हनूमत्प्रशंसा रामस्य चिन्ता च

हनूमतः कार्यस्य प्रशंसा, भृत्यानां त्रैविध्यम्, प्रीत्या परिष्वङ्गः, समुद्रतरणस्य चिन्ता

हनूमतः यथावत् निवेदितं वचनं श्रुत्वा रामः प्रीतः अभवत्। सः अवदत् — ‘हनूमता भुवि दुर्लभं कार्यं कृतम्; गरुडं वायुं हनूमन्तं च विना कः महोदधिं तरेत्, रावणेन सुरक्षितां लङ्कां प्रविश्य जीवन् निष्क्रमेत्?’ ततः सः भृत्यानाम् उत्तममध्यमाधमभेदं वदति — यः नियुक्तः सन् अनुरागेण अधिकम् अपि करोति सः पुरुषोत्तमः। हनूमान् तादृशः, येन सीतायाः दर्शनेन रघुवंशः लक्ष्मणः अहं च रक्षिताः। प्रियाख्यातुः सदृशं प्रियं कर्तुम् असमर्थः रामः सर्वस्वभूतं परिष्वङ्गं ददाति। अन्ते तु समुद्रं स्मृत्वा ‘वानराः दक्षिणं पारं कथं गमिष्यन्ति’ इति चिन्तयन् सः ध्यानम् उपागमत्।

१हनूमतः दुष्करस्य कार्यस्य प्रशंसा

१श्रुत्वा हनूमतो वाक्यं यथावदभिभाषितम्।
रामः प्रीतिसमायुक्तो वाक्यमुत्तरमब्रवीत्॥

२कृतं हनूमता कार्यं सुमहद्भुवि दुर्लभम्।
मनसापि यदन्येन न शक्यं धरणीतले॥

३नहि तं परिपश्यामि यस्तरेत महोदधिम्।
अन्यत्र गरुडाद्वायोरन्यत्र च हनूमतः॥

४देवदानवयक्षाणां गन्धर्वोरगरक्षसाम्।
अप्रधृष्यां पुरीं लङ्कां रावणेन सुरक्षिताम्॥

५प्रविष्टः सत्त्वमाश्रित्य जीवन्को नाम निष्क्रमेत्।
को विशेत्सुदुराधर्षां राक्षसैश्च सुरक्षिताम्॥

हनूमतः यथावत् अभिभाषितं वाक्यं श्रुत्वा रामः प्रीतिसमायुक्तः उत्तरं वाक्यम् अब्रवीत्। ‘हनूमता सुमहत् कार्यं कृतम्, यत् भुवि दुर्लभम्; धरणीतले अन्यः कश्चित् मनसा अपि तत् कर्तुं न शक्नोति। गरुडं वायुं हनूमन्तं च विहाय अन्यं कञ्चित् न पश्यामि यः महोदधिं तरेत्। देवदानवयक्षगन्धर्वोरगराक्षसैः अपि अप्रधृष्यां रावणेन सुरक्षितां लङ्कां स्वबलम् आश्रित्य प्रविष्टः कः जीवन् निष्क्रमेत्? राक्षसैः सुरक्षितां तां सुदुराधर्षां पुरीं कः विशेत्?’ इति। रामस्य प्रशंसा क्रमेण वर्धते — प्रथमं समुद्रस्य लङ्घनम्, ततः लङ्काप्रवेशः, ततः जीवतः निष्क्रमणम्। एकैकम् अपि दुष्करम्, त्रयं तु एकेन एव कृतम् इति रामस्य विस्मयः। गरुडवाय्वोः उपमा हनूमतः वेगं सूचयति, यतः वायुः तस्य पिता एव। अपि च, ‘मनसापि’ इति पदेन कविः दर्शयति यत् अन्ये तादृशं कर्म कल्पयितुम् अपि न शक्नुवन्ति। देवदानवादीनां षण्णां गणानां परिगणनेन लङ्कायाः दुर्गमत्वं स्फुटीकृतम् — यत्र ते सर्वे अपि असमर्थाः, तत्र एकः वानरः प्रविष्टः निष्क्रान्तः च।

