॥वाल्मीकिरामायणम् युद्धकाण्डम् — सर्गः २

युद्धकाण्डम् — द्वितीयः सर्गः

सुग्रीवस्य प्रोत्साहनम्

शोकत्यागस्य उपदेशः, सेतुबन्धस्य मन्त्रणा, वानराणां शौर्यम्, शुभनिमित्तानि

शोकपरिद्यूनं रामं सुग्रीवः शोकनाशनं वचनम् उवाच — ‘प्राकृतः इव किं तप्यसे? सीतायाः प्रवृत्तिः उपलब्धा, रिपोः निलयः ज्ञातः; अतः संतापस्य स्थानं नास्ति। निरुत्साहस्य सर्वे अर्थाः सीदन्ति। इमे हरियूथपाः त्वत्प्रियार्थं पावकम् अपि प्रवेष्टुं कृतोत्साहाः। सागरे सेतुः यथा बध्येत तथा कुरु; सेतुबन्धे कृते लङ्का जिता इति उपधारय। शोकः शौर्यम् अपकर्षति, अतः सत्त्वम् आतिष्ठ, क्रोधम् आलम्बस्व। त्रिषु लोकेषु कः अपि गृहीतधनुषः तव अभिमुखः न तिष्ठेत्। अहं निमित्तानि शुभानि पश्यामि, मम मनः सम्प्रहृष्यति।’

१प्राकृतशोकस्य त्यागः

१तं तु शोकपरिद्यूनं रामं दशरथात्मजम्।
उवाच वचनं श्रीमान्सुग्रीवः शोकनाशनम्॥

२किं त्वया तप्यते वीर यथान्यः प्राकृतस्तथा।
मैवं भूस्त्यज संतापं कृतघ्न इव सौहृदम्॥

३संतापस्य च ते स्थानं नहि पश्यामि राघव।
प्रवृत्तावुपलब्धायां ज्ञाते च निलये रिपोः॥

४मतिमाञ्छास्त्रवित्प्राज्ञः पण्डितश्चासि राघव।
त्यजेमां प्राकृतां बुद्धिं कृतात्मेवार्थदूषिणीम्॥

५समुद्रं लङ्घयित्वा तु महानक्रसमाकुलम्।
लङ्कामारोहयिष्यामो हनिष्यामश्च ते रिपुम्॥

६निरुत्साहस्य दीनस्य शोकपर्याकुलात्मनः।
सर्वार्था व्यवसीदन्ति व्यसनं चाधिगच्छति॥

शोकेन परिद्यूनं दशरथात्मजं रामं श्रीमान् सुग्रीवः शोकनाशनं वचनम् उवाच। ‘वीर, यथा अन्यः प्राकृतः जनः तप्यते तथा त्वया किं तप्यते? मा एवं भूः; यथा कृतघ्नः सौहृदं त्यजति तथा त्वं संतापं त्यज। सीतायाः प्रवृत्तौ उपलब्धायां, रिपोः निलये च ज्ञाते, तव संतापस्य स्थानं न पश्यामि। त्वं मतिमान्, शास्त्रवित्, प्राज्ञः, पण्डितः च असि; अतः कृतात्मा पुरुषः यथा अर्थदूषिणीं बुद्धिं त्यजति तथा इमां प्राकृतां बुद्धिं त्यज। महानक्रसमाकुलं समुद्रं लङ्घयित्वा वयं लङ्काम् आरोहयिष्यामः, ते रिपुं च हनिष्यामः। निरुत्साहस्य, दीनस्य, शोकपर्याकुलात्मनः पुरुषस्य सर्वे अर्थाः व्यवसीदन्ति, सः च व्यसनम् अधिगच्छति।’ सुग्रीवः मित्रस्य धर्मं पालयति — यदा रामः वालिवधे तस्य सहायः आसीत्, तदा अद्य सः रामस्य मनः दृढीकरोति। ‘कृतघ्न इव सौहृदम्’ इति उपमा तीक्ष्णा — यथा कृतघ्नः उपकारं विस्मरति, तथा शोकः अपि निःशेषं त्यक्तव्यः। शोकस्य कारणं निरस्य सः प्रथमं तर्कं ददाति — यत् अज्ञातम् आसीत् तत् इदानीं ज्ञातम्; अतः इदानीं कर्मणः कालः, न शोकस्य। निरुत्साहस्य सर्वार्थनाशः इति नीतिवाक्यं समग्रस्य उपदेशस्य मूलम्। ‘मतिमान् शास्त्रवित् प्राज्ञः पण्डितः’ इति चत्वारि विशेषणानि रामस्य बुद्धिं स्मारयन्ति — यः एतादृशः, तस्य प्राकृतजनवत् शोकः न शोभते। सुग्रीवः रामं न निन्दति, अपितु तस्य स्वरूपं स्मारयित्वा तं स्वस्थं करोति। ‘लङ्कामारोहयिष्यामः’ इति वचनेन लङ्कायाः पर्वतशिखरे स्थितिः अपि सूचिता।

