- सन्धिः
- हेतुमत् + परमार्थवत् → हेतुमत्परमार्थवत् — सन्धिकार्यं नास्ति (हलन्तात् परं प)
- समासः
- हेतुमत् च परमार्थवत् च — द्वन्द्वः इव विशेषणद्वयम्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (वचसः विशेषणम्)
युद्धकाण्डम् — तृतीयः सर्गः
लङ्कादुर्गवर्णनम्
रामस्य प्रश्नः, लङ्कायाः द्वाराणि यन्त्राणि परिखाः प्राकारः च, चतुर्विधं दुर्गम्, रक्षःसेनायाः विभागः, हनूमता कृतः नाशः, प्रस्थानस्य प्रार्थना
सुग्रीवस्य हेतुमत् वचः श्रुत्वा रामः हनूमन्तं पप्रच्छ — ‘लङ्कायाः कति दुर्गाणि, कीदृशं बलं, कीदृशी द्वारदुर्गक्रिया? सर्वं तत्त्वेन आचक्ष्व।’ हनूमान् विधानतः वदति — लङ्का हृष्टप्रमुदिता, मत्तद्विपसमाकुला; तस्याः चत्वारि महाद्वाराणि दृढकपाटानि, तेषु उपलयन्त्राणि शतघ्न्यः च; सौवर्णः दुष्प्रधर्षः प्राकारः; अगाधाः ग्राहवत्यः परिखाः, तासु यन्त्रयुक्ताः संक्रमाः। लङ्का नादेयं पार्वतं वान्यं कृत्रिमं च इति चतुर्विधेन दुर्गेण रक्षिता, समुद्रस्य दूरपारे स्थिता। पूर्वद्वारे अयुतं, दक्षिणे नियुतं, पश्चिमे प्रयुतं, उत्तरे न्यर्बुदं रक्षसां, मध्यमे स्कन्धे च कोटिशः। किन्तु मया संक्रमाः भग्नाः, परिखाः पूरिताः, नगरी दग्धा, प्राकाराः अवसादिताः। अङ्गदादयः वीराः एव ताम् आनयितुं समर्थाः; अतः सर्वसंग्रहम् आज्ञाप्य प्रस्थानम् अभिरोचय।
१रामस्य प्रश्नः — लङ्कायाः दुर्गाणि
१सुग्रीवस्य वचः श्रुत्वा हेतुमत्परमार्थवत्।
प्रतिजग्राह काकुत्स्थो हनूमन्तमथाब्रवीत्॥
२तपसा सेतुबन्धेन सागरोच्छोषणेन च।
सर्वथापि समर्थोऽस्मि सागरस्यास्य लङ्घने॥
३कति दुर्गाणि दुर्गाया लङ्कायास्तद्ब्रवीष्व मे।
ज्ञातुमिच्छामि तत्सर्वं दर्शनादिव वानर॥
४बलस्य परिमाणं च द्वारदुर्गक्रियामपि।
गुप्तिकर्म च लङ्काया रक्षसां सदनानि च॥
५यथासुखं यथावच्च लङ्कायामसि दृष्टवान्।
सर्वमाचक्ष्व तत्त्वेन सर्वथा कुशलो ह्यसि॥
६श्रुत्वा रामस्य वचनं हनूमान्मारुतात्मजः।
वाक्यं वाक्यविदां श्रेष्ठो रामं पुनरथाब्रवीत्॥
सुग्रीवस्य हेतुमत् परमार्थवत् च वचः श्रुत्वा काकुत्स्थः तत् प्रतिजग्राह, अथ हनूमन्तम् अब्रवीत्। ‘तपसा, सेतुबन्धेन, सागरोच्छोषणेन वा — सर्वथा अपि अहम् अस्य सागरस्य लङ्घने समर्थः अस्मि। दुर्गायाः लङ्कायाः कति दुर्गाणि, तत् मे ब्रूहि; वानर, दर्शनात् इव तत् सर्वं ज्ञातुम् इच्छामि। बलस्य परिमाणं, द्वारदुर्गक्रियां, लङ्कायाः गुप्तिकर्म, रक्षसां सदनानि च — यथासुखं यथावत् च यत् लङ्कायां दृष्टवान् असि, तत् सर्वं तत्त्वेन आचक्ष्व; त्वं सर्वथा कुशलः असि।’ रामस्य वचसा मारुतात्मजः वाक्यविदां श्रेष्ठः हनूमान् पुनः रामम् अब्रवीत्। अत्र रामस्य आत्मविश्वासः स्पष्टः — समुद्रः तस्य बाधा न, यतः तपः, सेतुः, शोषणं च इति त्रयः उपायाः तस्य वशे। किन्तु सः विवेकी सेनापतिः इव शत्रोः दुर्गस्य ज्ञानं प्रथमं याचते। ‘दर्शनादिव’ इति पदेन सः इच्छति यत् हनूमतः वर्णनं तावत् स्फुटं स्यात् यथा स्वयं दृष्टम्। हनूमान् एव अस्य कार्यस्य योग्यः — सः एकः एव लङ्कां प्रविष्टः, तस्याः सर्वं रहस्यं दृष्टवान्। पूर्वसर्गे सुग्रीवः उत्साहं ददौ; अस्मिन् सर्गे हनूमान् ज्ञानं ददाति। उत्साहः ज्ञानं च उभयं युद्धस्य सिद्ध्यै आवश्यकम् इति कवेः क्रमः। रामः चत्वारि विषयान् पृच्छति — बलस्य परिमाणं, द्वाराणां दुर्गाणां