सुग्रीवेण अभिपालितां समुद्रतीरे निविष्टां वानरध्वजिनीं शार्दूलः नाम वीर्यवान् राक्षसः अभ्येत्य ददर्श। सः दुरात्मनः रावणस्य चारः आसीत्। सर्वतः अव्यग्रां सुव्यवस्थितां तां सेनां दृष्ट्वा सः शीघ्रं प्रतिगम्य लङ्कां प्रविश्य राजानम् इदम् अब्रवीत् — ‘एषः वानरर्क्षाणाम् ओघः लङ्कां समभिवर्तते। सः अगाधः अप्रमेयः च, द्वितीयः सागरः इव। दशरथस्य पुत्रौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ उत्तमौ रूपसम्पन्नौ सीतायाः पदम् अनुसृत्य आगतौ। तौ सागरम् आसाद्य तस्य तीरे संनिविष्टौ। तेषां बलं सर्वतः दशयोजनम् आकाशम् आवृत्य तिष्ठति। महाराज, एतत् तत्त्वं शीघ्रं ज्ञातुम् अर्हसि। तव दूताः सर्वं शीघ्रं वेदितुं समर्थाः। ततः उपप्रदानं सान्त्वं भेदः वा यथोचितं प्रयुज्यताम्।’ अत्र शार्दूलः राजनीतेः चतुर्षु उपायेषु त्रीन् एव सूचयति — दानं साम भेदं च; दण्डस्य नाम न गृह्णाति, यतः शत्रोः बलं तेन दृष्टम्। ‘अव्यग्राम्’ इति पदेन वानरसेनायाः अनुशासनं सूच्यते — सा सेना न कोलाहलमयी, अपितु सुस्थिता। ‘द्वितीयः सागरः’ इति उपमया तस्याः विस्तारः गाम्भीर्यं च युगपत् वर्ण्येते। चारस्य वचने भयम् अपि गूढं दृश्यते। शार्दूलः केवलं सङ्ख्यां न कथयति, अपितु शत्रोः स्वरूपम् अपि — रामलक्ष्मणौ ‘उत्तमौ रूपसम्पन्नौ’ इति तस्य वचनेन शत्रोः अपि गौरवं प्रकटितम्। ‘सीतायाः पदम् आगतौ’ इति वाक्यं रावणस्य अपराधम् एव स्मारयति — एते सीतायाः कारणात् आगताः, न अन्यस्मात्। दशयोजनं व्याप्तम् आकाशम् इति अतिशयोक्त्या अपि सेनायाः महत्त्वं दर्श्यते। चारस्य कर्तव्यं यथादृष्टं निवेदनम्; शार्दूलः तत् करोति, परन्तु निर्णयं राज्ञः एव हस्ते स्थापयति।

शार्दूलस्य वचः श्रुत्वा राक्षसेश्वरः रावणः सहसा व्यग्रः अभवत्। आत्मनः कर्तव्यम् अर्थं सम्प्रधार्य सः अर्थविदां श्रेष्ठं शुकं नाम राक्षसम् उवाच — ‘त्वं शीघ्रं गत्वा मम वचनात् राजानं सुग्रीवं ब्रूहि, यथासंदेशम्, अक्लीबं श्लक्ष्णया परया वाचा। हे हरीश, त्वं महाराजकुले प्रसूतः, महाबलः, ऋक्षरजसः पुत्रः। तव मया सह न कश्चन अर्थः, न च अनर्थः; तथापि त्वं मम भ्रातृसमः। यदि अहं धीमतः राजपुत्रस्य भार्याम् अहरम्, तत्र तव किम्? किष्किन्धां प्रति गम्यताम्। इयं लङ्का हरिभिः कथंचन प्राप्तुं न शक्या; सगन्धर्वैः देवैः अपि न, किं पुनः नरवानरैः।’ अत्र रावणः भेदोपायं प्रयुङ्क्ते — सुग्रीवं रामात् पृथक्कर्तुम् इच्छति। सः सुग्रीवस्य कुलं बलं च स्तौति, भ्रातृभावं दर्शयति, रामस्य कार्यं सुग्रीवस्य अकार्यम् इति प्रतिपादयति। अन्ते तु लङ्कायाः दुर्गमत्वं कथयित्वा प्रच्छन्नं भयं अपि जनयति। एवं साम भेदः भीषा च एकस्मिन् एव संदेशे मिश्रिताः। रावणः स्वयम् अपि जानाति यत् सुग्रीवः रामेण वालिवधात् उपकृतः; तथापि सः ‘तव अत्र न अर्थः न अनर्थः’ इति वदन् तम् उपकारं विस्मारयितुम् इच्छति। ‘अक्लीबम्’ इति आदेशेन दूतस्य स्वरः अपि निर्दिष्टः — दैन्यं न दर्शनीयम्। शुकः ‘अर्थविदां वरः’ इति विशेषणेन तस्य वाक्चातुर्यं सूच्यते।

राक्षसेन्द्रेण एवं संदिष्टः रजनीचरः शुकः विहंगमः भूत्वा तूर्णम् अम्बरम् आप्लुत्य उत्पपात। सः सागरस्य उपरि उपरि दूरम् अध्वानं गत्वा अम्बरे एव संस्थितः सुग्रीवम् इदं वाक्यम् अब्रवीत्; दुरात्मना रावणेन यथा आदिष्टं तथा सर्वम् उक्तवान्। तत् वचनं प्रापयन्तं तं वानराः तूर्णम् आप्लुत्य तदा क्षिप्रं प्रापद्यन्त — तस्य पक्षान् लोप्तुं मुष्टिभिः हन्तुं च इच्छन्तः। सर्वैः प्लवंगैः प्रसभं निगृहीतः सः निशाचरः गगनात् भूतलं प्रति शीघ्रम् अवतारितः। वानरैः पीड्यमानः शुकः अवदत् — ‘काकुत्स्थ, राजानः दूतान् न घ्नन्ति; वानराः साधु वार्यन्ताम्। यः तु भर्तुः मतं हित्वा स्वमतं प्रकाशयति, अनुक्तं वदति, सः एव दूतः वधम् अर्हति।’ शुकस्य तत् परिदेवितं श्रुत्वा रामः घ्नतः शाखामृगर्षभान् ‘मा वधिष्ट’ इति उवाच। वानरैः पक्षेषु लुञ्चितेषु पत्रलघुः भूत्वा हरिभिः दर्शिते अभये सः पुनः अन्तरिक्षे स्थितः अब्रवीत् — ‘महाबलपराक्रम सत्त्वसम्पन्न सुग्रीव, लोकरावणं रावणं मया किं वक्तव्यम्?’ अत्र दूतधर्मः स्पष्टः — संदेशवाहकः न दण्ड्यः। रामः अपि शत्रोः दूतं रक्षति; तस्य धर्मनिष्ठा युद्धकाले अपि न शिथिला। शुकस्य पक्षिरूपग्रहणं तस्य मायाशक्तिं सूचयति; आकाशे स्थित्वा वदन् सः आत्मानं सुरक्षितं मन्यते, परन्तु वानराः तस्य अपि उपरि उत्प्लवन्ते। ‘लोप्तुं हन्तुं च’ इति द्वयम् — प्रथमं पक्षलोपः, ततः वधः — वानराणां क्रोधस्य क्रमं दर्शयति। शुकः रामम् एव ‘काकुत्स्थ’ इति सम्बोधयति, न सुग्रीवम् — सः जानाति यत् धर्मस्य निर्णयः रामस्य हस्ते। दूतनीतिं स्मारयन् सः आत्मानं केवलं संदेशवाहकं मन्यते; ‘अनुक्तवादी’ एव दण्ड्यः इति तस्य तर्कः। रामस्य ‘मा वधिष्ट’ इति एकम् एव वाक्यं सर्वान् वानरान् निवर्तयति — तस्य आज्ञायाः प्रभावः अत्र दृश्यते। अभयं लब्ध्वा शुकः पुनः आकाशं गच्छति, ततः एव सुग्रीवस्य उत्तरं पृच्छति — एतेन तस्य दूतकर्मणि निष्ठा अपि सूच्यते। पत्रलघुत्वं तु तस्य दुर्दशायाः प्रमाणम्।

एवम् उक्तः प्लवगाधिपः महाबलः अदीनसत्त्वः सुग्रीवः रजनीचरस्य चारं शुकं शुद्धं स्पष्टं वाक्यम् उवाच — ‘रावण, त्वं मम न मित्रम्, न अनुकम्प्यः, न उपकर्ता, न प्रियः। त्वं सहानुबन्धः रामस्य अरिः; अतः वधार्ह, त्वं वालीव वध्यः असि। अहं त्वां ससुतं सबन्धुं सज्ञातिवर्गं निहन्मि; सर्वैः समेत्य महता बलेन सर्वां लङ्कां भस्म करिष्यामि। मूढ, सहेन्द्रैः सुरैः गुप्तः अपि त्वं राघवात् न मोक्ष्यसे — अन्तर्हितः, सूर्यपथं गतः, पातालम् अनुप्रविष्टः, गिरीशस्य पादाम्बुजं संगतः अपि सानुजः त्वं रामेण हतः एव। त्रिषु लोकेषु तव त्रातारं न पिशाचं न राक्षसं न गन्धर्वं न असुरं पश्यामि। जरावृद्धं गृध्रराजं जटायुषं त्वम् अवधीः। रामलक्ष्मणयोः सांनिध्ये किमर्थं सीतां न अहरः? तां गृहीत्वा अपि त्वम् आत्मनः विपत्तिं न बुध्यसे। सुरैः अपि दुराधर्षं महाबलं महात्मानं रघुश्रेष्ठं न जानासि, यः तव प्राणान् हरिष्यति।’ रावणस्य भेदोपायः अत्र पूर्णतया निष्फलः — सुग्रीवः ‘भ्रातृसमः’ इति स्तुतिं न स्वीकरोति, अपितु वालिवधं स्मारयित्वा रावणस्य अपि तादृशीं गतिं सूचयति। दीर्घवृत्तैः उक्तम् इदं वचनं तस्य क्रोधस्य उत्साहस्य च अनुरूपम्। सुग्रीवस्य वचने चत्वारि निषेधवाक्यानि — न मित्रम्, न अनुकम्प्यः, न उपकर्ता, न प्रियः — रावणस्य ‘भ्रातृसमः’ इति वचनस्य प्रत्युत्तरम्। जटायुवधः सीताहरणं च रावणस्य अधर्मस्य प्रमाणत्वेन उद्धृतौ; रामलक्ष्मणयोः अनुपस्थितौ हरणं तस्य भीरुत्वं दर्शयति।

ततः हरिसत्तमः वालिसुतः अङ्गदः अब्रवीत् — ‘महाराज, अयं दूतः न प्रतिभाति, अपितु चारकः एव। अत्र तिष्ठता अनेन तव सर्वं बलं तुलितम्। अतः अयं गृह्यताम्, लङ्कां मा गमत्; एतत् मम रोचते।’ ततः राज्ञा सुग्रीवेण समादिष्टाः वलीमुखाः समुत्पत्य अनाथवत् विलपन्तं शुकं जगृहुः बबन्धुः च। चण्डैः तैः वानरैः सम्प्रपीडितः शुकः महात्मानं दशरथात्मजं रामं व्याचुक्रोश — ‘बलात् मम पक्षौ लुप्येते, अक्षिणी च भिद्येते। यदि अहं जीवितं जह्याम्, तर्हि यस्यां रात्रौ अहं जातः यस्यां च मरिष्यामि, एतयोः अन्तरे काले मया यत् अशुभं कृतं तत् सर्वं त्वम् उपपद्येथाः।’ तस्य तत् परिदेवितं श्रुत्वा रामः तं न अघातयत्; ‘आगतः दूतः मुच्यताम्’ इति वानरान् अब्रवीत्। अङ्गदस्य सन्देहः युक्तः — दूतः संदेशं दत्त्वा प्रतिगच्छति, चारः तु बलं गणयति। शुकस्य अन्तिमं वचनं शरणागतस्य शापः इव — अशरणस्य वधे वधकस्य पापं भवति इति लोकप्रत्ययः। रामः तत् श्रुत्वा दयया एव तं मोचयति, न भयेन। अङ्गदः युवराजत्वेन राजनीतिं जानाति — शत्रोः चारः यदि बलं दृष्ट्वा प्रतिगच्छेत्, तर्हि तत् सेनायाः अहितम्। सुग्रीवः तस्य वचनं स्वीकरोति; परन्तु अन्तिमः निर्णयः रामस्य। शुकस्य पीडा ‘पक्षौ लुप्येते, अक्षिणी भिद्येते’ इति करुणतया वर्णिता। रामस्य करुणा तस्य धर्मस्य अङ्गम् — शरणं गतं शत्रुम् अपि सः न हन्ति। अग्रे शुकः एव रावणाय रामस्य बलं निवेदयिष्यति; एवं रामस्य दया अपि परोक्षतया युद्धस्य साधनं भवति।

