद्धिं, वानराणाम् आनन्दं च दर्शयति। एकनवतितमः श्लोकः त्रिभिः अर्धैः निबद्धः। ‘पक्वैः कमलकेदारैः’ इति उपमा वानराणां पिङ्गलवर्णं पक्वशालिक्षेत्रैः सह तुलयति। महेन्द्रात् समुद्रस्य प्रथमदर्शनं पूर्वसर्गस्य चिन्तायाः पुनरुत्थानं सूचयति — इदानीं सागरः प्रत्यक्षः। दक्षिणभारतस्य पर्वतानां — सह्यस्य, मलयस्य, महेन्द्रस्य च — वर्णनम् अत्र भौगोलिकं सत्यम् अपि प्रतिबिम्बयति। सह्यः पश्चिमघट्टाः, मलयः तस्य दक्षिणः भागः चन्दनवनैः प्रसिद्धः, महेन्द्रः समुद्रतटे स्थितः। अतः ‘चन्दनशीतलः मारुतः’ इति वर्णनं मलयस्य स्वभावम् अनुसरति। वृक्षाणां नामानि — चम्पकः, तिलकः, चूतः, अशोकः, सिन्दुवारः, तिनिशः, करवीरः, अङ्कोलः, करञ्जः, प्लक्षः, न्यग्रोधः, जम्बूः, आमलकः, नीपः, केतकी, वासन्ती, माधवी, कुन्दः, चिरिबिल्वः, मधूकः, वञ्जुलः, बकुलः, रञ्जकः, नागवृक्षः, पाटलिः, कोविदारः, मुचुलिन्दः, अर्जुनः, शिंशपा, कुटजः, हिन्तालः, चूर्णकः, नीलाशोकः, सरलः, पद्मकः — एतेषां सूची वनस्य समृद्धिं दर्शयति। पक्षिणां जन्तूनां च सूची अपि दीर्घा — चक्रवाकाः, कारण्डवाः, प्लवाः, क्रौञ्चाः, वराहाः, मृगाः, ऋक्षाः, तरक्षवः, सिंहाः, शार्दूलाः, व्यालाः। एवं वनं सौन्दर्येण भयेन च पूर्णम्। वानराणां मधुपानं सुन्दरकाण्डस्य मधुवनप्रसङ्गं स्मारयति; ‘मधुपिङ्गलाः’ इति वर्णः तेषां रूपं मधुना सह तुलयति। अस्य वनस्य सौन्दर्यं दृष्ट्वा अपि रामः न विरमति — ‘पश्यन्नपि ययौ’ इति पदं तस्य मनसः एकाग्रतां सूचयति। अस्मिन् भागे वानराणां व्यवहारः अपि सूक्ष्मं वर्णितः। ते वृक्षान् भञ्जन्ति, किन्तु वृक्षाः क्रोधेन न, अपितु पुष्पवृष्ट्या तान् अवकिरन्ति — प्रकृतिः अपि रामस्य सेनायाः स्वागतं करोति इव। धातूनां रेणुः वायुना उत्थितः सेनाम् आच्छादयति; एवं वानराः गैरिकादिभिः धातुभिः रञ्जिताः इव दृश्यन्ते। जलाशयेषु स्नानं, पानं, परस्परं जलेन प्लावनं च — एतत् यात्रायाः श्रमस्य अपनयनम्। ‘द्रोणमात्रप्रमाणानि’ मधुपटलानि इति अतिशयोक्तिः वनस्य समृद्धिं सूचयति, यत्र मधु प्रचुरं, वानराः च तृप्ताः। तेषां ‘स्वस्थाः’ इति विशेषणं — मधुपानेन अपि ते न उन्मत्ताः, अपितु स्वस्थाः एव गच्छन्ति — सेनायाः अनुशासनं सूचयति। महेन्द्रस्य शिखरे रामस्य आरोहणं प्रतीकात्मकम् अपि — यथा हनूमान् महेन्द्रात् एव समुद्रं लङ्घितवान्, तथा रामः अपि ततः एव प्रथमं समुद्रं पश्यति। ‘कूर्ममीनसमाकीर्णम्’ इति समुद्रस्य प्रथमं वर्णनं सरलं, अग्रे तु विस्तारितं भविष्यति। सह्यात् मलयं, मलयात् महेन्द्रं, महेन्द्रात् वेलाम् इति यात्रायाः क्रमः अपि स्पष्टः। वुल्गेटस्य अयं विस्तारः काव्यशास्त्रे ‘वनवर्णनम्’ इति महाकाव्यस्य आवश्यकम् अङ्गं मन्यते — पर्वतः, वनं, जलाशयः, पक्षिणः, ऋतुः इति सर्वम् एकत्र। समीक्षितसंस्करणे तु एतत् संक्षिप्तम् — तत्र सह्यमलययोः अतिक्रमः द्वित्रैः श्लोकैः एव उक्तः। अतः अस्य भागस्य बहवः श्लोकाः परवर्तिनां कवीनां योजनाः इति विद्वांसः मन्यन्ते; तथापि गीताप्रेसपाठे ते सन्ति, अतः अत्र यथामुद्रितं व्याख्याताः। तेषां साहित्यिकं मूल्यं तु निःसंशयम् — प्रत्येकः वृक्षः, प्रत्येकः पक्षी दक्षिणस्य वनस्य जीवन्तं चित्रं रचयति। रामस्य दृष्ट्या इदं वनं सीतया सह पञ्चवट्यां दृष्टस्य वनस्य स्मारकम् अपि स्यात्, यद्यपि कविः तत् स्पष्टं न वदति। वानराः तु वनं स्वगृहम् इव मन्यन्ते — तत्र क्रीडन्ति, भक्षयन्ति, स्नान्ति, पिबन्ति च।
Reaching Mount Sahya, dense with trees and joined to many forests, the monkeys climbed it, and Rāma went on, gazing at the varied woods, rivers and waterfalls of Sahya and Malaya. The monkeys broke campaka, tilaka, mango, aśoka, sinduvāra, tiniśa and karavīra trees; they broke aṅkola and karañja, plakṣa and banyan, jambū, āmalaka and nīpa. On the lovely rocky slopes the forest trees, tossed by the wind, showered them with flowers. A breeze pleasant to the touch and cool as sandal blew through woods fragrant with honey and humming with bees. The king of mountains was richly adorned with minerals, and the coloured dust blown off them by the wind covered the vast monkey army on every side. All over the lovely slopes were