च रचनां, नगरस्य रक्षाविधानं, राक्षसानां गृहाणि च। एते एव प्राचीने नीतिशास्त्रे दुर्गपरीक्षायाः मुख्याः विषयाः। ‘यथासुखं यथावच्च’ इति पदद्वयेन सः हनूमन्तं स्वतन्त्रं करोति — यत् त्वया सुखेन दृष्टं तत् यथार्थं वद, न किमपि गोपय, न किमपि वर्धय। ‘सर्वथा कुशलो ह्यसि’ इति प्रशंसया च सः दूतस्य निरीक्षणशक्तौ विश्वासं प्रकटयति। हनूमान् अपि ‘वाक्यविदां श्रेष्ठः’ इति विशेषणेन वर्णितः, यतः सः सुन्दरकाण्डे सीतया रावणेन च सह कुशलं संवादं कृतवान्। रामस्य प्रथमं वचनं विशेषेण ध्येयम् — ‘तपसा सेतुबन्धेन सागरोच्छोषणेन च’ इति त्रयाणाम् उपायानां क्रमः अग्रे यथावत् घटते: प्रथमं रामः समुद्रम् उपवासेन आराधयति, ततः क्रुद्धः शोषणाय धनुः गृह्णाति, अन्ते च नलेन सेतुः बध्यते। एवम् अस्मिन् श्लोके समग्रस्य सेतुबन्धप्रसङ्गस्य बीजं निहितम्।
Kākutstha heard Sugrīva's words, full of reason and real purpose, and accepted them. Then he turned to Hanumān. "By austerity, by building a bridge or by drying up the ocean, one way or another I am able to cross this sea. But tell me how many strongholds impregnable Laṅkā has; I want to know it all, monkey, as if I had seen it with my own eyes. The size of its army, the fortifications of its gates, the way Laṅkā is defended and where the rākṣasas live: tell me truly everything you saw there, at your ease and exactly as it is, for you are skilled in every way." At Rāma's words Hanumān, son of the Wind and the best of speakers, began to answer. Rāma's confidence is plain: the sea is no real obstacle to him, for austerity, a bridge and drying it up are all within his power. Yet like a prudent commander he first asks to know the enemy's fortress, and wants Hanumān's account to be as vivid as if he had seen it himself. Hanumān is the right one to ask, for he alone has been inside Laṅkā and seen all its secrets. In the previous sarga Sugrīva gave courage; in this one Hanumān gives knowledge, and the poet's order shows that a war needs both. Rāma asks about four things: the army's strength, the gates and forts, the city's defences and the rākṣasas' dwellings, which are the chief points in the old science of surveying a fortress. By saying "at your ease and exactly as it is" he gives Hanumān a free hand: tell what you saw, hide nothing and add nothing. His praise, "you are skilled in every way", shows his trust in his envoy's powers of observation, and Hanumān is called the best of speakers because in the Sundara Kāṇḍa he spoke so skilfully with both Sītā and Rāvaṇa. Rāma's first words deserve special notice. The three means he names, austerity, drying the sea and the bridge, unfold exactly in what follows: first Rāma fasts to win over the Ocean, then in anger takes up his bow to dry it, and at last Nala builds the bridge. The seed of the whole bridge-building episode lies in this one verse.