Rāma, son of Daśaratha, was worn down by grief, and the glorious Sugrīva spoke to him words meant to drive grief away. "Hero, why do you torment yourself like some ordinary man? Do not be so. Throw off this anguish the way an ungrateful man throws off a friendship. Now that we have news of Sītā and know where the enemy lives, I see no ground for your distress. You are wise, learned in the śāstras, clear-sighted and discerning; cast off this common way of thinking, as a man in command of himself casts off a thought that would ruin his purpose. We shall cross the ocean, for all its great sea-monsters, climb up into Laṅkā and kill your enemy. When a man loses heart, grows dejected and lets grief unsettle his mind, every aim he has comes to nothing and he falls into misfortune." Sugrīva is keeping the duty of a friend: Rāma stood by him when Vālin was slain, and now he steadies Rāma's mind in return. His comparison is sharp: just as an ungrateful man forgets a kindness, so grief must be put away completely. He first removes the cause of grief: what was unknown is now known, so this is a time for action, not for sorrow. The maxim that a man without zeal loses everything is the root of all his counsel. The four words he uses of Rāma, wise, learned, clear-sighted and discerning, remind Rāma of his own understanding; for such a man, grieving like a common person is unbecoming. Sugrīva does not reproach Rāma; he restores him by reminding him of who he is. And when he speaks of climbing up into Laṅkā he hints that the city stands on a mountain peak.

२वानराणाम् उत्साहः, सेतुबन्धस्य मन्त्रणा

७इमे शूराः समर्थाश्च सर्वतो हरियूथपाः।
त्वत्प्रियार्थं कृतोत्साहाः प्रवेष्टुमपि पावकम्।
एषां हर्षेण जानामि तर्कश्चापि दृढो मम॥

८विक्रमेण समानेष्ये सीतां हत्वा यथा रिपुम्।
रावणं पापकर्माणं तथा त्वं कर्तुमर्हसि॥

९सेतुरत्र यथा बद्ध्येद्यथा पश्येम तां पुरीम्।
तस्य राक्षसराजस्य तथा त्वं कुरु राघव॥

१०दृष्ट्वा तां हि पुरीं लङ्कां त्रिकूटशिखरे स्थिताम्।
हतं च रावणं युद्धे दर्शनादवधारय॥

११अबद्ध्वा सागरे सेतुं घोरे च वरुणालये।
लङ्कां न मर्दितुं शक्या सेन्द्रैरपि सुरासुरैः॥

१२सेतुबन्धः समुद्रे च यावल्लङ्कासमीपतः।
सर्वं तीर्णं च मे सैन्यं जितमित्युपधारय।
इमे हि समरे वीरा हरयः कामरूपिणः॥