సుగ్రీవుడు పాలిస్తున్న, సముద్రతీరంలో విడిది చేసిన వానరసైన్యాన్ని శార్దూలుడనే వీర్యవంతుడైన రాక్షసుడు దగ్గరకు వచ్చి చూశాడు. అతడు దురాత్ముడైన రావణుని గూఢచారి. అన్నివైపులా కలత లేకుండా, చక్కగా వ్యవస్థితమై ఉన్న ఆ సైన్యాన్ని చూసి అతడు వేగంగా వెనుదిరిగి, లంకలో ప్రవేశించి రాజుతో ఇలా అన్నాడు: ‘ఈ వానరభల్లూకాల ప్రవాహం లంకవైపు వస్తోంది. అది అగాధమైనది, అపారమైనది, రెండవ సముద్రంలా ఉంది. దశరథుని పుత్రులు, సోదరులు, ఉత్తములు, రూపసంపన్నులు అయిన రామలక్ష్మణులు సీత అడుగుజాడలను అనుసరించి వచ్చారు. వారు సముద్రాన్ని చేరుకుని దాని తీరంలో విడిది చేశారు. వారి బలం అన్నివైపులా పది యోజనాల ఆకాశాన్ని ఆవరించి నిలిచి ఉంది. మహారాజా, ఈ యథార్థాన్ని నీవు వెంటనే తెలుసుకోవాలి. నీ దూతలు అంతా త్వరగా తెలుసుకోగల సమర్థులు. తరువాత దానమో, సామమో, భేదమో — ఏది తగినదో దానిని ప్రయోగించు.’ ఇక్కడ శార్దూలుడు రాజనీతిలోని నాలుగు ఉపాయాలలో మూడింటినే సూచిస్తాడు — దానం, సామం, భేదం; దండం పేరు ఎత్తడు, ఎందుకంటే శత్రువు బలాన్ని అతడు కళ్ళారా చూశాడు. ‘అవ్యగ్రామ్’ (కలత లేని) అనే పదంతో వానరసైన్యపు క్రమశిక్షణ సూచించబడింది — ఆ సైన్యం కోలాహలంతో నిండినది కాదు, చక్కగా నిలిచినది. ‘ద్వితీయః సాగరః’ (రెండవ సముద్రం) అనే ఉపమతో దాని విస్తారమూ గాంభీర్యమూ ఒకేసారి వర్ణించబడ్డాయి. గూఢచారి మాటలో దాగిన భయం కూడా కనిపిస్తుంది. శార్దూలుడు సంఖ్యను మాత్రమే చెప్పడు, శత్రువు స్వరూపాన్ని కూడా చెబుతాడు — రామలక్ష్మణులు ‘ఉత్తమౌ రూపసంపన్నౌ’ (ఉత్తములు, రూపసంపన్నులు) అనే అతని మాటతో శత్రువు గౌరవం కూడా ప్రకటితమవుతుంది. ‘సీతాయాః పదమ్ ఆగతౌ’ (సీత అడుగుజాడలను అనుసరించి వచ్చారు) అనే వాక్యం రావణుని అపరాధాన్నే గుర్తుచేస్తుంది — వీరు సీత కారణంగానే వచ్చారు, మరే కారణంతోనూ కాదు. పది యోజనాల ఆకాశాన్ని ఆవరించిందనే అతిశయోక్తితో కూడా సైన్యపు గొప్పతనం చూపబడింది. చూసినది చూసినట్టు నివేదించడం గూఢచారి కర్తవ్యం; శార్దూలుడు అదే చేస్తాడు, కాని నిర్ణయాన్ని రాజు చేతిలోనే ఉంచుతాడు.

శార్దూలుని మాట విని రాక్షసేశ్వరుడైన రావణుడు హఠాత్తుగా కలవరపడ్డాడు. తాను చేయవలసిన పనిని నిశ్చయించుకుని, అర్థవిదులలో శ్రేష్ఠుడైన శుకుడనే రాక్షసునితో ఇలా అన్నాడు: ‘నీవు వెంటనే వెళ్ళి నా మాటగా రాజు సుగ్రీవునితో, నేను చెప్పినట్టే, దైన్యం లేకుండా, మృదువైన ఉత్తమమైన వాక్కుతో ఇలా చెప్పు — వానరేశ్వరా, నీవు మహారాజకులంలో పుట్టినవాడవు, మహాబలుడవు, ఋక్షరజసుని పుత్రుడవు. నాతో నీకు ఏ లాభమూ లేదు, ఏ నష్టమూ లేదు; అయినప్పటికీ నీవు నాకు సోదరునితో సమానుడవు. బుద్ధిమంతుడైన రాజపుత్రుని భార్యను నేను అపహరిస్తే, అందులో నీకేమిటి? కిష్కింధకు తిరిగి వెళ్ళు. ఈ లంకను వానరులు ఏ విధంగానూ చేరుకోలేరు; గంధర్వులతో కూడిన దేవతలు కూడా చేరుకోలేరు, ఇక నరులూ వానరులూ ఏమి చేయగలరు.’ ఇక్కడ రావణుడు భేదోపాయాన్ని ప్రయోగిస్తున్నాడు — సుగ్రీవుని రాముని నుండి వేరుచేయాలని కోరుతున్నాడు. అతడు సుగ్రీవుని కులాన్నీ బలాన్నీ పొగుడుతాడు, సోదరభావాన్ని చూపుతాడు, రాముని కార్యం సుగ్రీవునికి సంబంధించినది కాదని ప్రతిపాదిస్తాడు. చివరలో లంక దుర్గమత్వాన్ని చెప్పి దాగిన భయాన్ని కూడా పుట్టిస్తాడు. ఇలా సామం, భేదం, బెదిరింపు — మూడూ ఒకే సందేశంలో కలిసిపోయాయి. వాలి వధతో రాముడు సుగ్రీవునికి ఉపకారం చేశాడని రావణునికీ తెలుసు; అయినా ‘నీకు ఇందులో లాభమూ లేదు, నష్టమూ లేదు’ అని చెబుతూ ఆ ఉపకారాన్ని మరపింపజేయాలని కోరుతున్నాడు. ‘అక్లీబమ్’ (దైన్యం లేకుండా) అనే ఆదేశంతో దూత స్వరం కూడా నిర్దేశించబడింది — దీనత్వం చూపకూడదు. ‘అర్థవిదాం వరః’ (అర్థవిదులలో శ్రేష్ఠుడు) అనే విశేషణంతో శుకుని వాక్చాతుర్యం సూచించబడింది.

రాక్షసేంద్రుడు ఇలా ఆదేశించగా, నిశాచరుడైన శుకుడు పక్షిగా మారి వేగంగా ఆకాశంలోకి ఎగిరాడు. అతడు సముద్రం మీదుగా చాలా దూరం ప్రయాణించి, ఆకాశంలోనే నిలిచి సుగ్రీవునితో ఈ మాట అన్నాడు; దురాత్ముడైన రావణుడు ఆదేశించినదంతా అలాగే చెప్పాడు. ఆ మాటను అందజేస్తున్న అతనిపై వానరులు అప్పుడు వేగంగా ఎగిరి వెంటనే అతనిని చేరుకున్నారు — అతని రెక్కలు పీకివేయాలనీ, పిడికిళ్ళతో కొట్టి చంపాలనీ కోరుతూ. వానరులందరూ బలవంతంగా పట్టుకోగా ఆ నిశాచరుడు ఆకాశం నుండి వేగంగా నేలపైకి దించబడ్డాడు. వానరులచేత బాధింపబడుతున్న శుకుడు ఇలా అన్నాడు: ‘కాకుత్స్థా, రాజులు దూతలను చంపరు; వానరులను చక్కగా వారించు. యజమాని అభిప్రాయాన్ని విడిచి తన అభిప్రాయాన్ని ప్రకటించేవాడు, చెప్పనిదాన్ని చెప్పేవాడు — అటువంటి దూతే వధకు అర్హుడు.’ శుకుని ఆ విలాపం విని రాముడు అతనిని కొడుతున్న వానరశ్రేష్ఠులతో ‘చంపకండి’ అన్నాడు. వానరులు రెక్కలు పీకివేయడంతో ఆకులా తేలికైపోయిన అతడు, వానరులు అభయం చూపగా మళ్ళీ అంతరిక్షంలో నిలిచి ఇలా అన్నాడు: ‘మహాబలపరాక్రమా, సత్త్వసంపన్నా సుగ్రీవా, లోకాలను ఏడిపించే రావణునితో నేను ఏమి చెప్పాలి?’ ఇక్కడ దూతధర్మం స్పష్టం — సందేశం తెచ్చేవాడు దండనార్హుడు కాడు. రాముడు శత్రువు దూతను కూడా రక్షిస్తాడు; యుద్ధకాలంలో కూడా ఆయన ధర్మనిష్ఠ సడలదు. శుకుడు పక్షిరూపం ధరించడం అతని మాయాశక్తిని సూచిస్తుంది; ఆకాశంలో నిలిచి మాట్లాడుతూ అతడు తాను సురక్షితుడనని భావిస్తాడు, కాని వానరులు అతని పైకి కూడా ఎగురుతారు. ‘లోప్తుం హంతుం చ’ (రెక్కలు పీకడానికీ చంపడానికీ) అనే జంట — మొదట రెక్కలు పీకడం, తరువాత వధ — వానరుల కోపపు క్రమాన్ని చూపుతుంది. శుకుడు సుగ్రీవుని కాక రామునే ‘కాకుత్స్థ’ అని సంబోధిస్తాడు — ధర్మనిర్ణయం రాముని చేతిలో ఉందని అతనికి తెలుసు. దూతనీతిని గుర్తుచేస్తూ అతడు తనను కేవలం సందేశవాహకుడిగా భావిస్తాడు; ‘అనుక్తవాదీ’ (చెప్పనిదాన్ని చెప్పేవాడు) మాత్రమే దండనార్హుడని అతని తర్కం. రాముని ‘మా వధిష్ట’ (చంపకండి) అనే ఒక్క వాక్యమే వానరులందరినీ వెనక్కి మళ్ళిస్తుంది — ఆయన ఆజ్ఞ ప్రభావం ఇక్కడ కనిపిస్తుంది. అభయం పొందిన శుకుడు మళ్ళీ ఆకాశానికి వెళ్ళి, అక్కడి నుండే సుగ్రీవుని సమాధానం అడుగుతాడు — దీనితో దూతకర్మలో అతని నిష్ఠ కూడా సూచించబడుతుంది. ఆకులా తేలికైపోవడం మాత్రం అతని దుర్దశకు నిదర్శనం.

ఇలా అడగబడిన వానరాధిపతి, మహాబలుడూ దైన్యం లేని సత్త్వం గలవాడూ అయిన సుగ్రీవుడు నిశాచరుని గూఢచారి శుకునితో కపటం లేని, స్పష్టమైన మాట అన్నాడు: ‘రావణా, నీవు నాకు మిత్రుడవు కావు, దయ చూపదగినవాడవు కావు, ఉపకారివి కావు, ప్రియుడవు కావు. నీవు నీ అనుచరులతో సహా రాముని శత్రువువు; కాబట్టి వధార్హుడా, నీవు వాలిలాగే వధించదగినవాడవు. నేను నిన్ను పుత్రులతో, బంధువులతో, జ్ఞాతివర్గంతో సహా సంహరిస్తాను; అందరమూ కలిసి గొప్ప బలంతో లంకనంతటినీ భస్మం చేస్తాము. మూఢుడా, ఇంద్రునితో సహా దేవతలు కాపాడినా నీవు రాఘవుని నుండి తప్పించుకోలేవు — అదృశ్యుడవైనా, సూర్యమార్గానికి వెళ్ళినా, పాతాళంలో ప్రవేశించినా, గిరీశుని పాదపద్మాలను ఆశ్రయించినా, తమ్మునితో సహా నీవు రాముని చేతిలో హతుడవే. మూడు లోకాలలోనూ నిన్ను రక్షించగలవానిని — పిశాచాన్ని గానీ, రాక్షసుని గానీ, గంధర్వుని గానీ, అసురుని గానీ — నేను చూడటం లేదు. ముసలితనంతో వృద్ధుడైన గృధ్రరాజు జటాయువును నీవు చంపావు. రామలక్ష్మణులు దగ్గర ఉన్నప్పుడు సీతను ఎందుకు అపహరించలేదు? ఆమెను పట్టుకుపోయినా నీకు రాబోయే విపత్తును నీవు గ్రహించడం లేదు. దేవతలకు కూడా ఎదిరించరానివాడూ, మహాబలుడూ, మహాత్ముడూ, నీ ప్రాణాలను హరించబోయేవాడూ అయిన రఘుశ్రేష్ఠుని నీవు ఎరుగవు.’ రావణుని భేదోపాయం ఇక్కడ పూర్తిగా నిష్ఫలమైంది — సుగ్రీవుడు ‘సోదరసమానుడు’ అనే పొగడ్తను స్వీకరించడు, వాలి వధను గుర్తుచేసి రావణునికి కూడా అదే గతి అని సూచిస్తాడు. దీర్ఘవృత్తాలలో చెప్పబడిన ఈ మాట అతని కోపానికీ ఉత్సాహానికీ తగినట్టుగా ఉంది. సుగ్రీవుని మాటలో నాలుగు నిషేధవాక్యాలు ఉన్నాయి — మిత్రుడవు కావు, దయ చూపదగినవాడవు కావు, ఉపకారివి కావు, ప్రియుడవు కావు — ఇవి రావణుని ‘సోదరసమానుడు’ అనే మాటకు ప్రత్యుత్తరం. జటాయువధా సీతాపహరణా రావణుని అధర్మానికి ప్రమాణాలుగా ఉదహరించబడ్డాయి; రామలక్ష్మణులు లేనప్పుడు అపహరించడం అతని పిరికితనాన్ని చూపుతుంది.