२द्वाराणि, यन्त्राणि, प्राकारः, परिखाः, संक्रमाः
७श्रूयतां सर्वमाख्यास्ये दुर्गकर्म विधानतः।
गुप्ता पुरी यथा लङ्का रक्षिता च यथा बलैः॥
८राक्षसाश्च यथा स्निग्धा रावणस्य च तेजसा।
परां समृद्धिं लङ्कायाः सागरस्य च भीमताम्॥
९विभागं च बलौघस्य निर्देशं वाहनस्य च।
एवमुक्त्वा कपिश्रेष्ठः कथयामास तत्त्वतः॥
१०हृष्टप्रमुदिता लङ्का मत्तद्विपसमाकुला।
महती रथसम्पूर्णा रक्षोगणनिषेविता॥
११दृढबद्धकपाटानि महापरिघवन्ति च।
चत्वारि विपुलान्यस्या द्वाराणि सुमहान्ति च॥
१२तत्रेषूपलयन्त्राणि बलवन्ति महान्ति च।
आगतं प्रतिसैन्यं तैस्तत्र प्रतिनिवार्यते॥
१३द्वारेषु संस्कृता भीमाः कालायसमयाः शिताः।
शतशो रचिता वीरैः शतघ्न्यो रक्षसां गणैः॥
१४सौवर्णस्तु महांस्तस्याः प्राकारो दुष्प्रधर्षणः।
मणिविद्रुमवैदूर्यमुक्ताविरचितान्तरः॥
१५सर्वतश्च महाभीमाः शीततोया महाशुभाः।
अगाधा ग्राहवत्यश्च परिखा मीनसेविताः॥
१६द्वारेषु तासां चत्वारः संक्रमाः परमायताः।
यन्त्रैरुपेता बहुभिर्महद्भिर्गृहपङ्क्तिभिः॥
१७त्रायन्ते संक्रमास्तत्र परसैन्यागते सति।
यन्त्रैस्तैरवकीर्यन्ते परिखासु समन्ततः॥
१८एकस्त्वकम्प्यो बलवान्संक्रमः सुमहादृढः।
काञ्चनैर्बहुभिः स्तम्भैर्वेदिकाभिश्च शोभितः॥
१९स्वयं प्रकृतिमापन्नो युयुत्सू राम रावणः।
उत्थितश्चाप्रमत्तश्च बलानामनुदर्शने॥
‘श्रूयतां; दुर्गकर्म विधानतः सर्वम् आख्यास्ये — यथा लङ्का पुरी गुप्ता, यथा बलैः रक्षिता, यथा राक्षसाः रावणस्य तेजसा स्निग्धाः, लङ्कायाः परां समृद्धिं, सागरस्य भीमतां, बलौघस्य विभागं, वाहनस्य निर्देशं च।’ एवम् उक्त्वा कपिश्रेष्ठः तत्त्वतः कथयामास। ‘हृष्टप्रमुदिता लङ्का मत्तद्विपसमाकुला, महती, रथसम्पूर्णा, रक्षोगणनिषेविता। अस्याः चत्वारि विपुलानि सुमहान्ति द्वाराणि, दृढबद्धकपाटानि महापरिघवन्ति च। तत्र बलवन्ति महान्ति इषूपलयन्त्राणि, यैः आगतं प्रतिसैन्यं प्रतिनिवार्यते। द्वारेषु वीरैः रक्षसां गणैः शतशः रचिताः कालायसमयाः शिताः भीमाः शतघ्न्यः संस्कृताः। तस्याः सौवर्णः महान् दुष्प्रधर्षणः प्राकारः, मणिविद्रुमवैदूर्यमुक्ताविरचितान्तरः। सर्वतः महाभीमाः शीततोयाः महाशुभाः अगाधाः ग्राहवत्यः मीनसेविताः परिखाः। तासां द्वारेषु चत्वारः परमायताः संक्रमाः, बहुभिः यन्त्रैः महद्भिः गृहपङ्क्तिभिः च उपेताः। परसैन्ये आगते सति ते संक्रमाः यन्त्रैः त्रायन्ते, तैः यन्त्रैः परिखासु समन्ततः अवकीर्यन्ते। एकः तु संक्रमः अकम्प्यः बलवान् सुमहादृढः, काञ्चनैः बहुभिः स्तम्भैः वेदिकाभिः च शोभितः। राम, रावणः युयुत्सुः अपि स्वयं प्रकृतिम् आपन्नः — अक्षुब्धः, उत्थितः, अप्रमत्तः च बलानाम् अनुदर्शने।’ अष्टमः नवमः च श्लोकौ एकवाक्यं रचयतः, नवमः च ‘एवमुक्त्वा…’ इति कथकस्य वचनेन समाप्यते। ‘संक्रमाः’ इति परिखायाः उपरि सेतवः, ये यन्त्रैः उत्क्षिप्य परिखायां पातयितुं शक्याः। एतत् वर्णनं प्राचीनस्य दुर्गशास्त्रस्य सूक्ष्मं ज्ञानं दर्शयति — द्वारम्, कपाटम्, परिघः, यन्त्रम्, शतघ्नी, प्राकारः, परिखा, संक्रमः इति क्रमेण बहिः आरभ्य अन्तः यावत् रक्षायाः स्तराः। रावणस्य स्वयं जागरूकता अन्तिमः स्तरः — सः केवलं भोगी न, अपितु सेनायाः सततं निरीक्षकः अपि। हनूमान् शत्रोः गुणान् अपि न गोपयति — राक्षसाः रावणस्य तेजसा स्निग्धाः, अर्थात् तस्मिन् अनुरक्ताः, लङ्का च हृष्टप्रमुदिता। एतत् सत्यवादिनः दूतस्य लक्षणम् — स्वामिनः प्रियं वक्तुं शत्रोः बलं न्यूनं न करोति। ‘मणिविद्रुमवैदूर्यमुक्ता’ इति रत्नानां परिगणनेन लङ्कायाः समृद्धिः, ‘ग्राहवत्यः मीनसेविताः’ इति परिखानां भीषणत्वं च दर्शितम्। सौन्दर्यं भयं च एकत्र — अयम् एव लङ्कायाः स्वभावः सुन्दरकाण्डे अपि वर्णितः। अष्टादशः श्लोकः एकं विशिष्टं संक्रमं वर्णयति, यः यन्त्रैः न चाल्यते — सम्भवतः राजमार्गः, यः रावणस्य स्वस्य निर्गमाय।