When Hanumān had told his story exactly as it had happened, Rāma was filled with delight and answered him. "Hanumān has done a mighty deed, one rarely done on this earth; no one else on the face of the earth could accomplish it even in thought. Apart from Garuḍa, Vāyu and Hanumān himself, I see no one who could cross the great ocean. Laṅkā is guarded by Rāvaṇa, and neither gods nor dānavas, yakṣas, gandharvas, serpents nor rākṣasas can assail it. Who could enter it trusting in his own strength and come out alive? Who could even set foot in that unassailable city, guarded as it is by rākṣasas?" Rāma's praise rises step by step: first the leap across the sea, then the entry into Laṅkā, then the return alive. Any one of these would be hard enough; his wonder is that one monkey did all three. Comparing Hanumān with Garuḍa and the Wind speaks of his speed, and the Wind, after all, is his own father. With the words "even in thought" the poet shows that others could not so much as imagine such a feat, and by listing six whole orders of beings he makes plain how impregnable Laṅkā was: where all of them would fail, a single monkey went in and came out again.

२भृत्यानां त्रैविध्यं, हनूमतः उत्तमत्वं च

६यो वीर्यबलसम्पन्नो न समः स्याद्धनूमतः।
भृत्यकार्यं हनुमता सुग्रीवस्य कृतं महत्।
एवं विधाय स्वबलं सदृशं विक्रमस्य च॥

७यो हि भृत्यो नियुक्तः सन्भर्त्रा कर्मणि दुष्करे।
कुर्यात्तदनुरागेण तमाहुः पुरुषोत्तमम्॥

८यो नियुक्तः परं कार्यं न कुर्यान्नृपतेः प्रियम्।
भृत्यो युक्तः समर्थश्च तमाहुर्मध्यमं नरम्॥

९नियुक्तो नृपतेः कार्यं न कुर्याद्यः समाहितः।
भृत्यो युक्तः समर्थश्च तमाहुः पुरुषाधमम्॥

१०तन्नियोगे नियुक्तेन कृतं कृत्यं हनूमता।
न चात्मा लघुतां नीतः सुग्रीवश्चापि तोषितः॥

यः वीर्येण बलेन च हनूमतः समः न स्यात्, सः तत्र प्रवेष्टुं न अर्हति। हनूमता सुग्रीवस्य महत् भृत्यकार्यं कृतम्, स्वबलं च विक्रमस्य सदृशं प्रकटितम्। ततः रामः भृत्यानां त्रीन् भेदान् वदति। यः भृत्यः भर्त्रा दुष्करे कर्मणि नियुक्तः सन् तत् कृत्वा तदनुरागेण अन्यत् अपि प्रियं कुर्यात्, तं पुरुषोत्तमम् आहुः। यः नियुक्तः समर्थः युक्तः च सन् अपि नृपतेः परं प्रियं कार्यं न कुर्यात्, सः मध्यमः नरः। यः तु नियुक्तः समर्थः युक्तः च सन् अपि नृपतेः कार्यं समाहितः न कुर्यात्, तं पुरुषाधमम् आहुः। हनूमता नियोगे नियुक्तेन कृत्यं कृतम्, आत्मा लघुतां न नीतः, सुग्रीवः च तोषितः। अतः सः उत्तमः भृत्यः। सीतायाः अन्वेषणम् एव तस्य नियोगः आसीत्; तेन तु लङ्कायाः दुर्गाणां परीक्षा, राक्षसानां वधः, रावणस्य दर्शनं च अपि कृतम्। अष्टमनवमयोः द्वयोः अपि उत्तरार्धे ‘भृत्यो युक्तः समर्थश्च’ इति समानं पदम्; केवलम् अन्ते ‘मध्यमं नरम्’, ‘पुरुषाधमम्’ इति भेदः। एषा त्रिविधा गणना केवलं हनूमतः स्तुतिः न, अपितु सेवाधर्मस्य उपदेशः अपि — भृत्यस्य गुणः आज्ञापालनेन न समाप्यते, स्वामिनः हितस्य अनुरागेण वर्धते। मध्यमः आज्ञामात्रं करोति, अधमः तत् अपि न; उत्तमः तु आज्ञायाः परम् अपि पश्यति।

