राघवेण अभये दत्ते संनतः रावणानुजः महाप्राज्ञः विभीषणः भूमिम् अवलोकयत्। हृष्टः सः भक्तैः अनुचरैः सह खात् अवनिं पपात; धर्मात्मा विभीषणः चतुर्भिः राक्षसैः सह रामस्य पादयोः निपपात। अथ तदा विभीषणः रामं प्रति धर्मयुक्तं, युक्तं, साम्प्रतं, सम्प्रहर्षणं च वाक्यम् अब्रवीत् — ‘अहं रावणस्य अनुजः, तेन च अवमानितः; सर्वभूतानां शरण्यं भवन्तं शरणं गतः। मया लङ्का, मित्राणि, धनानि च परित्यक्तानि; मम राज्यं, जीवितं, सुखानि च भवद्गतानि।’ तस्य तत् वचनं श्रुत्वा रामः वचनम् अब्रवीत्। अभयं प्राप्य एव विभीषणः भूमौ अवतरति — पूर्वं सः खस्थः आसीत्, अनुज्ञां प्रतीक्ष्य; अधुना सः हृष्टः निःशङ्कः पतति। ‘भूमिं समवलोकयत्’ इति — अवतरणस्य पूर्वं स्थानं पश्यति; समीक्षिते एतत् अर्धं नास्ति। ‘भवद्गतं हि मे राज्यम्’ इति वाक्ये विभीषणस्य पूर्णः आत्मसमर्पणः — सः स्वस्य सर्वं भविष्यं रामस्य हस्ते न्यस्यति। चतुर्थे वाक्यस्य चत्वारि विशेषणानि — धर्मयुक्तं, युक्तं, साम्प्रतं, सम्प्रहर्षणं — तस्य वचनस्य औचित्यं दर्शयन्ति। अस्मिन् सर्गे अर्धश्लोकविभागः अन्वयात् विचलति — बहूनि वाक्यानि श्लोकस्य उत्तरार्धे आरभ्य अग्रिमे श्लोके समाप्यन्ते। द्वितीयतृतीययोः ‘निपपात’ इति क्रियापदं द्विवारं प्रयुक्तं — आकाशात् भूमौ पतनं, भूमौ चरणयोः पतनं च; अनेन तस्य विनयस्य द्वैविध्यम्। अनुचराः अपि ‘भक्ताः’ इति विशेषिताः — ते विभीषणस्य धर्मम् अनुसृत्य एव लङ्कां त्यक्तवन्तः। पञ्चमे ‘परित्यक्ता मया लङ्का’ इति — लङ्का तस्य जन्मभूमिः, तस्याः त्यागः महान् त्यागः।

लोचनाभ्यां पिबन् इव तं वचसा सान्त्वयित्वा रामः अब्रवीत् — ‘मम तत्त्वेन राक्षसानां बलाबलम् आख्याहि।’ अक्लिष्टकर्मणा रामेण एवम् उक्तं तत् रक्षः रावणस्य सर्वं बलम् आख्यातुम् उपचक्रमे — ‘राजपुत्र, दशग्रीवः स्वयम्भुवः वरदानात् गन्धर्वोरगपक्षिणां सर्वभूतानाम् अवध्यः। रावणात् अनन्तरः, मम ज्येष्ठः भ्राता वीर्यवान् महातेजाः कुम्भकर्णः युधि शक्रप्रतिबलः। राम, तस्य सेनापतिः प्रहस्तः इति यदि ते श्रुतः — येन कैलासे समरे मणिभद्रः पराजितः। बद्धगोधाङ्गुलित्राणः अवध्यकवचः इन्द्रजित् धनुः आदाय युधि यत्र तिष्ठति, तत्र अदृश्यः भवति। राघव, श्रीमान् इन्द्रजित् सुमहद्व्यूहे सङ्ग्रामे हुताशनं तर्पयित्वा अन्तर्धानगतः हन्ति। महोदरः, महापार्श्वः, राक्षसः अकम्पनः च — एते तस्य अनीकपाः युधि लोकपालसमाः। लङ्कापुरनिवासिनां मांसशोणितभक्ष्याणां कामरूपिणां रक्षसां दशकोटिसहस्राणि। तैः सहितः सः राजा लोकपालान् अयोधयत्; देवैः सह ते दुरात्मना रावणेन भग्नाः।’ ७–२२ इति षोडश श्लोकाः (बलनिवेदनं, रामस्य प्रतिज्ञा, विभीषणस्य प्रतिज्ञा च) समीक्षितसंस्करणे अस्मिन् सर्गे न सन्ति। रावणबलस्य एषः परिचयः अग्रिमस्य युद्धस्य पूर्वसूचना — अत्र नामतः उक्ताः सर्वे वीराः अनन्तरं रामलक्ष्मणवानरैः हन्यन्ते। ‘दशकोटिसहस्राणि’ इति सङ्ख्या — हिन्दीभाष्ये एकं खर्वम् इति। ‘बद्धगोधाङ्गुलित्राणः’ इति — गोधाचर्मणः हस्तत्राणेन युक्तः; हिन्दीभाष्ये गोधाचर्मनिर्मितानि हस्तत्राणानि इति। विभीषणस्य निवेदनं सुव्यवस्थितम् — प्रथमं राजा रावणः, ततः तस्य भ्राता कुम्भकर्णः, ततः सेनापतिः प्रहस्तः, ततः पुत्रः इन्द्रजित्, ततः अनीकपाः महोदरमहापार्श्वाकम्पनाः, अन्ते सामान्या सेना। एवं सः शत्रोः पूर्णं चित्रं रामस्य पुरतः स्थापयति — एतत् एव शरणागतस्य प्रथमं सेवाकार्यम्। रावणस्य वरदाने ‘सर्वभूतानाम् अवध्यः’ इति उक्तं, किन्तु मनुष्याः तत्र न गणिताः — एतत् एव रामस्य अवकाशः; हिन्दीभाष्यम् अपि केवलं मनुष्यं विहाय इति स्पष्टं वदति। इन्द्रजितः विशेषता — यज्ञे अग्निं तर्पयित्वा अदृश्यः युध्यते; अनन्तरं निकुम्भिलायां तस्य यज्ञस्य भङ्गेन एव लक्ष्मणः तं हन्ति। कुबेरस्य सेनापतेः मणिभद्रस्य पराजयः उत्तरकाण्डे विस्तरेण वर्णितः। षोडशे ‘सह देवैस्तु ते भग्नाः’ इति — लोकपालाः देवैः सह रावणेन पराजिताः; अतः रावणस्य बलं न उपेक्षणीयम् इति विभीषणः सूचयति, किन्तु भयं न उत्पादयति, केवलं यथार्थं वदति।

विभीषणस्य तत् वचः श्रुत्वा रघुसत्तमः रामः मनसा सर्वम् अन्वीक्ष्य इदं वचनम् अब्रवीत् — ‘विभीषण, रावणस्य यानि कर्मापदानानि त्वया तत्त्वेन आख्यातानि, तानि अहम् अवगच्छामि। सप्रहस्तं सहात्मजं दशग्रीवं हत्वा अहं त्वां राजानं करिष्यामि — एतत् सत्यं शृणोतु मे। रावणः रसातलं, पातालं वा प्रविशेत्, पितामहस्य सकाशं वा गच्छेत्, तथापि मे जीवन् न विमोक्ष्यते। सपुत्रजनबान्धवं रावणं सङ्ख्ये अहत्वा अयोध्यां न प्रवेक्ष्यामि — तैः त्रिभिः भ्रातृभिः शपे।’ रामस्य प्रतिज्ञा दृढा गम्भीरा च — सः न केवलं रावणं, अपि तु तस्य पुत्रान् सेनापतीन् च हन्तुं प्रतिजानीते। त्रिभिः भ्रातृभिः शपथः — भरतेन, लक्ष्मणेन, शत्रुघ्नेन — तस्य सर्वप्रियतमानां नाम्ना; एषः सर्वोत्तमः शपथः। ‘राजानं त्वां करिष्यामि’ इति विभीषणस्य राज्यकामना, या हनूमता पूर्वसर्गे सूचिता, अत्र रामेण एव पूरिता। विंशे रावणस्य त्रीणि सम्भाव्यानि शरणानि — रसातलं, पातालं, ब्रह्मलोकः — सर्वाणि निष्फलानि इति; पूर्वं विभीषणः अपि रावणं प्रति एवम् एव उक्तवान्। अष्टादशे ‘कर्मापदानानि’ इति — पूर्वकृतानि वीरकर्माणि। एकविंशे ‘अहत्वा … अयोध्यां न प्रवेक्ष्यामि’ इति — वनवासस्य अवधिः अपि अस्य प्रतिज्ञायाः अधीनः।

अक्लिष्टकर्मणः रामस्य तत् वचनं श्रुत्वा धर्मात्मा विभीषणः शिरसा आवन्द्य वक्तुम् एवं प्रचक्रमे — ‘राक्षसानां वधे, लङ्कायाः प्रधर्षणे च यथाप्राणं साह्यं करिष्यामि, वाहिनीं च प्रवेक्ष्यामि।’ इति ब्रुवाणं विभीषणं परिष्वज्य प्रीतः रामः लक्ष्मणम् अब्रवीत् — ‘समुद्रात् जलम् आनय; मानद, तेन इमं महाप्राज्ञं विभीषणं मयि प्रसन्ने क्षिप्रं रक्षसां राजानम् अभिषिञ्च।’ एवम् उक्तः सौमित्रिः राजशासनात् वानरमुख्यानां मध्ये विभीषणं राजानम् अभ्यषिञ्चत्। रामस्य तं सद्यः प्रसादं दृष्ट्वा प्लवङ्गमाः प्रचुक्रुशुः, महात्मानं च ‘साधु साधु’ इति अब्रुवन्। अभिषेकः युद्धात् पूर्वम् एव — एतेन रामस्य प्रतिज्ञायाः दृढता सूच्यते; लङ्का अद्य अपि रावणस्य हस्ते, तथापि तस्याः राजा विभीषणः इति रामः घोषयति। समुद्रजलेन अभिषेकः — सः एव समुद्रः यः अनन्तरं तरणीयः। ‘मयि प्रसन्ने’ इति — मम प्रसादः एव तव राज्यस्य आधारः। विभीषणस्य प्रतिज्ञायां ‘यथाप्राणम्’ इति — प्राणपणेन अपि साहाय्यम्। वानराणां हर्षनादः रामस्य उदारतां प्रशंसति। २४–२६ इति श्लोकाः समीक्षिते ६.०१३.००७–००९ इति मिलन्ति। ‘मानद’ इति लक्ष्मणस्य सम्बोधनं — यः अन्येभ्यः मानं ददाति। अभिषेकस्य विधिः संक्षिप्तः — केवलं समुद्रजलं, वानरमुख्यानां साक्ष्यं, राजशासनं च; युद्धकाले विस्तृतस्य उत्सवस्य अवकाशः नास्ति।

अथ हनूमान् सुग्रीवः च विभीषणम् अब्रूताम् — ‘महौजसां वानराणां सैन्यैः परिवृताः वयं सर्वे अक्षोभ्यं वरुणालयं सागरं कथं तराम? येन उपायेन वयं ससैन्याः सर्वे तरसा नदनदीपतिं वरुणालयम् अभिगच्छाम तराम च, तम् उपायं वद।’ एवम् उक्तः धर्मात्मा विभीषणः प्रत्युवाच — ‘राजा राघवः समुद्रं शरणं गन्तुम् अर्हति। अयम् अप्रमेयः महोदधिः सगरेण खानितः; अतः महोदधिः ज्ञातेः रामस्य कार्यं कर्तुम् अर्हति।’ विभीषणस्य उपायः शान्तः धर्म्यः च — बलात् न, विनयेन समुद्रं प्रसादयेत्। सगरस्य पुत्रैः अश्वमेधाश्वस्य अन्वेषणे पृथिवी खनिता, तेन सागरः निर्मितः इति पुराणकथा; अतः सागरः सगरवंशस्य ऋणी, रामः च सगरवंश्यः। ‘ज्ञातेः कार्यम्’ इति — ज्ञातिसम्बन्धात् समुद्रः रामस्य साहाय्यं करिष्यति इति आशा। अष्टाविंशे श्लोके त्रयः अर्धाः — हनूमतः सुग्रीवस्य च प्रश्नः; ‘सैन्यैः परिवृताः सर्वे वानराणां महौजसाम्’ इति तृतीयः अर्धः समीक्षिते नास्ति। रोचकं यत् विभीषणः रावणस्य शत्रोः पक्षे अपि ज्ञातिसम्बन्धस्य महत्त्वं वदति — पूर्वसर्गे रावणः ज्ञातीन् निन्दितवान्।

राक्षसेन विपश्चिता विभीषणेन एवम् उक्तः सुग्रीवः यत्र रामः सलक्ष्मणः आसीत्, तत्र आजगाम। ततः विपुलग्रीवः सुग्रीवः सागरस्य उपवेशनं विषये विभीषणस्य शुभं वचः आख्यातुम् आरेभे। प्रकृत्या धर्मशीलस्य अस्य रामस्य तत् अरोचत। महातेजाः क्रियादक्षः सः सत्क्रियार्थं सलक्ष्मणं हरीश्वरं सुग्रीवं च स्मितपूर्वम् अभाषत — ‘लक्ष्मण, विभीषणस्य अयं मन्त्रः मम रोचते। सुग्रीवः नित्यं पण्डितः, भवान् मन्त्रविचक्षणः; उभाभ्यां सम्प्रधार्य यत् रोचते, तत् उच्यताम्।’ एवम् उक्तौ वीरौ उभौ सुग्रीवलक्ष्मणौ समुदाचारसंयुक्तम् इदं वचनम् ऊचतुः — ‘नरव्याघ्र राघव, विभीषणेन अस्मिन् काले यत् सुखावहम् उक्तं, तत् नौ किमर्थं न रोचिष्यति? घोरे अस्मिन् वरुणालये सागरे सेतुम् अबद्ध्वा सेन्द्रैः सुरासुरैः अपि लङ्का आसादयितुं न शक्या। शूरस्य विभीषणस्य यथार्थं वचः क्रियताम्; कालात्ययम् अलं कृत्वा अयं सागरः नियुज्यतां, यथा सैन्येन सह रावणपालितां पुरीं गच्छाम।’ एवम् उक्तः रामः नदनदीपतेः तीरे कुशास्तीर्णे वेद्याम् हुताशनः इव तदा संविवेश। अत्र रामस्य नेतृत्वस्य शैली पुनः दृश्यते — स्वयं रुचिम् अनुभवन् अपि सः सुग्रीवलक्ष्मणयोः मतं पृच्छति। ‘सत्क्रियार्थम्’ इति — तयोः सम्मानार्थं, न तु निर्णयस्य आवश्यकतया। ‘अबद्ध्वा सागरे सेतुम्’ इति वाक्ये सेतुबन्धस्य प्रथमः उल्लेखः। अन्तिमः श्लोकः उपमया समाप्यते — कुशासने आसीनः रामः यज्ञवेद्याम् अग्निः इव तेजस्वी पवित्रः च। चत्वारिंशः श्लोकः त्रिभिः अर्धैः निबद्धः; समीक्षिते ‘ब्रूहि त्वं सहसुग्रीवस्तवापि यदि रोचते’ (६.०१३.०१७c) इति अर्धं मुद्रणे नास्ति। द्वात्रिंशे त्रयस्त्रिंशे च सुग्रीवः विभीषणस्य उपायं रामाय निवेदयति — सः स्वयं न, अपि तु नूतनं मित्रं विभीषणम् एव श्रेयः ददाति; एषः तस्य हृदयपरिवर्तनस्य प्रमाणम्। ‘विपुलग्रीवः’ इति सुग्रीवस्य नाम्नः अर्थः एव। चतुस्त्रिंशे ‘प्रकृत्या धर्मशीलस्य’ इति — समुद्रस्य शरणागतिः धर्म्यः उपायः, अतः धर्मशीलस्य रामस्य स्वभावेन एव रोचते। नवत्रिंशे ‘सेन्द्रैरपि सुरासुरैः’ इति — लङ्कायाः दुर्गमत्वं; समुद्रः एव तस्याः परिखा। चत्वारिंशे ‘अलं कालात्ययं कृत्वा’ इति — विलम्बः न कर्तव्यः, सीता प्रतीक्षते। पञ्चत्रिंशे रामः लक्ष्मणं सम्बोधयति, षट्त्रिंशे उभौ पृच्छति — एतेन सुग्रीवस्य लक्ष्मणस्य च समानं गौरवं दर्शितम्।