"Listen," said Hanumān, "and I will tell you in order the whole work of that fortress: how Laṅkā is guarded and protected by troops, how the rākṣasas are devoted to Rāvaṇa and awed by his power, how rich Laṅkā is and how dreadful the ocean, how the troops are disposed and the mounts arranged." And the best of monkeys described it truly. "Laṅkā is joyful and exultant, crowded with rutting elephants, vast, full of chariots and thronged with rākṣasas. It has four wide and mighty gates, their doors firmly fastened and barred with great beams. At them stand large and powerful engines for hurling arrows and stones, to drive back an attacking army, and hundreds of terrible, sharp śataghnīs of black iron, set up and kept ready by bold bands of rākṣasas. Its great golden rampart is hard to assail, its inner face inlaid with gems, coral, cat's-eye and pearls. All round it run moats, most fearsome yet most beautiful, with cool, fathomless water full of crocodiles and fish. At their gates are four very long bridges, fitted with many engines and lined with great rows of buildings. When an enemy army comes, the engines guard those bridges and fling the attackers into the moats on every side. One bridge, though, is immovable, strong and exceedingly firm, adorned with many golden pillars and platforms. And Rāvaṇa himself, Rāma, eager though he is for battle, keeps his composure: he is alert and never careless in watching over his troops." The bridges here are causeways over the moat, which the engines can tip up and throw into the water. The description shows a fine knowledge of the old art of fortification, laying out the layers of defence from outside inwards: gate, doors, bar, engines, śataghnī, rampart, moat and causeway. The last layer is Rāvaṇa's own vigilance, for he is not only a pleasure-seeker but a constant inspector of his army. Hanumān does not hide the enemy's strengths either: the rākṣasas are devoted to Rāvaṇa and Laṅkā is full of joy. That is the mark of a truthful envoy, who does not make the enemy smaller to please his master. The list of jewels shows Laṅkā's wealth, the crocodiles and fish the menace of its moats; beauty and terror together are Laṅkā's nature, as the Sundara Kāṇḍa also described it. The one bridge that no engine can move may be the royal road, kept for Rāvaṇa's own going out.
