अथ वायुसुतस्य हनूमतः वचः श्रुत्वा प्रसन्नात्मा दुर्धर्षः श्रुतवान् रामः आत्मनि स्थितं मतं प्रत्यभाषत — ‘विभीषणं प्रति मम अपि किंचित् वक्तुम् इच्छा अस्ति; श्रेयसि स्थितैः भवद्भिः तत् सर्वं श्रोतुम् इच्छामि। मित्रभावेन सम्प्राप्तं कथंचन न त्यजेयम्; यद्यपि तस्य दोषः स्यात्, तथापि सतां एतत् अगर्हितम्।’ रामस्य प्रथमं वचनम् एव तस्य निश्चयं प्रकटयति — सः शरणागतस्य गुणदोषपरीक्षां न, अपि तु स्वस्य धर्मं पश्यति। ‘श्रुतवानात्मनि स्थितम्’ इति — यत् मम मनसि पूर्वम् एव स्थितं, तत् एव हनूमता अपि उक्तम् इति प्रसन्नता। ‘सतामेतदगर्हितम्’ इति — सज्जनाः दोषवन्तम् अपि शरणागतं न त्यजन्ति; तेषां दृष्ट्या एतत् निन्द्यं न। अत्र रामः मन्त्रिणां मतं श्रुत्वा अपि स्वनिर्णयं ‘श्रोतुमिच्छामि’ इति विनयेन उपस्थापयति; सः आज्ञापयति न, सर्वेषां सम्मतिं प्रार्थयते। समीक्षितसंस्करणे अपि एते त्रयः श्लोकाः ६.०१२.००१–००३ इति अक्षरशः प्रायः मिलन्ति।

अथ सुग्रीवः तत् वाक्यम् आभाष्य विमृश्य च हरिपुङ्गवः शुभतरं वाक्यम् उवाच — ‘एषः रजनीचरः दुष्टः अदुष्टः वा भवतु, किम् अनेन? यः ईदृशं व्यसनं प्राप्तं भ्रातरं परित्यजेत्, सः कस्य नाम न भवेत् यम् एषः न परित्यजेत्?’ वानराधिपतेः तत् वाक्यं श्रुत्वा सत्यपराक्रमः काकुत्स्थः सर्वान् उदीक्ष्य ईषत् उत्स्मयमानः पुण्यलक्षणं लक्ष्मणम् इति ह उवाच। सुग्रीवस्य तर्कः तीक्ष्णः — यः स्वभ्रातरं सङ्कटकाले त्यजति, सः अस्मान् अपि अवसरे त्यक्ष्यति। किन्तु अस्मिन् तर्के व्यङ्ग्यम् अपि अस्ति — सुग्रीवः स्वयम् अपि भ्रातरं वालिनं त्यक्त्वा रामस्य शरणं गतः आसीत्; अतः एव रामः ईषत् स्मयते। हिन्दीभाष्यम् ईषत् अस्मयत इति व्याचष्टे। एते चत्वारः श्लोकाः समीक्षिते न सन्ति — वुल्गेटमात्राः; तत्र पञ्चमस्य पूर्वार्धं ‘स दुष्टो वाप्यदुष्टो वा किमेष रजनीचरः’ समीक्षिते ६.०१२.००९a इति, यत् वुल्गेटे पुनः द्वाविंशे श्लोके रामस्य मुखे आगच्छति। षष्ठे ‘को नाम स भवेत्तस्य यमेष न परित्यजेत्’ इति वाक्यं तत्रैव ‘वानराधिपतेर्वाक्यं श्रुत्वा’ इति नूतनवाक्यस्य आरम्भेण युक्तम्।