అప్పుడు వానరసత్తముడూ వాలిపుత్రుడూ అయిన అంగదుడు ఇలా అన్నాడు: ‘మహారాజా, ఇతడు దూతలా తోచడం లేదు, గూఢచారే. ఇక్కడ నిలిచి ఇతడు నీ బలమంతటినీ అంచనా వేశాడు. కాబట్టి ఇతనిని పట్టుకోవాలి, లంకకు వెళ్ళనీయకూడదు; ఇదే నాకు నచ్చుతోంది.’ అప్పుడు రాజు సుగ్రీవుడు ఆజ్ఞాపించగా వానరులు ఎగిరి, అనాథలా విలపిస్తున్న శుకుని పట్టుకుని బంధించారు. ఆ ఉగ్రులైన వానరులచేత తీవ్రంగా బాధింపబడిన శుకుడు మహాత్ముడూ దశరథపుత్రుడూ అయిన రాముని ఉద్దేశించి గట్టిగా మొరపెట్టుకున్నాడు: ‘బలవంతంగా నా రెక్కలు పీకుతున్నారు, కళ్ళు పొడుస్తున్నారు. నేను ప్రాణాలు విడిస్తే, నేను పుట్టిన రాత్రికీ మరణించబోయే రాత్రికీ మధ్యకాలంలో నేను చేసిన అశుభమంతా నీకే చెందుతుంది.’ అతని ఆ విలాపం విని రాముడు అతనిని చంపనీయలేదు; ‘వచ్చిన దూతను విడిచిపెట్టండి’ అని వానరులతో అన్నాడు. అంగదుని సందేహం యుక్తమైనదే — దూత సందేశం ఇచ్చి తిరిగి వెళ్ళిపోతాడు, గూఢచారి మాత్రం బలాన్ని లెక్కిస్తాడు. శుకుని చివరి మాట శరణాగతుని శాపం వంటిది — ఆశ్రయం లేనివానిని చంపితే చంపినవానికి పాపం కలుగుతుందని లోకవిశ్వాసం. రాముడు అది విని భయంతో కాదు, దయతోనే అతనిని విడిపిస్తాడు. యువరాజుగా అంగదునికి రాజనీతి తెలుసు — శత్రువు గూఢచారి బలాన్ని చూసి తిరిగి వెళితే అది సైన్యానికి అహితం. సుగ్రీవుడు అతని మాటను అంగీకరిస్తాడు; కాని అంతిమ నిర్ణయం రామునిదే. శుకుని బాధ ‘రెక్కలు పీకుతున్నారు, కళ్ళు పొడుస్తున్నారు’ అని కరుణాపూర్ణంగా వర్ణించబడింది. రాముని కరుణ ఆయన ధర్మంలో భాగం — శరణు కోరిన శత్రువును కూడా ఆయన చంపడు. ముందు శుకుడే రావణునికి రాముని బలాన్ని నివేదిస్తాడు; ఇలా రాముని దయ కూడా పరోక్షంగా యుద్ధానికి సాధనమవుతుంది.

சுக்ரீவனால் காக்கப்பட்டுக் கடற்கரையில் தங்கியிருந்த வானரப் படையை, சார்தூலன் என்ற வீரமுடைய ராக்ஷசன் அருகே வந்து கண்டான். அவன் தீய உள்ளமுடைய ராவணனின் ஒற்றன். எல்லாப் பக்கமும் அமைதியாக, நன்கு ஒழுங்குபடுத்தப்பட்டிருந்த அந்தப் படையைக் கண்டு, அவன் விரைவில் திரும்பிச் சென்று இலங்கைக்குள் புகுந்து அரசனிடம் இவ்வாறு சொன்னான்: ‘இதோ வானரர்களும் கரடிகளும் அடங்கிய பெருவெள்ளம் இலங்கையை நோக்கி வருகிறது. அது ஆழம் காண முடியாதது, அளவிட முடியாதது, இரண்டாவது கடல் போன்றது. தசரதனின் மைந்தர்களான உடன்பிறந்த ராம லக்ஷ்மணர்கள், சிறந்தவர்கள், அழகுடையவர்கள், சீதையின் அடிச்சுவட்டைப் பின்பற்றி வந்திருக்கிறார்கள். அவர்கள் கடலை அடைந்து அதன் கரையில் தங்கியிருக்கிறார்கள். அவர்களுடைய படை எல்லாப் பக்கமும் பத்து யோஜனை தொலைவு வானத்தையே மூடிக்கொண்டு நிற்கிறது. மகாராஜா, இந்த உண்மையை நீ விரைவில் அறிய வேண்டும். உன் தூதர்கள் அனைத்தையும் விரைவில் அறிய வல்லவர்கள். பிறகு கொடை, இன்சொல், பிளவு — இவற்றில் தகுந்ததைப் பயன்படுத்தலாம்.’ இங்கே சார்தூலன் அரசியலின் நான்கு உபாயங்களில் மூன்றை மட்டுமே சுட்டுகிறான் — கொடை, இன்சொல், பிளவு; தண்டத்தின் (போரின்) பெயரை அவன் சொல்லவில்லை, ஏனெனில் பகைவனின் வலிமையை அவன் கண்டிருக்கிறான். ‘அவ்யக்ராம்’ (அமைதியான) என்ற சொல்லால் வானரப் படையின் கட்டுப்பாடு சுட்டப்படுகிறது — அந்தப் படை ஆரவாரம் மிக்கதல்ல, நிலையாக நிற்பது. ‘இரண்டாவது கடல்’ என்ற உவமையால் அதன் பரப்பும் ஆழமும் ஒருசேர வருணிக்கப்படுகின்றன. ஒற்றனின் சொல்லில் மறைந்திருக்கும் அச்சமும் தெரிகிறது. சார்தூலன் எண்ணிக்கையை மட்டும் சொல்லவில்லை, பகைவனின் இயல்பையும் சொல்கிறான் — ராம லக்ஷ்மணர்கள் ‘சிறந்தவர்கள், அழகுடையவர்கள்’ என்ற அவனுடைய சொல்லால் பகைவனுக்கும் உரிய பெருமை வெளிப்படுகிறது. ‘சீதையின் அடிச்சுவட்டைப் பின்பற்றி வந்தார்கள்’ என்ற வாக்கியம் ராவணனின் குற்றத்தையே நினைவூட்டுகிறது — இவர்கள் சீதையின் காரணமாகவே வந்திருக்கிறார்கள், வேறு எதற்காகவும் அல்ல. பத்து யோஜனை வானத்தை நிறைத்தது என்ற மிகைக் கூற்றாலும் படையின் பெருமை காட்டப்படுகிறது. கண்டதைக் கண்டபடி தெரிவிப்பதே ஒற்றனின் கடமை; சார்தூலன் அதைச் செய்கிறான், ஆனால் முடிவை அரசனின் கையிலேயே விடுகிறான்.

சார்தூலனின் சொல்லைக் கேட்டு ராக்ஷசர்களின் தலைவனான ராவணன் திடீரெனக் கலக்கமுற்றான். தான் செய்ய வேண்டியதைத் தீர்மானித்துக்கொண்டு, பொருளறிந்தவர்களில் சிறந்த சுகன் என்ற ராக்ஷசனிடம் சொன்னான்: ‘நீ விரைவில் சென்று, என் சொல்லாக, அரசன் சுக்ரீவனிடம், செய்தி உள்ளபடியே, தளர்வின்றி, மென்மையான சிறந்த சொல்லால் இவ்வாறு சொல்: வானர அரசனே, நீ பேரரச குலத்தில் பிறந்தவன், பெருவலிமை உடையவன், ருக்ஷரஜஸின் மகன். என்னோடு உனக்கு எந்தப் பயனும் இல்லை, எந்தக் கேடும் இல்லை; ஆயினும் நீ எனக்கு உடன்பிறந்தவன் போன்றவன். அறிவுடைய அரசகுமாரனின் மனைவியை நான் கவர்ந்தேன் என்றால், அதில் உனக்கு என்ன? கிஷ்கிந்தைக்குத் திரும்பிச் செல். இந்த இலங்கையை வானரர்களால் எவ்வகையிலும் அடைய முடியாது; கந்தர்வர்களுடன் கூடிய தேவர்களாலும் முடியாது; மனிதர்களாலும் வானரர்களாலும் முடியுமா என்ன?’ இங்கே ராவணன் பிளவு என்ற உபாயத்தைப் பயன்படுத்துகிறான் — சுக்ரீவனை ராமனிடமிருந்து பிரிக்க விரும்புகிறான். அவன் சுக்ரீவனின் குலத்தையும் வலிமையையும் புகழ்கிறான், உடன்பிறப்பு உணர்வைக் காட்டுகிறான், ராமனின் காரியம் சுக்ரீவனுக்குத் தேவையற்றது என்று நிலைநாட்டுகிறான். இறுதியில் இலங்கையின் அணுகுதற்கரிய தன்மையைச் சொல்லி மறைமுகமாக அச்சத்தையும் உண்டாக்குகிறான். இவ்வாறு இன்சொல், பிளவு, அச்சுறுத்தல் மூன்றும் ஒரே செய்தியில் கலக்கப்பட்டுள்ளன. வாலியை வதைத்ததால் சுக்ரீவன் ராமனுக்குக் கடன்பட்டவன் என்பது ராவணனுக்கே தெரியும்; ஆயினும் ‘உனக்கு இதில் பயனும் இல்லை, கேடும் இல்லை’ என்று சொல்லி அந்த உதவியை மறக்கச் செய்ய விரும்புகிறான். ‘அக்லீபம்’ (தளர்வின்றி) என்ற ஆணையால் தூதனின் குரலும் வரையறுக்கப்படுகிறது — எளிமையைக் காட்டக்கூடாது. ‘பொருளறிந்தவர்களில் சிறந்தவன்’ என்ற அடைமொழியால் சுகனின் சொல்வன்மை சுட்டப்படுகிறது.