३चतुर्विधं दुर्गं, रक्षःसेनायाः विभागः
२०लङ्का पुनर्निरालम्बा देवदुर्गा भयावहा।
नादेयं पार्वतं वान्यं कृत्रिमं च चतुर्विधम्॥
२१स्थिता पारे समुद्रस्य दूरपारस्य राघव।
नौपथश्चापि नास्त्यत्र निरुद्देशश्च सर्वतः॥
२२शैलाग्रे रचिता दुर्गा सा पूर्देवपुरोपमा।
वाजिवारणसम्पूर्णा लङ्का परमदुर्जया॥
२३परिखाश्च शतघ्न्यश्च यन्त्राणि विविधानि च।
शोभयन्ति पुरीं लङ्कां रावणस्य दुरात्मनः॥
२४अयुतं रक्षसामत्र पूर्वद्वारं समाश्रितम्।
शूलहस्ता दुराधर्षाः सर्वे खड्गाग्रयोधिनः॥
२५नियुतं रक्षसामत्र दक्षिणद्वारमाश्रितम्।
चतुरङ्गेण सैन्येन योधास्तत्राप्यनुत्तमाः॥
२६प्रयुतं रक्षसामत्र पश्चिमद्वारमाश्रितम्।
चर्मखड्गधराः सर्वे तथा सर्वास्त्रकोविदाः॥
२७न्यर्बुदं रक्षसामत्र उत्तरद्वारमाश्रितम्।
रथिनश्चाश्ववाहाश्च कुलपुत्राः सुपूजिताः॥
‘लङ्का पुनः निरालम्बा, देवदुर्गा, भयावहा; तस्याः नादेयं, पार्वतं, वान्यं, कृत्रिमं च इति चतुर्विधं दुर्गम्। राघव, सा दूरपारस्य समुद्रस्य पारे स्थिता; तत्र नौपथः अपि नास्ति, सर्वतः निरुद्देशः च। शैलाग्रे रचिता सा दुर्गा देवपुरोपमा पूः, वाजिवारणसम्पूर्णा परमदुर्जया लङ्का। परिखाः, शतघ्न्यः, विविधानि यन्त्राणि च दुरात्मनः रावणस्य लङ्कां पुरीं शोभयन्ति। अत्र पूर्वद्वारं समाश्रितम् अयुतं रक्षसां — शूलहस्ताः दुराधर्षाः सर्वे खड्गाग्रयोधिनः। दक्षिणद्वारम् आश्रितं नियुतं, चतुरङ्गेण सैन्येन युक्ताः अनुत्तमाः योधाः। पश्चिमद्वारम् आश्रितं प्रयुतं, चर्मखड्गधराः सर्वास्त्रकोविदाः। उत्तरद्वारम् आश्रितं न्यर्बुदं — रथिनः अश्ववाहाः सुपूजिताः कुलपुत्राः।’ ‘नादेयम्’ इति नदीजलेन, ‘पार्वतम्’ इति पर्वतेन, ‘वान्यम्’ इति वनेन, ‘कृत्रिमम्’ इति मानवकृतैः प्राकारपरिखादिभिः रचितं दुर्गम्। लङ्का चतुर्भिः अपि रक्षिता — समुद्रः, त्रिकूटः, उपवनानि, प्राकारः च। अयुतनियुतप्रयुतन्यर्बुदाः क्रमशः वर्धमानाः सङ्ख्याः; अतः उत्तरद्वारं सर्वाधिकं रक्षितम्। अस्मिन् सर्गे समीक्षितपाठे पूर्वपश्चिमद्वारयोः सङ्ख्ये विपर्यस्ते, मुद्रणे तु पूर्वे अयुतं पश्चिमे प्रयुतं च। प्रत्येकस्य द्वारस्य योधानां शस्त्रम् अपि पृथक् वर्णितम् — पूर्वे शूलखड्गधराः, दक्षिणे चतुरङ्गबलं, पश्चिमे चर्मखड्गधराः सर्वास्त्रकोविदाः, उत्तरे रथिनः अश्वारोहाः कुलीनाः। कुलपुत्राणाम् उत्तरे स्थापनं सूचयति यत् उत्तरद्वारं प्रधानम्, यतः ततः एव शत्रोः आगमनस्य सम्भावना अधिका। ‘नौपथश्चापि नास्त्यत्र’ इति वचनं रामस्य चिन्तां पुनः उत्तेजयति — नौकाभिः अपि गमनं न शक्यम्, अतः सेतुः एव एकः मार्गः।
"Laṅkā, moreover, has no approach; it is a fortress worthy of the gods and a terrifying one, with fourfold defences of water, mountain, forest and artifice. It stands on the far side of an ocean whose other shore is distant, Rāghava; no ships can reach it, and it is inaccessible on every side. Built on a mountain top, that citadel is like a city of the gods; full of horses and elephants, Laṅkā is all but unconquerable. Moats, śataghnīs and engines of many kinds adorn the city of the evil-minded Rāvaṇa. Ten thousand rākṣasas hold the eastern gate, all formidable, spear in hand, fighting with the sword's point. A hundred thousand hold the southern gate with a fourfold army, and its warriors too are unsurpassed. A million hold the western gate, all bearing shield and sword and skilled in every weapon. Ten million hold the northern gate, chariot-fighters and horsemen, sons of noble families, highly honoured." The four defences are those of water, mountain, forest and man-made works such as ramparts and moats, and Laṅkā has