‘इमे सर्वतः आगताः हरियूथपाः शूराः समर्थाः च, त्वत्प्रियार्थं पावकम् अपि प्रवेष्टुं कृतोत्साहाः। एषां हर्षेण अहं जानामि, मम तर्कः अपि दृढः — विक्रमेण रिपुं हत्वा सीतां समानेष्ये। पापकर्माणं रावणं तथा कर्तुं त्वम् अर्हसि। यथा अत्र सेतुः बध्येत, यथा वयं तस्य राक्षसराजस्य पुरीं पश्येम, तथा त्वं कुरु, राघव। त्रिकूटशिखरे स्थितां तां लङ्कां पुरीं दृष्ट्वा एव युद्धे रावणं हतं दर्शनात् अवधारय। घोरे वरुणालये सागरे सेतुम् अबद्ध्वा सेन्द्रैः सुरासुरैः अपि लङ्का मर्दितुं न शक्या। यावत् लङ्कासमीपतः समुद्रे सेतुबन्धः भवति, तावत् मम सर्वं सैन्यं तीर्णं जितं च इति उपधारय; इमे हि समरे वीराः कामरूपिणः हरयः।’ अत्र सुग्रीवः प्रथमवारं सेतोः प्रस्तावं करोति; सः एव अग्रे नलस्य कर्मणा सिद्धः भविष्यति। सप्तमः द्वादशः च श्लोकः त्रिभिः अर्धैः निबद्धौ। एकादशः श्लोकः समीक्षिते सर्गान्तरे (६.०१३.०२१) दृश्यते, अत्र तु सुग्रीवस्य मुखे एव। सुग्रीवस्य तर्कः सरलः — बाधा एका एव, समुद्रः; तस्य उपायः सेतुः; सेतौ कृते युद्धं जितम् एव। वानराणां हर्षः तस्य प्रमाणम्। ‘दर्शनादवधारय’ इति वचनं विशेषेण ध्येयम् — लङ्कायाः दर्शनम् एव रावणस्य वधस्य निश्चयः, यतः रामस्य पराक्रमः तावत् दृढः यत् लक्ष्यस्य प्राप्तिः एव विजयः। एवं सुग्रीवः समस्यां द्वयोः भागयोः विभजति — समुद्रतरणं दुष्करम्, रावणवधः तु सुकरः।

"These monkey chiefs have come from every quarter; they are brave and able, and ready for your sake to walk into fire. I can tell it from their high spirits, and my own judgement is firm: by valour I shall kill the enemy and bring Sītā back. Deal so with Rāvaṇa, that doer of evil. Act, Rāghava, so that a bridge may be built here and we may see the city of the rākṣasa king. Once we have seen Laṅkā standing on the peak of Trikūṭa, take it from that sight alone that Rāvaṇa is dead in battle. Without a bridge over this terrible ocean, the home of Varuṇa, not even the gods and asuras with Indra at their head could crush Laṅkā. But once the bridge reaches across the sea to Laṅkā's shore, count my whole army across and the victory won, for these monkeys, who can take any form they wish, are heroes in battle." Here Sugrīva proposes the bridge for the first time, the bridge that Nala will later build. His reasoning is simple: there is only one obstacle, the sea; the remedy for it is a bridge; and once the bridge is made the war is as good as won. The monkeys' eagerness is his proof. His words "from that sight alone" deserve notice: merely to see Laṅkā is to be sure of Rāvaṇa's death, for Rāma's prowess is such that reaching his target is itself victory. So Sugrīva divides the problem in two: crossing the sea is hard, killing Rāvaṇa is easy.

३शोकः शौर्यापकर्षणः, सत्त्वस्य आश्रयः

१३तदलं विक्लवां बुद्धिं राजन्सर्वार्थनाशिनीम्।
पुरुषस्य हि लोकेऽस्मिञ्छोकः शौर्यापकर्षणः॥

१४यत्तु कार्यं मनुष्येण शौटीर्यमवलम्ब्यताम्।
तदलंकरणायैव कर्तुर्भवति सत्वरम्॥

१५अस्मिन्काले महाप्राज्ञ सत्त्वमातिष्ठ तेजसा।
शूराणां हि मनुष्याणां त्वद्विधानां महात्मनाम्।
विनष्टे वा प्रणष्टे वा शोकः सर्वार्थनाशनः॥