రాఘవుడు అభయం ఇవ్వగానే, వినయంతో వంగిన రావణుని తమ్ముడు, మహాప్రాజ్ఞుడైన విభీషణుడు నేలవైపు చూశాడు. సంతోషించిన అతడు భక్తులైన తన అనుచరులతో కలిసి ఆకాశం నుండి నేలపైకి దిగాడు; ధర్మాత్ముడైన విభీషణుడు నలుగురు రాక్షసులతో కలిసి రాముని పాదాలపై పడ్డాడు. అప్పుడు విభీషణుడు రామునితో ధర్మయుక్తమైన, సముచితమైన, సమయోచితమైన, సంతోషాన్ని కలిగించే మాట పలికాడు: ‘నేను రావణుని తమ్ముడను, అతనిచేత అవమానించబడ్డాను; సర్వభూతాలకూ శరణ్యుడవైన నిన్ను శరణు కోరి వచ్చాను. లంకనూ, మిత్రులనూ, ధనాన్నీ నేను విడిచిపెట్టాను; నా రాజ్యం, నా జీవితం, నా సుఖాలు — అన్నీ ఇప్పుడు నీ అధీనంలో ఉన్నాయి.’ అతని ఆ మాట విని రాముడు ఇలా అన్నాడు. అభయం లభించిన తరువాతే విభీషణుడు నేలపై దిగుతాడు — ఇంతకుముందు అతడు అనుజ్ఞ కోసం ఎదురుచూస్తూ ఆకాశంలో నిలిచాడు; ఇప్పుడు సంతోషంతో నిస్సంకోచంగా దిగుతాడు. ‘భూమిం సమవలోకయత్’ (నేలవైపు చూశాడు) అంటే — దిగే ముందు చోటును చూస్తాడు; సమీక్షిత సంస్కరణలో ఈ అర్ధభాగం లేదు. ‘భవద్గతం హి మే రాజ్యమ్’ (నా రాజ్యం నీ అధీనం) అనే వాక్యంలో విభీషణుని సంపూర్ణ ఆత్మసమర్పణ ఉంది — అతడు తన భవిష్యత్తునంతా రాముని చేతిలో ఉంచుతున్నాడు. నాలుగవ శ్లోకంలో మాటకు ఉన్న నాలుగు విశేషణాలు — ధర్మయుక్తం, యుక్తం, సాంప్రతం (సమయోచితం), సంప్రహర్షణం (సంతోషకరం) — అతని మాటలోని ఔచిత్యాన్ని చూపుతాయి. ఈ సర్గలో అర్ధశ్లోకాల విభాగం అన్వయానికి భిన్నంగా ఉంటుంది — చాలా వాక్యాలు శ్లోకపు ఉత్తరార్ధంలో మొదలై తరువాతి శ్లోకంలో ముగుస్తాయి. రెండు, మూడవ శ్లోకాలలో ‘నిపపాత’ (పడ్డాడు) అనే క్రియాపదం రెండుసార్లు ప్రయోగించబడింది — ఆకాశం నుండి నేలపైకి దిగడం, నేలపై పాదాలపై పడటం; దీనితో అతని వినయం రెండు విధాలుగా కనిపిస్తుంది. అనుచరులు కూడా ‘భక్తాః’ అని విశేషించబడ్డారు — వారు విభీషణుని ధర్మాన్ని అనుసరించే లంకను విడిచిపెట్టారు. ఐదవ శ్లోకంలోని ‘పరిత్యక్తా మయా లంకా’ (లంకను నేను విడిచిపెట్టాను) అంటే — లంక అతని జన్మభూమి, దానిని విడిచిపెట్టడం గొప్ప త్యాగం.

కళ్ళతో తాగుతున్నాడా అన్నట్టు అతనిని చూస్తూ, మాటలతో ఊరడించి రాముడు ఇలా అన్నాడు: ‘రాక్షసుల బలాబలాలను నాకు యథార్థంగా చెప్పు.’ శ్రమ లేకుండా కార్యాలు సాధించే రాముడు ఇలా అనగా, ఆ రాక్షసుడు రావణుని బలమంతటినీ వివరించడం మొదలుపెట్టాడు: ‘రాజపుత్రా, దశగ్రీవుడు స్వయంభువు ఇచ్చిన వరం వల్ల గంధర్వులకూ, నాగులకూ, పక్షులకూ — సర్వభూతాలకూ అవధ్యుడు. రావణుని తరువాతివాడు, నా అన్న, వీర్యవంతుడూ మహాతేజస్వీ అయిన కుంభకర్ణుడు యుద్ధంలో ఇంద్రునితో సమానమైన బలం గలవాడు. రామా, అతని సేనాపతి ప్రహస్తుడని నీవు విని ఉండవచ్చు — అతడు కైలాసంలో జరిగిన యుద్ధంలో మణిభద్రుని ఓడించాడు. ఉడుము చర్మంతో చేసిన వేలి కవచాలు కట్టుకుని, భేదించలేని కవచం ధరించిన ఇంద్రజిత్తు ధనుస్సు పట్టుకుని యుద్ధంలో ఎక్కడ నిలుస్తాడో అక్కడ అదృశ్యుడవుతాడు. రాఘవా, శ్రీమంతుడైన ఇంద్రజిత్తు గొప్ప వ్యూహంతో కూడిన యుద్ధంలో అగ్నిని తృప్తిపరచి, అంతర్ధానం చెంది శత్రువులను చంపుతాడు. మహోదరుడు, మహాపార్శ్వుడు, అకంపనుడనే రాక్షసుడు — వీరు అతని సేనానాయకులు, యుద్ధంలో లోకపాలులతో సమానులు. లంకాపురంలో నివసించే, మాంసమూ రక్తమూ తినే, కోరిన రూపం ధరించగల రాక్షసులు పది వేల కోట్ల మంది ఉన్నారు. వారితో కలిసి ఆ రాజు లోకపాలులతో యుద్ధం చేశాడు; దేవతలతో సహా వారు దురాత్ముడైన రావణునిచేత ఓడించబడ్డారు.’ 7 నుండి 22 వరకు ఉన్న పదహారు శ్లోకాలు (బలనివేదన, రాముని ప్రతిజ్ఞ, విభీషణుని ప్రతిజ్ఞ) సమీక్షిత సంస్కరణలో ఈ సర్గలో లేవు. రావణుని బలానికి సంబంధించిన ఈ పరిచయం రాబోయే యుద్ధానికి పూర్వసూచన — ఇక్కడ పేర్కొన్న వీరులందరూ తరువాత రామలక్ష్మణులచేత, వానరులచేత చంపబడతారు. ‘దశకోటిసహస్రాణి’ (పది వేల కోట్లు) అనే సంఖ్యను హిందీ భాష్యం ‘ఒక ఖర్వం’ అని చెబుతుంది. ‘బద్ధగోధాంగులిత్రాణః’ అంటే — ఉడుము చర్మంతో చేసిన చేతి కవచం ధరించినవాడు; హిందీ భాష్యంలో ‘ఉడుము చర్మంతో చేసిన చేతితొడుగులు’ అని ఉంది. విభీషణుని నివేదన చక్కగా వ్యవస్థీకరించబడింది — మొదట రాజు రావణుడు, తరువాత అతని సోదరుడు కుంభకర్ణుడు, తరువాత సేనాపతి ప్రహస్తుడు, తరువాత పుత్రుడు ఇంద్రజిత్తు, తరువాత సేనానాయకులు మహోదరుడు, మహాపార్శ్వుడు, అకంపనుడు, చివరగా సాధారణ సైన్యం. ఇలా అతడు శత్రువు యొక్క సంపూర్ణ చిత్రాన్ని రాముని ఎదుట ఉంచుతున్నాడు — శరణాగతుడు చేసే మొదటి సేవ ఇదే. రావణుని వరంలో ‘సర్వభూతానామ్ అవధ్యః’ (సర్వభూతాలకూ అవధ్యుడు) అని చెప్పబడింది, కాని అందులో మనుష్యులు లెక్కించబడలేదు — రామునికి ఇదే అవకాశం; హిందీ భాష్యం కూడా ‘మనుష్యుని మాత్రం మినహాయించి’ అని స్పష్టంగా చెబుతుంది. ఇంద్రజిత్తు ప్రత్యేకత — యజ్ఞంలో అగ్నిని తృప్తిపరచి అదృశ్యుడై యుద్ధం చేస్తాడు; తరువాత నికుంభిలలో అతని యజ్ఞాన్ని భంగం చేయడం ద్వారానే లక్ష్మణుడు అతనిని చంపుతాడు. కుబేరుని సేనాపతి మణిభద్రుని పరాజయం ఉత్తరకాండలో విస్తారంగా వర్ణించబడింది. పదహారవ శ్లోకంలోని ‘సహ దేవైస్తు తే భగ్నాః’ (దేవతలతో సహా వారు ఓడించబడ్డారు) అంటే — లోకపాలులు దేవతలతో సహా రావణునిచేత ఓడించబడ్డారు; కాబట్టి రావణుని బలాన్ని ఉపేక్షించకూడదని విభీషణుడు సూచిస్తాడు, కాని భయాన్ని కలిగించడు, యథార్థాన్ని మాత్రమే చెబుతాడు.

విభీషణుని ఆ మాట విని రఘుసత్తముడైన రాముడు మనస్సులో అంతా పరిశీలించి ఇలా అన్నాడు: ‘విభీషణా, రావణుని పూర్వ వీరకార్యాలను నీవు యథార్థంగా చెప్పావు, అవి నేను గ్రహించాను. ప్రహస్తునితో సహా, పుత్రులతో సహా దశగ్రీవుని చంపి నిన్ను రాజుగా చేస్తాను — నా ఈ సత్యవచనాన్ని విను. రావణుడు రసాతలంలో గానీ పాతాళంలో గానీ ప్రవేశించినా, పితామహుని దగ్గరకు వెళ్ళినా, నా నుండి ప్రాణాలతో తప్పించుకోలేడు. పుత్రులతో, జనంతో, బంధువులతో సహా రావణుని యుద్ధంలో చంపకుండా నేను అయోధ్యలో ప్రవేశించను — నా ముగ్గురు సోదరుల మీద ప్రమాణం చేస్తున్నాను.’ రాముని ప్రతిజ్ఞ దృఢమైనది, గంభీరమైనది — ఆయన రావణుని మాత్రమే కాక అతని పుత్రులనూ సేనాపతులనూ చంపుతానని ప్రతిజ్ఞ చేస్తాడు. ముగ్గురు సోదరుల మీద ప్రమాణం — భరతుడు, లక్ష్మణుడు, శత్రుఘ్నుడు — తనకు అత్యంత ప్రియమైనవారి పేరుతో; ఇది సర్వోత్తమమైన ప్రమాణం. ‘రాజానం త్వాం కరిష్యామి’ (నిన్ను రాజుగా చేస్తాను) — పూర్వసర్గలో హనుమంతుడు సూచించిన విభీషణుని రాజ్యకాంక్ష ఇక్కడ రామునిచేతనే నెరవేరుతుంది. ఇరవైవ శ్లోకంలో రావణునికి సాధ్యమయ్యే మూడు ఆశ్రయాలు — రసాతలం, పాతాళం, బ్రహ్మలోకం — అన్నీ నిష్ఫలమే; ఇంతకుముందు విభీషణుడు కూడా రావణునితో ఇలాగే అన్నాడు. పద్దెనిమిదవ శ్లోకంలోని ‘కర్మాపదానాని’ అంటే — పూర్వం చేసిన వీరకార్యాలు. ఇరవై ఒకటవ శ్లోకంలోని ‘అహత్వా … అయోధ్యాం న ప్రవేక్ష్యామి’ (చంపకుండా … అయోధ్యలో ప్రవేశించను) అంటే — వనవాసపు అవధి కూడా ఈ ప్రతిజ్ఞకు లోబడి ఉంది.

శ్రమ లేకుండా కార్యాలు సాధించే రాముని ఆ మాట విని ధర్మాత్ముడైన విభీషణుడు శిరస్సు వంచి నమస్కరించి ఇలా చెప్పసాగాడు: ‘రాక్షసుల వధలోనూ, లంకను జయించడంలోనూ నా ప్రాణశక్తి ఉన్నంతవరకు సహాయం చేస్తాను, సైన్యంలో కూడా ప్రవేశిస్తాను.’ ఇలా చెబుతున్న విభీషణుని కౌగిలించుకుని, ప్రీతి చెందిన రాముడు లక్ష్మణునితో ఇలా అన్నాడు: ‘సముద్రం నుండి నీరు తీసుకురా; మానదా, నేను ప్రసన్నుడనై ఉండగా, ఆ నీటితో మహాప్రాజ్ఞుడైన ఈ విభీషణుని వెంటనే రాక్షసులకు రాజుగా అభిషేకించు.’ ఇలా చెప్పబడిన సౌమిత్రి రాజాజ్ఞ ప్రకారం వానరముఖ్యుల మధ్య విభీషణుని రాజుగా అభిషేకించాడు. రాముని ఆ తక్షణ అనుగ్రహాన్ని చూసి వానరులు కేరింతలు కొట్టారు, ఆ మహాత్మునితో ‘బాగు బాగు’ అన్నారు. అభిషేకం యుద్ధానికి ముందే జరిగింది — దీనితో రాముని ప్రతిజ్ఞ యొక్క దృఢత్వం సూచించబడుతుంది; లంక ఇప్పటికీ రావణుని చేతిలోనే ఉంది, అయినా దానికి రాజు విభీషణుడే అని రాముడు ప్రకటిస్తాడు. సముద్రజలంతో అభిషేకం — తరువాత దాటవలసిన సముద్రం అదే. ‘మయి ప్రసన్నే’ (నేను ప్రసన్నుడనై ఉండగా) అంటే — నా అనుగ్రహమే నీ రాజ్యానికి ఆధారం. విభీషణుని ప్రతిజ్ఞలోని ‘యథాప్రాణమ్’ అంటే — ప్రాణాలు పణంగా పెట్టైనా సహాయం. వానరుల హర్షనాదం రాముని ఉదారతను ప్రశంసిస్తుంది. 24 నుండి 26 వరకు ఉన్న శ్లోకాలు సమీక్షిత సంస్కరణలో 6.013.007–009 తో సరిపోతాయి. ‘మానద’ అనేది లక్ష్మణునికి సంబోధన — ఇతరులకు గౌరవం ఇచ్చేవాడు. అభిషేకవిధి సంక్షిప్తమైనది — సముద్రజలం, వానరముఖ్యుల సాక్ష్యం, రాజాజ్ఞ మాత్రమే; యుద్ధకాలంలో విస్తారమైన ఉత్సవానికి అవకాశం లేదు.

అప్పుడు హనుమంతుడూ సుగ్రీవుడూ విభీషణునితో ఇలా అన్నారు: ‘మహాతేజస్సు గల వానరుల సైన్యాలతో చుట్టుముట్టబడిన మనమందరమూ కలత పెట్టలేని వరుణాలయమైన సముద్రాన్ని ఎలా దాటగలం? ఏ ఉపాయంతో మనమందరమూ సైన్యాలతో సహా వేగంగా నదులకూ నదాలకూ పతి అయిన వరుణాలయాన్ని చేరుకుని దాటగలమో, ఆ ఉపాయాన్ని చెప్పు.’ ఇలా అడగబడిన ధర్మాత్ముడైన విభీషణుడు ఇలా సమాధానం చెప్పాడు: ‘రాజు రాఘవుడు సముద్రుని శరణు కోరడం తగినది. అపారమైన ఈ మహాసముద్రాన్ని సగరుడు తవ్వించాడు; కాబట్టి ఈ మహాసముద్రుడు తన జ్ఞాతి అయిన రాముని కార్యాన్ని చేయడం తగినది.’ విభీషణుని ఉపాయం శాంతమైనది, ధర్మసమ్మతమైనది — బలవంతంగా కాదు, వినయంతో సముద్రుని ప్రసన్నుని చేయాలి. అశ్వమేధాశ్వాన్ని వెతికే సమయంలో సగరుని పుత్రులు భూమిని తవ్వారు, దానివల్ల సాగరం ఏర్పడింది అని పురాణకథ; కాబట్టి సాగరం సగరవంశానికి ఋణపడి ఉంది, రాముడు సగరవంశంవాడు. ‘జ్ఞాతేః కార్యమ్’ (జ్ఞాతి కార్యం) అంటే — జ్ఞాతిసంబంధం వల్ల సముద్రుడు రామునికి సహాయం చేస్తాడనే ఆశ. ఇరవై ఎనిమిదవ శ్లోకంలో మూడు అర్ధభాగాలు ఉన్నాయి — హనుమంతుని, సుగ్రీవుని ప్రశ్న; ‘సైన్యైః పరివృతాః సర్వే వానరాణాం మహౌజసామ్’ అనే మూడవ అర్ధభాగం సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు. ఆసక్తికరమైన విషయం ఏమిటంటే, రావణుని శత్రువు పక్షంలో ఉండి కూడా విభీషణుడు జ్ఞాతిసంబంధపు ప్రాముఖ్యాన్ని చెబుతున్నాడు — పూర్వసర్గలో రావణుడు జ్ఞాతులను నిందించాడు.