‘शास्त्राणि अनधीत्य, वृद्धान् अनुपसेव्य च हरीश्वरः यत् उवाच, तत् ईदृशं वक्तुं न शक्यम्। किन्तु अत्र मम सूक्ष्मतरः कश्चित् अर्थः प्रतिभाति, यः सर्वराजसु प्रत्यक्षः लौकिकः च वर्तते। अमित्राः, तत्कुलीनाः ज्ञातयः, प्रातिवेश्याः च राज्ञां व्यसनेषु प्रहर्तारः इति कीर्तिताः; तस्मात् अयं भीतः इह आगतः। अपापाः तत्कुलीनाः स्वकान् हितान् मानयन्ति; तथापि एषः नरेन्द्राणां शोभनः अपि ज्ञातिः प्रायः शङ्कनीयः। त्वया अरिबलस्य आदाने यः दोषः प्रोक्तः, तत्र यथाशास्त्रं ते कीर्तयिष्यामि, इदं शृणु। वयं तत्कुलीनाः न, राक्षसः च राज्यकाङ्क्षी; राक्षसेषु अपि पण्डिताः भविष्यन्ति; तस्मात् विभीषणः ग्राह्यः। अव्यग्राः प्रहृष्टाः च ते सङ्गताः भविष्यन्ति; अयं महान् प्रणादः, अन्योन्यस्य भयम् आगतम्; इति ते भेदं गमिष्यन्ति; तस्मात् विभीषणः ग्राह्यः। तात, सर्वे भ्रातरः भरतोपमाः न भवन्ति; पितुः पुत्राः मद्विधाः, सुहृदः वा भवद्विधाः सर्वे न।’ रामस्य तर्कः राजनीतिशास्त्रस्य आधारेण — विभीषणः रावणस्य ज्ञातिः, अतः रावणात् भीतः; ज्ञातिभयं राज्ञां सर्वत्र दृष्टम्। अस्माकं तु सः ज्ञातिः न, अतः तस्मात् अस्माकं भयं नास्ति; सः राज्यम् इच्छति, तत् च अस्माभिः एव लभ्यम्। चतुर्दशे श्लोके त्रयः अर्धाः — राक्षसानाम् अन्तः भेदः अस्माकं लाभाय इति। पञ्चदशे भरतस्य स्मरणं करुणम् — सर्वे भ्रातरः भरतः इव न; अतः विभीषणस्य रावणत्यागः न निन्द्यः। ८–१५ इति अष्टौ श्लोकाः समीक्षिते न सन्ति। अष्टमे श्लोके रामः सुग्रीवस्य वचनं प्रशंसति — एतत् शास्त्रज्ञस्य वृद्धसेविनः वचनम् इव; ततः एव स्वस्य सूक्ष्मं मतं वदति। एवं सः मित्रस्य मतं न खण्डयति, अपि तु तत् पूरयति। दशमे ‘अमित्राः तत्कुलीनाः प्रातिदेश्याः च’ इति शत्रूणां प्रकाराः — हिन्दीभाष्ये एके तस्मिन् एव कुले उत्पन्नाः ज्ञातयः, अपरे प्रतिवेशिदेशवासिनः इति। एकादशे ‘अपापाः’ अपि ज्ञातयः राज्ञा शङ्कनीयाः, अतः रावणः विभीषणं शङ्कते, विभीषणः च भीतः। त्रयोदशे ‘पण्डिता हि भविष्यन्ति’ इति — राक्षसानां मध्ये अपि विवेकिनः सन्ति, ये विभीषणस्य स्वागतं दृष्ट्वा अस्माकं पक्षम् आगमिष्यन्ति।

रामेण एवम् उक्तः सलक्ष्मणः महाप्राज्ञः सुग्रीवः उत्थाय प्रणतः वाक्यम् अब्रवीत् — ‘तम् निशाचरं रावणेन प्रणिहितम् अवेहि; क्षमवतां वर, तस्य निग्रहम् अहं मन्ये। अनघ, जिह्मया बुद्ध्या संदिष्टः अयं राक्षसः त्वयि विश्वस्ते, मयि वा विश्वस्ते प्रहर्तुम् इह आगतः। महाबाहो, लक्ष्मणे वा प्रहरेत्; अतः सचिवैः सह सः वध्यः — नृशंसस्य रावणस्य भ्राता हि एषः विभीषणः।’ रघुश्रेष्ठम् एवम् उक्त्वा वाक्यज्ञः वाहिनीपतिः सुग्रीवः वाक्यकुशलं रामं प्रति ततः मौनम् उपागमत्। ततः सः रामः सुग्रीवस्य तत् वाक्यं श्रुत्वा विमृश्य च हरिपुङ्गवं शुभतरं वाक्यम् उवाच। सुग्रीवस्य द्वितीयं वचनं पूर्वसर्गस्य वचनस्य प्रायः पुनरावृत्तिः — ‘तस्याहं निग्रहं मन्ये क्षमं क्षमवतां वर’, ‘रावणस्य नृशंसस्य भ्राता ह्येष विभीषणः’, ‘वाक्यज्ञो वाक्यकुशलं ततो मौनमुपागमत्’ इति पङ्क्तयः अक्षरशः पूर्वसर्गात् (१७.२७, २९, ३०) पुनः आगताः। एतेन तस्य आग्रहः दृढः इति सूच्यते; किन्तु अत्र सः रामं लक्ष्मणं स्वं च त्रीन् अपि सङ्कटे पश्यति। १६–२० इति श्लोकाः समीक्षिते न सन्ति, एकविंशस्य पूर्वार्धं तु ६.०१२.००८a इत्यनेन मिलति। एकविंशे ‘शुभतरम्’ इति — रामस्य उत्तरं सुग्रीवस्य वचनात् अपि श्रेष्ठम् इति कविः सूचयति।

‘एषः रजनीचरः दुष्टः वा अदुष्टः वा भवतु; सूक्ष्मम् अपि मम अहितं कर्तुं कथंचन न शक्तः। हरिगणेश्वर, इच्छन् अहं पृथिव्यां यान् पिशाचान्, दानवान्, यक्षान्, राक्षसान् च अङ्गुल्यग्रेण हन्याम्। श्रूयते हि — शरणम् आगतः शत्रुः कपोतेन यथान्यायम् अर्चितः, स्वैः मांसैः निमन्त्रितः च। वानरश्रेष्ठ, सः कपोतः भार्याहर्तारम् आगतं तं प्रतिजग्राह; किं पुनः मद्विधः जनः?’ रामस्य अभयदानस्य प्रथमः हेतुः स्वस्य सामर्थ्यम् — यः सर्वान् राक्षसान् अङ्गुल्यग्रेण हन्तुं शक्तः, तस्य एकः राक्षसः किं करिष्यति? द्वितीयः हेतुः धर्मः — पक्षी अपि शरणागतं शत्रुं स्वदेहेन अपूजयत्। कपोतकथा महाभारते (शान्तिपर्वणि) विस्तरेण वर्णिता — व्याधः कपोत्याः हर्ता, शीतेन पीडितः वृक्षस्य अधः शरणं गतः; कपोतः अग्निं प्रज्वाल्य स्वदेहं तस्मै आहाररूपेण अर्पितवान्। ‘किं पुनर्मद्विधो जनः’ इति — पक्षिणः अपि एषः धर्मः, किं पुनः मनुष्यस्य, विशेषतः राज्ञः। द्वाविंशे त्रयोविंशे च ‘हरिगणेश्वर’ इति सम्बोधनं सुग्रीवं प्रति।

‘कण्वस्य ऋषेः पुत्रेण सत्यवादिना परमर्षिणा कण्डुना पुरा गीता धर्मिष्ठा गाथा शृणु — परन्तप, बद्धाञ्जलिपुटं दीनं याचन्तं शरणागतं शत्रुम् अपि आनृशंस्यार्थं न हन्यात्। आर्तः वा दृप्तः वा परेषां शरणं गतः अरिः अपि कृतात्मना प्राणान् परित्यज्य रक्षितव्यः। यदि सः भयात्, मोहात्, कामात् वा स्वया शक्त्या यथान्यायं न रक्षति, तत् पापं लोकगर्हितम्। अरक्षितः शरणागतः यदि रक्षिणः पश्यतः विनश्येत्, तस्य सर्वं सुकृतम् आदाय गच्छेत्। एवं प्रपन्नानाम् अरक्षणे महान् दोषः — अस्वर्ग्यम्, अयशस्यं, बलवीर्यविनाशनं च। अतः कण्डोः उत्तमं यथार्थं वचनं करिष्यामि; तत् धर्मिष्ठं, यशस्यं, फलोदये स्वर्ग्यं च स्यात्। सकृत् एव प्रपन्नाय “तव अस्मि” इति याचते सर्वभूतेभ्यः अभयं ददामि — एतत् मम व्रतम्। हरिश्रेष्ठ, आनय एनम्; सुग्रीव, विभीषणः वा यदि वा स्वयं रावणः, अस्य मया अभयं दत्तम्।’ एषः एव रामायणस्य प्रसिद्धः शरणागतिश्लोकः — ‘सकृदेव प्रपन्नाय तवास्मीति च याचते। अभयं सर्वभूतेभ्यो ददाम्येतद्व्रतं मम॥’ अत्र ‘सकृदेव’ इति पदं महत्त्वपूर्णम् — एकवारम् एव शरणागतिः पर्याप्ता, पुनः पुनः याचना न आवश्यकी। ‘सर्वभूतेभ्यः’ इति — न केवलं मनुष्येभ्यः, सर्वेभ्यः प्राणिभ्यः। चतुस्त्रिंशे ‘यदि वा रावणः स्वयम्’ इति — शत्रुः स्वयम् अपि शरणं याचेत चेत् सः अपि रक्ष्यः; एतेन रामस्य शरणागतवात्सल्यस्य पराकाष्ठा दर्शिता। कण्डोः गाथायां शरणागतरक्षणस्य त्रयः अंशाः — दीनस्य अपि शत्रोः अवधः, प्राणत्यागेन अपि रक्षणं, अरक्षणे पापफलं च। मुद्रणे षड्विंशस्य ‘गाथा पुरा गीता धर्मिष्ठा’ इति रूपाणि अनुस्वारं विना। अष्टाविंशे ‘आर्तो वा यदि वा दृप्तः’ इति — दीनः शरणागतः गर्वितः वा, उभयथा अपि रक्ष्यः; हिन्दीभाष्यं दुःखितः वा अभिमानी वा इति। त्रिंशे अरक्षितस्य शरणागतस्य फलं भीषणम् — सः रक्षकस्य पुण्यं सर्वं हरति। द्वात्रिंशे कण्डोः वचनस्य त्रीणि फलानि — धर्मः, यशः, स्वर्गः च।

रामस्य वचः श्रुत्वा प्लवगेश्वरः सुग्रीवः सौहार्देन अभिपूरितः काकुत्स्थं प्रत्यभाषत — ‘धर्मज्ञ, लोकनाथशिखामणे, यत् त्वम् आर्यं प्रभाषेथाः, अत्र किं चित्रम्? त्वं हि सत्त्ववान् सत्पथे स्थितः। मम अपि अन्तरात्मा विभीषणं शुद्धं वेत्ति; अनुमानात् भावात् च सः सर्वतः सुपरीक्षितः। तस्मात् राघव, महाप्राज्ञः विभीषणः क्षिप्रं अस्माभिः सह तुल्यः भवतु, नः सखित्वं च अभ्युपैतु।’ ततः हरीश्वरेण अभिहितं तत् सुग्रीववचः निशम्य नरेश्वरः रामः विभीषणेन सह आशु सङ्गमं जगाम, यथा पुरन्दरः पतत्रिराजेन गरुडेन। सुग्रीवस्य परिवर्तनं द्रष्टव्यम् — सः पूर्वं द्विवारं वधं प्रस्तावितवान्, अधुना सः एव विभीषणं शुद्धं मत्वा सखित्वं प्रार्थयते। ‘अनुमानात् भावात् च’ इति — हनूमतः परीक्षायाः फलम् एतत्। ३५–३८ इति श्लोकाः समीक्षिते ६.०१२.००४–००७ इति — किन्तु तत्र ते रामस्य प्रथमवचनानन्तरम् एव, कपोतकथायाः पूर्वम्; वुल्गेटे ते सर्गस्य अन्ते स्थानान्तरिताः। अन्तिमः श्लोकः वंशस्थवृत्ते; ‘पतत्रिराजेन यथा पुरन्दरः’ इति उपमा — यथा इन्द्रः अमृताहरणकाले गरुडेन सह सख्यं कृतवान्, तथा रामः विभीषणेन।