ketakīs, sinduvāras and charming vāsantīs, fragrant mādhavīs and kunda bushes in full bloom; ciribilvas, madhūkas, vañjulas, bakulas, rañjakas, tilakas and nāgavṛkṣas, mango, pāṭalī and kovidāra, mucukunda, arjuna, śiṃśapā and kuṭaja, hintāla, tiniśa, cūrṇaka and nīpaka, blue aśokas, saralas, aṅkolas and padmakas, all in flower, and all thrown into disorder by the delighted monkeys. On that mountain were lovely wells and pools, visited by cakravāka birds and kāraṇḍavas, thronged with waterfowl and cranes, haunted by boars and deer, and by bears, hyenas, lions, fearsome tigers and many dreadful beasts of prey; and there were lakes lovely with lotuses, saugandhika lilies, white water-lilies, blue lotuses and many other water-flowers. Flocks of birds of every kind sang on its slopes. The monkeys bathed there, drank the water and played in it, splashing one another; climbing the mountain, drunk with excitement, they broke off fruits fragrant as nectar, roots and flowers. They drank from honeycombs hanging from the trees, each as big as a droṇa measure, and went on at their ease, honey-coloured monkeys, breaking down trees, dragging creepers and shaking the great mountains as they went. Some, drunk on honey, roared from the trees; some climbed into them, others drank deep. The earth was so full of those foremost monkeys that it looked like land covered with fields of ripe rice. Then lotus-eyed, mighty-armed Rāma reached Mahendra and climbed its tree-clad summit, and from there Rāma, son of Daśaratha, beheld the ocean, full of tortoises and fish. The long lists of trees, flowers, birds and beasts show the richness of the southern country and the monkeys' delight in it. The mountains named are real southern ranges: Sahya is the Western Ghats, Malaya its southern part famous for sandalwood forests, which is why the breeze is cool as sandal, and Mahendra stands on the sea-coast; the route runs from Sahya to Malaya, from Malaya to Mahendra and from Mahendra to the shore. The forest is full of both beauty and terror. The monkeys' honey-drinking recalls the episode of the Madhuvana in the Sundara Kāṇḍa, and "honey-coloured" likens their tawny colour to honey. Yet though they drink, they go on "at their ease", not wild with drink, which speaks of the army's discipline. The honeycombs as big as a droṇa measure are an exaggeration that shows how rich the forest was. The monkeys break the trees, but the trees answer with a shower of blossoms rather than anger, as if nature herself were welcoming Rāma's army; the mineral dust colours the monkeys as if they had been painted with red ochre; and bathing, drinking and splashing wash away the weariness of the march. The comparison with fields of ripe rice matches the monkeys' tawny colour to golden paddy. Rāma, though he sees all this beauty, does not stop: "he went on, gazing" shows how single-minded he was. Perhaps the forest reminded him of the one he had seen with Sītā at Pañcavaṭī, though the poet does not say so. For the monkeys the forest is home; they play, eat, bathe and drink as they please. Rāma's climbing of Mahendra has its own meaning: it was from Mahendra that Hanumān leapt across the sea, and from Mahendra that Rāma first sees it. This first description of the ocean, full of tortoises and fish, is simple; it will be enlarged later. Such a forest description, with mountain, woods, pools, birds and season all together, is counted a necessary part of a great poem, and whatever its origin, every tree and bird here helps paint a living picture of the southern forest.