"No one who was not Hanumān's equal in valour and strength could have entered that city," Rāma went on. "He has done Sugrīva a great service, as a true servant should, and has shown a strength worthy of his courage." Then Rāma set out the three kinds of servant. The servant who is given a hard task by his master, carries it out, and then out of devotion does something more to please him is called the best of men. The one who is able and fit but does nothing beyond what the king told him is a middling man. And the one who is able and fit yet does not attentively carry out even the task he was given is called the lowest of men. "Hanumān was charged with a commission and he has done what had to be done; he has not let himself be belittled, and he has fully satisfied Sugrīva." He is therefore the best of servants. His commission had been only to find Sītā, yet he had also tested Laṅkā's defences, slain rākṣasas and seen Rāvaṇa face to face. The second and third kinds are described in almost the same words, "able and fit", differing only in the verdict at the end, middling or lowest. The threefold scheme is not just praise of Hanumān but a lesson in the duty of service: a servant's worth does not end with obeying orders but grows with his devotion to his master's good. The middling servant does only what he is told, the lowest not even that; the best looks beyond the command.

३रघुवंशस्य रक्षणं, सर्वस्वभूतः परिष्वङ्गः

११अहं च रघुवंशश्च लक्ष्मणश्च महाबलः।
वैदेह्या दर्शनेनाद्य धर्मतः परिरक्षिताः॥

१२इदं तु मम दीनस्य मनो भूयः प्रकर्षति।
यदिहास्य प्रियाख्यातुर्न कुर्मि सदृशं प्रियम्॥

१३एष सर्वस्वभूतस्तु परिष्वङ्गो हनूमतः।
मया कालमिमं प्राप्य दत्तस्तस्य महात्मनः॥

१४इत्युक्त्वा प्रीतिहृष्टाङ्गो रामस्तं परिषस्वजे।
हनूमन्तं कृतात्मानं कृतकार्यमुपागतम्॥

अद्य वैदेह्याः दर्शनेन अहं, रघुवंशः, महाबलः लक्ष्मणः च धर्मतः परिरक्षिताः। इदं तु मम दीनस्य मनः भूयः प्रकर्षति, यत् इह अस्य प्रियाख्यातुः सदृशं प्रियं कर्तुं न शक्नोमि। वनवासी रामः राज्यहीनः; दातुं तस्य समीपे किमपि वस्तु नास्ति। अतः इमं कालं प्राप्य महात्मने हनूमते मया सर्वस्वभूतः परिष्वङ्गः एव दत्तः इति सः वदति। इति उक्त्वा प्रीतिहृष्टाङ्गः रामः कृतात्मानं कृतकार्यम् उपागतं हनूमन्तं परिषस्वजे। परिष्वङ्गः एव रामस्य सर्वस्वम् — स्वामिनः आलिङ्गनात् परं भृत्यस्य किमपि पुरस्कारं नास्ति इति भावः। हनूमते प्रीतिः केवलं वचसा न, अपितु शरीरेण अपि प्रकटिता। पुरस्कारस्य अभावः रामस्य दैन्यं, परिष्वङ्गः तु तस्य हृदयस्य औदार्यं दर्शयति। ‘कृतात्मानम्’ इति विशेषणेन हनूमतः आत्मसंयमः सूच्यते — सः महत् कर्म कृत्वा अपि न गर्वितः। ‘कृतकार्यम्’ इति पदेन तस्य सफलता, ‘उपागतम्’ इति पदेन प्रत्यागमनं च उक्तम्। स्वामिनः आलिङ्गनम् एव भक्तस्य परमं फलम् इति परम्परायाम् अयं श्लोकः प्रसिद्धः।

"By finding Vaidehī today," Rāma said, "he has rightly protected me, the whole line of Raghu and mighty Lakṣmaṇa as well. But one thing weighs on my poor heart again: I can do nothing for the bringer of this good news that is equal to the good he has done me." Rāma was an exile in the forest, without a kingdom, with nothing at hand to give. "So, now that this moment has come, let this embrace, which is all I have, be my gift to the great-souled Hanumān." With these words, his whole body thrilling with love, Rāma embraced Hanumān, who had kept command of himself and come back with his task accomplished. That embrace was everything Rāma possessed, and there is no reward a servant can receive beyond his master's embrace. His love for Hanumān was shown not only in words but with his whole person; the lack of any gift showed Rāma's poverty, the embrace the generosity of his heart. Calling Hanumān "self-mastered" marks his restraint, for even after so great a deed he was not proud; the verse also names his success and his return. In the tradition this verse is well known as saying that the master's embrace is the devotee's highest reward.