all four: the sea, Mount Trikūṭa, its groves and its walls. The numbers rise gate by gate, so the northern gate is the most heavily guarded. Each gate's warriors are described with their own weapons: spears and swords in the east, a fourfold army in the south, shield-and-sword men skilled in every weapon in the west, and in the north chariot-fighters and horsemen of noble birth. Posting the sons of noble families in the north suggests that the northern gate was the chief one, since an enemy was most likely to come from that side. And the words "no ships can reach it" stir Rāma's anxiety again: not even boats can make the crossing, so a bridge is the only way.
४हनूमता कृतः नाशः, प्रस्थानस्य प्रार्थना
२८शतशोऽथ सहस्राणि मध्यमं स्कन्धमाश्रिताः।
यातुधाना दुराधर्षाः साग्रकोटिश्च रक्षसाम्॥
२९ते मया संक्रमा भग्नाः परिखाश्चावपूरिताः।
दग्धा च नगरी लङ्का प्राकाराश्चावसादिताः।
बलैकदेशः क्षपितो राक्षसानां महात्मनाम्॥
३०येन केन तु मार्गेण तराम वरुणालयम्।
हतेति नगरी लङ्का वानरैरुपधार्यताम्॥
३१अङ्गदो द्विविदो मैन्दो जाम्बवान्पनसो नलः।
नीलः सेनापतिश्चैव बलशेषेण किं तव॥
३२प्लवमाना हि गत्वा त्वां रावणस्य महापुरीम्।
सपर्वतवनां भित्त्वा सखातां च सतोरणाम्।
सप्राकारां सभवनामानयिष्यन्ति राघव॥
३३एवमाज्ञापय क्षिप्रं बलानां सर्वसंग्रहम्।
मुहूर्तेन तु युक्तेन प्रस्थानमभिरोचय॥
‘मध्यमं स्कन्धम् आश्रिताः शतशः सहस्राणि दुराधर्षाः यातुधानाः, रक्षसां साग्रा कोटिः च। ते संक्रमाः मया भग्नाः, परिखाः अवपूरिताः, लङ्का नगरी दग्धा, प्राकाराः अवसादिताः, महात्मनां राक्षसानां बलैकदेशः च क्षपितः। येन केन तु मार्गेण वयं वरुणालयं तराम; ततः नगरी लङ्का हता इति वानरैः उपधार्यताम्। अङ्गदः, द्विविदः, मैन्दः, जाम्बवान्, पनसः, नलः, सेनापतिः नीलः च — किं तव बलशेषेण? एते प्लवमानाः एव गत्वा रावणस्य महापुरीं सपर्वतवनां सखातां सतोरणां सप्राकारां सभवनां भित्त्वा आनयिष्यन्ति, राघव। एवं बलानां सर्वसंग्रहं क्षिप्रम् आज्ञापय; युक्तेन मुहूर्तेन प्रस्थानम् अभिरोचय।’ मध्यमः स्कन्धः इति नगरस्य केन्द्रे स्थितं गुल्मम्, यत् आपत्काले सर्वद्वारेषु साहाय्यं प्रेषयितुं शक्नोति। हनूमतः वर्णनस्य अन्ते एषः आशावादः — लङ्का दुर्गमा, किन्तु तस्याः रक्षा पूर्वमेव भग्ना। एकः दूतः यत् कृतवान्, तत् समग्रा सेना किं न कुर्यात्? एकोनत्रिंशः द्वात्रिंशः च श्लोकौ त्रिभिः अर्धैः निबद्धौ। ‘बलशेषेण किं तव’ इति वचसा हनूमान् सूचयति यत् समग्रायाः सेनायाः अपि आवश्यकता नास्ति; केवलं प्रधानाः वानराः पर्याप्ताः। ‘मुहूर्तेन तु युक्तेन’ इति शुभमुहूर्तस्य उल्लेखः अग्रिमस्य सर्गस्य आरम्भं सूचयति, यत्र रामः विजयमुहूर्ते प्रस्थानम् आदिशति। हनूमतः विनयः अपि दृश्यते — सः स्वकृतं कर्म गर्वेण न वदति, अपितु ‘बलैकदेशः क्षपितः’ इति अल्पं मन्यते, अङ्गदादीनां च सामर्थ्यं प्रशंसति। ‘सखातां सतोरणां सप्राकारां सभवनाम्’ इति वचनेन सः कल्पयति यत् वानराः समग्रां लङ्कां मूलात् उत्पाट्य आनेतुं शक्ताः — एषा अतिशयोक्तिः वानराणाम् उत्साहं वर्धयति। रामस्य प्रश्नेन आरब्धः सर्गः हनूमतः प्रार्थनया समाप्यते, येन शत्रोः बलस्य ज्ञानं सेनायाः उत्साहे परिणमति। वक्तुः क्रमः अपि सुविचारितः — प्रथमं भयं, ततः आशा; शत्रोः बलं पूर्णतया वर्णयित्वा एव सः तस्य भङ्गं निवेदयति।