७वेलायां निवेशः, मन्त्रस्य आदेशः
९४ते सह्यं समतिक्रम्य मलयं च महागिरिम्।
आसेदुरानुपूर्व्येण समुद्रं भीमनिःस्वनम्॥
९५अवरुह्य जगामाशु वेलावनमनुत्तमम्।
रामो रमयतां श्रेष्ठः ससुग्रीवः सलक्ष्मणः॥
९६अथ धौतोपलतलां तोयौघैः सहसोत्थितैः।
वेलामासाद्य विपुलां रामो वचनमब्रवीत्॥
९७एते वयमनुप्राप्ताः सुग्रीव वरुणालयम्।
इहेदानीं विचिन्ता सा या नः पूर्वमुपस्थिता॥
९८अतः परमतीरोऽयं सागरः सरितां पतिः।
न चायमनुपायेन शक्यस्तरितुमर्णवः॥
९९तदिहैव निवेशोऽस्तु मन्त्रः प्रस्तूयतामिह।
यथेदं वानरबलं परं पारमवाप्नुयात्॥
१००इतीव स महाबाहुः सीताहरणकर्शितः।
रामः सागरमासाद्य वासमाज्ञापयत्तदा॥
१०१सर्वाः सेना निवेश्यन्तां वेलायां हरिपुङ्गव।
सम्प्राप्तो मन्त्रकालो नः सागरस्येह लङ्घने॥
१०२स्वां स्वां सेनां समुत्सृज्य मा च कश्चित्कुतो व्रजेत्।
गच्छन्तु वानराः शूरा ज्ञेयं छन्नं भयं च नः॥
१०३रामस्य वचनं श्रुत्वा सुग्रीवः सहलक्ष्मणः।
सेनां निवेशयत्तीरे सागरस्य द्रुमायुते॥
१०४विरराज समीपस्थं सागरस्य च तद्बलम्।
मधुपाण्डुजलः श्रीमान्द्वितीय इव सागरः॥
१०५वेलावनमुपागम्य ततस्ते हरिपुङ्गवाः।
निविष्टाश्च परं पारं काङ्क्षमाणा महोदधेः॥
१०६तेषां निविशमानानां सैन्यसंनाहनिःस्वनः।
अन्तर्धाय महानादमर्णवस्य प्रशुश्रुवे॥
१०७सा वानराणां ध्वजिनी सुग्रीवेणाभिपालिता।
त्रिधा निविष्टा महती रामस्यार्थपराभवत्॥
१०८सा महार्णवमासाद्य हृष्टा वानरवाहिनी।
वायुवेगसमाधूतं पश्यमाना महार्णवम्॥
ते सह्यं महागिरिं मलयं च समतिक्रम्य आनुपूर्व्येण भीमनिःस्वनं समुद्रम् आसेदुः। रमयतां श्रेष्ठः रामः ससुग्रीवः सलक्ष्मणः अवरुह्य अनुत्तमं वेलावनम् आशु जगाम। सहसा उत्थितैः तोयौघैः धौतोपलतलां विपुलां वेलाम् आसाद्य रामः वचनम् अब्रवीत् — ‘सुग्रीव, एते वयं वरुणालयम् अनुप्राप्ताः; या चिन्ता नः पूर्वम् उपस्थिता, सा इह इदानीं पुनः। अतः परम् अयं सरितां पतिः सागरः अतीरः; अयम् अर्णवः अनुपायेन तरितुं न शक्यः। तत् इह एव निवेशः अस्तु; यथा इदं वानरबलं परं पारम् अवाप्नुयात् तथा इह मन्त्रः प्रस्तूयताम्।’ इति सीताहरणकर्शितः महाबाहुः रामः सागरम् आसाद्य तदा वासम् आज्ञापयत्। ‘हरिपुङ्गव, सर्वाः सेनाः वेलायां निवेश्यन्ताम्; इह सागरस्य लङ्घने नः मन्त्रकालः सम्प्राप्तः। कश्चित् अपि स्वां स्वां सेनां समुत्सृज्य कुतः अपि मा व्रजेत्; शूराः वानराः स्वस्थानं गच्छन्तु; नः छन्नं भयं ज्ञेयम्।’ रामस्य वचनं श्रुत्वा सुग्रीवः सहलक्ष्मणः द्रुमायुते सागरस्य तीरे सेनां निवेशयत्। सागरस्य समीपस्थं तत् बलं मधुपाण्डुजलः श्रीमान् द्वितीयः सागरः इव विरराज। ततः ते हरिपुङ्गवाः वेलावनम् उपागम्य महोदधेः परं पारं काङ्क्षमाणाः निविष्टाः। तेषां निविशमानानां सैन्यसंनाहनिःस्वनः अर्णवस्य महानादम् अन्तर्धाय प्रशुश्रुवे। सुग्रीवेण अभिपालिता सा महती वानराणां ध्वजिनी रामस्य अर्थपरा त्रिधा निविष्टा अभवत्। सा हृष्टा वानरवाहिनी महार्णवम् आसाद्य वायुवेगसमाधूतं महार्णवं पश्यमाना आसीत्। अत्र रामस्य चिन्ता पुनः स्पष्टा — ‘अतीरः’ इति पदं निराशां सूचयति, किन्तु ‘नानुपायेन’ इति वचनेन उपायस्य अन्वेषणं न त्यक्तम्। मन्त्रस्य आदेशः राज्ञः धर्मः — कठिने कार्ये सचिवैः सह विचारः कर्तव्यः। ‘छन्नं भयम्’ इति रामस्य सावधानता — राक्षसाः मायाविनः, अतः सेना असंहता न भवेत्। वानरसेनायाः ‘द्वितीयः सागरः’ इति उपमा तस्याः विस्तारं वर्णं च सूचयति, ‘त्रिधा निविष्टा’ इति ऋक्षगोलाङ्गूलवानराणां भेदेन इति हिन्दीभाष्यम्। सैन्यस्य कोलाहलः समुद्रस्य गर्जनम् अपि अतिक्रामति — एषः वानराणां सङ्ख्यायाः अपरः अतिशयः। रामस्य भाषणे त्रयः आदेशाः — निवेशः, मन्त्रः, सावधानता। निवेशः इति वेलावने सेनायाः स्थापनम्; मन्त्रः इति समुद्रतरणस्य उपायस्य विचारः; सावधानता इति स्वस्य स्वस्य स्थाने स्थितिः, यतः शत्रुः गुप्तम् आक्रमणं कुर्यात्। एते त्रयः अपि युद्धनीतेः मूलभूताः। ‘इतीव’ इति पदेन कविः सूचयति यत् रामस्य वचनं सीताहरणेन कर्शितस्य पुरुषस्य — तस्य चिन्ता केवलं सैनिकी न, अपितु व्यक्तिगता अपि। सुग्रीवः लक्ष्मणेन