ராக்ஷச அரசனால் இவ்வாறு செய்தி சொல்லப்பட்ட இரவில் திரிபவனான சுகன், பறவையாக உருவெடுத்து விரைவாக வானில் பாய்ந்து பறந்தான். கடலின் மேலாகவே நீண்ட வழி சென்று, வானில் நின்றபடியே சுக்ரீவனிடம் இந்தச் சொல்லைச் சொன்னான்; தீய உள்ளமுடைய ராவணன் ஆணையிட்டபடியே அனைத்தையும் சொன்னான். அந்தச் செய்தியைச் சேர்ப்பித்துக்கொண்டிருந்த அவனை வானரர்கள் அப்போது விரைவாகப் பாய்ந்து பற்றினார்கள் — அவனுடைய சிறகுகளைப் பிய்க்கவும் குத்துகளால் அடிக்கவும் விரும்பி. எல்லா வானரர்களாலும் வலிந்து பிடிக்கப்பட்ட அந்த இரவில் திரிபவன் வானிலிருந்து நிலத்துக்கு விரைவாக இறக்கப்பட்டான். வானரர்களால் துன்புறுத்தப்பட்ட சுகன் சொன்னான்: ‘காகுத்ஸ்தா, அரசர்கள் தூதர்களைக் கொல்வதில்லை; வானரர்கள் நன்கு தடுக்கப்படட்டும். தலைவனின் கருத்தை விட்டுவிட்டுத் தன் கருத்தை வெளியிடுபவனும், சொல்லப்படாததைச் சொல்பவனுமான தூதனே கொல்லப்படத் தக்கவன்.’ சுகனின் அந்தப் புலம்பலைக் கேட்டு ராமன், அடித்துக்கொண்டிருந்த வானரத் தலைவர்களிடம் ‘கொல்லாதீர்கள்’ என்றான். வானரர்கள் சிறகுகளைப் பிய்த்ததால் இலை போல லேசானவனாகி, வானரர்கள் அபயம் காட்டியதும், அவன் மீண்டும் வானில் நின்று சொன்னான்: ‘பெருவலிமையும் பராக்கிரமமும் உள்ளவலிமையும் உடைய சுக்ரீவா, உலகை அழவைக்கும் ராவணனிடம் நான் என்ன சொல்ல வேண்டும்?’ இங்கே தூதனின் அறம் தெளிவாகிறது — செய்தி கொண்டுவருபவன் தண்டிக்கப்படக்கூடாது. ராமனும் பகைவனின் தூதனைக் காக்கிறான்; போர்க்காலத்திலும் அவனுடைய அறப்பற்று தளரவில்லை. சுகன் பறவை உருவம் எடுத்தது அவனுடைய மாயாசக்தியைச் சுட்டுகிறது; வானில் நின்று பேசுவதால் அவன் தன்னைப் பாதுகாப்பானவனாகக் கருதுகிறான்; ஆனால் வானரர்கள் அவனுக்கும் மேலே பாய்கிறார்கள். ‘பிய்க்கவும் அடிக்கவும்’ என்ற இரண்டும் — முதலில் சிறகுகளைப் பிய்த்தல், பிறகு கொல்லுதல் — வானரர்களின் சினத்தின் படிநிலையைக் காட்டுகின்றன. சுகன் ராமனையே ‘காகுத்ஸ்தா’ என்று விளிக்கிறான், சுக்ரீவனை அல்ல — அறம் பற்றிய முடிவு ராமனின் கையில் என்பது அவனுக்குத் தெரியும். தூதநீதியை நினைவூட்டி அவன் தன்னை வெறும் செய்தி கொண்டுவருபவனாகக் கருதுகிறான்; ‘சொல்லப்படாததைச் சொல்பவனே’ தண்டிக்கப்பட வேண்டியவன் என்பது அவனுடைய வாதம். ராமனின் ‘கொல்லாதீர்கள்’ என்ற ஒரே வாக்கியம் எல்லா வானரர்களையும் நிறுத்துகிறது — அவனுடைய ஆணையின் ஆற்றல் இங்கே தெரிகிறது. அபயம் பெற்ற சுகன் மீண்டும் வானுக்குச் சென்று, அங்கிருந்தே சுக்ரீவனின் மறுமொழியைக் கேட்கிறான் — இதனால் தன் தூதுப் பணியில் அவனுக்குள்ள பற்றும் சுட்டப்படுகிறது. இலை போல லேசானது அவனுடைய அவல நிலைக்குச் சான்று.

இவ்வாறு கேட்கப்பட்ட, பெருவலிமையும் தளராத உள்ளமும் உடைய வானரத் தலைவன் சுக்ரீவன், இரவில் திரிபவனின் ஒற்றனான சுகனிடம் தூய, தெளிவான சொல்லைச் சொன்னான்: ‘ராவணா, நீ எனக்கு நண்பனும் அல்லன், இரக்கத்துக்கு உரியவனும் அல்லன், உதவி செய்தவனும் அல்லன், அன்புக்குரியவனும் அல்லன். நீ உன் சுற்றத்தோடு ராமனின் பகைவன்; ஆகவே கொல்லத் தக்கவனே, வாலியைப் போல நீயும் கொல்லப்பட வேண்டியவன். உன்னை உன் மக்கள், உறவினர், சுற்றத்தார் அனைவரோடும் கொல்வேன்; அனைவரும் ஒன்றுகூடிப் பெரும் படையோடு இலங்கை முழுவதையும் சாம்பலாக்குவேன். மூடனே, இந்திரனோடு கூடிய தேவர்களால் காக்கப்பட்டாலும் நீ ராகவனிடமிருந்து தப்பமாட்டாய் — மறைந்தாலும், சூரியனின் பாதைக்குச் சென்றாலும், பாதாளத்தில் புகுந்தாலும், கிரீசனான சிவனின் திருவடித் தாமரையைச் சேர்ந்தாலும், உன் தம்பியோடு நீ ராமனால் கொல்லப்பட்டவனே. மூவுலகிலும் உன்னைக் காப்பவனாக ஒரு பிசாசனையோ, ராக்ஷசனையோ, கந்தர்வனையோ, அசுரனையோ நான் காணவில்லை. முதுமையால் தளர்ந்த கழுகரசன் ஜடாயுவை நீ கொன்றாய். ராம லக்ஷ்மணர்கள் அருகில் இருந்தபோது ஏன் சீதையைக் கவரவில்லை? அவளைப் பற்றிக்கொண்டும் உனக்கு வரப்போகும் அழிவை நீ உணரவில்லை. தேவர்களாலும் வெல்லுதற்கரிய, பெருவலிமையுடைய, மகாத்மாவான ரகுகுலத் திலகனை நீ அறியவில்லை; அவன் உன் உயிரைப் பறிப்பான்.’ ராவணனின் பிளவு உபாயம் இங்கே முழுமையாகத் தோல்வியடைகிறது — சுக்ரீவன் ‘உடன்பிறந்தவன் போன்றவன்’ என்ற புகழ்ச்சியை ஏற்கவில்லை; மாறாக வாலியின் வதத்தை நினைவூட்டி ராவணனுக்கும் அதே கதி என்று சுட்டுகிறான். நீண்ட யாப்புகளில் சொல்லப்பட்ட இந்தச் சொல் அவனுடைய சினத்துக்கும் ஊக்கத்துக்கும் ஏற்றது. சுக்ரீவனின் சொல்லில் நான்கு மறுப்பு வாக்கியங்கள் — நண்பன் அல்லன், இரக்கத்துக்குரியவன் அல்லன், உதவியவன் அல்லன், அன்புக்குரியவன் அல்லன் — ராவணனின் ‘உடன்பிறந்தவன் போன்றவன்’ என்ற சொல்லுக்கு மறுமொழி. ஜடாயுவின் வதமும் சீதையைக் கவர்ந்ததும் ராவணனின் அறமின்மைக்குச் சான்றுகளாக எடுத்துக்காட்டப்படுகின்றன; ராம லக்ஷ்மணர்கள் இல்லாதபோது கவர்ந்தது அவனுடைய கோழைத்தனத்தைக் காட்டுகிறது.

பிறகு வானரர்களில் சிறந்தவனும் வாலியின் மைந்தனுமான அங்கதன் சொன்னான்: ‘மகாராஜா, இவன் தூதனாகத் தோன்றவில்லை, ஒற்றனே. இங்கே நின்றுகொண்டு இவன் உன் படையின் வலிமை முழுவதையும் எடைபோட்டுவிட்டான். ஆகவே இவன் பிடிக்கப்படட்டும், இலங்கைக்குப் போகக்கூடாது; இதுவே எனக்குச் சரியெனப் படுகிறது.’ பிறகு அரசன் சுக்ரீவனால் ஆணையிடப்பட்ட வானரர்கள் பாய்ந்து, ஆதரவற்றவன் போலப் புலம்பிய சுகனைப் பிடித்துக் கட்டினார்கள். கொடிய அந்த வானரர்களால் பெரிதும் துன்புறுத்தப்பட்ட சுகன், மகாத்மாவும் தசரதனின் மைந்தனுமான ராமனை நோக்கிக் கதறினான்: ‘வலிந்து என் சிறகுகள் பிய்க்கப்படுகின்றன, கண்கள் குத்தப்படுகின்றன. நான் உயிரை விட்டால், நான் பிறந்த இரவுக்கும் நான் இறக்கப்போகும் இரவுக்கும் இடைப்பட்ட காலத்தில் நான் செய்த தீவினை அனைத்தும் உன்னைச் சேரும்.’ அவனுடைய அந்தப் புலம்பலைக் கேட்டு ராமன் அவனைக் கொல்லவிடவில்லை; ‘வந்த தூதன் விடுவிக்கப்படட்டும்’ என்று வானரர்களிடம் சொன்னான். அங்கதனின் ஐயம் பொருத்தமானது — தூதன் செய்தியைத் தந்துவிட்டுத் திரும்புகிறான்; ஒற்றனோ வலிமையைக் கணக்கிடுகிறான். சுகனின் இறுதிச் சொல் அடைக்கலம் புகுந்தவனின் சாபம் போன்றது — ஆதரவற்றவனைக் கொன்றால் கொன்றவனுக்குப் பாவம் சேரும் என்பது உலகின் நம்பிக்கை. அதைக் கேட்டு ராமன் இரக்கத்தாலேயே அவனை விடுவிக்கிறான், அச்சத்தால் அல்ல. இளவரசனாக இருப்பதால் அங்கதன் அரசியலை அறிந்தவன் — பகைவனின் ஒற்றன் வலிமையைக் கண்டு திரும்பிச் சென்றால் அது படைக்குத் தீங்கு. சுக்ரீவன் அவனுடைய சொல்லை ஏற்கிறான்; ஆனால் இறுதி முடிவு ராமனுடையது. சுகனின் துன்பம் ‘சிறகுகள் பிய்க்கப்படுகின்றன, கண்கள் குத்தப்படுகின்றன’ என்று இரக்கம் தோன்ற வருணிக்கப்படுகிறது. ராமனின் கருணை அவனுடைய அறத்தின் உறுப்பு — அடைக்கலம் புகுந்த பகைவனையும் அவன் கொல்வதில்லை. பின்னர் சுகனே ராவணனிடம் ராமனின் வலிமையைத் தெரிவிப்பான்; இவ்வாறு ராமனின் இரக்கமும் மறைமுகமாகப் போருக்கு ஒரு கருவியாகிறது.

ಸುಗ್ರೀವನಿಂದ ಪಾಲಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾ ಸಮುದ್ರತೀರದಲ್ಲಿ ಬೀಡುಬಿಟ್ಟಿದ್ದ ವಾನರಸೇನೆಯನ್ನು ಶಾರ್ದೂಲನೆಂಬ ವೀರ್ಯವಂತ ರಾಕ್ಷಸನು ಸಮೀಪಿಸಿ ನೋಡಿದನು. ಅವನು ದುರಾತ್ಮನಾದ ರಾವಣನ ಗೂಢಚಾರನಾಗಿದ್ದನು. ಎಲ್ಲೆಡೆಯೂ ಕ್ಷೋಭೆಯಿಲ್ಲದೆ ಸುವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾಗಿದ್ದ ಆ ಸೇನೆಯನ್ನು ಕಂಡು ಅವನು ಬೇಗನೆ ಹಿಂದಿರುಗಿ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಹೊಕ್ಕು ರಾಜನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ವಾನರರ ಮತ್ತು ಕರಡಿಗಳ ಈ ಪ್ರವಾಹವು ಲಂಕೆಯತ್ತ ಮುನ್ನುಗ್ಗುತ್ತಿದೆ. ಅದು ಆಳವನ್ನರಿಯಲಾಗದ್ದು, ಅಳೆಯಲಾಗದ್ದು, ಎರಡನೆಯ ಸಾಗರದಂತಿದೆ. ದಶರಥನ ಪುತ್ರರಾದ, ಉತ್ತಮರೂ ರೂಪಸಂಪನ್ನರೂ ಆದ ಸಹೋದರರು ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಸೀತೆಯ ಹೆಜ್ಜೆಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ಬಂದಿದ್ದಾರೆ. ಅವರು ಸಾಗರವನ್ನು ತಲುಪಿ ಅದರ ತೀರದಲ್ಲಿ ಬೀಡುಬಿಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. ಅವರ ಸೈನ್ಯವು ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲೂ ಹತ್ತು ಯೋಜನ ಆಕಾಶವನ್ನು ವ್ಯಾಪಿಸಿ ನಿಂತಿದೆ. ಮಹಾರಾಜನೇ, ಈ ವಾಸ್ತವವನ್ನು ನೀನು ಬೇಗನೆ ತಿಳಿಯಬೇಕು. ನಿನ್ನ ದೂತರು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಬೇಗನೆ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಲು ಸಮರ್ಥರು. ಅನಂತರ ದಾನವನ್ನಾಗಲಿ ಸಾಮವನ್ನಾಗಲಿ ಭೇದವನ್ನಾಗಲಿ ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ಪ್ರಯೋಗಿಸು.’ ಇಲ್ಲಿ ಶಾರ್ದೂಲನು ರಾಜನೀತಿಯ ನಾಲ್ಕು ಉಪಾಯಗಳಲ್ಲಿ ಮೂರನ್ನು ಮಾತ್ರ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ದಾನ, ಸಾಮ, ಭೇದ; ದಂಡದ ಹೆಸರನ್ನೇ ಎತ್ತುವುದಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಶತ್ರುವಿನ ಬಲವನ್ನು ಅವನು ಕಣ್ಣಾರೆ ಕಂಡಿದ್ದಾನೆ. ‘ಅವ್ಯಗ್ರಾಮ್’ (ಕ್ಷೋಭೆಯಿಲ್ಲದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ವಾನರಸೇನೆಯ ಶಿಸ್ತು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಆ ಸೇನೆ ಗದ್ದಲದಿಂದ ಕೂಡಿಲ್ಲ, ಸುಸ್ಥಿರವಾಗಿದೆ. ‘ದ್ವಿತೀಯಃ ಸಾಗರಃ’ (ಎರಡನೆಯ ಸಾಗರ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಅದರ ವಿಸ್ತಾರವೂ ಗಾಂಭೀರ್ಯವೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಿವೆ. ಗೂಢಚಾರನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಒಳಗೊಳಗೇ ಭಯವೂ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಶಾರ್ದೂಲನು ಕೇವಲ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಶತ್ರುವಿನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನೂ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರು ‘ಉತ್ತಮೌ ರೂಪಸಂಪನ್ನೌ’ (ಉತ್ತಮರು, ರೂಪಸಂಪನ್ನರು) ಎಂಬ ಅವನ ಮಾತಿನಿಂದ ಶತ್ರುವಿನ ಘನತೆಯೂ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ. ‘ಸೀತಾಯಾಃ ಪದಮ್ ಆಗತೌ’ (ಸೀತೆಯ ಹೆಜ್ಜೆಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ಬಂದಿದ್ದಾರೆ) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯವು ರಾವಣನ ಅಪರಾಧವನ್ನೇ ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ — ಇವರು ಸೀತೆಯ ಕಾರಣದಿಂದ ಬಂದಿದ್ದಾರೆ, ಬೇರೆ ಯಾವುದರಿಂದಲೂ ಅಲ್ಲ. ಹತ್ತು ಯೋಜನ ಆಕಾಶವನ್ನು ವ್ಯಾಪಿಸಿದೆ ಎಂಬ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿಯಿಂದಲೂ ಸೇನೆಯ ಮಹತ್ತ್ವ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಕಂಡುದನ್ನು ಕಂಡಂತೆ ನಿವೇದಿಸುವುದು ಗೂಢಚಾರನ ಕರ್ತವ್ಯ; ಶಾರ್ದೂಲನು ಅದನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ರಾಜನ ಕೈಯಲ್ಲೇ ಬಿಡುತ್ತಾನೆ.