విద్వాంసుడైన రాక్షసుడు విభీషణుడు ఇలా చెప్పగా, సుగ్రీవుడు లక్ష్మణునితో కూడిన రాముడు ఉన్నచోటికి వచ్చాడు. అప్పుడు విశాలమైన మెడ గల సుగ్రీవుడు సముద్రతీరంలో ఉపవాసంతో కూర్చోవడం గురించి విభీషణుడు చెప్పిన శుభవచనాన్ని వివరించడం మొదలుపెట్టాడు. స్వభావరీత్యా ధర్మశీలుడైన ఈ రామునికి అది నచ్చింది. మహాతేజస్వీ, కార్యదక్షుడూ అయిన ఆయన వారిని గౌరవించడానికి లక్ష్మణునితోనూ వానరేశ్వరుడైన సుగ్రీవునితోనూ చిరునవ్వుతో ఇలా అన్నాడు: ‘లక్ష్మణా, విభీషణుని ఈ ఆలోచన నాకు నచ్చింది. సుగ్రీవుడు ఎల్లప్పుడూ పండితుడు, నీవు మంత్రాంగంలో విచక్షణుడవు; మీరిద్దరూ ఆలోచించి మీకు ఏది నచ్చితే అది చెప్పండి.’ ఇలా అడగబడిన వీరులు సుగ్రీవలక్ష్మణులిద్దరూ మర్యాదపూర్వకంగా ఇలా అన్నారు: ‘నరవ్యాఘ్రా రాఘవా, ఈ సమయంలో విభీషణుడు చెప్పిన సుఖకరమైన మాట మాకు ఎందుకు నచ్చదు? భయంకరమైన ఈ వరుణాలయమైన సముద్రంపై సేతువు కట్టకుండా ఇంద్రునితో సహా దేవాసురులు కూడా లంకను చేరుకోలేరు. శూరుడైన విభీషణుని యథార్థమైన మాట ప్రకారమే చేయాలి; ఇక కాలయాపన చాలు, ఈ సముద్రుని నియోగించాలి, తద్వారా సైన్యంతో కలిసి రావణుడు పాలించే పురికి వెళ్ళగలం.’ ఇలా చెప్పబడిన రాముడు అప్పుడు నదులకూ నదాలకూ పతి అయిన సముద్రుని తీరంలో, దర్భలు పరచిన వేదికపై అగ్నిలా కూర్చున్నాడు. ఇక్కడ రాముని నాయకత్వ శైలి మళ్ళీ కనిపిస్తుంది — తనకు నచ్చినప్పటికీ ఆయన సుగ్రీవలక్ష్మణుల అభిప్రాయాన్ని అడుగుతాడు. ‘సత్క్రియార్థమ్’ అంటే — వారిని గౌరవించడానికి, నిర్ణయానికి అవసరమై కాదు. ‘అబద్ధ్వా సాగరే సేతుమ్’ (సముద్రంపై సేతువు కట్టకుండా) అనే వాక్యంలో సేతుబంధపు మొదటి ప్రస్తావన ఉంది. చివరి శ్లోకం ఉపమతో ముగుస్తుంది — దర్భాసనంపై కూర్చున్న రాముడు యజ్ఞవేదికపై అగ్నిలా తేజస్వీ, పవిత్రుడూ. నలభైవ శ్లోకం మూడు అర్ధభాగాలతో కూర్చబడింది; సమీక్షిత సంస్కరణలోని ‘బ్రూహి త్వం సహసుగ్రీవస్ తవాపి యది రోచతే’ (సుగ్రీవునితో కలిసి నీవు చెప్పు, నీకు కూడా నచ్చితే; 6.013.017c) అనే అర్ధభాగం ముద్రణలో లేదు. ముప్పై రెండు, ముప్పై మూడవ శ్లోకాలలో సుగ్రీవుడు విభీషణుని ఉపాయాన్ని రామునికి నివేదిస్తాడు — అతడు ఆ శ్రేయస్సును తనకు కాక కొత్త మిత్రుడైన విభీషణునికే ఇస్తాడు; ఇది అతని హృదయపరివర్తనకు నిదర్శనం. ‘విపులగ్రీవః’ (విశాలమైన మెడ గలవాడు) అనేది సుగ్రీవుని పేరుకు అర్థమే. ముప్పై నాలుగవ శ్లోకంలోని ‘ప్రకృత్యా ధర్మశీలస్య’ అంటే — సముద్రుని శరణు కోరడం ధర్మసమ్మతమైన ఉపాయం, కాబట్టి ధర్మశీలుడైన రామునికి స్వభావరీత్యానే నచ్చుతుంది. ముప్పై తొమ్మిదవ శ్లోకంలోని ‘సేంద్రైరపి సురాసురైః’ (ఇంద్రునితో సహా దేవాసురులు కూడా) అనేది లంక దుర్గమత్వాన్ని చెబుతుంది; సముద్రమే దాని అగడ్త. నలభైవ శ్లోకంలోని ‘అలం కాలాత్యయం కృత్వా’ (ఇక కాలయాపన చాలు) అంటే — ఆలస్యం చేయకూడదు, సీత ఎదురుచూస్తోంది. ముప్పై ఐదవ శ్లోకంలో రాముడు లక్ష్మణుని సంబోధిస్తాడు, ముప్పై ఆరవ శ్లోకంలో ఇద్దరినీ అడుగుతాడు — దీనితో సుగ్రీవునికీ లక్ష్మణునికీ సమాన గౌరవం చూపబడింది.

ராகவன் அபயம் தந்ததும், பணிவுடையவனும் பேரறிவுடையவனுமான ராவணனின் தம்பி விபீஷணன் நிலத்தை நோக்கினான். மகிழ்ந்த அவன் தன்னிடம் பற்றுடைய பரிவாரங்களுடன் வானிலிருந்து நிலத்தில் இறங்கினான்; அறவுள்ளம் கொண்ட விபீஷணன் நான்கு ராக்ஷசர்களுடன் ராமனின் திருவடிகளில் விழுந்தான். பிறகு விபீஷணன் ராமனிடம் அறம் தழுவியதும், பொருத்தமானதும், காலத்துக்கேற்றதும், மகிழ்ச்சியூட்டுவதுமான சொல்லைச் சொன்னான்: ‘நான் ராவணனின் தம்பி; அவனால் அவமதிக்கப்பட்டேன்; எல்லா உயிர்களுக்கும் அடைக்கலம் தரும் உன்னிடம் அடைக்கலம் புகுந்தேன். இலங்கையையும், நண்பர்களையும், செல்வத்தையும் நான் துறந்துவிட்டேன்; என் அரசும், உயிரும், இன்பங்களும் இனி உன்னைச் சார்ந்தவை.’ அவனுடைய அந்தச் சொல்லைக் கேட்டு ராமன் பதில் சொன்னான். அபயம் பெற்ற பின்னரே விபீஷணன் நிலத்தில் இறங்குகிறான் — முன்பு அனுமதியை எதிர்பார்த்து அவன் வானில் நின்றான்; இப்போது மகிழ்ச்சியுடன், அச்சமின்றி இறங்குகிறான். ‘நிலத்தை நோக்கினான்’ என்பது — இறங்குவதற்கு முன் இடத்தைப் பார்க்கிறான்; திறனாய்வுப் பதிப்பில் இந்த அரையடி இல்லை. ‘என் அரசு உன்னைச் சார்ந்தது’ என்ற வாக்கியத்தில் விபீஷணனின் முழுமையான தன்னொப்படைப்பு உள்ளது — அவன் தன் எதிர்காலம் முழுவதையும் ராமனின் கையில் வைக்கிறான். நான்காம் சுலோகத்தில் சொல்லின் நான்கு அடைமொழிகள் — அறம் தழுவியது, பொருத்தமானது, காலத்துக்கேற்றது, மகிழ்ச்சியூட்டுவது — அவனுடைய சொல்லின் தகுதியைக் காட்டுகின்றன. இந்தச் சர்க்கத்தில் அரைச்சுலோகப் பிரிவு வாக்கிய அமைப்பிலிருந்து விலகுகிறது — பல வாக்கியங்கள் ஒரு சுலோகத்தின் பிற்பாதியில் தொடங்கி அடுத்த சுலோகத்தில் முடிகின்றன. இரண்டாம், மூன்றாம் சுலோகங்களில் ‘நிபபாத’ (விழுந்தான்) என்ற வினைச்சொல் இருமுறை வருகிறது — வானிலிருந்து நிலத்தில் இறங்குதல், நிலத்தில் திருவடிகளில் விழுதல்; இதனால் அவனுடைய பணிவு இருவகையாகக் காட்டப்படுகிறது. பரிவாரங்களும் ‘பக்தர்கள்’ (பற்றுடையவர்கள்) என்று சிறப்பிக்கப்படுகிறார்கள் — அவர்கள் விபீஷணனின் அறத்தைப் பின்பற்றியே இலங்கையைத் துறந்தார்கள். ஐந்தாம் சுலோகத்தில் ‘இலங்கையை நான் துறந்தேன்’ என்பது — இலங்கை அவனுடைய பிறந்த மண்; அதைத் துறந்தது பெரும் துறவு.

கண்களால் பருகுவது போல அவனைப் பார்த்து, சொல்லால் ஆறுதல் தந்து ராமன் சொன்னான்: ‘ராக்ஷசர்களின் வலிமையையும் வலிமையின்மையையும் எனக்கு உள்ளபடி சொல்.’ சிரமமின்றிச் செயல்களை முடிக்கும் ராமன் இவ்வாறு சொன்னதும், அந்த ராக்ஷசன் ராவணனின் வலிமை முழுவதையும் சொல்லத் தொடங்கினான்: ‘அரசகுமாரா, பத்துத் தலையனான ராவணன் சுயம்புவான பிரம்மனின் வரத்தால் கந்தர்வர்கள், நாகர்கள், பறவைகள் — எல்லா உயிர்களாலும் கொல்லப்பட முடியாதவன். ராவணனுக்கு அடுத்தவனும், எனக்கு அண்ணனுமான கும்பகர்ணன் வீரமும் பேரொளியும் உடையவன், போரில் இந்திரனுக்கு நிகரானவன். ராமா, அவனுடைய படைத்தலைவன் பிரகஸ்தன் என்பவனைப் பற்றி நீ கேள்விப்பட்டிருக்கலாம் — கைலாசத்தில் நடந்த போரில் மணிபத்திரனைத் தோற்கடித்தவன் அவன். உடும்புத்தோல் விரலுறைகளைக் கட்டிக்கொண்டு, பிளக்க முடியாத கவசம் தரித்த இந்திரஜித் வில்லை ஏந்திப் போரில் எங்கே நிற்கிறானோ, அங்கே மறைந்துவிடுகிறான். ராகவா, செல்வமுடைய இந்திரஜித் பெரும் அணிவகுப்புடைய போரில் அக்னியைத் திருப்தி செய்து, மறைந்து நின்று கொல்கிறான். மகோதரன், மகாபார்சுவன், அகம்பனன் என்ற ராக்ஷசன் — இவர்கள் அவனுடைய படைப்பிரிவுத் தலைவர்கள், போரில் உலகக் காவலர்களுக்கு நிகரானவர்கள். இலங்கை நகரில் வாழும், சதையும் இரத்தமும் உண்ணும், விரும்பிய உருவம் எடுக்கும் ராக்ஷசர்கள் பத்தாயிரம் கோடி பேர். அவர்களுடன் சேர்ந்து அந்த அரசன் உலகக் காவலர்களோடு போரிட்டான்; தேவர்களோடு சேர்த்து அவர்கள் தீய உள்ளமுடைய ராவணனால் முறியடிக்கப்பட்டார்கள்.’ 7 முதல் 22 வரையிலான பதினாறு சுலோகங்கள் (வலிமையைத் தெரிவித்தல், ராமனின் சபதம், விபீஷணனின் சபதம்) திறனாய்வுப் பதிப்பில் இந்தச் சர்க்கத்தில் இல்லை. ராவணனின் வலிமை பற்றிய இந்த அறிமுகம் வரவிருக்கும் போரின் முன்னறிவிப்பு — இங்கே பெயர் சொல்லப்பட்ட வீரர்கள் அனைவரும் பின்னர் ராமனாலும் லக்ஷ்மணனாலும் வானரர்களாலும் கொல்லப்படுகிறார்கள். ‘பத்தாயிரம் கோடி’ என்ற எண்ணிக்கையை இந்தி உரை ஒரே எண்ணுப்பெயரால் (நூறு ஆயிரம் மில்லியன்) குறிப்பிடுகிறது. ‘பத்தகோதாங்குலித்ராண:’ என்பது — உடும்புத்தோலால் ஆன கைக்காப்பு அணிந்தவன்; இந்தி உரையில் ‘உடும்பின் தோலால் செய்த கையுறைகள்’. விபீஷணனின் அறிவிப்பு நன்கு ஒழுங்குபடுத்தப்பட்டது — முதலில் அரசன் ராவணன், பிறகு அவன் தம்பி கும்பகர்ணன், பிறகு படைத்தலைவன் பிரகஸ்தன், பிறகு மகன் இந்திரஜித், பிறகு படைப்பிரிவுத் தலைவர்கள் மகோதரன், மகாபார்சுவன், அகம்பனன், இறுதியில் பொதுப்படை. இவ்வாறு அவன் பகைவனின் முழுச் சித்திரத்தையும் ராமனின் முன் வைக்கிறான் — இதுவே அடைக்கலம் புகுந்தவனின் முதல் பணி. ராவணன் பெற்ற வரத்தில் ‘எல்லா உயிர்களாலும் கொல்லப்பட முடியாதவன்’ என்று சொல்லப்பட்டாலும், அதில் மனிதர்கள் கணக்கில் சேர்க்கப்படவில்லை — இதுவே ராமனுக்குரிய வாய்ப்பு; இந்தி உரையும் ‘மனிதனை மட்டும் தவிர’ என்று தெளிவாகச் சொல்கிறது. இந்திரஜித்தின் சிறப்பு — வேள்வியில் அக்னியைத் திருப்தி செய்து மறைந்து நின்று போரிடுவான்; பின்னர் நிகும்பிலையில் அவனுடைய வேள்வியைக் கலைத்தே லக்ஷ்மணன் அவனைக் கொல்கிறான். குபேரனின் படைத்தலைவனான மணிபத்திரனின் தோல்வி உத்தர காண்டத்தில் விரிவாக வருணிக்கப்பட்டுள்ளது. பதினாறாம் சுலோகத்தில் ‘தேவர்களோடு அவர்கள் முறியடிக்கப்பட்டார்கள்’ என்பது — உலகக் காவலர்கள் தேவர்களோடு சேர்ந்து ராவணனால் தோற்கடிக்கப்பட்டார்கள்; ஆகவே ராவணனின் வலிமையைப் புறக்கணிக்கக்கூடாது என்று விபீஷணன் சுட்டுகிறான்; ஆனால் அச்சத்தை உண்டாக்கவில்லை, உள்ளதை மட்டுமே சொல்கிறான்.