१६तत्त्वं बुद्धिमतां श्रेष्ठः सर्वशास्त्रार्थकोविदः।
मद्विधैः सचिवैः सार्धमरिं जेतुं समर्हसि॥

१७नहि पश्याम्यहं कंचित्त्रिषु लोकेषु राघव।
गृहीतधनुषो यस्ते तिष्ठेदभिमुखो रणे॥

‘तत् अलं, राजन्, सर्वार्थनाशिनीं विक्लवां बुद्धिम्। अस्मिन् लोके पुरुषस्य शोकः शौर्यापकर्षणः। शौटीर्यम् अवलम्ब्य मनुष्येण यत् कार्यं कर्तव्यं, तत् एव कर्तुः सत्वरम् अलंकरणाय भवति। अस्मिन् काले, महाप्राज्ञ, तेजसा सत्त्वम् आतिष्ठ। त्वद्विधानां शूराणां महात्मनां मनुष्याणां विनष्टे प्रणष्टे वा वस्तुनि शोकः सर्वार्थनाशनः भवति। त्वं बुद्धिमतां श्रेष्ठः, सर्वशास्त्रार्थकोविदः; मद्विधैः सचिवैः सार्धम् अरिं जेतुं समर्हसि। त्रिषु लोकेषु कञ्चित् अपि न पश्यामि, यः गृहीतधनुषः तव रणे अभिमुखः तिष्ठेत्।’ पञ्चदशः श्लोकः त्रिभिः अर्धैः निबद्धः। ‘शौटीर्यम्’ इति पदं गर्वयुक्तं शौर्यं सूचयति — सुग्रीवः रामं स्वस्य क्षत्रियस्वभावं स्मारयति। ‘मद्विधैः सचिवैः’ इति वचसा सः आत्मानं रामस्य सचिवं मन्यते, न तु केवलं मित्रम्। शोकः द्विविधं नाशं करोति — शौर्यं च बुद्धिं च। अतः शोकत्यागः केवलं सान्त्वनम् न, अपितु युद्धस्य प्रथमा सज्जता इति सुग्रीवस्य आशयः। ‘विनष्टे वा प्रणष्टे वा’ इति वचनं सर्वसामान्यम् — किमपि वस्तु नष्टं स्यात् अथवा अदृष्टं, महात्मनां शोकः न युक्तः। सीता न नष्टा, केवलं दूरे स्थिता; अतः शोकस्य अवसरः सुतराम् नास्ति इति ध्वनिः।

"So enough, O king, of this faint-heartedness that ruins every aim; in this world grief drains a man's courage. The task a man takes up with proud valour is the very thing that soon becomes his ornament. At a time like this, wisest of men, stand firm with all your fire. For brave and great-souled men like you, grief over something lost or gone astray only wrecks every purpose. You are the best of the wise and know the meaning of every śāstra; with counsellors like me you are fully able to conquer the enemy. I see no one in the three worlds who could stand against you in battle once you have taken up your bow." The word Sugrīva uses for valour carries a note of pride: he is reminding Rāma of his nature as a kṣatriya. In calling himself one of Rāma's counsellors, he counts himself not merely a friend but a minister in Rāma's service. Grief does double damage, to courage and to judgement; so for Sugrīva, casting it off is not mere consolation but the first preparation for war. His words about a thing lost or gone astray are general: whatever has been lost or is out of sight, grief does not become great men. And the unspoken point is that Sītā is not lost, only far away, so there is all the less reason to grieve.

४क्रोधस्य आलम्बनं, विजयस्य निमित्तानि

१८वानरेषु समासक्तं न ते कार्यं विपत्स्यते।
अचिराद्द्रक्ष्यसे सीतां तीर्त्वा सागरमक्षयम्॥

१९तदलं शोकमालम्ब्य क्रोधमालम्ब भूपते।
निश्चेष्टाः क्षत्रिया मन्दाः सर्वे चण्डस्य बिभ्यति॥

२०लङ्घनार्थं च घोरस्य समुद्रस्य नदीपतेः।
सहास्माभिरिहोपेतः सूक्ष्मबुद्धिर्विचारय॥