ಶಾರ್ದೂಲನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರ ರಾವಣನು ಹಠಾತ್ತನೆ ಕಳವಳಗೊಂಡನು. ತಾನು ಮಾಡಬೇಕಾದುದನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿಕೊಂಡು ಅವನು ಅರ್ಥಜ್ಞರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಶುಕನೆಂಬ ರಾಕ್ಷಸನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ನೀನು ಬೇಗನೆ ಹೋಗಿ ನನ್ನ ಮಾತಿನಂತೆ ರಾಜ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ, ಸಂದೇಶದಲ್ಲಿರುವಂತೆಯೇ, ದೈನ್ಯವಿಲ್ಲದೆ, ನಯವಾದ ಉತ್ತಮ ವಾಣಿಯಿಂದ ಹೇಳು: ಓ ವಾನರೇಶ್ವರನೇ, ನೀನು ಮಹಾರಾಜಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದವನು, ಮಹಾಬಲನು, ಋಕ್ಷರಜಸ್ಸಿನ ಮಗನು. ನನ್ನೊಡನೆ ನಿನಗೆ ಯಾವ ಲಾಭವೂ ಇಲ್ಲ, ಯಾವ ಹಾನಿಯೂ ಇಲ್ಲ; ಆದರೂ ನೀನು ನನಗೆ ಸಹೋದರನಂತೆ. ಧೀಮಂತನಾದ ರಾಜಪುತ್ರನ ಹೆಂಡತಿಯನ್ನು ನಾನು ಅಪಹರಿಸಿದರೆ ಅದರಲ್ಲಿ ನಿನಗೇನು? ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಗೆ ಹಿಂದಿರುಗು. ಈ ಲಂಕೆಯನ್ನು ವಾನರರು ಯಾವ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ತಲುಪಲಾರರು; ಗಂಧರ್ವಸಹಿತರಾದ ದೇವತೆಗಳಿಂದಲೂ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ, ಇನ್ನು ನರರಿಂದಲೂ ವಾನರರಿಂದಲೂ ಹೇಳಬೇಕೆ?’ ಇಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ಭೇದೋಪಾಯವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ರಾಮನಿಂದ ಬೇರ್ಪಡಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಸುಗ್ರೀವನ ಕುಲವನ್ನೂ ಬಲವನ್ನೂ ಹೊಗಳುತ್ತಾನೆ, ಸಹೋದರಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ, ರಾಮನ ಕಾರ್ಯವು ಸುಗ್ರೀವನ ಕಾರ್ಯವಲ್ಲ ಎಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಾದರೋ ಲಂಕೆಯ ದುರ್ಗಮತೆಯನ್ನು ಹೇಳಿ ಮರೆಯಾಗಿ ಭಯವನ್ನೂ ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಸಾಮ, ಭೇದ, ಬೆದರಿಕೆ — ಮೂರೂ ಒಂದೇ ಸಂದೇಶದಲ್ಲಿ ಬೆರೆತಿವೆ. ವಾಲಿವಧೆಯಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನು ರಾಮನಿಂದ ಉಪಕೃತನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬುದು ರಾವಣನಿಗೂ ತಿಳಿದಿದೆ; ಆದರೂ ‘ನಿನಗೆ ಇಲ್ಲಿ ಲಾಭವೂ ಇಲ್ಲ ಹಾನಿಯೂ ಇಲ್ಲ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾ ಆ ಉಪಕಾರವನ್ನು ಮರೆಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಅಕ್ಲೀಬಮ್’ (ದೈನ್ಯವಿಲ್ಲದೆ) ಎಂಬ ಆದೇಶದಿಂದ ದೂತನ ಧ್ವನಿಯೂ ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿದೆ — ದೀನತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸಬಾರದು. ಶುಕನನ್ನು ‘ಅರ್ಥವಿದಾಂ ವರಃ’ (ಅರ್ಥಜ್ಞರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಅವನ ವಾಕ್ಚಾತುರ್ಯ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ.

ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನು ಹೀಗೆ ಆದೇಶಿಸಲಾಗಿ ನಿಶಾಚರನಾದ ಶುಕನು ಪಕ್ಷಿಯಾಗಿ ರೂಪತಾಳಿ ವೇಗವಾಗಿ ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ಹಾರಿದನು. ಅವನು ಸಾಗರದ ಮೇಲೆ ಮೇಲೆಯೇ ಬಹುದೂರ ಸಾಗಿ, ಆಕಾಶದಲ್ಲೇ ನಿಂತು ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು; ದುರಾತ್ಮನಾದ ರಾವಣನು ಆದೇಶಿಸಿದಂತೆಯೇ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಹೇಳಿದನು. ಆ ಸಂದೇಶವನ್ನು ತಲುಪಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅವನನ್ನು ವಾನರರು ಕೂಡಲೇ ಹಾರಿ ಬೇಗನೆ ತಲುಪಿದರು — ಅವನ ರೆಕ್ಕೆಗಳನ್ನು ಕಿತ್ತುಹಾಕಲೂ ಮುಷ್ಟಿಗಳಿಂದ ಹೊಡೆದು ಕೊಲ್ಲಲೂ ಬಯಸುತ್ತಾ. ಎಲ್ಲ ವಾನರರಿಂದ ಬಲಾತ್ಕಾರವಾಗಿ ಹಿಡಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ನಿಶಾಚರನನ್ನು ಆಕಾಶದಿಂದ ಭೂಮಿಗೆ ಬೇಗನೆ ಇಳಿಸಲಾಯಿತು. ವಾನರರಿಂದ ಪೀಡಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಶುಕನು ಹೇಳಿದನು: ‘ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನೇ, ರಾಜರು ದೂತರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ; ವಾನರರನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ತಡೆ. ಯಾವನು ತನ್ನ ಒಡೆಯನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ತನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೋ, ಹೇಳಲಾಗದುದನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೋ, ಅಂತಹ ದೂತನು ಮಾತ್ರ ವಧೆಗೆ ಅರ್ಹನು.’ ಶುಕನ ಆ ಗೋಳನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಮನು ಹೊಡೆಯುತ್ತಿದ್ದ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರಿಗೆ ‘ಕೊಲ್ಲಬೇಡಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ವಾನರರು ರೆಕ್ಕೆಗಳನ್ನು ಕಿತ್ತಿದ್ದರಿಂದ ಎಲೆಯಂತೆ ಹಗುರಾದ ಅವನು, ವಾನರರು ಅಭಯ ತೋರಿಸಿದ ಮೇಲೆ ಮತ್ತೆ ಅಂತರಿಕ್ಷದಲ್ಲಿ ನಿಂತು ಹೇಳಿದನು: ‘ಮಹಾಬಲಪರಾಕ್ರಮಿಯೇ, ಸತ್ತ್ವಸಂಪನ್ನನೇ ಸುಗ್ರೀವನೇ, ಲೋಕಗಳನ್ನು ಅಳಿಸುವ ರಾವಣನಿಗೆ ನಾನು ಏನು ಹೇಳಬೇಕು?’ ಇಲ್ಲಿ ದೂತಧರ್ಮ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ — ಸಂದೇಶವಾಹಕನು ದಂಡನೀಯನಲ್ಲ. ರಾಮನೂ ಶತ್ರುವಿನ ದೂತನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ; ಯುದ್ಧಕಾಲದಲ್ಲೂ ಅವನ ಧರ್ಮನಿಷ್ಠೆ ಸಡಿಲವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಶುಕನು ಪಕ್ಷಿರೂಪವನ್ನು ತಾಳಿದ್ದು ಅವನ ಮಾಯಾಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ನಿಂತು ಮಾತನಾಡುವಾಗ ಅವನು ತಾನು ಸುರಕ್ಷಿತನೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ವಾನರರು ಅವನಿಗಿಂತಲೂ ಮೇಲಕ್ಕೆ ನೆಗೆಯುತ್ತಾರೆ. ‘ಲೋಪ್ತುಂ ಹಂತುಂ ಚ’ (ಕೀಳಲೂ ಕೊಲ್ಲಲೂ) ಎಂಬ ಎರಡು ಕ್ರಿಯೆಗಳು — ಮೊದಲು ರೆಕ್ಕೆ ಕೀಳುವುದು, ಅನಂತರ ವಧೆ — ವಾನರರ ಕ್ರೋಧದ ಕ್ರಮವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ಶುಕನು ರಾಮನನ್ನೇ ‘ಕಾಕುತ್ಸ್ಥ’ ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ, ಸುಗ್ರೀವನನ್ನಲ್ಲ — ಧರ್ಮದ ನಿರ್ಣಯ ರಾಮನ ಕೈಯಲ್ಲಿದೆ ಎಂಬುದು ಅವನಿಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ. ದೂತನೀತಿಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾ ಅವನು ತನ್ನನ್ನು ಕೇವಲ ಸಂದೇಶವಾಹಕನೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ; ‘ಅನುಕ್ತವಾದೀ’ (ಹೇಳಲಾಗದುದನ್ನು ಹೇಳುವವನು) ಮಾತ್ರ ದಂಡನೀಯ ಎಂಬುದು ಅವನ ತರ್ಕ. ರಾಮನ ‘ಮಾ ವಧಿಷ್ಟ’ (ಕೊಲ್ಲಬೇಡಿ) ಎಂಬ ಒಂದೇ ಮಾತು ಎಲ್ಲ ವಾನರರನ್ನೂ ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಸರಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನ ಆಜ್ಞೆಯ ಪ್ರಭಾವ ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಅಭಯ ದೊರೆತ ಮೇಲೆ ಶುಕನು ಮತ್ತೆ ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ, ಅಲ್ಲಿಂದಲೇ ಸುಗ್ರೀವನ ಉತ್ತರವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ — ಇದರಿಂದ ಅವನ ದೂತಕಾರ್ಯದ ನಿಷ್ಠೆಯೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಎಲೆಯಂತೆ ಹಗುರಾದುದಾದರೋ ಅವನ ದುರ್ದಶೆಯ ಪ್ರಮಾಣ.