सह आदेशं पालयति, सेनां तीरे स्थापयति। सेनायाः वर्णः ‘मधुपाण्डुः’ — वानराणां पिङ्गलवर्णः समुद्रस्य नीलवर्णस्य समीपे द्वितीयः सागरः इव दृश्यते। एतत् चित्रम् अग्रिमस्य सागरवर्णनस्य भूमिका। वानराः परं पारं काङ्क्षन्ति — तेषां दृष्टिः लङ्कायाम् एव। सेनायाः ध्वनिः समुद्रस्य गर्जनम् अपि आच्छादयति इति वचनेन वानराणां संख्यायाः परिमाणं सूचितम्। त्रिधा निवेशः ऋक्षाणां, गोलाङ्गूलानां, वानराणां च पृथक् शिबिराणि इति व्याख्यातारः वदन्ति। एवं यात्रा समाप्ता, समुद्रतरणस्य समस्या तु अवशिष्टा। अस्य भागस्य आरम्भे सह्यमलययोः अतिक्रमः पुनः उक्तः — पूर्वं महेन्द्रात् समुद्रस्य दर्शनम्, इदानीं तु तस्य समीपगमनम्। ‘आनुपूर्व्येण’ इति पदेन यात्रायाः क्रमः, ‘भीमनिःस्वनम्’ इति पदेन समुद्रस्य प्रथमः अनुभवः — दर्शनात् पूर्वं श्रवणम्। ‘धौतोपलतलाम्’ इति वेलायाः वर्णनं सूक्ष्मम् — तरङ्गैः प्रक्षालिताः शिलाः। रामः ‘रमयतां श्रेष्ठः’ इति विशेषणेन वर्णितः, यतः सः सर्वेषां मनांसि रमयति; तथापि इदानीं तस्य स्वस्य मनः चिन्तया आकुलम्। अस्य विरोधस्य व्यञ्जना कवेः कौशलम्। वानराणां निवेशस्य कोलाहलः, समुद्रस्य गर्जनं च — द्वयोः ध्वन्योः स्पर्धा इव।
Passing beyond Sahya and the great mountain Malaya, they came in due course to the ocean with its dreadful roar. Rāma, who delights all hearts, came down from the mountain and went quickly with Sugrīva and Lakṣmaṇa to the matchless forest on the shore. Reaching the broad beach, whose rocky floor was washed by sudden surges of water, Rāma said: "Here we have reached Varuṇa's home, Sugrīva, and the worry that faced us before has come back again. Beyond this point lies the ocean, lord of rivers, with no shore in sight; this sea cannot be crossed without some means. So let us camp right here, and let counsel be taken here on how this monkey army may reach the far shore." So spoke the mighty-armed Rāma, worn thin by Sītā's abduction, and when he reached the ocean he gave orders to make camp. "Let all the armies be encamped on the shore, bull among monkeys. The time has come for us to take counsel about crossing the sea. Let no one leave his own troop and go off anywhere; let the brave monkeys go to their places. We must reckon with hidden danger." At Rāma's words Sugrīva, with Lakṣmaṇa, encamped the army on the tree-lined shore. Lying beside the ocean, that army shone like a second glorious ocean whose waters were the tawny colour of honey. The foremost monkeys settled in the forest by the shore, longing for the far side of the great sea, and as they encamped, the din of the army's preparations drowned even the great roar of the ocean. That vast bannered army of monkeys, protected by Sugrīva and devoted to Rāma's cause, was camped in three divisions, and the monkey host, rejoicing to have reached the ocean, gazed out at the great sea tossed by the wind. Rāma's anxiety is plain again: "no shore in sight" speaks of despair, but "not without some means" shows that he has not given up the search for a way. Calling for counsel is a king's duty, for in a hard task he must deliberate with his ministers. His warning of hidden danger is prudence, since the rākṣasas are masters of illusion and the army must not be scattered. His orders are three: to camp, to take counsel on how to cross, and to keep watch by staying each in his place in case the enemy attacks by stealth, all basic to the conduct of war. The poet adds that Rāma spoke as a man worn down by Sītā's abduction; his concern is not only a soldier's but his own. Rāma