అప్పుడు వాయుపుత్రుడైన హనుమంతుని మాట విని, ప్రసన్నమైన మనస్సు గలవాడూ, ఎదిరించరానివాడూ, శాస్త్రజ్ఞుడూ అయిన రాముడు తన మనస్సులో స్థిరంగా ఉన్న అభిప్రాయాన్ని ఇలా చెప్పాడు: ‘విభీషణుని గురించి నాకు కూడా కొంత చెప్పాలని ఉంది; నా శ్రేయస్సునే కోరే మీరు అదంతా వినాలని కోరుతున్నాను. మిత్రభావంతో వచ్చినవానిని నేను ఏ విధంగానూ విడిచిపెట్టను; అతనిలో దోషం ఉన్నప్పటికీ, సత్పురుషుల దృష్టిలో ఇది నిందార్హం కాదు.’ రాముని మొదటి మాటే ఆయన నిశ్చయాన్ని ప్రకటిస్తుంది — ఆయన శరణాగతుని గుణదోషపరీక్షను కాదు, తన ధర్మాన్ని చూస్తాడు. ‘శ్రుతవానాత్మని స్థితమ్’ అంటే — నా మనస్సులో ముందే ఉన్నదానినే హనుమంతుడు కూడా చెప్పాడు అనే ప్రసన్నత. ‘సతామేతదగర్హితమ్’ అంటే — సజ్జనులు దోషం ఉన్న శరణాగతుని కూడా విడిచిపెట్టరు; వారి దృష్టిలో ఇది నిందించదగినది కాదు. ఇక్కడ రాముడు మంత్రుల అభిప్రాయాలు విన్న తరువాత కూడా తన నిర్ణయాన్ని ‘శ్రోతుమిచ్ఛామి’ (వినాలని కోరుతున్నాను) అంటూ వినయంగా ప్రతిపాదిస్తాడు; ఆయన ఆజ్ఞాపించడు, అందరి సమ్మతిని కోరుతాడు. సమీక్షిత సంస్కరణలో కూడా ఈ మూడు శ్లోకాలు 6.012.001–003గా దాదాపు అక్షరశః సరిపోతాయి.

అప్పుడు వానరశ్రేష్ఠుడైన సుగ్రీవుడు ఆ మాటను పునరుచ్చరించి, ఆలోచించి, మరింత శుభమైన మాట అన్నాడు: ‘ఈ నిశాచరుడు దుష్టుడైనా కాకపోయినా, దానితో ఏమిటి? ఇలాంటి ఆపదలో పడిన సోదరుణ్ణి ఎవడు విడిచిపెడతాడో, అతడు విడిచిపెట్టనివాడు ఎవడైనా ఉంటాడా?’ వానరాధిపతి ఆ మాట విని సత్యపరాక్రముడైన కాకుత్స్థుడు అందరినీ చూసి, కొంచెం చిరునవ్వు నవ్వుతూ పుణ్యలక్షణాలు గల లక్ష్మణునితో ఇలా అన్నాడు. సుగ్రీవుని తర్కం పదునైనది — సంకటకాలంలో తన సోదరుణ్ణి విడిచిపెట్టేవాడు అవకాశం వచ్చినప్పుడు మనల్ని కూడా విడిచిపెడతాడు. కాని ఈ తర్కంలో వ్యంగ్యం కూడా ఉంది — సుగ్రీవుడు కూడా తన సోదరుడైన వాలిని విడిచి రాముని శరణు పొందినవాడే; అందుకే రాముడు కొంచెం నవ్వుతాడు. హిందీ భాష్యం దీనిని ‘కొంచెం చిరునవ్వు నవ్వాడు’ అని వివరిస్తుంది. ఈ నాలుగు శ్లోకాలు సమీక్షిత సంస్కరణలో లేవు — వల్గేట్‌లో మాత్రమే ఉన్నాయి; వాటిలో ఐదవ శ్లోకపు పూర్వార్ధం ‘స దుష్టో వాప్యదుష్టో వా కిమేష రజనీచరః’ సమీక్షిత సంస్కరణలో 6.012.009a గా ఉంది, అది వల్గేట్‌లో మళ్ళీ ఇరవై రెండవ శ్లోకంలో రాముని నోట వస్తుంది. ఆరవ శ్లోకంలో ‘కో నామ స భవేత్తస్య యమేష న పరిత్యజేత్’ అనే వాక్యం అక్కడే ‘వానరాధిపతేర్వాక్యం శ్రుత్వా’ అనే కొత్త వాక్యపు ఆరంభంతో కలిసి ఉంది.