ಹೀಗೆ ಕೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ವಾನರಾಧಿಪನೂ ಮಹಾಬಲನೂ ದೈನ್ಯವಿಲ್ಲದ ಸತ್ತ್ವವುಳ್ಳವನೂ ಆದ ಸುಗ್ರೀವನು ನಿಶಾಚರನ ಗೂಢಚಾರನಾದ ಶುಕನಿಗೆ ಶುದ್ಧವೂ ಸ್ಪಷ್ಟವೂ ಆದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು: ‘ರಾವಣಾ, ನೀನು ನನಗೆ ಮಿತ್ರನಲ್ಲ, ಕರುಣೆಗೆ ಪಾತ್ರನಲ್ಲ, ಉಪಕಾರಿಯಲ್ಲ, ಪ್ರಿಯನಲ್ಲ. ನಿನ್ನ ಪರಿವಾರಸಹಿತ ನೀನು ರಾಮನ ಶತ್ರು; ಆದ್ದರಿಂದ ವಧೆಗೆ ಅರ್ಹನಾದ ನೀನು ವಾಲಿಯಂತೆ ವಧ್ಯನಾಗಿದ್ದೀಯೆ. ನಿನ್ನನ್ನು ಮಕ್ಕಳೊಡನೆ, ಬಂಧುಗಳೊಡನೆ, ದಾಯಾದಿವರ್ಗದೊಡನೆ ಕೊಲ್ಲುವೆನು; ಎಲ್ಲರೂ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಮಹಾಸೈನ್ಯದಿಂದ ಇಡೀ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಭಸ್ಮಮಾಡುವೆವು. ಮೂಢನೇ, ಇಂದ್ರಸಹಿತರಾದ ದೇವತೆಗಳು ಕಾಪಾಡಿದರೂ ನೀನು ರಾಘವನಿಂದ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾರೆ — ಅದೃಶ್ಯನಾದರೂ, ಸೂರ್ಯನ ಮಾರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋದರೂ, ಪಾತಾಳವನ್ನು ಹೊಕ್ಕರೂ, ಗಿರೀಶನಾದ ಶಿವನ ಪಾದಕಮಲಗಳನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದರೂ ತಮ್ಮನೊಡನೆ ನೀನು ರಾಮನಿಂದ ಹತನಾದಂತೆಯೇ. ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ನಿನ್ನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವವನಾಗಿ ಯಾವ ಪಿಶಾಚನನ್ನೂ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನೂ ಗಂಧರ್ವನನ್ನೂ ಅಸುರನನ್ನೂ ನಾನು ಕಾಣೆನು. ವೃದ್ಧಾಪ್ಯದಿಂದ ಮಾಗಿದ ಗೃಧ್ರರಾಜ ಜಟಾಯುವನ್ನು ನೀನು ಕೊಂದೆ. ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಹತ್ತಿರವಿದ್ದಾಗ ನೀನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಏಕೆ ಅಪಹರಿಸಲಿಲ್ಲ? ಅವಳನ್ನು ಹಿಡಿದೊಯ್ದರೂ ನಿನಗೆ ಬರಲಿರುವ ವಿಪತ್ತನ್ನು ನೀನು ಅರಿಯುತ್ತಿಲ್ಲ. ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಎದುರಿಸಲಾಗದ, ಮಹಾಬಲನಾದ, ಮಹಾತ್ಮನಾದ ರಘುಶ್ರೇಷ್ಠನನ್ನು ನೀನು ತಿಳಿದಿಲ್ಲ — ಅವನು ನಿನ್ನ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಹರಣಮಾಡುವನು.’ ರಾವಣನ ಭೇದೋಪಾಯ ಇಲ್ಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಿಷ್ಫಲವಾಗಿದೆ — ಸುಗ್ರೀವನು ‘ಸಹೋದರನಂತೆ’ ಎಂಬ ಹೊಗಳಿಕೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ ವಾಲಿವಧೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಸಿ ರಾವಣನಿಗೂ ಅಂತಹದೇ ಗತಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ದೀರ್ಘವೃತ್ತಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾದ ಈ ಮಾತು ಅವನ ಕ್ರೋಧಕ್ಕೂ ಉತ್ಸಾಹಕ್ಕೂ ತಕ್ಕುದಾಗಿದೆ. ಸುಗ್ರೀವನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ನಿಷೇಧವಾಕ್ಯಗಳಿವೆ — ಮಿತ್ರನಲ್ಲ, ಕರುಣೆಗೆ ಪಾತ್ರನಲ್ಲ, ಉಪಕಾರಿಯಲ್ಲ, ಪ್ರಿಯನಲ್ಲ — ಇವು ರಾವಣನ ‘ಸಹೋದರನಂತೆ’ ಎಂಬ ಮಾತಿಗೆ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರ. ಜಟಾಯುವಧೆಯೂ ಸೀತಾಪಹರಣವೂ ರಾವಣನ ಅಧರ್ಮದ ಪ್ರಮಾಣಗಳಾಗಿ ಉದ್ಧರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ; ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರಿಲ್ಲದಾಗ ಮಾಡಿದ ಅಪಹರಣವು ಅವನ ಹೇಡಿತನವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

ಅನಂತರ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ವಾಲಿಪುತ್ರ ಅಂಗದನು ಹೇಳಿದನು: ‘ಮಹಾರಾಜ, ಇವನು ದೂತನೆಂದು ತೋರುವುದಿಲ್ಲ, ಗೂಢಚಾರನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ನಿಂತು ಇವನು ನಿನ್ನ ಸಮಸ್ತ ಬಲವನ್ನೂ ಅಳೆದಿದ್ದಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇವನನ್ನು ಹಿಡಿಯಬೇಕು, ಲಂಕೆಗೆ ಹೋಗಬಾರದು; ಇದೇ ನನಗೆ ಸರಿಯೆನಿಸುತ್ತದೆ.’ ಆಗ ರಾಜ ಸುಗ್ರೀವನಿಂದ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ವಾನರರು ಮೇಲಕ್ಕೆ ನೆಗೆದು, ಅನಾಥನಂತೆ ಗೋಳಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಶುಕನನ್ನು ಹಿಡಿದು ಕಟ್ಟಿಹಾಕಿದರು. ಉಗ್ರರಾದ ಆ ವಾನರರಿಂದ ತೀವ್ರವಾಗಿ ಪೀಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಶುಕನು ಮಹಾತ್ಮನಾದ ದಶರಥಪುತ್ರ ರಾಮನನ್ನು ಕೂಗಿ ಕರೆದನು: ‘ಬಲಾತ್ಕಾರವಾಗಿ ನನ್ನ ರೆಕ್ಕೆಗಳನ್ನು ಕೀಳುತ್ತಿದ್ದಾರೆ, ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಚುಚ್ಚುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ನಾನು ಪ್ರಾಣವನ್ನು ತೊರೆದರೆ, ನಾನು ಹುಟ್ಟಿದ ರಾತ್ರಿಯಿಂದ ನಾನು ಸಾಯುವ ರಾತ್ರಿಯವರೆಗಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಾನು ಮಾಡಿದ ಅಶುಭವೆಲ್ಲವೂ ನಿನಗೆ ಸೇರಲಿ.’ ಅವನ ಆ ಗೋಳನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಮನು ಅವನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಿಸಲಿಲ್ಲ; ‘ಬಂದ ದೂತನನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಬಿಡಿರಿ’ ಎಂದು ವಾನರರಿಗೆ ಹೇಳಿದನು. ಅಂಗದನ ಸಂದೇಹ ಯುಕ್ತವಾದುದು — ದೂತನು ಸಂದೇಶವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಹಿಂದಿರುಗುತ್ತಾನೆ, ಗೂಢಚಾರನಾದರೋ ಬಲವನ್ನು ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಶುಕನ ಕೊನೆಯ ಮಾತು ಶರಣಾಗತನ ಶಾಪದಂತಿದೆ — ಅಸಹಾಯಕನನ್ನು ಕೊಂದರೆ ಕೊಂದವನಿಗೆ ಪಾಪ ತಟ್ಟುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಲೋಕನಂಬಿಕೆ. ರಾಮನು ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ದಯೆಯಿಂದಲೇ ಅವನನ್ನು ಬಿಡಿಸುತ್ತಾನೆ, ಭಯದಿಂದಲ್ಲ. ಅಂಗದನು ಯುವರಾಜನಾಗಿ ರಾಜನೀತಿಯನ್ನು ಬಲ್ಲವನು — ಶತ್ರುವಿನ ಗೂಢಚಾರನು ಬಲವನ್ನು ಕಂಡು ಹಿಂದಿರುಗಿದರೆ ಅದು ಸೇನೆಗೆ ಅಹಿತ. ಸುಗ್ರೀವನು ಅವನ ಮಾತನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಅಂತಿಮ ನಿರ್ಣಯ ರಾಮನದು. ಶುಕನ ಯಾತನೆಯನ್ನು ‘ಪಕ್ಷೌ ಲುಪ್ಯೇತೇ, ಅಕ್ಷಿಣೀ ಭಿದ್ಯೇತೇ’ (ರೆಕ್ಕೆಗಳನ್ನು ಕೀಳುತ್ತಿದ್ದಾರೆ, ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಚುಚ್ಚುತ್ತಿದ್ದಾರೆ) ಎಂದು ಕರುಣಾಜನಕವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ರಾಮನ ಕರುಣೆ ಅವನ ಧರ್ಮದ ಅಂಗ — ಶರಣಾಗಿ ಬಂದ ಶತ್ರುವನ್ನೂ ಅವನು ಕೊಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ. ಮುಂದೆ ಶುಕನೇ ರಾವಣನಿಗೆ ರಾಮನ ಬಲವನ್ನು ನಿವೇದಿಸುವನು; ಹೀಗೆ ರಾಮನ ದಯೆಯೂ ಪರೋಕ್ಷವಾಗಿ ಯುದ್ಧದ ಸಾಧನವಾಗುತ್ತದೆ.

സുഗ്രീവൻ കാത്തുപോന്നതും സമുദ്രതീരത്തു താവളമടിച്ചതുമായ വാനരസൈന്യത്തെ ശാർദൂലൻ എന്ന വീര്യവാനായ രാക്ഷസൻ സമീപിച്ചു കണ്ടു. അവൻ ദുരാത്മാവായ രാവണന്റെ ചാരനായിരുന്നു. എല്ലായിടത്തും ആകുലതയില്ലാതെ സുവ്യവസ്ഥിതമായി നിൽക്കുന്ന ആ സേനയെ കണ്ട് അവൻ വേഗം മടങ്ങി ലങ്കയിൽ പ്രവേശിച്ച് രാജാവിനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘വാനരന്മാരുടെയും ഋക്ഷന്മാരുടെയും ഈ പ്രവാഹം ലങ്കയിലേക്കു നീങ്ങിവരുന്നു. അത് ആഴമറിയാത്തതും അളവറ്റതുമാണ്, രണ്ടാമതൊരു സാഗരംപോലെ. ദശരഥന്റെ പുത്രന്മാരും സഹോദരന്മാരുമായ ഉത്തമരും രൂപസമ്പന്നരുമായ രാമലക്ഷ്മണന്മാർ സീതയുടെ കാലടികൾ പിന്തുടർന്ന് എത്തിയിരിക്കുന്നു. അവർ സാഗരത്തിലെത്തി അതിന്റെ തീരത്തു താവളമടിച്ചിരിക്കുന്നു. അവരുടെ സൈന്യം നാലുപാടും പത്തു യോജന ആകാശം മൂടിനിൽക്കുന്നു. മഹാരാജാവേ, ഈ യാഥാർഥ്യം അങ്ങ് വേഗം അറിയണം. അങ്ങയുടെ ദൂതന്മാർക്ക് എല്ലാം വേഗം അറിയാൻ കഴിയും. അതിനുശേഷം ദാനമോ സാമമോ ഭേദമോ ഉചിതംപോലെ പ്രയോഗിക്കാം.’ ഇവിടെ ശാർദൂലൻ രാജനീതിയിലെ നാല് ഉപായങ്ങളിൽ മൂന്നെണ്ണം മാത്രമേ സൂചിപ്പിക്കുന്നുള്ളൂ — ദാനം, സാമം, ഭേദം; ദണ്ഡത്തിന്റെ പേരു പറയുന്നില്ല, കാരണം ശത്രുവിന്റെ ബലം അവൻ കണ്ടുകഴിഞ്ഞു. ‘അവ്യഗ്രാം’ (ആകുലതയില്ലാത്ത) എന്ന പദത്താൽ വാനരസേനയുടെ അച്ചടക്കം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — ആ സേന കോലാഹലമയമല്ല, സുസ്ഥിരമാണ്. ‘രണ്ടാമതൊരു സാഗരം’ എന്ന ഉപമയാൽ അതിന്റെ വിസ്താരവും ഗാംഭീര്യവും ഒരേസമയം വർണിക്കപ്പെടുന്നു. ചാരന്റെ വാക്കിൽ ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്ന ഭയവും കാണാം. ശാർദൂലൻ സംഖ്യ മാത്രമല്ല, ശത്രുവിന്റെ സ്വരൂപവും പറയുന്നു — രാമലക്ഷ്മണന്മാരെ ‘ഉത്തമരും രൂപസമ്പന്നരും’ എന്നു പറയുന്നതിലൂടെ ശത്രുവിന്റെ ഗൗരവവും അവൻ വെളിപ്പെടുത്തുന്നു. ‘സീതയുടെ കാലടി പിന്തുടർന്നെത്തി’ എന്ന വാക്യം രാവണന്റെ അപരാധംതന്നെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — സീത നിമിത്തമാണ് ഇവർ വന്നത്, മറ്റൊന്നുകൊണ്ടുമല്ല. പത്തു യോജന ആകാശം വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു എന്ന അതിശയോക്തിയിലൂടെയും സേനയുടെ മഹത്ത്വം കാണിക്കപ്പെടുന്നു. കണ്ടതു കണ്ടപോലെ അറിയിക്കുകയാണ് ചാരന്റെ കർത്തവ്യം; ശാർദൂലൻ അതു ചെയ്യുന്നു, എന്നാൽ തീരുമാനം രാജാവിന്റെ കൈയിൽത്തന്നെ വയ്ക്കുന്നു.