४समुद्रस्य दुस्तरत्वात् पुनः चिन्ता

१५ध्यात्वा पुनरुवाचेदं वचनं रघुसत्तमः।
हरीणामीश्वरस्यापि सुग्रीवस्योपशृण्वतः॥

१६सर्वथा सुकृतं तावत्सीतायाः परिमार्गणम्।
सागरं तु समासाद्य पुनर्नष्टं मनो मम॥

१७कथं नाम समुद्रस्य दुष्पारस्य महाम्भसः।
हरयो दक्षिणं पारं गमिष्यन्ति समागताः॥

१८यद्यप्येष तु वृत्तान्तो वैदेह्या गदितो मम।
समुद्रपारगमने हरीणां किमिवोत्तरम्॥

१९इत्युक्त्वा शोकसम्भ्रान्तो रामः शत्रुनिबर्हणः।
हनूमन्तं महाबाहुस्ततो ध्यानमुपागमत्॥

ततः ध्यात्वा रघुसत्तमः हरीणाम् ईश्वरस्य सुग्रीवस्य उपशृण्वतः पुनः इदं वचनम् उवाच। सीतायाः परिमार्गणं तावत् सर्वथा सुकृतम्; किन्तु सागरं समासाद्य मम मनः पुनः नष्टम्। दुष्पारस्य महाम्भसः समुद्रस्य दक्षिणं पारं इह समागताः हरयः कथं नाम गमिष्यन्ति? वैदेह्या अपि मम एषः एव वृत्तान्तः गदितः — हरीणां समुद्रपारगमने किम् उत्तरम्? इति उक्त्वा शोकसम्भ्रान्तः शत्रुनिबर्हणः महाबाहुः रामः हनूमन्तं प्रति दृष्टिं निधाय ध्यानम् उपागमत्। अत्र सर्गस्य भावः परिवर्तते — प्रीतिः क्षणेन चिन्तया आवृता। सीतायाः वार्ता प्राप्ता, किन्तु सा समुद्रस्य परस्मिन् पारे। हनूमान् एकः एव तर्तुं शक्तः, सेना तु न। सीता अपि अशोकवनिकायां हनूमन्तं प्रति एतम् एव संशयम् अवदत् इति रामः स्मरति। एवं पूर्वकाण्डस्य प्रश्नः एव अस्य काण्डस्य आरम्भः भवति। सुग्रीवस्य उपशृण्वतः इति पदं सूचयति यत् रामः केवलं स्वगतं न चिन्तयति, अपितु सेनापतिं श्रावयन् समस्यां निवेदयति। अनेन अग्रिमे सर्गे सुग्रीवस्य उत्साहवचनस्य भूमिका रचिता।

Then, after reflecting a while, the best of the Raghus spoke again, with Sugrīva, lord of the monkeys, listening. "The search for Sītā has been carried out perfectly in every way. But now that we have come to the ocean, my heart has sunk once more. How will the monkeys gathered here ever reach the southern shore of this vast sea, so hard to cross? This is the very question Vaidehī sent me: what answer is there to the monkeys' crossing of the sea?" Having said this, the mighty-armed Rāma, destroyer of his enemies, fixed his eyes on Hanumān and, overcome with grief, sank into thought. Here the mood of the sarga turns: in a moment joy is clouded by anxiety. News of Sītā has come, but she is on the far side of the ocean. Hanumān alone could cross it; the army could not. Rāma remembers that Sītā herself, in the aśoka grove, had put this same doubt to Hanumān, and so the question left open at the end of the previous book becomes the starting point of this one. Rāma speaks with Sugrīva listening: he is not merely brooding to himself but laying the problem before the commander of the army, and this prepares for Sugrīva's rousing reply in the next sarga.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे प्रथमः सर्गः॥ १॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