‘శాస్త్రాలు చదవకుండా, వృద్ధులను సేవించకుండా ఉన్నవాడు, కపిరాజు చెప్పినట్టు ఇలా చెప్పలేడు. కాని ఇక్కడ నాకు ఇంకా సూక్ష్మమైన ఒక అర్థం తోస్తోంది, అది రాజులందరిలోనూ ప్రత్యక్షంగా కనిపించే లౌకికమైన విషయం. శత్రువులూ, అదే కులంలో పుట్టిన జ్ఞాతులూ, పొరుగుదేశాలవారూ రాజులకు ఆపదలు వచ్చినప్పుడు దెబ్బతీసేవారని చెప్పబడింది; అందుకే ఇతడు భయపడి ఇక్కడికి వచ్చాడు. పాపం లేని జ్ఞాతులు తమవారిని హితులుగా గౌరవిస్తారు; అయినప్పటికీ రాజులకు మంచివాడైన జ్ఞాతి కూడా సాధారణంగా అనుమానించదగినవాడే. శత్రుబలాన్ని స్వీకరించడంలో నీవు చెప్పిన దోషం గురించి శాస్త్రానుసారంగా నీకు చెబుతాను, ఇది విను. మనం అతని కులంవారం కాము, ఈ రాక్షసుడు రాజ్యాన్ని కోరుతున్నాడు; రాక్షసులలో కూడా పండితులు ఉంటారు; కాబట్టి విభీషణుడు స్వీకరించదగినవాడు. నిశ్చింతగా, సంతోషంగా ఉన్న వారు కలిసి ఉంటారు; ఇప్పుడు ఈ గొప్ప కలకలం, ఒకరిపట్ల ఒకరికి భయం కలిగింది; ఇలా వారు భేదాన్ని పొందుతారు; కాబట్టి విభీషణుడు స్వీకరించదగినవాడు. నాయనా, సోదరులందరూ భరతుని వంటివారు కారు; తండ్రి పుత్రులందరూ నా వంటివారు కారు, మిత్రులందరూ నీ వంటివారు కారు.’ రాముని తర్కం రాజనీతిశాస్త్రంపై ఆధారపడినది — విభీషణుడు రావణుని జ్ఞాతి, కాబట్టి రావణునికి భయపడ్డాడు; జ్ఞాతిభయం రాజులకు అంతటా కనిపించేదే. మనకు మాత్రం అతడు జ్ఞాతి కాడు, కాబట్టి అతని వల్ల మనకు భయం లేదు; అతడు రాజ్యాన్ని కోరుతున్నాడు, అది మన ద్వారానే లభిస్తుంది. పద్నాలుగవ శ్లోకంలో మూడు అర్ధభాగాలు ఉన్నాయి — రాక్షసులలోని అంతర్భేదం మనకు లాభమే అని. పదిహేనవ శ్లోకంలో భరతుని స్మరణ కరుణాపూర్ణమైనది — సోదరులందరూ భరతుని వంటివారు కారు; కాబట్టి విభీషణుడు రావణుని విడిచిపెట్టడం నిందించదగినది కాదు. 8 నుండి 15 వరకు ఉన్న ఎనిమిది శ్లోకాలు సమీక్షిత సంస్కరణలో లేవు. ఎనిమిదవ శ్లోకంలో రాముడు సుగ్రీవుని మాటను ప్రశంసిస్తాడు — ఇది శాస్త్రజ్ఞుడూ వృద్ధసేవీ అయినవాని మాటలా ఉంది అని; ఆ తరువాతే తన సూక్ష్మమైన అభిప్రాయాన్ని చెబుతాడు. ఇలా ఆయన మిత్రుని అభిప్రాయాన్ని ఖండించడు, దానిని పూరిస్తాడు. పదవ శ్లోకంలోని ‘అమిత్రాః తత్కులీనాః ప్రాతిదేశ్యాః చ’ అనేవి శత్రువుల రకాలు — హిందీ భాష్యంలో ‘ఒకరు అదే కులంలో పుట్టిన జ్ఞాతులు, మరొకరు పొరుగుదేశాల నివాసులు’ అని ఉంది. పదకొండవ శ్లోకం ప్రకారం ‘అపాపాః’ (పాపం లేని) జ్ఞాతులను కూడా రాజు అనుమానించవలసిందే, కాబట్టి రావణుడు విభీషణుని అనుమానిస్తాడు, విభీషణుడూ భయపడ్డాడు. పదమూడవ శ్లోకంలోని ‘పండితా హి భవిష్యంతి’ అంటే — రాక్షసులలో కూడా వివేకులు ఉన్నారు, వారు విభీషణునికి లభించిన స్వాగతాన్ని చూసి మన పక్షానికి వస్తారు.