விபீஷணனின் அந்தச் சொல்லைக் கேட்டு, ரகுகுலத்தில் சிறந்த ராமன் மனத்தால் அனைத்தையும் ஆராய்ந்து இந்தச் சொல்லைச் சொன்னான்: ‘விபீஷணா, ராவணனின் வீரச்செயல்களாக நீ உள்ளபடி சொன்னவற்றை நான் அறிகிறேன். பிரகஸ்தனோடும் மக்களோடும் பத்துத் தலையனைக் கொன்று உன்னை அரசனாக்குவேன் — என் இந்த உண்மைச் சொல்லைக் கேள். ராவணன் ரசாதலத்துக்கோ பாதாளத்துக்கோ புகுந்தாலும், பிதாமகனான பிரம்மனின் அருகே சென்றாலும், உயிரோடு என்னிடமிருந்து தப்பமாட்டான். மக்கள், சுற்றம், உறவினருடன் ராவணனைப் போரில் கொல்லாமல் அயோத்தியில் நுழையமாட்டேன் — என் மூன்று தம்பியர்மீது ஆணை.’ ராமனின் சபதம் உறுதியானது, ஆழமானது — அவன் ராவணனை மட்டுமல்ல, அவனுடைய மக்களையும் படைத்தலைவர்களையும் கொல்வதாகச் சபதம் செய்கிறான். மூன்று தம்பியர்மீது ஆணை — பரதன், லக்ஷ்மணன், சத்ருக்னன் — தனக்கு மிகவும் அன்புக்குரியவர்களின் பெயரால்; இதுவே எல்லாவற்றிலும் சிறந்த ஆணை. ‘உன்னை அரசனாக்குவேன்’ என்பதில், முந்தைய சர்க்கத்தில் அனுமனால் சுட்டப்பட்ட விபீஷணனின் அரசு விருப்பம் இங்கே ராமனாலேயே நிறைவேற்றப்படுகிறது. இருபதாம் சுலோகத்தில் ராவணனுக்கு இருக்கக்கூடிய மூன்று புகலிடங்கள் — ரசாதலம், பாதாளம், பிரம்மலோகம் — அனைத்தும் பயனற்றவை என்பது; முன்பு விபீஷணனும் ராவணனிடம் இவ்வாறே சொல்லியிருந்தான். பதினெட்டாம் சுலோகத்தில் ‘கர்மாபதானானி’ என்பது — முன்பு செய்த வீரச்செயல்கள். இருபத்தொன்றாம் சுலோகத்தில் ‘கொல்லாமல் … அயோத்தியில் நுழையமாட்டேன்’ என்பது — வனவாசத்தின் கால எல்லையும் இந்தச் சபதத்துக்குக் கட்டுப்பட்டது என்பதாம்.

சிரமமின்றிச் செயல்களை முடிக்கும் ராமனின் அந்தச் சொல்லைக் கேட்டு, அறவுள்ளம் கொண்ட விபீஷணன் தலைதாழ்த்தி வணங்கி இவ்வாறு சொல்லத் தொடங்கினான்: ‘ராக்ஷசர்களைக் கொல்வதிலும் இலங்கையைத் தாக்குவதிலும் என் உயிருள்ளவரை உதவி செய்வேன்; படைக்குள்ளும் புகுவேன்.’ இவ்வாறு சொன்ன விபீஷணனைத் தழுவி, மகிழ்ந்த ராமன் லக்ஷ்மணனிடம் சொன்னான்: ‘கடலிலிருந்து நீர் கொண்டு வா; பிறருக்கு மதிப்பளிப்பவனே, அதைக் கொண்டு, நான் மகிழ்ந்திருக்கும் இப்போதே, பேரறிவுடைய இந்த விபீஷணனை ராக்ஷசர்களின் அரசனாக விரைவில் முடிசூட்டு.’ இவ்வாறு சொல்லப்பட்ட சௌமித்திரி, அரசனின் ஆணைப்படி வானரத் தலைவர்களின் நடுவே விபீஷணனை அரசனாக முடிசூட்டினான். ராமனின் அந்த உடனடி அருளைக் கண்டு வானரர்கள் ஆரவாரம் செய்தார்கள்; அந்த மகாத்மாவை ‘நன்று, நன்று’ என்று போற்றினார்கள். முடிசூட்டல் போருக்கு முன்பே நடைபெறுகிறது — இதனால் ராமனின் சபதத்தின் உறுதி சுட்டப்படுகிறது; இலங்கை இன்னும் ராவணனின் கையில் இருந்தாலும் அதன் அரசன் விபீஷணனே என்று ராமன் அறிவிக்கிறான். கடல்நீரால் முடிசூட்டல் — பின்னர் கடக்க வேண்டிய அதே கடல். ‘நான் மகிழ்ந்திருக்கும்போது’ என்பது — என் அருளே உன் அரசின் அடிப்படை என்பதாம். விபீஷணனின் சபதத்தில் ‘என் உயிருள்ளவரை’ என்பது — உயிரைப் பணயம் வைத்தாவது உதவுவேன் என்பது. வானரர்களின் மகிழ்ச்சி முழக்கம் ராமனின் வள்ளன்மையைப் போற்றுகிறது. 24 முதல் 26 வரையிலான சுலோகங்கள் திறனாய்வுப் பதிப்பில் 6.013.007–009 உடன் ஒத்துப்போகின்றன. ‘மானத’ என்பது லக்ஷ்மணனை விளிப்பது — பிறருக்கு மதிப்பளிப்பவன் என்று பொருள். முடிசூட்டலின் சடங்கு சுருக்கமானது — கடல்நீர், வானரத் தலைவர்களின் சாட்சி, அரசனின் ஆணை மட்டுமே; போர்க்காலத்தில் விரிவான விழாவுக்கு இடமில்லை.

பிறகு அனுமனும் சுக்ரீவனும் விபீஷணனிடம் சொன்னார்கள்: ‘பேராற்றல் உடைய வானரர்களின் படைகளால் சூழப்பட்ட நாம் அனைவரும், கலக்க முடியாத வருணனின் உறைவிடமான கடலை எப்படிக் கடப்போம்? படையுடன் நாம் அனைவரும் விரைவாக ஆறுகளுக்கும் நதிகளுக்கும் தலைவனான வருணனின் உறைவிடத்தை அணுகிக் கடக்கக்கூடிய வழியைச் சொல்.’ இவ்வாறு கேட்கப்பட்ட அறவுள்ளம் கொண்ட விபீஷணன் பதில் சொன்னான்: ‘அரசன் ராகவன் கடலிடம் அடைக்கலம் புகுவது தகும். அளவிட முடியாத இந்தப் பெருங்கடல் சகரனால் தோண்டப்பட்டது; ஆகவே இந்தப் பெருங்கடல் தன் உறவினனான ராமனின் காரியத்தைச் செய்ய வேண்டும்.’ விபீஷணனின் வழி அமைதியானது, அறவழிப்பட்டது — வலிமையால் அல்ல, பணிவால் கடலை மகிழ்விக்க வேண்டும். அசுவமேதக் குதிரையைத் தேடும்போது சகரனின் மக்கள் பூமியைத் தோண்டினார்கள், அதனால் கடல் உண்டானது என்பது புராணக் கதை; ஆகவே கடல் சகர குலத்துக்குக் கடன்பட்டது; ராமனும் சகர குலத்தவன். ‘உறவினனின் காரியம்’ என்பது — உறவின் காரணமாகக் கடல் ராமனுக்கு உதவும் என்ற நம்பிக்கை. இருபத்தெட்டாம் சுலோகத்தில் மூன்று அரையடிகள் உள்ளன — அனுமனும் சுக்ரீவனும் கேட்கும் கேள்வி; ‘பேராற்றல் உடைய வானரர்களின் படைகளால் சூழப்பட்ட நாம் அனைவரும்’ என்ற மூன்றாம் அரையடி திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை. சுவையான செய்தி என்னவெனில், ராவணனின் பகைவர் பக்கம் வந்த பின்பும் விபீஷணன் உறவுப் பிணைப்பின் முக்கியத்துவத்தைப் பேசுகிறான் — முந்தைய சர்க்கத்தில் ராவணன் உறவினர்களை இகழ்ந்திருந்தான்.

அறிவாளியான ராக்ஷசன் விபீஷணன் இவ்வாறு சொன்னதும், சுக்ரீவன் லக்ஷ்மணனுடன் ராமன் இருந்த இடத்துக்கு வந்தான். பிறகு அகன்ற கழுத்துடைய சுக்ரீவன், கடலிடம் அமர்ந்து வேண்டுவது பற்றிய விபீஷணனின் நல்ல சொல்லை எடுத்துரைக்கத் தொடங்கினான். இயல்பாகவே அறநெறியுடைய இந்த ராமனுக்கு அது பிடித்தது. பேரொளி உடையவனும் செயல்திறன் மிக்கவனுமான அவன், மதிப்பளிக்கும் பொருட்டு, லக்ஷ்மணனோடு இருந்த வானர அரசன் சுக்ரீவனிடம் புன்னகையுடன் சொன்னான்: ‘லக்ஷ்மணா, விபீஷணனின் இந்த ஆலோசனை எனக்குப் பிடித்திருக்கிறது. சுக்ரீவன் எப்போதும் அறிஞன்; நீயோ ஆலோசனையில் வல்லவன்; இருவரும் ஆராய்ந்து உங்களுக்கு எது பிடிக்கிறதோ அதைச் சொல்லுங்கள்.’ இவ்வாறு சொல்லப்பட்ட வீரர்களான சுக்ரீவனும் லக்ஷ்மணனும் இருவரும் மரியாதை தழுவிய இந்தச் சொல்லைச் சொன்னார்கள்: ‘மனிதருள் புலியே ராகவா, இந்த நேரத்தில் விபீஷணன் சொன்ன நலம் தரும் சொல் எங்களுக்கு ஏன் பிடிக்காமல் போகும்? பயங்கரமான இந்த வருணனின் உறைவிடமான கடலில் அணை கட்டாமல், இந்திரனோடு கூடிய தேவர்களாலும் அசுரர்களாலும்கூட இலங்கையை அடைய முடியாது. வீரனான விபீஷணனின் உண்மையான சொல் நிறைவேற்றப்படட்டும்; காலம் கடத்தியது போதும்; இந்தக் கடல் வேண்டிக்கொள்ளப்படட்டும் — படையுடன் ராவணன் காக்கும் நகருக்கு நாம் செல்லும்படி.’ இவ்வாறு சொல்லப்பட்ட ராமன், ஆறுகளுக்கும் நதிகளுக்கும் தலைவனான கடலின் கரையில், தர்ப்பை விரிக்கப்பட்ட இடத்தில், வேள்வி மேடையில் அக்னி போல அப்போது அமர்ந்தான். இங்கே ராமனின் தலைமைப் பாணி மீண்டும் தெரிகிறது — தனக்கு விருப்பமாக இருந்தும் அவன் சுக்ரீவனின், லக்ஷ்மணனின் கருத்தைக் கேட்கிறான். ‘மதிப்பளிக்கும் பொருட்டு’ என்பது — அவர்களைக் கௌரவிப்பதற்காக, முடிவெடுக்கத் தேவைப்பட்டதால் அல்ல. ‘கடலில் அணை கட்டாமல்’ என்ற வாக்கியத்தில் சேதுபந்தனம் (அணை கட்டுதல்) பற்றிய முதல் குறிப்பு வருகிறது. இறுதிச் சுலோகம் உவமையுடன் முடிகிறது — தர்ப்பை இருக்கையில் அமர்ந்த ராமன் வேள்வி மேடையில் உள்ள அக்னி போல ஒளியுடையவனாகவும் தூயவனாகவும் இருந்தான். நாற்பதாம் சுலோகம் மூன்று அரையடிகளால் அமைந்தது; திறனாய்வுப் பதிப்பில் உள்ள ‘ப்ரூஹி த்வம் ஸஹஸுக்ரீவஸ் தவாபி யதி ரோசதே’ (சுக்ரீவனுடன் நீயும் சொல், உனக்கும் பிடித்திருந்தால்) (6.013.017c) என்ற அரையடி அச்சுப் பதிப்பில் இல்லை. முப்பத்திரண்டாம், முப்பத்து மூன்றாம் சுலோகங்களில் சுக்ரீவன் விபீஷணனின் வழியை ராமனிடம் தெரிவிக்கிறான் — தான் அல்ல, புதிய நண்பனான விபீஷணனுக்கே அவன் பெருமை தருகிறான்; இது அவனுடைய மனமாற்றத்துக்குச் சான்று. ‘விபுலக்ரீவன்’ (அகன்ற கழுத்துடையவன்) என்பதே ‘சுக்ரீவன்’ என்ற பெயரின் பொருள். முப்பத்து நான்காம் சுலோகத்தில் ‘இயல்பாகவே அறநெறியுடையவனுக்கு’ என்பது — கடலிடம் அடைக்கலம் புகுவது அறவழியான உபாயம், ஆகவே அறநெறியுடைய ராமனுக்கு இயல்பாகவே பிடிக்கிறது. முப்பத்தொன்பதாம் சுலோகத்தில் ‘இந்திரனோடு கூடிய தேவர்களாலும் அசுரர்களாலும்’ என்பது — இலங்கையை அடைவதன் கடினம்; கடலே அதன் அகழி. நாற்பதாம் சுலோகத்தில் ‘காலம் கடத்தியது போதும்’ என்பது — தாமதம் செய்யக்கூடாது, சீதை காத்திருக்கிறாள். முப்பத்தைந்தாம் சுலோகத்தில் ராமன் லக்ஷ்மணனை விளிக்கிறான், முப்பத்தாறாம் சுலோகத்தில் இருவரையும் கேட்கிறான் — இதனால் சுக்ரீவனுக்கும் லக்ஷ்மணனுக்கும் சம மதிப்பு காட்டப்படுகிறது.

ರಾಘವನು ಅಭಯವನ್ನು ನೀಡಿದ ಮೇಲೆ, ವಿನೀತನಾದ ರಾವಣಾನುಜ ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞ ವಿಭೀಷಣನು ನೆಲವನ್ನು ಅವಲೋಕಿಸಿದನು. ಹರ್ಷಿತನಾದ ಅವನು ಭಕ್ತರಾದ ಅನುಚರರೊಡನೆ ಆಕಾಶದಿಂದ ಭೂಮಿಗೆ ಇಳಿದನು; ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ವಿಭೀಷಣನು ನಾಲ್ವರು ರಾಕ್ಷಸರೊಡನೆ ರಾಮನ ಪಾದಗಳಿಗೆ ಬಿದ್ದನು. ಆಗ ವಿಭೀಷಣನು ರಾಮನಿಗೆ ಧರ್ಮಯುಕ್ತವೂ ಯುಕ್ತವೂ ಸಮಯೋಚಿತವೂ ಹರ್ಷದಾಯಕವೂ ಆದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು: ‘ನಾನು ರಾವಣನ ತಮ್ಮ, ಅವನಿಂದ ಅವಮಾನಿತನಾದವನು; ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೂ ಶರಣ್ಯನಾದ ನಿನಗೆ ಶರಣಾಗಿ ಬಂದಿದ್ದೇನೆ. ಲಂಕೆಯನ್ನೂ ಮಿತ್ರರನ್ನೂ ಸಂಪತ್ತನ್ನೂ ನಾನು ತೊರೆದಿದ್ದೇನೆ; ನನ್ನ ರಾಜ್ಯ, ಜೀವನ, ಸುಖಗಳೆಲ್ಲವೂ ಈಗ ನಿನ್ನಲ್ಲಿಯೇ ನೆಲೆಸಿವೆ.’ ಅವನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಮನು ಮಾತನಾಡಿದನು. ಅಭಯ ದೊರೆತ ಮೇಲೆಯೇ ವಿಭೀಷಣನು ನೆಲಕ್ಕೆ ಇಳಿಯುತ್ತಾನೆ — ಮೊದಲು ಅವನು ಅನುಮತಿಯನ್ನು ಕಾಯುತ್ತಾ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿದ್ದನು; ಈಗ ಹರ್ಷಿತನಾಗಿ, ನಿಃಶಂಕನಾಗಿ ಇಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ‘ಭೂಮಿಂ ಸಮವಲೋಕಯತ್’ (ನೆಲವನ್ನು ಅವಲೋಕಿಸಿದನು) ಎಂದರೆ — ಇಳಿಯುವ ಮುನ್ನ ಸ್ಥಳವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಈ ಅರ್ಧ ಇಲ್ಲ. ‘ಭವದ್ಗತಂ ಹಿ ಮೇ ರಾಜ್ಯಮ್’ (ನನ್ನ ರಾಜ್ಯವು ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದೆ) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿಭೀಷಣನ ಸಂಪೂರ್ಣ ಆತ್ಮಸಮರ್ಪಣೆಯಿದೆ — ಅವನು ತನ್ನ ಇಡೀ ಭವಿಷ್ಯವನ್ನು ರಾಮನ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಇಡುತ್ತಾನೆ. ನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮಾತಿನ ನಾಲ್ಕು ವಿಶೇಷಣಗಳು — ಧರ್ಮಯುಕ್ತ, ಯುಕ್ತ, ಸಾಂಪ್ರತ (ಸಮಯೋಚಿತ), ಸಂಪ್ರಹರ್ಷಣ (ಹರ್ಷದಾಯಕ) — ಅವನ ಮಾತಿನ ಔಚಿತ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕಗಳ ವಿಭಾಗವು ಅನ್ವಯಕ್ಕೆ ಹೊಂದುವುದಿಲ್ಲ — ಅನೇಕ ವಾಕ್ಯಗಳು ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾಗಿ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮುಗಿಯುತ್ತವೆ. ಎರಡು ಮತ್ತು ಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ‘ನಿಪಪಾತ’ (ಬಿದ್ದನು) ಎಂಬ ಕ್ರಿಯಾಪದ ಎರಡು ಬಾರಿ ಬಳಕೆಯಾಗಿದೆ — ಆಕಾಶದಿಂದ ಭೂಮಿಗೆ ಇಳಿಯುವುದು, ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಪಾದಗಳಿಗೆ ಬೀಳುವುದು; ಇದರಿಂದ ಅವನ ವಿನಯದ ಎರಡು ಬಗೆ ಸೂಚಿತ. ಅನುಚರರನ್ನೂ ‘ಭಕ್ತಾಃ’ (ಭಕ್ತರು) ಎಂದು ವಿಶೇಷಿಸಲಾಗಿದೆ — ಅವರು ವಿಭೀಷಣನ ಧರ್ಮವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿಯೇ ಲಂಕೆಯನ್ನು ತೊರೆದರು. ಐದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ‘ಪರಿತ್ಯಕ್ತಾ ಮಯಾ ಲಂಕಾ’ (ಲಂಕೆಯನ್ನು ನಾನು ತೊರೆದಿದ್ದೇನೆ) ಎಂಬುದು — ಲಂಕೆ ಅವನ ಜನ್ಮಭೂಮಿ, ಅದನ್ನು ತೊರೆಯುವುದು ಮಹಾತ್ಯಾಗ.

ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಅವನನ್ನು ಕುಡಿಯುತ್ತಿರುವನೋ ಎಂಬಂತೆ ನೋಡುತ್ತಾ, ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿ ರಾಮನು ಹೇಳಿದನು: ‘ರಾಕ್ಷಸರ ಬಲಾಬಲವನ್ನು ನನಗೆ ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ಹೇಳು.’ ಅನಾಯಾಸವಾಗಿ ಮಹಾಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ ರಾಮನು ಹೀಗೆ ಕೇಳಲಾಗಿ ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ರಾವಣನ ಸಮಸ್ತ ಬಲವನ್ನು ವಿವರಿಸತೊಡಗಿದನು: ‘ರಾಜಪುತ್ರನೇ, ಸ್ವಯಂಭುವಾದ ಬ್ರಹ್ಮನ ವರದಾನದಿಂದ ದಶಗ್ರೀವನು ಗಂಧರ್ವರು, ಸರ್ಪಗಳು, ಪಕ್ಷಿಗಳು ಮೊದಲಾದ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೂ ಅವಧ್ಯನು. ರಾವಣನ ಅನಂತರದವನೂ ನನ್ನ ಅಣ್ಣನೂ ಆದ ವೀರ್ಯವಂತ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಸಮಬಲನು. ರಾಮನೇ, ಅವನ ಸೇನಾಪತಿ ಪ್ರಹಸ್ತನ ಬಗ್ಗೆ ನೀನು ಕೇಳಿರಬಹುದು — ಕೈಲಾಸದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅವನು ಮಣಿಭದ್ರನನ್ನು ಸೋಲಿಸಿದನು. ಉಡದ ಚರ್ಮದ ಬೆರಳುಗವಚವನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡು, ಭೇದಿಸಲಾಗದ ಕವಚವನ್ನು ಧರಿಸಿ, ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಹಿಡಿದು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಿಂತಾಗ ಅದೃಶ್ಯನಾಗುತ್ತಾನೆ. ರಾಘವನೇ, ಶ್ರೀಮಂತನಾದ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಮಹಾವ್ಯೂಹದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಸಂಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸಿ ಅದೃಶ್ಯನಾಗಿ ಕೊಲ್ಲುತ್ತಾನೆ. ಮಹೋದರ, ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವ, ರಾಕ್ಷಸ ಅಕಂಪನ — ಇವರು ಅವನ ಸೇನಾನಾಯಕರು, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಲೋಕಪಾಲರಿಗೆ ಸಮಾನರು. ಲಂಕಾಪುರದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ, ಮಾಂಸರಕ್ತಗಳನ್ನು ತಿನ್ನುವ, ಕಾಮರೂಪಿಗಳಾದ ರಾಕ್ಷಸರು ಹತ್ತು ಸಾವಿರ ಕೋಟಿ ಇದ್ದಾರೆ. ಅವರೊಡನೆ ಕೂಡಿ ಆ ರಾಜನು ಲೋಕಪಾಲರೊಡನೆ ಯುದ್ಧಮಾಡಿದನು; ದುರಾತ್ಮನಾದ ರಾವಣನಿಂದ ಅವರು ದೇವತೆಗಳೊಡನೆ ಸೋತು ಓಡಿದರು.’ 7ರಿಂದ 22ರವರೆಗಿನ ಹದಿನಾರು ಶ್ಲೋಕಗಳು (ಬಲದ ನಿವೇದನೆ, ರಾಮನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ, ವಿಭೀಷಣನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ) ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯ ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ರಾವಣನ ಬಲದ ಈ ಪರಿಚಯ ಮುಂದಿನ ಯುದ್ಧದ ಮುನ್ಸೂಚನೆ — ಇಲ್ಲಿ ಹೆಸರಿಸಲಾದ ಎಲ್ಲ ವೀರರೂ ಮುಂದೆ ರಾಮ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಮತ್ತು ವಾನರರಿಂದ ಹತರಾಗುತ್ತಾರೆ. ‘ದಶಕೋಟಿಸಹಸ್ರಾಣಿ’ ಎಂಬ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವು ‘ನೂರು ಶತಕೋಟಿ’ (ಹತ್ತು ಸಾವಿರ ಕೋಟಿ) ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಬದ್ಧಗೋಧಾಂಗುಲಿತ್ರಾಣಃ’ ಎಂದರೆ — ಉಡದ ಚರ್ಮದಿಂದ ಮಾಡಿದ ಕೈಗವಸನ್ನು ಧರಿಸಿದವನು; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ‘ಉಡದ ಚರ್ಮದಿಂದ ಮಾಡಿದ ಕೈಗವಸುಗಳು’ ಎಂದಿದೆ. ವಿಭೀಷಣನ ನಿವೇದನೆ ಸುವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾಗಿದೆ — ಮೊದಲು ರಾಜ ರಾವಣ, ಅನಂತರ ಅವನ ತಮ್ಮ ಕುಂಭಕರ್ಣ, ಅನಂತರ ಸೇನಾಪತಿ ಪ್ರಹಸ್ತ, ಅನಂತರ ಮಗ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು, ಅನಂತರ ಸೇನಾನಾಯಕರಾದ ಮಹೋದರ, ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವ, ಅಕಂಪನರು, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯ ಸೈನ್ಯ. ಹೀಗೆ ಅವನು ಶತ್ರುವಿನ ಸಂಪೂರ್ಣ ಚಿತ್ರವನ್ನು ರಾಮನ ಮುಂದಿಡುತ್ತಾನೆ — ಇದೇ ಶರಣಾಗತನ ಮೊದಲ ಸೇವೆ. ರಾವಣನ ವರದಾನದಲ್ಲಿ ‘ಸರ್ವಭೂತಾನಾಮ್ ಅವಧ್ಯಃ’ (ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೂ ಅವಧ್ಯ) ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಅಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ಗಣಿಸಿಲ್ಲ — ಇದೇ ರಾಮನಿಗೆ ಅವಕಾಶ; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವೂ ‘ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಮಾತ್ರ ಹೊರತುಪಡಿಸಿ’ ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯ — ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸಿ ಅದೃಶ್ಯನಾಗಿ ಯುದ್ಧಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಮುಂದೆ ನಿಕುಂಭಿಲೆಯಲ್ಲಿ ಅವನ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಭಂಗಗೊಳಿಸಿಯೇ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅವನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತಾನೆ. ಕುಬೇರನ ಸೇನಾಪತಿ ಮಣಿಭದ್ರನ ಪರಾಜಯ ಉತ್ತರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ಹದಿನಾರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ‘ಸಹ ದೇವೈಸ್ತು ತೇ ಭಗ್ನಾಃ’ ಎಂದರೆ — ಲೋಕಪಾಲರು ದೇವತೆಗಳೊಡನೆ ರಾವಣನಿಂದ ಸೋತರು; ಆದ್ದರಿಂದ ರಾವಣನ ಬಲವನ್ನು ಕಡೆಗಣಿಸಬಾರದು ಎಂದು ವಿಭೀಷಣನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಭಯವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಯಥಾರ್ಥವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

ವಿಭೀಷಣನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಘುಶ್ರೇಷ್ಠ ರಾಮನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಪರಿಶೀಲಿಸಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ವಿಭೀಷಣನೇ, ರಾವಣನ ಯಾವ ಸಾಹಸಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ನೀನು ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ಹೇಳಿದೆಯೋ, ಅವನ್ನು ನಾನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡಿದ್ದೇನೆ. ಪ್ರಹಸ್ತನೊಡನೆಯೂ ಮಕ್ಕಳೊಡನೆಯೂ ದಶಗ್ರೀವನನ್ನು ಕೊಂದು ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ರಾಜನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುವೆನು — ಈ ಸತ್ಯವನ್ನು ನನ್ನಿಂದ ಕೇಳು. ರಾವಣನು ರಸಾತಳವನ್ನಾಗಲಿ ಪಾತಾಳವನ್ನಾಗಲಿ ಹೊಕ್ಕರೂ, ಪಿತಾಮಹನಾದ ಬ್ರಹ್ಮನ ಬಳಿಗೆ ಹೋದರೂ, ನನ್ನಿಂದ ಜೀವಂತವಾಗಿ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗನು. ಪುತ್ರರು, ಜನರು, ಬಾಂಧವರೊಡನೆ ರಾವಣನನ್ನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕೊಲ್ಲದೆ ನಾನು ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವುದಿಲ್ಲ — ನನ್ನ ಮೂವರು ಸಹೋದರರ ಮೇಲೆ ಆಣೆಯಿಟ್ಟು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ.’ ರಾಮನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ದೃಢವೂ ಗಂಭೀರವೂ ಆಗಿದೆ — ಅವನು ಕೇವಲ ರಾವಣನನ್ನಲ್ಲ, ಅವನ ಪುತ್ರರನ್ನೂ ಸೇನಾಪತಿಗಳನ್ನೂ ಕೊಲ್ಲುವುದಾಗಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಮೂವರು ಸಹೋದರರ ಮೇಲಿನ ಆಣೆ — ಭರತ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಶತ್ರುಘ್ನ — ತನಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಿಯರಾದವರ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ; ಇದು ಸರ್ವೋತ್ತಮ ಆಣೆ. ‘ರಾಜಾನಂ ತ್ವಾಂ ಕರಿಷ್ಯಾಮಿ’ (ನಿನ್ನನ್ನು ರಾಜನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುವೆನು) ಎಂಬಲ್ಲಿ, ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ಸೂಚಿಸಿದ್ದ ವಿಭೀಷಣನ ರಾಜ್ಯಕಾಮನೆಯನ್ನು ರಾಮನೇ ಇಲ್ಲಿ ಪೂರೈಸುತ್ತಾನೆ. ಇಪ್ಪತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ರಾವಣನಿಗೆ ಸಾಧ್ಯವಿರುವ ಮೂರು ಆಶ್ರಯಗಳು — ರಸಾತಳ, ಪಾತಾಳ, ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕ — ಎಲ್ಲವೂ ನಿಷ್ಫಲ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಹಿಂದೆ ವಿಭೀಷಣನೂ ರಾವಣನಿಗೆ ಹೀಗೆಯೇ ಹೇಳಿದ್ದನು. ಹದಿನೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ‘ಕರ್ಮಾಪದಾನಾನಿ’ ಎಂದರೆ — ಹಿಂದೆ ಮಾಡಿದ ವೀರಕಾರ್ಯಗಳು. ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ‘ಅಹತ್ವಾ … ಅಯೋಧ್ಯಾಂ ನ ಪ್ರವೇಕ್ಷ್ಯಾಮಿ’ (ಕೊಲ್ಲದೆ ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವುದಿಲ್ಲ) ಎಂಬಲ್ಲಿ — ವನವಾಸದ ಅವಧಿಯೂ ಈ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಗೆ ಅಧೀನವಾಗುತ್ತದೆ.

ಅನಾಯಾಸವಾಗಿ ಮಹಾಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ ರಾಮನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಧರ್ಮಾತ್ಮ ವಿಭೀಷಣನು ತಲೆಬಾಗಿ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳತೊಡಗಿದನು: ‘ರಾಕ್ಷಸರ ವಧೆಯಲ್ಲೂ ಲಂಕೆಯ ಆಕ್ರಮಣದಲ್ಲೂ ನನ್ನ ಪ್ರಾಣವಿರುವವರೆಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡುವೆನು, ಸೈನ್ಯದೊಳಗೂ ನುಗ್ಗುವೆನು.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದ ವಿಭೀಷಣನನ್ನು ಆಲಿಂಗಿಸಿ ಪ್ರೀತನಾದ ರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ಸಮುದ್ರದಿಂದ ನೀರನ್ನು ತಾ; ಮಾನದನೇ, ಅದರಿಂದ ಈ ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞ ವಿಭೀಷಣನನ್ನು, ನಾನು ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿರುವಾಗಲೇ, ಬೇಗನೆ ರಾಕ್ಷಸರ ರಾಜನನ್ನಾಗಿ ಅಭಿಷೇಕಿಸು.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಸೌಮಿತ್ರಿಯು ರಾಜಾಜ್ಞೆಯಂತೆ ವಾನರಮುಖ್ಯರ ನಡುವೆ ವಿಭೀಷಣನನ್ನು ರಾಜನನ್ನಾಗಿ ಅಭಿಷೇಕಿಸಿದನು. ರಾಮನ ಆ ತತ್‌ಕ್ಷಣದ ಅನುಗ್ರಹವನ್ನು ಕಂಡು ವಾನರರು ಜಯಘೋಷ ಮಾಡಿದರು, ಮಹಾತ್ಮನಾದ ರಾಮನನ್ನು ‘ಸಾಧು ಸಾಧು’ ಎಂದು ಕೊಂಡಾಡಿದರು. ಅಭಿಷೇಕವು ಯುದ್ಧಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲೇ ನಡೆಯುತ್ತದೆ — ಇದರಿಂದ ರಾಮನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯ ದೃಢತೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ಲಂಕೆ ಇಂದಿಗೂ ರಾವಣನ ಕೈಯಲ್ಲೇ ಇದೆ, ಆದರೂ ಅದರ ರಾಜ ವಿಭೀಷಣನೆಂದು ರಾಮನು ಘೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸಮುದ್ರಜಲದಿಂದ ಅಭಿಷೇಕ — ಮುಂದೆ ದಾಟಬೇಕಾದ ಅದೇ ಸಮುದ್ರ. ‘ಮಯಿ ಪ್ರಸನ್ನೇ’ (ನಾನು ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿರುವಾಗ) ಎಂದರೆ — ನನ್ನ ಅನುಗ್ರಹವೇ ನಿನ್ನ ರಾಜ್ಯದ ಆಧಾರ. ವಿಭೀಷಣನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯಲ್ಲಿ ‘ಯಥಾಪ್ರಾಣಮ್’ ಎಂದರೆ — ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಪಣವಿಟ್ಟಾದರೂ ಸಹಾಯ. ವಾನರರ ಹರ್ಷನಾದವು ರಾಮನ ಔದಾರ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತದೆ. 24ರಿಂದ 26ರವರೆಗಿನ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯ 6.013.007–009 ರೊಡನೆ ಹೊಂದುತ್ತವೆ. ‘ಮಾನದ’ ಎಂಬುದು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಸಂಬೋಧನೆ — ಇತರರಿಗೆ ಮಾನವನ್ನು ನೀಡುವವನು. ಅಭಿಷೇಕದ ವಿಧಿ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ — ಕೇವಲ ಸಮುದ್ರಜಲ, ವಾನರಮುಖ್ಯರ ಸಾಕ್ಷಿ, ರಾಜಾಜ್ಞೆ; ಯುದ್ಧಕಾಲದಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಉತ್ಸವಕ್ಕೆ ಅವಕಾಶವಿಲ್ಲ.