ശാർദൂലന്റെ വാക്കു കേട്ട് രാക്ഷസേശ്വരനായ രാവണൻ പെട്ടെന്ന് പരിഭ്രാന്തനായി. തനിക്കു ചെയ്യേണ്ട കാര്യം ആലോചിച്ചുറച്ച്, കാര്യജ്ഞരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ ശുകൻ എന്ന രാക്ഷസനോട് അവൻ പറഞ്ഞു: ‘നീ വേഗം ചെന്ന് എന്റെ വാക്കായി സുഗ്രീവരാജാവിനോട്, സന്ദേശം അതുപോലെതന്നെ, ദൈന്യമില്ലാതെ, മൃദുവും ഉത്തമവുമായ വാക്കുകളിൽ പറയുക: ഹേ വാനരേശ്വരാ, നീ മഹാരാജകുലത്തിൽ ജനിച്ചവനും മഹാബലനും ഋക്ഷരജസ്സിന്റെ പുത്രനുമാണ്. എന്നോടു നിനക്ക് ഒരു നേട്ടവും ഒരു ദോഷവുമില്ല; എന്നിട്ടും നീ എനിക്കു സഹോദരതുല്യനാണ്. ബുദ്ധിമാനായ ആ രാജപുത്രന്റെ ഭാര്യയെ ഞാൻ അപഹരിച്ചുവെങ്കിൽ അതിൽ നിനക്കെന്ത്? കിഷ്കിന്ധയിലേക്കു മടങ്ങിപ്പോകുക. ഈ ലങ്ക വാനരന്മാർക്ക് ഒരു വിധത്തിലും പ്രാപിക്കാനാവില്ല; ഗന്ധർവന്മാരോടുകൂടിയ ദേവന്മാർക്കുപോലും കഴിയില്ല, പിന്നെ മനുഷ്യരുടെയും വാനരന്മാരുടെയും കാര്യം പറയാനുണ്ടോ.’ ഇവിടെ രാവണൻ ഭേദോപായം പ്രയോഗിക്കുന്നു — സുഗ്രീവനെ രാമനിൽനിന്ന് അകറ്റാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. അവൻ സുഗ്രീവന്റെ കുലത്തെയും ബലത്തെയും പുകഴ്ത്തുന്നു, സഹോദരഭാവം കാണിക്കുന്നു, രാമന്റെ കാര്യം സുഗ്രീവന്റെ കാര്യമല്ലെന്നു സ്ഥാപിക്കുന്നു. ഒടുവിൽ ലങ്കയുടെ ദുർഗമത പറഞ്ഞ് ഒളിഞ്ഞ ഒരു ഭയവും ജനിപ്പിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ സാമവും ഭേദവും ഭീഷണിയും ഒരേ സന്ദേശത്തിൽ കലർന്നിരിക്കുന്നു. ബാലിവധത്തിലൂടെ സുഗ്രീവൻ രാമനോടു കടപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു എന്ന് രാവണനും അറിയാം; എന്നിട്ടും ‘നിനക്കിതിൽ നേട്ടമോ ദോഷമോ ഇല്ല’ എന്നു പറഞ്ഞ് ആ ഉപകാരം മറപ്പിക്കാൻ അവൻ ശ്രമിക്കുന്നു. ‘അക്ലീബം’ (ദൈന്യമില്ലാതെ) എന്ന നിർദേശത്താൽ ദൂതന്റെ സ്വരവും നിശ്ചയിക്കപ്പെടുന്നു — ദൈന്യം കാണിക്കരുത്. ‘അർഥവിദാം വരഃ’ (കാര്യജ്ഞരിൽ ശ്രേഷ്ഠൻ) എന്ന വിശേഷണം ശുകന്റെ വാക്ചാതുര്യത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

രാക്ഷസേന്ദ്രൻ ഇങ്ങനെ ആജ്ഞാപിച്ചപ്പോൾ നിശാചരനായ ശുകൻ ഒരു പക്ഷിയായി രൂപംമാറി വേഗം ആകാശത്തേക്കു കുതിച്ചുയർന്നു. സാഗരത്തിനു മുകളിലൂടെ ഏറെ ദൂരം സഞ്ചരിച്ച് ആകാശത്തുതന്നെ നിന്നുകൊണ്ട് അവൻ സുഗ്രീവനോട് ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു; ദുരാത്മാവായ രാവണൻ ആജ്ഞാപിച്ചതെല്ലാം അതുപോലെതന്നെ പറഞ്ഞു. ആ സന്ദേശം അറിയിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന അവനെ വാനരന്മാർ അപ്പോൾ വേഗം ചാടിയുയർന്ന് പിടികൂടി — അവന്റെ ചിറകുകൾ പറിച്ചെടുക്കാനും മുഷ്ടികൊണ്ട് ഇടിച്ചുകൊല്ലാനും ആഗ്രഹിച്ചുകൊണ്ട്. എല്ലാ വാനരന്മാരും ചേർന്ന് ബലമായി പിടിച്ച ആ നിശാചരനെ ആകാശത്തുനിന്ന് വേഗം നിലത്തിറക്കി. വാനരന്മാരാൽ പീഡിപ്പിക്കപ്പെട്ട ശുകൻ പറഞ്ഞു: ‘കാകുത്സ്ഥാ, രാജാക്കന്മാർ ദൂതന്മാരെ കൊല്ലാറില്ല; വാനരന്മാരെ നന്നായി തടയണം. സ്വാമിയുടെ അഭിപ്രായം വിട്ട് സ്വന്തം അഭിപ്രായം പ്രകടിപ്പിക്കുകയും പറയാത്തതു പറയുകയും ചെയ്യുന്ന ദൂതൻ മാത്രമേ വധം അർഹിക്കുന്നുള്ളൂ.’ ശുകന്റെ ആ വിലാപം കേട്ട് രാമൻ അവനെ അടിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാരോട് ‘കൊല്ലരുത്’ എന്നു പറഞ്ഞു. വാനരന്മാർ ചിറകുകൾ പറിച്ചതിനാൽ ഇലപോലെ ഭാരം കുറഞ്ഞ്, വാനരന്മാർ അഭയം കാണിച്ചപ്പോൾ അവൻ വീണ്ടും ആകാശത്തുനിന്നുകൊണ്ട് പറഞ്ഞു: ‘മഹാബലപരാക്രമനും സത്ത്വസമ്പന്നനുമായ സുഗ്രീവാ, ലോകത്തെ കരയിക്കുന്ന രാവണനോട് ഞാൻ എന്താണു പറയേണ്ടത്?’ ഇവിടെ ദൂതധർമം വ്യക്തമാണ് — സന്ദേശവാഹകൻ ശിക്ഷിക്കപ്പെടരുത്. രാമനും ശത്രുവിന്റെ ദൂതനെ രക്ഷിക്കുന്നു; യുദ്ധകാലത്തും അവന്റെ ധർമനിഷ്ഠ അയയുന്നില്ല. ശുകൻ പക്ഷിരൂപം സ്വീകരിക്കുന്നത് അവന്റെ മായാശക്തിയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ആകാശത്തുനിന്നു സംസാരിക്കുമ്പോൾ അവൻ സുരക്ഷിതനാണെന്നു കരുതുന്നു, എന്നാൽ വാനരന്മാർ അവനു മുകളിലേക്കും ചാടിയുയരുന്നു. ‘ലോപ്തും ഹന്തും ച’ (പറിച്ചെടുക്കാനും കൊല്ലാനും) എന്ന ഇരട്ടപ്രയോഗം — ആദ്യം ചിറകു പറിക്കൽ, പിന്നെ വധം — വാനരന്മാരുടെ കോപത്തിന്റെ ക്രമം കാണിക്കുന്നു. ശുകൻ സുഗ്രീവനെയല്ല, രാമനെയാണ് ‘കാകുത്സ്ഥാ’ എന്നു സംബോധന ചെയ്യുന്നത് — ധർമത്തിന്റെ തീർപ്പ് രാമന്റെ കൈയിലാണെന്ന് അവനറിയാം. ദൂതനീതി ഓർമിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് അവൻ സ്വയം വെറും സന്ദേശവാഹകനായി കരുതുന്നു; ‘പറയാത്തതു പറയുന്നവൻ’ മാത്രമേ ശിക്ഷാർഹനുള്ളൂ എന്നാണ് അവന്റെ തർക്കം. രാമന്റെ ‘കൊല്ലരുത്’ എന്ന ഒരൊറ്റ വാക്ക് എല്ലാ വാനരന്മാരെയും പിന്തിരിപ്പിക്കുന്നു — അവന്റെ ആജ്ഞയുടെ പ്രഭാവം ഇവിടെ കാണാം. അഭയം ലഭിച്ചശേഷം ശുകൻ വീണ്ടും ആകാശത്തേക്കു പോകുന്നു, അവിടെനിന്നു സുഗ്രീവന്റെ മറുപടി ചോദിക്കുന്നു — ഇതിലൂടെ ദൂതകർമത്തിലുള്ള അവന്റെ നിഷ്ഠയും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഇലപോലെ ഭാരം കുറഞ്ഞത് അവന്റെ ദുർദശയുടെ തെളിവാണ്.

ഇങ്ങനെ ചോദിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ വാനരാധിപനും മഹാബലനും ദൈന്യമില്ലാത്ത മനസ്സുള്ളവനുമായ സുഗ്രീവൻ നിശാചരന്റെ ചാരനായ ശുകനോട് ശുദ്ധവും വ്യക്തവുമായ വാക്കു പറഞ്ഞു: ‘രാവണാ, നീ എന്റെ മിത്രമല്ല, ദയ അർഹിക്കുന്നവനല്ല, ഉപകാരിയല്ല, പ്രിയനുമല്ല. നീയും നിന്റെ കൂട്ടരും രാമന്റെ ശത്രുക്കളാണ്; അതിനാൽ വധാർഹനായ നീ ബാലിയെപ്പോലെ വധിക്കപ്പെടേണ്ടവനാണ്. നിന്നെ ഞാൻ പുത്രന്മാരോടും ബന്ധുക്കളോടും ജ്ഞാതിവർഗത്തോടുംകൂടി കൊല്ലും; എല്ലാവരും ഒത്തുചേർന്ന് വലിയ സൈന്യത്തോടെ ലങ്കയെ മുഴുവൻ ഭസ്മമാക്കും. മൂഢാ, ഇന്ദ്രനോടുകൂടിയ ദേവന്മാർ കാത്താലും നീ രാഘവനിൽനിന്നു രക്ഷപ്പെടില്ല — മറഞ്ഞിരുന്നാലും, സൂര്യമാർഗത്തിൽ ചെന്നാലും, പാതാളത്തിൽ പ്രവേശിച്ചാലും, ഗിരീശനായ ശിവന്റെ പാദപദ്മങ്ങളെ ആശ്രയിച്ചാലും, അനുജനോടുകൂടി നീ രാമനാൽ കൊല്ലപ്പെട്ടവൻതന്നെ. മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും നിന്നെ രക്ഷിക്കാൻ ഒരു പിശാചിനെയോ രാക്ഷസനെയോ ഗന്ധർവനെയോ അസുരനെയോ ഞാൻ കാണുന്നില്ല. ജരാവൃദ്ധനായ ഗൃധ്രരാജൻ ജടായുവിനെ നീ കൊന്നു. രാമലക്ഷ്മണന്മാർ അടുത്തുള്ളപ്പോൾ എന്തുകൊണ്ട് നീ സീതയെ അപഹരിച്ചില്ല? അവളെ പിടിച്ചുകൊണ്ടുപോയിട്ടും നിനക്കു വരാനിരിക്കുന്ന വിപത്ത് നീ അറിയുന്നില്ല. ദേവന്മാർക്കുപോലും ആക്രമിക്കാനാവാത്ത മഹാബലനും മഹാത്മാവുമായ രഘുശ്രേഷ്ഠനെ നീ അറിയുന്നില്ല; അവൻ നിന്റെ പ്രാണൻ അപഹരിക്കും.’ രാവണന്റെ ഭേദോപായം ഇവിടെ പൂർണമായും നിഷ്ഫലമാകുന്നു — ‘സഹോദരതുല്യൻ’ എന്ന സ്തുതി സുഗ്രീവൻ സ്വീകരിക്കുന്നില്ല; മറിച്ച് ബാലിവധം ഓർമിപ്പിച്ച് രാവണനും അതേ ഗതിയാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ദീർഘവൃത്തങ്ങളിൽ പറഞ്ഞിരിക്കുന്ന ഈ വാക്ക് അവന്റെ കോപത്തിനും ഉത്സാഹത്തിനും ചേർന്നതാണ്. സുഗ്രീവന്റെ വാക്കിലെ നാലു നിഷേധവാക്യങ്ങൾ — മിത്രമല്ല, ദയാർഹനല്ല, ഉപകാരിയല്ല, പ്രിയനല്ല — രാവണന്റെ ‘സഹോദരതുല്യൻ’ എന്ന വാക്കിനുള്ള മറുപടിയാണ്. ജടായുവധവും സീതാപഹരണവും രാവണന്റെ അധർമത്തിന്റെ തെളിവായി ഉദ്ധരിക്കപ്പെടുന്നു; രാമലക്ഷ്മണന്മാർ ഇല്ലാത്തപ്പോൾ അപഹരിച്ചത് അവന്റെ ഭീരുത്വം കാണിക്കുന്നു.