is called "he who delights all hearts", yet at this moment his own heart is full of care, and the poet lets the contrast speak. The tawny army lying beside the blue sea looks like a second ocean, an image that prepares for the description of the sea that follows. The monkeys long for the far shore, their eyes already on Laṅkā. That the army's din drowns the ocean's roar is another way of showing its numbers; and the three divisions, the commentators say, were separate camps for the bears, the gopuccha monkeys and the other monkeys. The ocean is first heard, with its dreadful roar, before it is reached, and the beach's rocks washed by the waves are finely observed; the noise of the camp and the roar of the sea seem to vie with each other. So the march is over, but the problem of crossing remains.
८सन्ध्यायां सागरस्य वर्णनम्
१०९दूरपारमसम्बाधं रक्षोगणनिषेवितम्।
पश्यन्तो वरुणावासं निषेदुर्हरियूथपाः॥
११०चण्डनक्रग्राहघोरं क्षपादौ दिवसक्षये।
हसन्तमिव फेनौघैर्नृत्यन्तमिव चोर्मिभिः॥
१११चन्द्रोदये समुद्धूतं प्रतिचन्द्रसमाकुलम्।
चण्डानिलमहाग्राहैः कीर्णं तिमितिमिंगिलैः॥
११२दीप्तभोगैरिवाकीर्णं भुजङ्गैर्वरुणालयम्।
अवगाढं महासत्त्वैर्नानाशैलसमाकुलम्॥
११३सुदुर्गं दुर्गमार्गं तमगाधमसुरालयम्।
मकरैर्नागभोगैश्च विगाढा वातलोलिताः।
उत्पेतुश्च निपेतुश्च प्रहृष्टा जलराशयः॥
११४अग्निचूर्णमिवाविद्धं भास्वराम्बुमहोरगम्।
सुरारिनिलयं घोरं पातालविषयं सदा॥
११५सागरं चाम्बरप्रख्यमम्बरं सागरोपमम्।
सागरं चाम्बरं चेति निर्विशेषमदृश्यत॥
११६सम्पृक्तं नभसाप्यम्भः सम्पृक्तं च नभोऽम्भसा।
तादृग्रूपे स्म दृश्येते तारारत्नसमाकुले॥
११७समुत्पतितमेघस्य वीचिमालाकुलस्य च।
विशेषो न द्वयोरासीत्सागरस्याम्बरस्य च॥
११८अन्योन्यैरहताः सक्ताः सस्वनुर्भीमनिःस्वनाः।
ऊर्मयः सिन्धुराजस्य महाभेर्य इवाम्बरे॥
११९रत्नौघजलसंनादं विषक्तमिव वायुना।
उत्पतन्तमिव क्रुद्धं यादोगणसमाकुलम्॥
१२०ददृशुस्ते महात्मानो वाताहतजलाशयम्।
अनिलोद्धूतमाकाशे प्रवलान्तमिवोर्मिभिः॥
१२१ततो विस्मयमापन्ना हरयो ददृशुः स्थिताः।
भ्रान्तोर्मिजालसंनादं प्रलोलमिव सागरम्॥
दूरपारम् असम्बाधं रक्षोगणनिषेवितं वरुणावासं पश्यन्तः हरियूथपाः निषेदुः। क्षपादौ दिवसक्षये चण्डनक्रग्राहघोरं, फेनौघैः हसन्तम् इव, ऊर्मिभिः नृत्यन्तम् इव, चन्द्रोदये समुद्धूतं, प्रतिचन्द्रसमाकुलं, चण्डानिलैः महाग्राहैः तिमितिमिंगिलैः च कीर्णं, दीप्तभोगैः भुजङ्गैः इव आकीर्णं, महासत्त्वैः अवगाढं, नानाशैलसमाकुलं, सुदुर्गं, दुर्गमार्गम्, अगाधम्, असुरालयं तं वरुणालयं ते ददृशुः। तत्र मकरैः नागभोगैः च विगाढाः वातलोलिताः प्रहृष्टाः जलराशयः उत्पेतुः निपेतुः च। अग्निचूर्णम् इव आविद्धं, भास्वराम्बुमहोरगं, सुरारिनिलयं, घोरं, सदा पातालविषयं सः आसीत्। सागरः अम्बरप्रख्यः, अम्बरं च सागरोपमम्; सागरः अम्बरं च निर्विशेषम् अदृश्यत। अम्भः नभसा सम्पृक्तं, नभः अम्भसा सम्पृक्तम्; तारारत्नसमाकुले ते तादृग्रूपे दृश्येते स्म। समुत्पतितमेघस्य वीचिमालाकुलस्य च सागरस्य अम्बरस्य च द्वयोः विशेषः न आसीत्। अन्योन्यैः आहताः सक्ताः सिन्धुराजस्य ऊर्मयः अम्बरे महाभेर्यः इव भीमनिःस्वनाः सस्वनुः। रत्नौघजलसंनादं, वायुना विषक्तम् इव, क्रुद्धम् इव उत्पतन्तं, यादोगणसमाकुलं, वाताहतजलाशयम्, अनिलोद्धूतम्, आकाशे ऊर्मिभिः प्रवलान्तम् इव तं ते महात्मानः ददृशुः। ततः विस्मयम् आपन्नाः स्थिताः हरयः भ्रान्तोर्मिजालसंनादं प्रलोलम् इव सागरं ददृशुः। अस्मिन् वर्णने कविः सागरस्य अम्बरस्य च साम्यं विस्तारयति — सागरे रत्नानि, अम्बरे ताराः; सागरे तरङ्गाः, अम्बरे मेघाः; सागरे महोरगाः, अम्बरे राहुकेतू; सागरः असुराणां निलयः, अम्बरम् अपि तेषां संचरणस्य स्थानम्। एवं द्वयोः भेदः न अवशिष्टः। सन्ध्यायाः चन्द्रोदयस्य च कालः अत्र वर्णितः — चन्द्रोदये वेला वर्धते, अतः सागरः ‘समुद्धूतः’। ‘हसन्तमिव