२१लङ्घिते तत्र तैः सैन्यैर्जितमित्येव निश्चिनु।
सर्वं तीर्णं च मे सैन्यं जितमित्यवधार्यताम्॥

२२इमे हि हरयः शूराः समरे कामरूपिणः।
तानरीन्विधमिष्यन्ति शिलापादपवृष्टिभिः॥

२३कथंचित्परिपश्यामि लङ्घितं वरुणालयम्।
हतमित्येव तं मन्ये युद्धे शत्रुनिबर्हण॥

२४किमुक्त्वा बहुधा चापि सर्वथा विजयी भवान्।
निमित्तानि च पश्यामि मनो मे सम्प्रहृष्यति॥

‘वानरेषु समासक्तं ते कार्यं न विपत्स्यते; अक्षयं सागरं तीर्त्वा अचिरात् सीतां द्रक्ष्यसि। तत् शोकम् आलम्ब्य अलं, भूपते; क्रोधम् आलम्बस्व। निश्चेष्टाः मन्दाः क्षत्रियाः निरर्थकाः; सर्वे जनाः चण्डस्य एव बिभ्यति। घोरस्य नदीपतेः समुद्रस्य लङ्घनार्थम् अस्माभिः सह इह उपेतः त्वं सूक्ष्मबुद्धिः विचारय। तत्र तैः सैन्यैः लङ्घिते, जितम् इति एव निश्चिनु; मम सर्वं सैन्यं तीर्णं जितम् इति अवधार्यताम्। इमे हरयः शूराः समरे कामरूपिणः शिलापादपवृष्टिभिः तान् अरीन् विधमिष्यन्ति। शत्रुनिबर्हण, यदि कथंचित् अहं वरुणालयं लङ्घितं पश्यामि, तदा युद्धे तं हतम् इति एव मन्ये। बहुधा उक्त्वा अपि किम्? सर्वथा भवान् विजयी भविष्यति। अहं तादृशानि निमित्तानि पश्यामि, येन मम मनः सम्प्रहृष्यति।’ अत्र सुग्रीवः शोकस्य स्थाने क्रोधं स्थापयति — क्षत्रियस्य क्रोधः एव शत्रूणां भयम्। द्वाविंशः श्लोकः ‘सर्वं तीर्णं च मे सैन्यं’ इति एकादशश्लोकस्य पदं प्रायः पुनः वदति, येन सुग्रीवस्य दृढनिश्चयः द्विगुणीक्रियते। अन्ते सः निमित्तानि पश्यति — शकुनेषु विश्वासः अस्य काण्डस्य बहुषु स्थलेषु पुनः पुनः दृश्यते। एवं सुग्रीवस्य वचनं रामस्य चिन्तां हरति, अग्रिमे सर्गे च रामः हनूमन्तं लङ्कायाः दुर्गाणि पृच्छति। ‘सूक्ष्मबुद्धिर्विचारय’ इति वचनेन सुग्रीवः समुद्रतरणस्य उपायस्य चिन्तनं रामस्य एव बुद्धौ स्थापयति — सेना सज्जा, उपायः तु नायकेन निश्चेतव्यः। ‘शिलापादपवृष्टिभिः’ इति पदेन वानराणां युद्धशैली सूचिता, यतः तेषां शस्त्राणि शिलाः वृक्षाः च एव।

"Your cause, now in the monkeys' hands, will not fail. Soon you will cross the endless ocean and see Sītā. So enough of clinging to grief, lord of the earth; take hold of anger instead. A kṣatriya who does nothing is sluggish and of no use; everyone fears a fierce man. You have come here with us to cross this terrible ocean, lord of rivers; think it through with that subtle mind of yours. Once it has been crossed with these armies, be sure the victory is won; count my whole army across and the battle won. These monkeys are heroes who can take any form they wish, and they will scatter the enemy with showers of rocks and trees. If only I see the home of Varuṇa crossed, I shall think of Rāvaṇa as already dead in battle, destroyer of enemies. Why say more? You will be victorious in every way. I see such omens that my heart is filled with joy." So Sugrīva puts anger in grief's place, for a kṣatriya's anger is what his enemies fear. He repeats almost word for word his earlier claim that his whole army is as good as across, doubling the force of his conviction; and at the end he reads the omens, a trust in signs that returns again and again in this kāṇḍa. By asking Rāma to think it through, he leaves the means of crossing to Rāma's own mind: the army is ready, but the leader must decide the way. The showers of rocks and trees are the monkeys' manner of fighting, since those are their only weapons. So Sugrīva's words lift Rāma's anxiety, and in the next sarga Rāma asks Hanumān about Laṅkā's defences.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे द्वितीयः सर्गः॥ २॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