അനന്തരം വാനരശ്രേഷ്ഠനും ബാലിപുത്രനുമായ അംഗദൻ പറഞ്ഞു: ‘മഹാരാജാവേ, ഇവൻ ദൂതനായി തോന്നുന്നില്ല, ചാരൻതന്നെയാണ്. ഇവിടെ നിന്നുകൊണ്ട് ഇവൻ അങ്ങയുടെ ബലമെല്ലാം അളന്നുകഴിഞ്ഞു. അതിനാൽ ഇവനെ പിടികൂടണം, ലങ്കയിലേക്കു പോകാൻ അനുവദിക്കരുത്; ഇതാണ് എനിക്കിഷ്ടം.’ അപ്പോൾ സുഗ്രീവരാജാവിന്റെ ആജ്ഞ ലഭിച്ച വാനരന്മാർ ചാടിയുയർന്ന്, അനാഥനെപ്പോലെ വിലപിക്കുന്ന ശുകനെ പിടിച്ചു ബന്ധിച്ചു. ഉഗ്രരായ ആ വാനരന്മാരാൽ കഠിനമായി പീഡിപ്പിക്കപ്പെട്ട ശുകൻ മഹാത്മാവായ ദശരഥപുത്രൻ രാമനോടു നിലവിളിച്ചു: ‘ബലമായി എന്റെ ചിറകുകൾ പറിക്കപ്പെടുന്നു, കണ്ണുകൾ കുത്തിപ്പൊട്ടിക്കപ്പെടുന്നു. ഞാൻ ജീവൻ ഉപേക്ഷിക്കേണ്ടിവന്നാൽ, ഞാൻ ജനിച്ച രാത്രിക്കും മരിക്കാൻ പോകുന്ന രാത്രിക്കും ഇടയിലുള്ള കാലത്ത് ഞാൻ ചെയ്ത അശുഭമെല്ലാം അങ്ങേക്കു വന്നുചേരും.’ അവന്റെ ആ വിലാപം കേട്ട് രാമൻ അവനെ കൊല്ലിച്ചില്ല; ‘ദൂതനായി വന്നവനെ വിട്ടയയ്ക്കുക’ എന്നു വാനരന്മാരോടു പറഞ്ഞു. അംഗദന്റെ സംശയം യുക്തമാണ് — ദൂതൻ സന്ദേശം നൽകി മടങ്ങിപ്പോകുന്നു, ചാരനാകട്ടെ ബലം കണക്കാക്കുന്നു. ശുകന്റെ അവസാനവാക്ക് ശരണാഗതന്റെ ശാപംപോലെയാണ് — ആശ്രയമില്ലാത്തവനെ കൊന്നാൽ കൊല്ലുന്നവന് പാപം വരുമെന്നാണ് ലോകവിശ്വാസം. അതു കേട്ട് രാമൻ ദയകൊണ്ടുതന്നെയാണ് അവനെ മോചിപ്പിക്കുന്നത്, ഭയംകൊണ്ടല്ല. യുവരാജാവെന്ന നിലയിൽ അംഗദൻ രാജനീതി അറിയുന്നവനാണ് — ശത്രുവിന്റെ ചാരൻ ബലം കണ്ടു മടങ്ങിപ്പോയാൽ അതു സേനയ്ക്ക് അഹിതമാണ്. സുഗ്രീവൻ അവന്റെ വാക്ക് അംഗീകരിക്കുന്നു; എന്നാൽ അന്തിമതീരുമാനം രാമന്റേതാണ്. ‘ചിറകുകൾ പറിക്കപ്പെടുന്നു, കണ്ണുകൾ കുത്തിപ്പൊട്ടിക്കപ്പെടുന്നു’ എന്ന് ശുകന്റെ പീഡ കരുണാർദ്രമായി വർണിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. രാമന്റെ കരുണ അവന്റെ ധർമത്തിന്റെ അംഗമാണ് — ശരണം പ്രാപിച്ച ശത്രുവിനെപ്പോലും അവൻ കൊല്ലുന്നില്ല. പിന്നീട് ശുകൻതന്നെ രാമന്റെ ബലം രാവണനെ അറിയിക്കും; അങ്ങനെ രാമന്റെ ദയയും പരോക്ഷമായി യുദ്ധത്തിന്റെ സാധനമായിത്തീരുന്നു.

Then a mighty rākṣasa named Śārdūla, a spy of the evil-hearted Rāvaṇa, came up and saw the monkey army encamped on the sea-shore under Sugrīva's protection. Seeing that host calm and in good order on every side, he hurried back to Laṅkā and told the king: "A flood of monkeys and bears is advancing on Laṅkā, unfathomable and immeasurable, like a second ocean. Those two brothers, Rāma and Lakṣmaṇa, the sons of Daśaratha, excellent and handsome, have come on Sītā's track; they have reached the ocean and encamped on its shore. Their army covers the sky for ten yojanas on every side. Great king, you should learn the truth of it quickly; your envoys can find it all out soon. Then gifts, conciliation or sowing division can be used as fits." Śārdūla names only three of the four means of statecraft, gifts, conciliation and division, and not force, for he has seen the enemy's strength. The word "calm" shows the monkey army's discipline: not a noisy rabble but steady. The "second ocean" conveys both its extent and its depth. Fear lies hidden in the spy's words. He reports not only numbers but the nature of the enemy, calling Rāma and Lakṣmaṇa excellent and handsome, and so granting them respect. "Come on Sītā's track" reminds Rāvaṇa of his own crime: they have come because of Sītā and for nothing else. The army filling the sky for ten yojanas is an exaggeration that still shows its greatness. A spy's duty is to report what he has seen, and Śārdūla does so, leaving the decision in the king's hands.

At Śārdūla's words Rāvaṇa, lord of the rākṣasas, was suddenly alarmed. Having settled what he himself should do, he said to a rākṣasa named Śuka, the best of those who understand affairs: "Go quickly and speak to King Sugrīva in my name, exactly as I tell you, boldly and in gentle, excellent words: 'You were born in a line of great kings; you are mighty, the son of Ṛkṣarajas. You have nothing to gain or lose here, and yet, lord of the monkeys, you are like a brother to me. If I carried off the wife of that wise prince, what is that to you, Sugrīva? Go back to Kiṣkindhā. The monkeys can never reach Laṅkā; not even the gods with the gandharvas could, let alone men and monkeys.'" Here Rāvaṇa tries to divide his enemies, to separate Sugrīva from Rāma. He praises Sugrīva's lineage and strength, professes brotherhood, and argues that Rāma's business is none of Sugrīva's. At the end, by speaking of how impregnable Laṅkā is, he adds a veiled threat, so that conciliation, division and intimidation are all mixed in one message. Rāvaṇa knows well that Rāma helped Sugrīva by killing Vālin, yet in saying "you have nothing to gain or lose here" he tries to make him forget that kindness. By ordering Śuka to speak "boldly", he sets the envoy's tone too: no weakness must show. Śuka is called the best of those who understand affairs, which speaks of his skill with words.

So instructed by the lord of the rākṣasas, the night-rover Śuka took the form of a bird and swiftly flew up into the sky. He travelled far over the ocean and, poised in the air, delivered to Sugrīva the whole message just as the evil-hearted Rāvaṇa had commanded. As he was speaking, the monkeys sprang up at once and reached him quickly, meaning to tear off his wings and beat him to death with their fists. All the monkeys seized him by force, and the night-rover was swiftly dragged down from the sky to the ground. As the monkeys tormented him, Śuka cried out: "Kākutstha, kings do not kill envoys. Hold the monkeys back properly. It is the envoy who sets aside his master's view and puts forward his own, saying what he was not told to say, who deserves death." Hearing Śuka's plea and lament, Rāma said to the monkey chiefs who were beating him, "Do not kill him." Lightened by the loss of the feathers the monkeys had plucked, and granted safety, Śuka rose again into the air and said: "Sugrīva, you who are full of courage, strength and valour, what am I to say to Rāvaṇa, who makes the worlds cry out?" The duty toward envoys is plain here: a messenger is not to be punished, and Rāma protects even the enemy's envoy, his righteousness unshaken in wartime. Śuka's taking a bird's form shows his power of illusion; speaking from the sky, he thinks himself safe, but the monkeys leap even higher. First they want to pluck his wings, then to kill him, showing how their anger mounts. Śuka appeals to Rāma as Kākutstha, not to Sugrīva, for he knows that judgement on dharma lies in Rāma's hands. Reminding them of the rules for envoys, he presents himself as a mere messenger; only one who says what he was not told deserves punishment. Rāma's single command, "do not kill him", holds back all the monkeys, showing the power of his word. Once safe, Śuka goes back into the sky and asks for Sugrīva's reply, a sign of his devotion to his task, though his lightness from losing his feathers shows the sorry state he is in.

So addressed, Sugrīva, lord of the monkeys, mighty and undaunted, gave the rākṣasa's spy Śuka a plain, clear answer. "Rāvaṇa, you are not my friend, nor one I pity, nor my benefactor, nor dear to me. You are Rāma's enemy, with all your kin; so, deserving death as you do, you must be killed like Vālin. I will kill you, lord of the night-rovers, with your sons, your kinsmen and all your clan, and coming with a great army I will burn all Laṅkā to ashes. Fool, even if the gods and Indra guard you, you will not escape Rāghava. Though you vanish, though you go to the path of the sun or enter the underworld, though you cling to the lotus feet of the Lord of the Mountain, you and your brothers are as good as dead at Rāma's hands. In the three worlds I see no one to protect you, no piśāca, rākṣasa, gandharva or asura. You killed Jaṭāyus, the aged king of the vultures. Why did you not carry off Sītā while Rāma and Lakṣmaṇa were there? You have taken her, and you do not see the ruin it means for you. You do not know the best of the Raghus, mighty, great-souled, unassailable even by the gods, who will take your life." Rāvaṇa's attempt to divide them fails completely: Sugrīva rejects the flattery of being "like a brother", and by recalling Vālin's death he hints that the same end awaits Rāvaṇa. The speech, set in longer metres, matches his anger and his fire. His four denials, not a friend, not one to pity, not a benefactor, not dear, answer Rāvaṇa's "you are like a brother to me". He cites the killing of Jaṭāyus and the abduction of Sītā as proof of Rāvaṇa's wickedness, and carrying her off while Rāma and Lakṣmaṇa were away shows his cowardice.

Then Aṅgada, Vālin's son and best of monkeys, said: "Great king, this is no envoy; he looks to me like a spy. Standing here, he has taken the measure of your whole army. Let him be seized so that he does not go back to Laṅkā; that is what I think best." At King Sugrīva's command the monkeys sprang up, seized Śuka and bound him as he wailed like one with no protector. Tormented by those fierce monkeys, Śuka cried out to the great-souled Rāma, son of Daśaratha: "They are tearing off my wings by force and putting out my eyes. If I lose my life, then all the evil I have done from the night I was born to the night I die will fall on you." Hearing that lament, Rāma did not let him be killed. "Let him go," he told the monkeys; "he came as an envoy." Aṅgada's suspicion is reasonable: an envoy delivers his message and goes back, but a spy counts the army. As crown prince he knows statecraft: if an enemy spy returns having seen their strength, it harms the army. Sugrīva accepts his advice, but the final decision is Rāma's. Śuka's torment, his wings torn and his eyes put out, is described with pity, and his last words are like the curse of a refugee, for it was believed that one who kills a helpless man takes on his sins. Rāma releases him out of compassion, not fear; he does not kill even an enemy who begs for mercy, and compassion is part of his dharma. Later it is Śuka himself who will report Rāma's strength to Rāvaṇa, so that even Rāma's mercy becomes, indirectly, a means of war.