"Hundreds of thousands of formidable yātudhānas hold the central camp, with more than a crore of rākṣasas besides. But I have broken those bridges, filled in the moats, burnt the city of Laṅkā and thrown down its ramparts, and a part of the army of those mighty rākṣasas has been destroyed. However we cross the home of Varuṇa, let the monkeys take it that Laṅkā is as good as destroyed. Aṅgada, Dvivida, Mainda, Jāmbavān, Panasa, Nala and Nīla the commander: what need have you of the rest of the army? Leaping across to Rāvaṇa's great city, these alone will break it open, mountains, forests, moats, gateways, ramparts, mansions and all, and bring her back, Rāghava. So order a full muster of the forces at once, and choose to set out at an auspicious hour." The central camp is a garrison at the heart of the city that could send help to any gate in an emergency. After the whole description comes this note of hope: Laṅkā is hard to reach, but its defences have already been broken. If one envoy could do so much, what could the whole army not do? By asking what need Rāma has of the rest of the army, Hanumān suggests that not even the full host is needed; the leading monkeys alone would be enough. His mention of an auspicious hour points to the start of the next sarga, where Rāma orders the march at the hour of victory. His modesty shows too: he does not boast of his own deed, speaking of it as destroying only a part of the army, and he praises the strength of Aṅgada and the others. Picturing the monkeys uprooting Laṅkā whole, with its moats, gateways, ramparts and mansions, is an exaggeration meant to fire their spirits. The sarga that began with Rāma's question ends with Hanumān's appeal, so that knowledge of the enemy's strength turns into the army's resolve. The speaker's order is carefully chosen, first fear and then hope: only after describing the enemy's strength in full does he tell of how he broke it.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे तृतीयः सर्गः॥ ३॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
- सन्धिः
- सागर + उच्छोषण → सागरोच्छोषण — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ); उत् + शोषण → उच्छोषण — छत्वम्
- समासः
- सागरस्य उच्छोषणम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम् (‘सागरोच्छोषणेन’)
- सन्धिः
- लङ्कायाः + तत् → लङ्कायास्तत् — विसर्गस्य सत्वम्; तत् + ब्रवीष्व → तद्ब्रवीष्व — जश्त्वम्
- समासः
- समासः नास्ति — बाह्यसन्धिः एव कठिनः
- विभक्तिः
- ‘ब्रवीष्व’ लोट्, मध्यमपुरुषः, एकवचनम् (आत्मनेपदम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- द्वाराणां दुर्गाणां च क्रिया — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘द्वारदुर्गक्रियामपि’)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- गुप्तेः कर्म — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘गुप्तिकर्म’)
- सन्धिः
- मारुत + आत्मज → मारुतात्मज — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- मारुतस्य आत्मजः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘मारुतात्मजः’)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- वाक्यं विदन्ति इति वाक्यविदः — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- षष्ठी, बहुवचनम् (निर्धारणे)
- सन्धिः
- बल + ओघ → बलौघ — वृद्धिसन्धिः (अ + ओ = औ)
- समासः
- बलानाम् ओघः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम् (‘बलौघस्य’)
- सन्धिः
- सम् + आकुला — उपसर्गयोगः
- समासः
- मत्तैः द्विपैः समाकुला — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- दृढं बद्धाः कपाटाः येषु तानि — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘दृढबद्धकपाटानि’)