२८ पदानि
शोकपरिद्यून २.१ दुःखेन क्लिष्टः, खिन्नः
सन्धिः
परि + द्यून — उपसर्गयोगः, सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
शोकेन परिद्यूनः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘शोकपरिद्यूनं’ — रामस्य विशेषणम्)
शोकनाशन २.१ दुःखनिवारकम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
शोकं नाशयति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (वचनस्य विशेषणम्)
प्राकृत २.२ साधारणः, अशिक्षितः जनः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘प्रकृति’ + अण् तद्धितः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘प्राकृतस्तथा’)
कृतघ्न २.२ उपकारम् अजानन्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
कृतं हन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
सौहृद २.२ मैत्री
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘सुहृद्’ + अण् तद्धितः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘सौहृदम्’)
प्रवृत्तावुपलब्धायाम् २.३ वार्तायां प्राप्तायां सत्याम्
सन्धिः
प्रवृत्तौ + उपलब्धायाम् → प्रवृत्तावुपलब्धायाम् — अयादिसन्धिः (औ + उ = आव् + उ)
समासः
समासः नास्ति — सतिसप्तमी
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम् — भावलक्षणा सप्तमी
कृतात्मेवार्थदूषिणीम् २.४ संयतात्मा इव, प्रयोजननाशिनीम्
सन्धिः
कृतात्मा + इव → कृतात्मेव — गुणसन्धिः (आ + इ = ए); इव + अर्थ → इवार्थ — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
अर्थं दूषयति इति अर्थदूषिणी — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
‘अर्थदूषिणीम्’ द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
महानक्रसमाकुल २.५ बृहद्भिः जलजन्तुभिः व्याप्तम्
सन्धिः
महा + नक्र — सन्धिकार्यं नास्ति; सम् + आकुल — उपसर्गयोगः
समासः
महद्भिः नक्रैः समाकुलः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘महानक्रसमाकुलम्’ — समुद्रस्य विशेषणम्)
शोकपर्याकुलात्मन् २.६ दुःखेन व्याकुलचित्तस्य
सन्धिः
परि + आकुल → पर्याकुल — यण्सन्धिः (इ + आ = य् + आ)
समासः
शोकेन पर्याकुलः आत्मा यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
षष्ठी, एकवचनम् (‘शोकपर्याकुलात्मनः’)
व्यवसीदन्ति २.६ नश्यन्ति, विफलाः भवन्ति
सन्धिः
वि + अव → व्यव — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
समासः
समासः नास्ति — ‘सद्’ धातुः, ‘वि’ ‘अव’ उपसर्गौ
विभक्तिः
क्रियापदम् — लट्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्
कृतोत्साह २.७ उद्यताः, उत्साहयुक्ताः
सन्धिः
कृत + उत्साह → कृतोत्साह — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
कृतः उत्साहः यैः ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम् (‘कृतोत्साहाः’)
प्रवेष्टुम् २.७ प्रविशितुम्
सन्धिः
प्र + वेष्टुम् — उपसर्गयोगः
समासः
समासः नास्ति — ‘विश्’ धातोः तुमुन्
विभक्तिः
अव्ययम् (तुमुन्नन्तम्)
पापकर्माण २.८ दुष्कर्मकारिणम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
पापं कर्म यस्य सः — बहुव्रीहिः (प्रातिपदिकं ‘पापकर्मन्’)
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘पापकर्माणं’)
त्रिकूटशिखर २.१० त्रिकूटपर्वतस्य शृङ्गे
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