२८ पदानि

प्रीतिसमायुक्त १.१ हर्षेण युक्तः, प्रसन्नः

सन्धिः: सम् + आ + युक्त → समायुक्त — उपसर्गयोगः, स्वरसन्धिः नास्ति; सम्+आ इति यथास्थितम्
समासः: प्रीत्या समायुक्तः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (रामस्य विशेषणम्)

अभिभाषित १.१ कथितम्, निवेदितम्

सन्धिः: अभि + भाषित — उपसर्गयोगः, सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘भाष्’ धातोः क्तप्रत्ययः, ‘अभि’ उपसर्गः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (वाक्यस्य विशेषणम्)

महोदधि १.३ महासागरः

सन्धिः: महा + उदधि → महोदधि — गुणसन्धिः (आ + उ = ओ)
समासः: महान् उदधिः — कर्मधारयः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (‘महोदधिम्’)

गरुडाद्वायोः १.३ गरुडात् वायोः च विना

सन्धिः: गरुडात् + वायोः → गरुडाद्वायोः — जश्त्वसन्धिः (त् → द्)
समासः: समासः नास्ति — द्वे पृथक् पदे
विभक्तिः: पञ्चमी, एकवचनम् — ‘अन्यत्र’ इत्यनेन योगे

अप्रधृष्या १.४ आक्रमितुम् अशक्या

सन्धिः: अ + प्रधृष्या — नञ्योगः, सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: न प्रधृष्या — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘अप्रधृष्यां’ — पुर्याः विशेषणम्)

गन्धर्वोरगरक्षसाम् १.४ गन्धर्वाणां सर्पाणां राक्षसानां च

सन्धिः: गन्धर्व + उरग → गन्धर्वोरग — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः: गन्धर्वाः उरगाः रक्षांसि च — इतरेतरद्वन्द्वः
विभक्तिः: षष्ठी, बहुवचनम्

सुदुराधर्षा १.५ अत्यन्तं दुर्जया

सन्धिः: सु + दुर् + आधर्षा → सुदुराधर्षा — उपसर्गयोगः, सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: सुतराम् दुराधर्षा — प्रादितत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘सुदुराधर्षां’)

वीर्यबलसम्पन्न १.६ पराक्रमेण शक्त्या च युक्तः

सन्धिः: सम् + पन्न → सम्पन्न — अनुस्वारस्य परसवर्णः
समासः: वीर्येण बलेन च सम्पन्नः — तृतीयातत्पुरुषः (पूर्वपदं द्वन्द्वः)
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

स्याद्धनूमतः १.६ हनूमतः (समः) भवेत्

सन्धिः: स्यात् + हनूमतः → स्याद्धनूमतः — जश्त्वं पूर्वसवर्णश्च (त् + ह = द्ध)
समासः: समासः नास्ति — बाह्यसन्धिः एव अत्र कठिनः
विभक्तिः: ‘स्यात्’ विधिलिङ्; ‘हनूमतः’ षष्ठी, एकवचनम् (‘समः’ इत्यनेन योगे)

भृत्यकार्य १.६ सेवकोचितं कर्म

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: भृत्यस्य कार्यम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘भृत्यकार्यं’)

भर्त्रा १.७ स्वामिना

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘भर्तृ’ शब्दः
विभक्तिः: तृतीया, एकवचनम् (प्रातिपदिकं ‘भर्तृ’)

तदनुरागेण १.७ स्वामिनि प्रीत्या

सन्धिः: तत् + अनुरागेण → तदनुरागेण — जश्त्वसन्धिः (त् → द्)
समासः: तस्मिन् अनुरागः — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः: तृतीया, एकवचनम्

पुरुषोत्तम १.७ श्रेष्ठः पुरुषः

सन्धिः: पुरुष + उत्तम → पुरुषोत्तम — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः: पुरुषेषु उत्तमः — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (‘पुरुषोत्तमम्’)