ಅನಂತರ ಹನುಮಂತನೂ ಸುಗ್ರೀವನೂ ವಿಭೀಷಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದರು: ‘ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಗಳಾದ ವಾನರರ ಸೈನ್ಯಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಕ್ಷೋಭೆಗೊಳಿಸಲಾಗದ ವರುಣಾಲಯವಾದ ಈ ಸಾಗರವನ್ನು ಹೇಗೆ ದಾಟುವುದು? ಯಾವ ಉಪಾಯದಿಂದ ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಸೈನ್ಯಸಹಿತರಾಗಿ ವೇಗವಾಗಿ ನದನದಿಗಳ ಒಡೆಯನಾದ ವರುಣಾಲಯವನ್ನು ಸಮೀಪಿಸಿ ದಾಟಬಹುದೋ, ಆ ಉಪಾಯವನ್ನು ಹೇಳು.’ ಹೀಗೆ ಕೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಧರ್ಮಾತ್ಮ ವಿಭೀಷಣನು ಉತ್ತರಿಸಿದನು: ‘ರಾಜನಾದ ರಾಘವನು ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಶರಣು ಹೋಗಬೇಕು. ಅಳೆಯಲಾಗದ ಈ ಮಹಾಸಾಗರವನ್ನು ಸಗರನು ಅಗೆಸಿದನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಮಹಾಸಾಗರವು ತನ್ನ ಬಂಧುವಾದ ರಾಮನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಲೇಬೇಕು.’ ವಿಭೀಷಣನ ಉಪಾಯ ಶಾಂತವೂ ಧರ್ಮ್ಯವೂ ಆಗಿದೆ — ಬಲಾತ್ಕಾರದಿಂದಲ್ಲ, ವಿನಯದಿಂದ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸಬೇಕು. ಅಶ್ವಮೇಧದ ಕುದುರೆಯನ್ನು ಹುಡುಕುವಾಗ ಸಗರನ ಮಕ್ಕಳು ಭೂಮಿಯನ್ನು ಅಗೆದರು, ಅದರಿಂದ ಸಾಗರ ನಿರ್ಮಾಣವಾಯಿತು ಎಂಬುದು ಪುರಾಣಕಥೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಗರವು ಸಗರವಂಶಕ್ಕೆ ಋಣಿ, ರಾಮನೂ ಸಗರವಂಶದವನು. ‘ಜ್ಞಾತೇಃ ಕಾರ್ಯಮ್’ (ಬಂಧುವಿನ ಕಾರ್ಯ) ಎಂಬಲ್ಲಿ — ಬಂಧುತ್ವದ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಸಮುದ್ರವು ರಾಮನಿಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡುವುದು ಎಂಬ ಆಶೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಿವೆ — ಹನುಮಂತನ ಮತ್ತು ಸುಗ್ರೀವನ ಪ್ರಶ್ನೆ; ‘ಸೈನ್ಯೈಃ ಪರಿವೃತಾಃ ಸರ್ವೇ ವಾನರಾಣಾಂ ಮಹೌಜಸಾಮ್’ ಎಂಬ ಮೂರನೆಯ ಅರ್ಧ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ಸ್ವಾರಸ್ಯವೆಂದರೆ, ರಾವಣನ ಶತ್ರುಪಕ್ಷದಲ್ಲಿದ್ದೂ ವಿಭೀಷಣನು ಬಂಧುತ್ವದ ಸಂಬಂಧದ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ಬಂಧುಗಳನ್ನು ನಿಂದಿಸಿದ್ದನು.

ವಿದ್ವಾಂಸನಾದ ರಾಕ್ಷಸ ವಿಭೀಷಣನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲಾಗಿ ಸುಗ್ರೀವನು ಲಕ್ಷ್ಮಣಸಹಿತನಾದ ರಾಮನಿದ್ದಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದನು. ಅನಂತರ ವಿಶಾಲಕಂಠನಾದ ಸುಗ್ರೀವನು ಸಾಗರದ ಬಳಿ ಉಪವೇಶನ ಮಾಡುವ (ಸಾಗರವನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾ ತೀರದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವ) ಬಗ್ಗೆ ವಿಭೀಷಣನ ಶುಭವಾದ ಮಾತನ್ನು ತಿಳಿಸತೊಡಗಿದನು. ಸ್ವಭಾವದಿಂದಲೇ ಧರ್ಮಶೀಲನಾದ ಈ ರಾಮನಿಗೆ ಅದು ರುಚಿಸಿತು. ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಕಾರ್ಯದಕ್ಷನೂ ಆದ ಅವನು ಗೌರವಸೂಚಕವಾಗಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೂ ವಾನರರಾಜ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೂ ಮುಗುಳ್ನಗುತ್ತಾ ಹೇಳಿದನು: ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣಾ, ವಿಭೀಷಣನ ಈ ಸಲಹೆ ನನಗೆ ರುಚಿಸುತ್ತದೆ. ಸುಗ್ರೀವನು ಸದಾ ಪಂಡಿತನು, ನೀನು ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆಯಲ್ಲಿ ವಿಚಕ್ಷಣನು; ಇಬ್ಬರೂ ಆಲೋಚಿಸಿ ನಿಮಗೆ ಯಾವುದು ಸರಿಯೆನಿಸುವುದೋ ಅದನ್ನು ಹೇಳಿರಿ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ವೀರರಾದ ಸುಗ್ರೀವ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರಿಬ್ಬರೂ ಶಿಷ್ಟಾಚಾರದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದರು: ‘ನರವ್ಯಾಘ್ರನೇ ರಾಘವನೇ, ಈ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ವಿಭೀಷಣನು ಹೇಳಿದ ಸುಖಕರವಾದ ಮಾತು ನಮಗೇಕೆ ರುಚಿಸದು? ಘೋರವಾದ ಈ ವರುಣಾಲಯ ಸಾಗರದ ಮೇಲೆ ಸೇತುವೆ ಕಟ್ಟದೆ, ಇಂದ್ರಸಹಿತರಾದ ದೇವಾಸುರರಿಂದಲೂ ಲಂಕೆಯನ್ನು ತಲುಪಲಾಗದು. ಶೂರನಾದ ವಿಭೀಷಣನ ಯಥಾರ್ಥವಾದ ಮಾತಿನಂತೆ ನಡೆಯೋಣ; ಕಾಲವನ್ನು ವ್ಯರ್ಥಮಾಡುವುದು ಸಾಕು, ಈ ಸಾಗರಕ್ಕೆ ವಿನಂತಿಸಿಕೊಳ್ಳೋಣ, ಸೈನ್ಯದೊಡನೆ ರಾವಣನಿಂದ ಪಾಲಿತವಾದ ಪುರಿಗೆ ನಾವು ಹೋಗುವಂತಾಗಲಿ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ರಾಮನು ಆಗ ನದನದಿಗಳ ಒಡೆಯನಾದ ಸಾಗರದ ತೀರದಲ್ಲಿ ದರ್ಭೆ ಹಾಸಿದ ವೇದಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಕುಳಿತುಕೊಂಡನು. ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ನಾಯಕತ್ವದ ಶೈಲಿ ಮತ್ತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ತನಗೆ ರುಚಿಸಿದರೂ ಅವನು ಸುಗ್ರೀವ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ‘ಸತ್ಕ್ರಿಯಾರ್ಥಮ್’ (ಗೌರವಸೂಚಕವಾಗಿ) ಎಂದರೆ — ಅವರಿಬ್ಬರ ಸಮ್ಮಾನಕ್ಕಾಗಿ, ನಿರ್ಣಯಕ್ಕೆ ಅಗತ್ಯವಿದ್ದುದರಿಂದಲ್ಲ. ‘ಅಬದ್ಧ್ವಾ ಸಾಗರೇ ಸೇತುಮ್’ (ಸಾಗರದ ಮೇಲೆ ಸೇತುವೆ ಕಟ್ಟದೆ) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ಸೇತುಬಂಧದ ಮೊದಲ ಉಲ್ಲೇಖವಿದೆ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಉಪಮೆಯಿಂದ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ — ದರ್ಭಾಸನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತ ರಾಮನು ಯಜ್ಞವೇದಿಯಲ್ಲಿನ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಪವಿತ್ರನೂ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ನಲವತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಿಂದ ರಚಿತವಾಗಿದೆ; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯ ‘ಬ್ರೂಹಿ ತ್ವಂ ಸಹಸುಗ್ರೀವಸ್ ತವಾಪಿ ಯದಿ ರೋಚತೇ’ (6.013.017c) ಎಂಬ ಅರ್ಧ ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ಮೂವತ್ತೆರಡು ಮತ್ತು ಮೂವತ್ತಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನು ವಿಭೀಷಣನ ಉಪಾಯವನ್ನು ರಾಮನಿಗೆ ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾನೆ — ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ತಾನು ಪಡೆಯದೆ ಹೊಸ ಮಿತ್ರ ವಿಭೀಷಣನಿಗೇ ನೀಡುತ್ತಾನೆ; ಇದು ಅವನ ಹೃದಯಪರಿವರ್ತನೆಯ ಪ್ರಮಾಣ. ‘ವಿಪುಲಗ್ರೀವಃ’ (ವಿಶಾಲಕಂಠನು) ಎಂಬುದು ಸುಗ್ರೀವನ ಹೆಸರಿನ ಅರ್ಥವೇ. ಮೂವತ್ನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ‘ಪ್ರಕೃತ್ಯಾ ಧರ್ಮಶೀಲಸ್ಯ’ (ಸ್ವಭಾವದಿಂದ ಧರ್ಮಶೀಲನಾದವನಿಗೆ) ಎಂದರೆ — ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಶರಣು ಹೋಗುವುದು ಧರ್ಮ್ಯವಾದ ಉಪಾಯ, ಆದ್ದರಿಂದ ಧರ್ಮಶೀಲನಾದ ರಾಮನಿಗೆ ಸ್ವಭಾವತಃ ರುಚಿಸುತ್ತದೆ. ಮೂವತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ‘ಸೇಂದ್ರೈರಪಿ ಸುರಾಸುರೈಃ’ (ಇಂದ್ರಸಹಿತರಾದ ದೇವಾಸುರರಿಂದಲೂ) ಎಂಬುದು ಲಂಕೆಯ ದುರ್ಗಮತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಸಮುದ್ರವೇ ಅದರ ಕಂದಕ. ನಲವತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ‘ಅಲಂ ಕಾಲಾತ್ಯಯಂ ಕೃತ್ವಾ’ (ಕಾಲವನ್ನು ವ್ಯರ್ಥಮಾಡುವುದು ಸಾಕು) ಎಂದರೆ — ವಿಳಂಬ ಮಾಡಬಾರದು, ಸೀತೆ ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದಾಳೆ. ಮೂವತ್ತೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ, ಮೂವತ್ತಾರನೆಯದರಲ್ಲಿ ಇಬ್ಬರನ್ನೂ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ — ಇದರಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೂ ಸಮಾನ ಗೌರವ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.

രാഘവൻ അഭയം നൽകിയപ്പോൾ, വിനയത്തോടെ കുനിഞ്ഞുനിന്ന രാവണാനുജനും മഹാപ്രാജ്ഞനുമായ വിഭീഷണൻ ഭൂമിയിലേക്കു നോക്കി. സന്തുഷ്ടനായ അവൻ ഭക്തരായ അനുചരന്മാരോടൊപ്പം ആകാശത്തുനിന്നു ഭൂമിയിലിറങ്ങി; ധർമാത്മാവായ വിഭീഷണൻ നാലു രാക്ഷസന്മാരോടൊപ്പം രാമന്റെ പാദങ്ങളിൽ വീണു. അപ്പോൾ വിഭീഷണൻ ധർമയുക്തവും ഉചിതവും സന്ദർഭോചിതവും സന്തോഷജനകവുമായ വാക്ക് രാമനോടു പറഞ്ഞു: ‘ഞാൻ രാവണന്റെ അനുജനാണ്, അവനാൽ അപമാനിതനുമാണ്; എല്ലാ ഭൂതങ്ങൾക്കും ശരണ്യനായ അങ്ങയെ ഞാൻ ശരണം പ്രാപിച്ചിരിക്കുന്നു. ലങ്കയും മിത്രങ്ങളും ധനങ്ങളും ഞാൻ ഉപേക്ഷിച്ചിരിക്കുന്നു; എന്റെ രാജ്യവും ജീവിതവും സുഖങ്ങളും ഇനി അങ്ങയിൽ ആശ്രിതമാണ്.’ അവന്റെ ആ വാക്കു കേട്ട് രാമൻ പറഞ്ഞു. അഭയം ലഭിച്ചശേഷം മാത്രമേ വിഭീഷണൻ ഭൂമിയിലിറങ്ങുന്നുള്ളൂ — മുൻപ് അനുവാദം കാത്ത് അവൻ ആകാശത്തുനിന്നു; ഇപ്പോൾ സന്തുഷ്ടനും നിഃശങ്കനുമായി ഇറങ്ങുന്നു. ‘ഭൂമിം സമവലോകയത്’ — ഇറങ്ങുന്നതിനു മുൻപ് സ്ഥലം നോക്കുന്നു; സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഈ അർധം ഇല്ല. ‘ഭവദ്ഗതം ഹി മേ രാജ്യം’ (എന്റെ രാജ്യം അങ്ങയിൽ ആശ്രിതം) എന്ന വാക്യത്തിൽ വിഭീഷണന്റെ സമ്പൂർണമായ ആത്മസമർപ്പണമുണ്ട് — തന്റെ ഭാവി മുഴുവൻ അവൻ രാമന്റെ കൈകളിൽ ഏൽപ്പിക്കുന്നു. നാലാം ശ്ലോകത്തിൽ വാക്കിന്റെ നാലു വിശേഷണങ്ങൾ — ധർമയുക്തം, യുക്തം, സാമ്പ്രതം (സന്ദർഭോചിതം), സമ്പ്രഹർഷണം (സന്തോഷജനകം) — അവന്റെ വാക്കിന്റെ ഔചിത്യം കാണിക്കുന്നു. ഈ സർഗത്തിൽ ശ്ലോകാർധങ്ങളുടെ വിഭജനം അന്വയത്തിൽനിന്നു വ്യതിചലിക്കുന്നു — പല വാക്യങ്ങളും ഒരു ശ്ലോകത്തിന്റെ ഉത്തരാർധത്തിൽ തുടങ്ങി അടുത്ത ശ്ലോകത്തിൽ അവസാനിക്കുന്നു. രണ്ടിലും മൂന്നിലും ‘നിപപാത’ (വീണു) എന്ന ക്രിയാപദം രണ്ടുതവണ പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നു — ആകാശത്തുനിന്നു ഭൂമിയിലേക്കുള്ള വീഴ്ചയും ഭൂമിയിൽ പാദങ്ങളിലേക്കുള്ള വീഴ്ചയും; ഇതിലൂടെ അവന്റെ വിനയത്തിന്റെ ഇരട്ടഭാവം. അനുചരന്മാരെയും ‘ഭക്തർ’ എന്നു വിശേഷിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു — വിഭീഷണന്റെ ധർമത്തെ പിന്തുടർന്നാണ് അവരും ലങ്ക ഉപേക്ഷിച്ചത്. അഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘പരിത്യക്താ മയാ ലങ്കാ’ (ലങ്ക ഞാൻ ഉപേക്ഷിച്ചു) — ലങ്ക അവന്റെ ജന്മഭൂമിയാണ്; അതിന്റെ ത്യാഗം വലിയ ത്യാഗമാണ്.