- सन्धिः
- तत्र + इषु → तत्रेषु — गुणसन्धिः (अ + इ = ए); इषु + उपल → इषूपल — सवर्णदीर्घसन्धिः (उ + उ = ऊ)
- समासः
- इषवः उपलाः च येभ्यः क्षिप्यन्ते तानि यन्त्राणि — मध्यमपदलोपी तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- प्रति + नि + वार्यते — उपसर्गयोगः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘वृ’ धातोः णिजन्तात् कर्मणि
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लट्, कर्मणि, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- शतघ्नी + अः → शतघ्न्यः — यण्सन्धिः (ई + अ = य् + अ)
- समासः
- शतं हन्ति इति शतघ्नी — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- विरचित + अन्तर → विरचितान्तर — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- मणिभिः विद्रुमैः वैदूर्यैः मुक्ताभिः च विरचितम् अन्तरं यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- ग्राहवती + अः → ग्राहवत्यः — यण्सन्धिः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘ग्राह’ + मतुप् (वत्) + ङीप्
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (परिखाणां विशेषणम्)
- सन्धिः
- सम् + क्रम → संक्रम — अनुस्वारः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘सम्’ + ‘क्रम्’ धातोः घञ्
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘संक्रमाः’)
- सन्धिः
- सैन्य + आगते → सैन्यागते — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- परसैन्ये आगते — सतिसप्तमी (समस्तवत् लिखितम्)
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम् — भावलक्षणा
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘युध्’ धातोः सन्नन्तात् उ-प्रत्ययः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् — मुद्रणे दीर्घान्तम् (‘युयुत्सुः’ इत्यस्य स्थाने), यथामुद्रितं रक्षितम्
- सन्धिः
- निर् + आलम्बा — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- निर्गतः आलम्बः यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- नावां पन्थाः — षष्ठीतत्पुरुषः (समासान्तः अ)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘नौपथश्चापि’)
- सन्धिः
- सम् + पूर्णा → सम्पूर्णा — अनुस्वारस्य परसवर्णः
- समासः
- वाजिभिः वारणैः च सम्पूर्णा — तृतीयातत्पुरुषः (पूर्वपदं द्वन्द्वः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- खड्ग + अग्र → खड्गाग्र — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- खड्गाग्रेण युध्यन्ते इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘खड्गाग्रयोधिनः’)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- चर्म च खड्गं च धरन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः (पूर्वपदं द्वन्द्वः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- नि + अर्बुद → न्यर्बुद — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘न्यर्बुदं’)
- सन्धिः
- अव + सादिताः — उपसर्गयोगः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘सद्’ धातोः णिजन्तात् क्तः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम् (प्राकाराणां विशेषणम्)
- सन्धिः
- बल + एकदेश → बलैकदेश — वृद्धिसन्धिः (अ + ए = ऐ)
- समासः
- बलस्य एकदेशः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘बलैकदेशः’)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- पर्वतैः वनैः च सहिता — बहुव्रीहिः (सहार्थे)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘सपर्वतवनां’)
- सन्धिः
- सम् + ग्रह → संग्रह — अनुस्वारः
- समासः
- सर्वेषां संग्रहः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘सर्वसंग्रहम्’)