कुर्यान्नृपतेः १.८ (यः) नृपस्य (प्रियं) न कुर्यात्

सन्धिः: कुर्यात् + नृपतेः → कुर्यान्नृपतेः — अनुनासिकसन्धिः (त् → न्)
समासः: समासः नास्ति — बाह्यसन्धिः
विभक्तिः: ‘कुर्यात्’ विधिलिङ्; ‘नृपतेः’ षष्ठी, एकवचनम्

पुरुषाधम १.९ नीचः पुरुषः

सन्धिः: पुरुष + अधम → पुरुषाधम — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: पुरुषेषु अधमः — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (‘पुरुषाधमम्’)

तन्नियोगे १.१० तस्य स्वामिनः आज्ञायाम्

सन्धिः: तत् + नियोगे → तन्नियोगे — अनुनासिकसन्धिः
समासः: तस्य नियोगः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: सप्तमी, एकवचनम्

लघुता १.१० क्षुद्रत्वम्, गौरवहानिः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘लघु’ + ‘तल्’ प्रत्ययः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (‘लघुतां’)

रघुवंश १.११ रघुकुलम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: रघोः वंशः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (‘रघुवंशश्च’)

प्रकर्षति १.१२ पीडयति, आकर्षति

सन्धिः: प्र + कर्षति — उपसर्गयोगः
समासः: समासः नास्ति — ‘कृष्’ धातुः
विभक्तिः: क्रियापदम् — लट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्

प्रियाख्यातुः १.१२ प्रियवार्तायाः निवेदकस्य

सन्धिः: प्रिय + आख्यातुः → प्रियाख्यातुः — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः: प्रियस्य आख्याता — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: षष्ठी, एकवचनम् (प्रातिपदिकं ‘प्रियाख्यातृ’)

सर्वस्वभूत १.१३ सर्वस्वरूपः, यत् मम सर्वं तत्

सन्धिः: सर्व + स्व + भूत — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: सर्वस्वं भूतः — सुप्सुपासमासः (कर्मधारयः)
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (परिष्वङ्गस्य विशेषणम्)

परिष्वङ्ग १.१३ आलिङ्गनम्

सन्धिः: परि + स्वङ्ग → परिष्वङ्ग — षत्वम् (स् → ष्)
समासः: समासः नास्ति — ‘परि’ + ‘स्वञ्ज्’ धातोः घञ्
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (‘परिष्वङ्गो’)

प्रीतिहृष्टाङ्ग १.१४ प्रेम्णा पुलकितगात्रः

सन्धिः: हृष्ट + अङ्ग → हृष्टाङ्ग — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: प्रीत्या हृष्टानि अङ्गानि यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (‘प्रीतिहृष्टाङ्गो’)

परिषस्वजे १.१४ आलिलिङ्ग

सन्धिः: परि + सस्वजे → परिषस्वजे — षत्वम्
समासः: समासः नास्ति — ‘स्वञ्ज्’ धातुः, ‘परि’ उपसर्गः
विभक्तिः: क्रियापदम् — लिट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम् (आत्मनेपदम्)

उपशृण्वतः १.१५ शृण्वति सति

सन्धिः: उप + शृण्वतः — उपसर्गयोगः
समासः: समासः नास्ति — ‘श्रु’ धातोः शतृप्रत्ययः
विभक्तिः: षष्ठी, एकवचनम् — ‘सुग्रीवस्य’ इत्यनेन सह षष्ठी अनादरे/सति

परिमार्गण १.१६ अन्वेषणम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘परि’ + ‘मार्ग्’ धातोः ल्युट्
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (‘परिमार्गणम्’)

महाम्भस १.१७ विपुलजलस्य

सन्धिः: महा + अम्भस् → महाम्भस् — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ)
समासः: महत् अम्भः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: षष्ठी, एकवचनम् (‘महाम्भसः’)

शोकसम्भ्रान्त १.१९ दुःखेन व्याकुलः

सन्धिः: सम् + भ्रान्त → सम्भ्रान्त — अनुस्वारस्य परसवर्णः
समासः: शोकेन सम्भ्रान्तः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (‘शोकसम्भ्रान्तो’)