കണ്ണുകൾകൊണ്ട് പാനംചെയ്യുന്നതുപോലെ അവനെ നോക്കി, വാക്കുകൊണ്ടു സാന്ത്വനിപ്പിച്ച് രാമൻ പറഞ്ഞു: ‘രാക്ഷസന്മാരുടെ ബലാബലങ്ങൾ എന്നോടു യഥാർഥമായി പറയുക.’ അനായാസം കർമങ്ങൾ ചെയ്യുന്ന രാമൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ആ രാക്ഷസൻ രാവണന്റെ ബലമെല്ലാം വിവരിക്കാൻ തുടങ്ങി: ‘രാജപുത്രാ, സ്വയംഭൂവായ ബ്രഹ്മാവിന്റെ വരദാനംമൂലം ദശഗ്രീവൻ ഗന്ധർവന്മാർ, നാഗങ്ങൾ, പക്ഷികൾ മുതലായ എല്ലാ ഭൂതങ്ങൾക്കും അവധ്യനാണ്. രാവണനു തൊട്ടു താഴെയുള്ളവനും എന്റെ ജ്യേഷ്ഠനുമായ വീര്യവാനും മഹാതേജസ്വിയുമായ കുംഭകർണൻ യുദ്ധത്തിൽ ഇന്ദ്രനു തുല്യബലനാണ്. രാമാ, അവന്റെ സേനാപതിയായ പ്രഹസ്തനെക്കുറിച്ച് അങ്ങ് കേട്ടിട്ടുണ്ടാകാം — കൈലാസത്തിലെ യുദ്ധത്തിൽ മണിഭദ്രനെ തോൽപ്പിച്ചവൻ. ഉടുമ്പിൻതോലുകൊണ്ടുള്ള കൈയുറ ധരിച്ചവനും ഭേദിക്കാനാവാത്ത കവചമുള്ളവനുമായ ഇന്ദ്രജിത്ത് വില്ലെടുത്ത് യുദ്ധത്തിൽ നിൽക്കുമ്പോൾ അദൃശ്യനാകുന്നു. രാഘവാ, ശ്രീമാനായ ഇന്ദ്രജിത്ത് വലിയ വ്യൂഹങ്ങളുള്ള യുദ്ധത്തിൽ അഗ്നിയെ തർപ്പണം ചെയ്ത് അന്തർധാനം ചെയ്തുകൊണ്ടു കൊല്ലുന്നു. മഹോദരൻ, മഹാപാർശ്വൻ, രാക്ഷസനായ അകമ്പനൻ — ഇവർ അവന്റെ സേനാനായകന്മാരാണ്, യുദ്ധത്തിൽ ലോകപാലന്മാർക്കു തുല്യർ. ലങ്കാപുരിയിൽ വസിക്കുന്ന, മാംസവും രക്തവും ഭക്ഷിക്കുന്ന, ഇഷ്ടരൂപം ധരിക്കുന്ന രാക്ഷസന്മാർ പതിനായിരം കോടിയുണ്ട്. അവരോടൊപ്പം ആ രാജാവ് ലോകപാലന്മാരോടു യുദ്ധം ചെയ്തു; ദേവന്മാരോടൊപ്പം അവർ ദുരാത്മാവായ രാവണനാൽ തോൽപ്പിക്കപ്പെട്ടു.’ 7 മുതൽ 22 വരെയുള്ള പതിനാറു ശ്ലോകങ്ങൾ (ബലനിവേദനം, രാമന്റെ പ്രതിജ്ഞ, വിഭീഷണന്റെ പ്രതിജ്ഞ) സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഈ സർഗത്തിലില്ല. രാവണബലത്തിന്റെ ഈ പരിചയം വരാനിരിക്കുന്ന യുദ്ധത്തിന്റെ മുന്നറിയിപ്പാണ് — ഇവിടെ പേരെടുത്തു പറഞ്ഞ എല്ലാ വീരന്മാരും പിന്നീട് രാമനാലും ലക്ഷ്മണനാലും വാനരന്മാരാലും കൊല്ലപ്പെടുന്നു. ‘ദശകോടിസഹസ്രാണി’ (പതിനായിരം കോടി) എന്ന സംഖ്യ — ഹിന്ദിഭാഷ്യത്തിൽ ‘ഒരു ഖർവം’ (നൂറു ശതകോടി) എന്ന്. ‘ബദ്ധഗോധാംഗുലിത്രാണഃ’ — ഉടുമ്പിൻതോലുകൊണ്ടുള്ള കൈയുറ ധരിച്ചവൻ; ‘ഉടുമ്പിൻതോലുകൊണ്ടുണ്ടാക്കിയ കൈയുറകൾ’ എന്ന് ഹിന്ദിഭാഷ്യം. വിഭീഷണന്റെ നിവേദനം സുവ്യവസ്ഥിതമാണ് — ആദ്യം രാജാവായ രാവണൻ, പിന്നെ അവന്റെ സഹോദരൻ കുംഭകർണൻ, പിന്നെ സേനാപതി പ്രഹസ്തൻ, പിന്നെ പുത്രൻ ഇന്ദ്രജിത്ത്, പിന്നെ സേനാനായകരായ മഹോദരൻ, മഹാപാർശ്വൻ, അകമ്പനൻ, ഒടുവിൽ സാധാരണസൈന്യം. ഇങ്ങനെ അവൻ ശത്രുവിന്റെ പൂർണചിത്രം രാമന്റെ മുന്നിൽ വയ്ക്കുന്നു — ഇതുതന്നെയാണ് ശരണാഗതന്റെ ആദ്യസേവനം. രാവണന്റെ വരദാനത്തിൽ ‘എല്ലാ ഭൂതങ്ങൾക്കും അവധ്യൻ’ എന്നു പറയുന്നു, എന്നാൽ മനുഷ്യരെ അതിൽ എണ്ണിയിട്ടില്ല — അതുതന്നെയാണ് രാമനുള്ള പഴുത്; ‘മനുഷ്യനെ മാത്രം ഒഴിച്ച്’ എന്ന് ഹിന്ദിഭാഷ്യവും വ്യക്തമായി പറയുന്നു. ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ പ്രത്യേകത — യജ്ഞത്തിൽ അഗ്നിയെ തർപ്പിച്ച് അദൃശ്യനായി യുദ്ധം ചെയ്യുന്നു; പിന്നീട് നികുംഭിലയിൽ അവന്റെ യജ്ഞം മുടക്കിയാണ് ലക്ഷ്മണൻ അവനെ കൊല്ലുന്നത്. കുബേരന്റെ സേനാപതിയായ മണിഭദ്രന്റെ പരാജയം ഉത്തരകാണ്ഡത്തിൽ വിസ്തരിച്ചു വർണിക്കുന്നുണ്ട്. പതിനാറാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘സഹ ദേവൈസ്തു തേ ഭഗ്നാഃ’ — ലോകപാലന്മാർ ദേവന്മാരോടൊപ്പം രാവണനാൽ തോൽപ്പിക്കപ്പെട്ടു; അതിനാൽ രാവണന്റെ ബലം അവഗണിക്കാവുന്നതല്ല എന്നു വിഭീഷണൻ സൂചിപ്പിക്കുന്നു, എന്നാൽ ഭയം ജനിപ്പിക്കുന്നില്ല, യഥാർഥം മാത്രം പറയുന്നു.

വിഭീഷണന്റെ ആ വാക്കു കേട്ട് രഘുശ്രേഷ്ഠനായ രാമൻ മനസ്സുകൊണ്ട് എല്ലാം ആലോചിച്ച് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘വിഭീഷണാ, രാവണന്റെ ഏതെല്ലാം വീരകൃത്യങ്ങൾ നീ യഥാർഥമായി പറഞ്ഞുവോ, അവയെല്ലാം ഞാൻ മനസ്സിലാക്കുന്നു. പ്രഹസ്തനോടും പുത്രന്മാരോടുംകൂടി ദശഗ്രീവനെ കൊന്ന് ഞാൻ നിന്നെ രാജാവാക്കും — ഈ സത്യം എന്നിൽനിന്നു കേൾക്കുക. രാവണൻ രസാതലത്തിലോ പാതാളത്തിലോ പ്രവേശിച്ചാലും, പിതാമഹനായ ബ്രഹ്മാവിന്റെ സന്നിധിയിൽ ചെന്നാലും, എന്നിൽനിന്നു ജീവനോടെ രക്ഷപ്പെടില്ല. പുത്രന്മാരോടും ജനങ്ങളോടും ബന്ധുക്കളോടുംകൂടിയ രാവണനെ യുദ്ധത്തിൽ കൊല്ലാതെ ഞാൻ അയോധ്യയിൽ പ്രവേശിക്കില്ല — എന്റെ മൂന്നു സഹോദരന്മാരെക്കൊണ്ട് ഞാൻ ശപഥം ചെയ്യുന്നു.’ രാമന്റെ പ്രതിജ്ഞ ദൃഢവും ഗംഭീരവുമാണ് — രാവണനെ മാത്രമല്ല, അവന്റെ പുത്രന്മാരെയും സേനാപതിമാരെയും കൊല്ലുമെന്ന് അവൻ പ്രതിജ്ഞ ചെയ്യുന്നു. മൂന്നു സഹോദരന്മാരെക്കൊണ്ടുള്ള ശപഥം — ഭരതൻ, ലക്ഷ്മണൻ, ശത്രുഘ്നൻ — തനിക്ക് ഏറ്റവും പ്രിയപ്പെട്ടവരുടെ പേരിലുള്ളത്; ഇതാണ് ഏറ്റവും ഉത്തമമായ ശപഥം. ‘രാജാനം ത്വാം കരിഷ്യാമി’ (നിന്നെ ഞാൻ രാജാവാക്കും) എന്നതിലൂടെ, മുൻസർഗത്തിൽ ഹനുമാൻ സൂചിപ്പിച്ച വിഭീഷണന്റെ രാജ്യകാമന ഇവിടെ രാമൻതന്നെ നിറവേറ്റുന്നു. ഇരുപതാം ശ്ലോകത്തിൽ രാവണന് സാധ്യമായ മൂന്ന് അഭയസ്ഥാനങ്ങൾ — രസാതലം, പാതാളം, ബ്രഹ്മലോകം — എല്ലാം നിഷ്ഫലമാണ്; മുൻപ് വിഭീഷണനും രാവണനോട് ഇങ്ങനെതന്നെ പറഞ്ഞിരുന്നു. പതിനെട്ടാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘കർമാപദാനാനി’ — മുൻപു ചെയ്ത വീരകൃത്യങ്ങൾ. ഇരുപത്തൊന്നാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘അഹത്വാ … അയോധ്യാം ന പ്രവേക്ഷ്യാമി’ (കൊല്ലാതെ അയോധ്യയിൽ പ്രവേശിക്കില്ല) — വനവാസത്തിന്റെ അവധിപോലും ഈ പ്രതിജ്ഞയ്ക്കു വിധേയമാണ്.

അനായാസം കർമങ്ങൾ ചെയ്യുന്ന രാമന്റെ ആ വാക്കു കേട്ട് ധർമാത്മാവായ വിഭീഷണൻ തല കുനിച്ചു വന്ദിച്ച് ഇങ്ങനെ പറയാൻ തുടങ്ങി: ‘രാക്ഷസന്മാരുടെ വധത്തിലും ലങ്കയെ ആക്രമിക്കുന്നതിലും എന്റെ പ്രാണനുള്ളിടത്തോളം ഞാൻ സഹായിക്കും; സൈന്യത്തിലും ഞാൻ പ്രവേശിക്കും.’ ഇങ്ങനെ പറയുന്ന വിഭീഷണനെ ആലിംഗനം ചെയ്ത് പ്രീതനായ രാമൻ ലക്ഷ്മണനോടു പറഞ്ഞു: ‘സമുദ്രത്തിൽനിന്നു ജലം കൊണ്ടുവരിക; മാനദാ, ഞാൻ പ്രസന്നനായിരിക്കെ, അതുകൊണ്ട് മഹാപ്രാജ്ഞനായ ഈ വിഭീഷണനെ രാക്ഷസന്മാരുടെ രാജാവായി വേഗം അഭിഷേകം ചെയ്യുക.’ ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ട സൗമിത്രി രാജാജ്ഞയനുസരിച്ച് വാനരമുഖ്യന്മാരുടെ മധ്യത്തിൽ വിഭീഷണനെ രാജാവായി അഭിഷേകം ചെയ്തു. രാമന്റെ ആ ഉടനടിയുള്ള പ്രസാദം കണ്ട് വാനരന്മാർ ആർപ്പുവിളിക്കുകയും ആ മഹാത്മാവിനോട് ‘സാധു, സാധു’ എന്നു പറയുകയും ചെയ്തു. അഭിഷേകം യുദ്ധത്തിനു മുൻപുതന്നെയാണ് — ഇതിലൂടെ രാമന്റെ പ്രതിജ്ഞയുടെ ദൃഢത സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; ലങ്ക ഇന്നും രാവണന്റെ കൈയിലാണ്, എന്നിട്ടും അതിന്റെ രാജാവ് വിഭീഷണനാണെന്ന് രാമൻ പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു. സമുദ്രജലംകൊണ്ടുള്ള അഭിഷേകം — പിന്നീടു കടക്കേണ്ടത് ആ സമുദ്രംതന്നെ. ‘മയി പ്രസന്നേ’ (ഞാൻ പ്രസന്നനായിരിക്കെ) — എന്റെ പ്രസാദമാണ് നിന്റെ രാജ്യത്തിന്റെ ആധാരം. വിഭീഷണന്റെ പ്രതിജ്ഞയിലെ ‘യഥാപ്രാണം’ — ജീവൻ പണയംവച്ചും സഹായിക്കും. വാനരന്മാരുടെ ഹർഷനാദം രാമന്റെ ഉദാരതയെ പ്രശംസിക്കുന്നു. 24 മുതൽ 26 വരെയുള്ള ശ്ലോകങ്ങൾ സമീക്ഷിതപതിപ്പിലെ 6.013.007–009-മായി ഒത്തുവരുന്നു. ‘മാനദ’ എന്ന ലക്ഷ്മണസംബോധനയുടെ അർഥം — മറ്റുള്ളവർക്കു മാനം നൽകുന്നവൻ. അഭിഷേകത്തിന്റെ വിധി സംക്ഷിപ്തമാണ് — സമുദ്രജലവും വാനരമുഖ്യന്മാരുടെ സാക്ഷ്യവും രാജാജ്ഞയും മാത്രം; യുദ്ധകാലത്ത് വിപുലമായ ഉത്സവത്തിന് അവസരമില്ല.

അനന്തരം ഹനുമാനും സുഗ്രീവനും വിഭീഷണനോടു പറഞ്ഞു: ‘മഹാതേജസ്വികളായ വാനരന്മാരുടെ സൈന്യങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട നാമെല്ലാവരും ഇളക്കാനാവാത്ത വരുണാലയമായ സാഗരം എങ്ങനെ കടക്കും? സൈന്യത്തോടുകൂടി നാമെല്ലാവരും വേഗത്തിൽ നദികളുടെയും നദങ്ങളുടെയും പതിയായ ഈ വരുണാലയത്തെ സമീപിച്ച് കടക്കാൻ കഴിയുന്ന ഉപായം പറയുക.’ ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ടപ്പോൾ ധർമാത്മാവായ വിഭീഷണൻ മറുപടി പറഞ്ഞു: ‘രാജാവായ രാഘവൻ സമുദ്രത്തെ ശരണം പ്രാപിക്കുന്നതാണ് ഉചിതം. അളവറ്റ ഈ മഹാസമുദ്രം സഗരനാൽ കുഴിപ്പിക്കപ്പെട്ടതാണ്; അതിനാൽ ജ്ഞാതിയായ രാമന്റെ കാര്യം ചെയ്യാൻ മഹാസമുദ്രം ബാധ്യസ്ഥനാണ്.’ വിഭീഷണന്റെ ഉപായം ശാന്തവും ധർമ്യവുമാണ് — ബലംകൊണ്ടല്ല, വിനയംകൊണ്ട് സമുദ്രത്തെ പ്രസാദിപ്പിക്കണം. അശ്വമേധാശ്വത്തെ അന്വേഷിക്കുമ്പോൾ സഗരന്റെ പുത്രന്മാർ ഭൂമി കുഴിച്ചു, അങ്ങനെ സാഗരം രൂപംകൊണ്ടു എന്നാണ് പുരാണകഥ; അതിനാൽ സാഗരം സഗരവംശത്തോടു കടപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു, രാമനോ സഗരവംശജനും. ‘ജ്ഞാതേഃ കാര്യം’ — ജ്ഞാതിബന്ധംനിമിത്തം സമുദ്രം രാമനെ സഹായിക്കും എന്ന പ്രതീക്ഷ. ഇരുപത്തെട്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ മൂന്ന് അർധങ്ങളുണ്ട് — ഹനുമാന്റെയും സുഗ്രീവന്റെയും ചോദ്യം; ‘സൈന്യൈഃ പരിവൃതാഃ സർവേ വാനരാണാം മഹൗജസാം’ എന്ന മൂന്നാമത്തെ അർധം സമീക്ഷിതപതിപ്പിലില്ല. രസകരമായ ഒരു കാര്യം — രാവണന്റെ ശത്രുപക്ഷത്തുനിന്നുകൊണ്ടും വിഭീഷണൻ ജ്ഞാതിബന്ധത്തിന്റെ മഹത്ത്വം പറയുന്നു; മുൻസർഗത്തിൽ രാവണൻ ജ്ഞാതികളെ നിന്ദിച്ചിരുന്നു.