फेनौघैः’, ‘नृत्यन्तमिव चोर्मिभिः’, ‘उत्पतन्तमिव क्रुद्धम्’ इति उत्प्रेक्षाः सागरं सजीवं कुर्वन्ति, यः शत्रुः इव वानराणां पुरतः तिष्ठति। त्रयोदशाधिकशततमः श्लोकः त्रिभिः अर्धैः निबद्धः। सर्गस्य अन्ते वानराणां विस्मयः सूचयति यत् समुद्रतरणं सरलं न — अग्रिमेषु सर्गेषु तस्य उपायः एव मुख्यः विषयः भविष्यति। अस्मिन् अन्तिमे भागे कविः सागरस्य द्विविधं रूपं वर्णयति — भीषणं रम्यं च। भीषणं रूपं नक्रग्राहतिमितिमिंगिलभुजङ्गैः, असुराणां निलयत्वेन, पातालस्य समीपत्वेन च; रम्यं रूपं चन्द्रप्रतिबिम्बैः, रत्नैः, फेनैः, तरङ्गनृत्येन च। एतत् द्वैविध्यं लङ्कायाः अपि स्वभावः — सुन्दरी भयङ्करी च। सागराम्बरयोः साम्यस्य वर्णनं (११५–११७) काव्यस्य प्रसिद्धेषु भागेषु अन्यतमम् — ‘सागरं चाम्बरप्रख्यमम्बरं सागरोपमम्’ इति श्लोकः अनन्वयालङ्कारस्य उदाहरणत्वेन अपि उद्ध्रियते। रात्रौ आकाशसागरयोः सीमा न दृश्यते, तारकाः रत्नानि च समानं दीप्यन्ते, मेघाः तरङ्गाः च समानं चलन्ति। वानराणां विस्मयः सर्गस्य अन्तिमः भावः — ते युद्धाय उत्सुकाः आगताः, किन्तु सागरस्य दर्शनेन स्तब्धाः। अनेन कविः अग्रिमस्य सेतुबन्धस्य महत्त्वं वर्धयति — यः सागरः एतावान् भीषणः, तस्य उपरि सेतुः अद्भुतं कर्म भविष्यति। अस्य सर्गस्य आरम्भः रामस्य दृढनिश्चयेन, अन्तः वानराणां विस्मयेन — मध्ये समग्रा यात्रा। सागरस्य वर्णने ‘हसन्तम्’, ‘नृत्यन्तम्’, ‘उत्पतन्तम्’, ‘क्रुद्धम्’ इति क्रियापदानि तस्य चेतनत्वं सूचयन्ति, येन अग्रे समुद्रदेवस्य साक्षात् आगमनस्य भूमिका रचिता। ‘अग्निचूर्णमिवाविद्धम्’ इति उपमा रात्रौ समुद्रस्य फेने दृश्यमानं प्रकाशं वर्णयति। ‘महाभेर्य इवाम्बरे’ इति ध्वनेः उपमा युद्धस्य भेरीः स्मारयति — समुद्रः अपि युद्धाय आह्वयति इव।
The monkey chiefs sat down and gazed at Varuṇa's home, its far shore distant and nothing to stop the eye, haunted by hosts of rākṣasas. At nightfall, as the day ended, it was terrible with fierce crocodiles and sharks; it seemed to laugh with its masses of foam and to dance with its waves. At moonrise it swelled up, full of reflections of the moon, strewn with sharks swift as the gale and with whales and whale-swallowing monsters, as though covered with serpents with blazing hoods, full of great creatures and crowded with many rocks. Impassable and pathless, fathomless, the home of the asuras, its masses of water, pierced by sea-monsters and serpents' coils and tossed by the wind, rose and fell as if in joy. It looked as though sprinkled with fiery dust, its water and great serpents shining, the terrible dwelling of the enemies of the gods and forever the realm of the underworld. The ocean looked like the sky and the sky like the ocean, and there was no telling one from the other; water merged with sky and sky with water, and both looked the same, one filled with stars, the other with gems. Between the sky with its rising clouds and the ocean with its rows of waves there was no difference at all. The waves of the king of rivers struck and clung to one another and roared with a terrible sound, like great drums in the sky. The great-souled monkeys saw that expanse of water, roaring with its gems, as if held fast by the wind, rising up as if in anger, crowded with sea-creatures, beaten by the gale and tossed up into the sky as if leaping with its waves. And they stood there struck with wonder, gazing at the ocean as it roared with its whirling waves and seemed to sway. The poet draws out the likeness between sea and sky: gems in the sea and stars in the sky, waves in the one and clouds in the other, great serpents in the sea and the demon planets in the sky, the sea