त्रिकूटस्य शिखरम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम् (‘त्रिकूटशिखरे’)
वरुणालय २.११ समुद्रः
सन्धिः
वरुण + आलय → वरुणालय — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
वरुणस्य आलयः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम् (‘वरुणालये’)
सेन्द्रैः २.११ इन्द्रेण सहितैः
सन्धिः
स + इन्द्रैः → सेन्द्रैः — गुणसन्धिः (अ + इ = ए)
समासः
इन्द्रेण सहिताः — बहुव्रीहिः (सहार्थे)
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम्
यावल्लङ्कासमीपतः २.१२ लङ्कायाः सन्निधिपर्यन्तम्
सन्धिः
यावत् + लङ्का → यावल्लङ्का — परसवर्णसन्धिः (त् + ल = ल्ल)
समासः
लङ्कायाः समीपम् — षष्ठीतत्पुरुषः; ‘तसिल्’ प्रत्ययः
विभक्तिः
अव्ययम्
विक्लव २.१३ भीरुः, अधीरा
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘विक्लवां’ — बुद्धेः विशेषणम्)
शौर्यापकर्षण २.१३ वीर्यस्य ह्रासकः
सन्धिः
शौर्य + अपकर्षण → शौर्यापकर्षण — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
शौर्यम् अपकर्षति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘शौर्यापकर्षणः’)
शौटीर्य २.१४ गर्वोपेतं शौर्यम्, पौरुषम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘शौटीर’ + ष्यञ् तद्धितः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘शौटीर्यम्’)
तदलंकरणायैव २.१४ तत् भूषणाय एव
सन्धिः
तत् + अलंकरणाय → तदलंकरणाय — जश्त्वसन्धिः; अलंकरणाय + एव → अलंकरणायैव — वृद्धिसन्धिः (आ + ए = ऐ)
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘अलंकरणाय’ चतुर्थी, एकवचनम् (तादर्थ्ये)
सर्वशास्त्रार्थकोविद २.१६ सकलशास्त्रज्ञः
सन्धिः
शास्त्र + अर्थ → शास्त्रार्थ — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
सर्वेषां शास्त्राणाम् अर्थेषु कोविदः — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘सर्वशास्त्रार्थकोविदः’)
गृहीतधनुष् २.१७ धृतचापस्य
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
गृहीतं धनुः येन सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
षष्ठी, एकवचनम् (‘गृहीतधनुषो’ — ‘ते’ इत्यस्य विशेषणम्)
विपत्स्यते २.१८ विफलं भविष्यति
सन्धिः
वि + पत्स्यते — उपसर्गयोगः
समासः
समासः नास्ति — ‘पद्’ धातुः, ‘वि’ उपसर्गः
विभक्तिः
क्रियापदम् — लृट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम् (आत्मनेपदम्)
चण्ड २.१९ उग्रः, क्रोधनः पुरुषः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
षष्ठी, एकवचनम् (‘चण्डस्य’ — ‘बिभ्यति’ इत्यनेन योगे अपादाने षष्ठी)
सहास्माभिरिहोपेतः २.२० अस्माभिः सह अत्र आगतः
सन्धिः
सह + अस्माभिः → सहास्माभिः — सवर्णदीर्घसन्धिः; इह + उपेतः → इहोपेतः — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘उपेतः’ प्रथमा, एकवचनम्
शिलापादपवृष्टि २.२२ पाषाणवृक्षवर्षैः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
शिलानां पादपानां च वृष्टिः — षष्ठीतत्पुरुषः (पूर्वपदं द्वन्द्वः)
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम् (‘शिलापादपवृष्टिभिः’)
सम्प्रहृष्यति २.२४ अत्यन्तं प्रसीदति
सन्धिः
सम् + प्र + हृष्यति — उपसर्गयोगः, अनुस्वारस्य परसवर्णः
समासः
समासः नास्ति — ‘हृष्’ धातुः
विभक्तिः
क्रियापदम् — लट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्