വിദ്വാനായ രാക്ഷസൻ വിഭീഷണൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ സുഗ്രീവൻ ലക്ഷ്മണനോടുകൂടി രാമൻ ഇരുന്നിടത്തേക്കു വന്നു. അനന്തരം വിശാലമായ കഴുത്തുള്ള സുഗ്രീവൻ സാഗരതീരത്ത് ഉപവിഷ്ടനാകുന്നതിനെക്കുറിച്ചുള്ള വിഭീഷണന്റെ മംഗളകരമായ വാക്കു പറയാൻ തുടങ്ങി. സ്വഭാവേന ധർമശീലനായ രാമന് അതു രുചിച്ചു. മഹാതേജസ്വിയും കർമകുശലനുമായ അവൻ ആദരിക്കാനായി ലക്ഷ്മണനോടും വാനരേശ്വരനായ സുഗ്രീവനോടും പുഞ്ചിരിയോടെ പറഞ്ഞു: ‘ലക്ഷ്മണാ, വിഭീഷണന്റെ ഈ ആലോചന എനിക്കു രുചിക്കുന്നു. സുഗ്രീവൻ എന്നും പണ്ഡിതനാണ്, നീയോ ആലോചനയിൽ വിചക്ഷണനും; നിങ്ങൾ രണ്ടുപേരും ചേർന്ന് ആലോചിച്ച് ഇഷ്ടമായതു പറയുക.’ ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ടപ്പോൾ വീരരായ സുഗ്രീവനും ലക്ഷ്മണനും മര്യാദയോടുകൂടി ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു: ‘നരവ്യാഘ്രാ, രാഘവാ, ഈ സമയത്ത് വിഭീഷണൻ പറഞ്ഞ സുഖകരമായ കാര്യം ഞങ്ങൾക്ക് എന്തുകൊണ്ടു രുചിക്കാതിരിക്കണം? ഘോരമായ ഈ വരുണാലയസാഗരത്തിൽ സേതു കെട്ടാതെ ഇന്ദ്രനോടുകൂടിയ ദേവന്മാർക്കും അസുരന്മാർക്കുംപോലും ലങ്കയിലെത്താനാവില്ല. ശൂരനായ വിഭീഷണന്റെ യഥാർഥമായ വാക്ക് നടപ്പാക്കണം; ഇനി കാലതാമസം വേണ്ട, ഈ സാഗരത്തോട് അപേക്ഷിക്കണം, സൈന്യത്തോടൊപ്പം രാവണൻ കാക്കുന്ന പുരിയിലേക്കു നമുക്കു പോകാൻ കഴിയുംവിധം.’ ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ടപ്പോൾ രാമൻ നദീനദപതിയുടെ തീരത്ത് ദർഭ വിരിച്ച യജ്ഞവേദിയിലെ അഗ്നിയെന്നപോലെ ഉപവിഷ്ടനായി. ഇവിടെ രാമന്റെ നേതൃത്വശൈലി വീണ്ടും കാണാം — തനിക്ക് ഇഷ്ടം തോന്നിയിട്ടും അവൻ സുഗ്രീവന്റെയും ലക്ഷ്മണന്റെയും അഭിപ്രായം ചോദിക്കുന്നു. ‘സത്ക്രിയാർഥം’ — അവരെ ആദരിക്കാനാണ്, തീരുമാനത്തിന് അത് ആവശ്യമായതുകൊണ്ടല്ല. ‘അബദ്ധ്വാ സാഗരേ സേതും’ (സാഗരത്തിൽ സേതു കെട്ടാതെ) എന്ന വാക്യത്തിലാണ് സേതുബന്ധനത്തിന്റെ ആദ്യപരാമർശം. അവസാനത്തെ ശ്ലോകം ഉപമയോടെ അവസാനിക്കുന്നു — ദർഭാസനത്തിലിരിക്കുന്ന രാമൻ യജ്ഞവേദിയിലെ അഗ്നിയെപ്പോലെ തേജസ്വിയും പവിത്രനുമാണ്. നാൽപതാം ശ്ലോകം മൂന്ന് അർധങ്ങളിലാണ്; സമീക്ഷിതപതിപ്പിലെ ‘ബ്രൂഹി ത്വം സഹസുഗ്രീവസ്തവാപി യദി രോചതേ’ (6.013.017c) എന്ന അർധം അച്ചടിയിലില്ല. മുപ്പത്തിരണ്ടിലും മുപ്പത്തിമൂന്നിലും സുഗ്രീവൻ വിഭീഷണന്റെ ഉപായം രാമനെ അറിയിക്കുന്നു — ശ്രേയസ്സ് സ്വയം എടുക്കാതെ പുതിയ മിത്രമായ വിഭീഷണനു നൽകുന്നു; ഇതാണ് അവന്റെ ഹൃദയപരിവർത്തനത്തിന്റെ തെളിവ്. ‘വിപുലഗ്രീവൻ’ (വിശാലമായ കഴുത്തുള്ളവൻ) എന്നത് സുഗ്രീവൻ എന്ന പേരിന്റെ അർഥംതന്നെയാണ്. മുപ്പത്തിനാലാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘പ്രകൃത്യാ ധർമശീലസ്യ’ — സമുദ്രത്തെ ശരണം പ്രാപിക്കുന്നത് ധർമ്യമായ ഉപായമാണ്, അതിനാൽ ധർമശീലനായ രാമന് സ്വാഭാവികമായും രുചിക്കുന്നു. മുപ്പത്തൊൻപതാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘സേന്ദ്രൈരപി സുരാസുരൈഃ’ — ലങ്കയുടെ ദുർഗമത; സമുദ്രംതന്നെയാണ് അതിന്റെ കിടങ്ങ്. നാൽപതാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘അലം കാലാത്യയം കൃത്വാ’ — താമസം അരുത്, സീത കാത്തിരിക്കുന്നു. മുപ്പത്തഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിൽ രാമൻ ലക്ഷ്മണനെ സംബോധന ചെയ്യുന്നു, മുപ്പത്താറിൽ രണ്ടുപേരോടും ചോദിക്കുന്നു — ഇതിലൂടെ സുഗ്രീവനും ലക്ഷ്മണനും തുല്യമായ ബഹുമാനം കാണിക്കപ്പെടുന്നു.

When Rāghava had granted him safety, the very wise Vibhīṣaṇa, Rāvaṇa's younger brother, bowed low and looked down to the ground. Rejoicing, he came down from the sky to the earth with his devoted followers, and the righteous Vibhīṣaṇa and his four rākṣasas fell at Rāma's feet. Then Vibhīṣaṇa spoke to Rāma words that were righteous, fitting, timely and gladdening: "I am Rāvaṇa's younger brother, and he has humiliated me. I have come for refuge to you, the refuge of all beings. I have left behind Laṅkā, my friends and my wealth; my kingdom, my life and my happiness now rest with you." Hearing his words, Rāma answered. Only once he has been granted safety does Vibhīṣaṇa come down to earth; before, he had stayed in the sky waiting for leave, and now he descends gladly and without fear, first looking down at the ground where he will land. "My kingdom rests with you" is his complete surrender: he places his whole future in Rāma's hands. The four qualities of his words show how fitting they were. He "fell" twice over, from the sky to the earth and then at Rāma's feet, a double humility. His followers are called devoted, for they too left Laṅkā to follow his righteousness. And leaving Laṅkā, his birthplace, was a great sacrifice.

Rāma comforted him with words, drinking him in with his eyes as it were, and said: "Tell me truly the strength and weakness of the rākṣasas." At this request from Rāma, tireless in his deeds, the rākṣasa began to describe Rāvaṇa's whole strength. "Prince, by the boon of the Self-born, ten-necked Rāvaṇa cannot be killed by any being, gandharva, serpent or bird. Next to Rāvaṇa comes my elder brother, the mighty and splendid Kumbhakarṇa, a match for Śakra in battle. His commander, Rāma, is Prahasta, of whom you may have heard; he defeated Maṇibhadra in battle on Kailāsa. When Indrajit, wearing finger-guards of iguana skin and armour no weapon can pierce, takes up his bow and stands in battle, he becomes invisible. Having first satisfied the fire with offerings, glorious Indrajit, hidden from sight in the thick of a great battle array, strikes down his enemies, Rāghava. Mahodara, Mahāpārśva and the rākṣasa Akampana are his generals, equal in battle to the guardians of the worlds. And there are ten thousand crores of rākṣasas living in the city of Laṅkā, able to take any form they please, eaters of flesh and blood. With them the king fought the guardians of the worlds, and wicked Rāvaṇa routed them together with the gods." This account of Rāvaṇa's strength foreshadows the war to come: every hero named here will later be killed by Rāma, Lakṣmaṇa and the monkeys. Vibhīṣaṇa's report is well ordered: first King Rāvaṇa, then his brother Kumbhakarṇa, then the commander Prahasta, then his son Indrajit, then the generals Mahodara, Mahāpārśva and Akampana, and last the common soldiery. So he sets a full picture of the enemy before Rāma, the first service of one who has taken refuge. Rāvaṇa's boon makes him unkillable by all beings, yet men are not among them, and that is Rāma's opening. Indrajit's peculiarity is that he fights invisible after satisfying the fire in a sacrifice, and it is by breaking up his sacrifice at Nikumbhilā that Lakṣmaṇa will later kill him. The defeat of Maṇibhadra, Kubera's commander, is told at length in the Uttara Kāṇḍa. That the guardians of the worlds were routed together with the gods means Rāvaṇa's strength must not be underrated; Vibhīṣaṇa does not seek to frighten, but simply tells the truth.

Hearing Vibhīṣaṇa's words, the best of the Raghus weighed everything in his mind and said: "Vibhīṣaṇa, I understand well the exploits of Rāvaṇa that you have truly described. I shall kill ten-necked Rāvaṇa with Prahasta and his sons, and make you king: hear this truth from me. Let Rāvaṇa go into Rasātala or the underworld, or to the Grandsire himself; he will not escape me alive. I will not enter Ayodhyā until I have killed Rāvaṇa in battle with his sons, his people and his kin; I swear it by my three brothers." Rāma's vow is firm and solemn: he promises to kill not only Rāvaṇa but his sons and commanders too. He swears by his three brothers, Bharata, Lakṣmaṇa and Śatrughna, those dearest to him, which is the most binding oath of all. "I will make you king" fulfils Vibhīṣaṇa's hope of a kingdom, which Hanumān had pointed to in the previous sarga. Rāvaṇa's three possible refuges, Rasātala, the underworld and Brahmā's world, are all declared useless, just as Vibhīṣaṇa himself had once told Rāvaṇa. And by vowing not to enter Ayodhyā until Rāvaṇa is dead, Rāma makes even the end of his exile depend on this promise.

Hearing these words of Rāma, tireless in his deeds, the righteous Vibhīṣaṇa bowed his head and said: "I will help in killing the rākṣasas and storming Laṅkā with all my life's strength, and I will go into their ranks." As he said this, Rāma embraced him and, well pleased, said to Lakṣmaṇa: "Bring water from the sea, giver of honour, and with it consecrate this very wise Vibhīṣaṇa at once as king of the rākṣasas, for I am pleased with him." At the king's command Saumitri consecrated Vibhīṣaṇa as king in the midst of the monkey chiefs, and when the monkeys saw Rāma's grace so swiftly bestowed they roared their approval and cried to the great-souled one, "Well done, well done!" The consecration comes before the war, a sign of how firm Rāma's promise is: Laṅkā is still in Rāvaṇa's hands, yet Rāma proclaims Vibhīṣaṇa its king. He is consecrated with sea water, the water of the very sea that must now be crossed. "Since I am pleased" means that Rāma's favour is the foundation of his kingdom. Vibhīṣaṇa promises help "with all his life's strength", even at the cost of his life. The monkeys' roar of joy praises Rāma's generosity. The rite is brief, only sea water, the monkey chiefs as witnesses and the king's command, for there is no time for a long celebration in war.

Then Hanumān and Sugrīva said to Vibhīṣaṇa: "How shall we, with all the armies of these mighty monkeys around us, cross the unshakeable sea, the home of Varuṇa? Tell us the means by which all of us, with our armies, may reach the lord of rivers and streams and swiftly cross Varuṇa's realm." The righteous Vibhīṣaṇa replied: "King Rāghava should go to the Ocean for refuge. This immeasurable great ocean was dug by Sagara; the great ocean ought to do the work of its kinsman Rāma." Vibhīṣaṇa's plan is peaceful and righteous: not force, but winning the Ocean over with humility. The ancient story tells that Sagara's sons dug up the earth searching for the horse of his horse sacrifice, and that is how the sea was made; so the Ocean is in debt to Sagara's line, and Rāma is of that line. By "its kinsman" he hopes that for kinship's sake the Ocean will help Rāma. It is striking that Vibhīṣaṇa, on the side of Rāvaṇa's enemy, stresses the worth of kinship, when in the previous sarga Rāvaṇa had reviled all kinsmen.

At these words of the wise rākṣasa Vibhīṣaṇa, Sugrīva went to where Rāma was with Lakṣmaṇa, and broad-necked Sugrīva began to report Vibhīṣaṇa's good advice about sitting in supplication before the Ocean. It pleased Rāma, who was righteous by nature, and the mighty one, skilled in action, smiled and, to do them honour, spoke to Lakṣmaṇa and to Sugrīva, lord of the monkeys: "Lakṣmaṇa, this counsel of Vibhīṣaṇa's pleases me. Sugrīva is always wise and you are skilled in counsel; talk it over together, both of you, and tell me what you think best." So addressed, the two heroes, Sugrīva and Lakṣmaṇa, answered with due courtesy: "Tiger among men, Rāghava, why should we not approve what Vibhīṣaṇa has said, when it will bring us success at this time? Without a bridge across this terrible sea, Varuṇa's home, not even the gods and asuras with Indra could reach Laṅkā. Let the true counsel of the brave Vibhīṣaṇa be acted on. Enough of delay; let the Ocean be called on to help, so that we may go with the army to the city Rāvaṇa rules." At these words Rāma sat down on the shore of the lord of rivers, on ground strewn with kuśa grass, like a fire on the altar. Here again we see Rāma's way of leading: though he likes the plan himself, he asks Sugrīva and Lakṣmaṇa for their view, to honour them rather than because he needs their decision; he addresses Lakṣmaṇa and then asks them both, giving the two equal honour. Sugrīva reports Vibhīṣaṇa's plan instead of offering his own, giving the credit to his new friend, proof of his change of heart; his very name means "broad-necked". Seeking the Ocean's refuge is a righteous means, so it naturally pleases Rāma, who is righteous by nature. "Without a bridge" is the first mention of the bridge-building, and the gods and asuras with Indra being unable to reach Laṅkā shows how the sea serves as its moat. "Enough of delay" is urgent, for Sītā is waiting. The sarga ends with the image of Rāma seated on his mat of kuśa grass, radiant and pure like fire on the sacrificial altar.