the home of the asuras and the sky their roaming-ground, until no difference is left between them. The verse "the ocean looked like the sky and the sky like the ocean" is among the famous verses of the poem and is quoted as a model of the figure in which a thing can be compared only with itself; at night the horizon vanishes, stars and gems shine alike, and clouds and waves move alike. The time is dusk and moonrise, when the tide rises, which is why the sea swells. The sea laughing with foam, dancing with waves and rising in anger comes alive, standing before the monkeys like an enemy, and these images of a living ocean prepare for the Ocean god's appearance in person later on. The fiery dust describes the glow seen in the sea's foam at night, and the roar like great drums in the sky recalls the war-drums, as if the sea itself were calling to battle. The ocean has two faces here, terrible with its monsters, its asuras and its nearness to the underworld, and lovely with its moonlight, gems, foam and dancing waves, the very nature of Laṅkā itself, beautiful and terrifying. The sarga that began with Rāma's firm resolve ends with the monkeys' wonder: they had come eager for battle and stand stunned by the sight of the sea. Crossing it will be no simple matter, and how to cross will be the chief subject of the sargas that follow; the more fearsome the ocean, the more wonderful the bridge that will span it.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे चतुर्थः सर्गः॥ ४॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- सत्यः पराक्रमः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘सत्यपराक्रमः’)
- सन्धिः
- प्र + अयन → प्रयाण — णत्वम् (‘या’ धातोः ल्युट्)
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘प्रयाणम्’)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- दिवा करोति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘दिवाकरः’)
- सन्धिः
- श्रुत्वा + अभियानम् → श्रुत्वाभियानम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ)
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘अभियानम्’ द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- उत्तरा फाल्गुनी — कर्मधारयः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सर्व + अनीक → सर्वानीक — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- सर्वैः अनीकैः समावृताः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘सर्वानीकसमावृताः’)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘स्फुर्’ धातोः शानच्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘स्फुरमाणम्’)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- शीतानि काननानि वारि च यस्मिन् सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम् (पथः विशेषणम्)
- सन्धिः
- फल + उदक → फलोदक — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- मूलानि फलानि उदकं च — समाहारद्वन्द्वः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘मूलफलोदकम्’)
- सन्धिः
- अभिप्लुत्य + अभिपश्येयुः → अभिप्लुत्याभिपश्येयुः — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘अभिपश्येयुः’ विधिलिङ्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (बलस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- अग्र + अनीक → अग्रानीक — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- अग्रम् अनीकम् — कर्मधारयः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘अग्रानीकं’)
- सन्धिः
- इव + ऋषभः → इवर्षभः — गुणसन्धिः (अ + ऋ = अर्)
- समासः
- समासः नास्ति — बाह्यसन्धिः
- विभक्तिः
- ‘ऋषभः’ प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- ऐरावतम् + इव → ऐरावतमिव; इव + ईश्वरः → इवेश्वरः — गुणसन्धिः (अ + ई = ए)
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘ईश्वरः’ प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- द्रविण + अधिपति → द्रविणाधिपति — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- द्रविणानाम् अधिपतिः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘द्रविणाधिपतिर्यथा’)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- मञ्जरीणां पुञ्जान् धारयन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम् (‘मञ्जरीपुञ्जधारिणः’ — वृक्षाणां विशेषणम्)
- सन्धिः
- पतन्तः + च → पतन्तश्च — विसर्गस्य शत्वम्; च + उत्पतन्ति → चोत्पतन्ति — गुणसन्धिः; उत्पतन्ति + अन्ये → उत्पतन्त्यन्ये — यण्सन्धिः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘उत्पतन्ति’ लट्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्
- सन्धिः
- अव + स्तभ्य → अवष्टभ्य — षत्वं ष्टुत्वं च
- समासः
- समासः नास्ति — ‘स्तम्भ्’ धातोः ल्यप्
- विभक्तिः
- अव्ययम् (ल्यबन्तम्)
- सन्धिः
- वर्जयन् + नागर → वर्जयन्नागर — सन्धिकार्यं नास्ति (न्+न); नागर + अभ्याश → नागराभ्याश — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- नगराणाम् अभ्याशाः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम् (‘नागराभ्याशांस्तथा’ — ‘वर्जयत्’ इत्यस्य कर्म)
- सन्धिः
- प्रसन्न + अर्चिस् → प्रसन्नार्चिस् — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- प्रसन्नम् अर्चिः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘प्रसन्नार्चिरनु’)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- कालेन गृहीताः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- षष्ठी, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति (दंष्ट्रा + आयुध → दंष्ट्रायुध — सवर्णदीर्घसन्धिः)
- समासः
- नखाः दंष्ट्राः च आयुधानि येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम् (‘नखदंष्ट्रायुधैः’)
- सन्धिः
- यौवन + उत्सेक → यौवनोत्सेक — गुणसन्धिः; °जात् + दर्पात् → °जाद्दर्पात् — जश्त्वम्
- समासः
- यौवनस्य उत्सेकात् जातः — पञ्चमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- पञ्चमी, एकवचनम् (‘यौवनोत्सेकजाद्दर्पात्’ — ‘दर्पात्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘प्र’ + ‘मुच्’ धातोः णिजन्तात् सन्नन्तात् उ-प्रत्ययः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- द्रोणमात्रं प्रमाणं येषां तानि — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘द्रोणमात्रप्रमाणानि’)
- सन्धिः
- धौत + उपल → धौतोपल — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- धौतानि उपलतलानि यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘धौतोपलतलां’ — वेलायाः विशेषणम्)
- सन्धिः
- अन् + उपायेन — नञ्योगः
- समासः
- न उपायः — नञ्तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- मधुवत् पाण्डु जलं यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘मधुपाण्डुजलः’)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- तिमयः तिमिंगिलाः च — इतरेतरद्वन्द्वः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम् (‘तिमितिमिंगिलैः’)
- सन्धिः
- अग्निचूर्णम् + इव → °मिव; इव + आविद्धम् → इवाविद्धम् — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- अग्नेः चूर्णम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- ‘आविद्धम्’ द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- निर् + विशेष — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- निर्गतः विशेषः यस्मात् तत् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा/द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘निर्विशेषम्’ — क्रियाविशेषणम्)