రాముడు ఇలా అనగా, లక్ష్మణునితో ఉన్న మహాప్రాజ్ఞుడైన సుగ్రీవుడు లేచి, నమస్కరించి ఇలా అన్నాడు: ‘ఆ నిశాచరుడు రావణుడు పంపినవాడని తెలుసుకో; క్షమాశీలురలో శ్రేష్ఠుడా, అతనిని నిగ్రహించడమే తగినదని నేను భావిస్తున్నాను. పాపరహితుడా, కుటిలబుద్ధితో పంపబడిన ఈ రాక్షసుడు నీవు నమ్మిన తరువాత గానీ, నేను నమ్మిన తరువాత గానీ దెబ్బతీయడానికే ఇక్కడికి వచ్చాడు. మహాబాహూ, లక్ష్మణునిపైనైనా దెబ్బతీయవచ్చు; కాబట్టి సచివులతో సహా అతనిని వధించాలి — క్రూరుడైన రావణుని సోదరుడే కదా ఈ విభీషణుడు.’ రఘుశ్రేష్ఠునితో ఇలా చెప్పి, వాక్యజ్ఞుడూ సేనాపతీ అయిన సుగ్రీవుడు వాక్కుశలుడైన రాముని ఎదుట మౌనం వహించాడు. అప్పుడు ఆ రాముడు సుగ్రీవుని ఆ మాట విని, ఆలోచించి, ఆ వానరశ్రేష్ఠునితో మరింత శుభమైన మాట అన్నాడు. సుగ్రీవుని రెండవ మాట పూర్వసర్గలోని మాటకు దాదాపు పునరావృత్తి — ‘తస్యాహం నిగ్రహం మన్యే క్షమం క్షమవతాం వర’, ‘రావణస్య నృశంసస్య భ్రాతా హ్యేష విభీషణః’, ‘వాక్యజ్ఞో వాక్యకుశలం తతో మౌనముపాగమత్’ అనే పంక్తులు పూర్వసర్గ (17.27, 29, 30) నుండి అక్షరశః మళ్ళీ వచ్చాయి. దీనివల్ల అతని పట్టుదల దృఢమైనదని సూచించబడుతుంది; కాని ఇక్కడ అతడు రాముడు, లక్ష్మణుడు, తాను — ముగ్గురూ ప్రమాదంలో ఉన్నట్టు చూస్తాడు. 16 నుండి 20 వరకు ఉన్న శ్లోకాలు సమీక్షిత సంస్కరణలో లేవు, ఇరవై ఒకటవ శ్లోకపు పూర్వార్ధం మాత్రం 6.012.008a తో సరిపోతుంది. ఇరవై ఒకటవ శ్లోకంలోని ‘శుభతరమ్’ (మరింత శుభమైన) అనే పదంతో రాముని సమాధానం సుగ్రీవుని మాట కంటే శ్రేష్ఠమైనదని కవి సూచిస్తున్నాడు.

‘ఈ నిశాచరుడు దుష్టుడైనా కాకపోయినా, నాకు సూక్ష్మమైన అహితాన్ని కూడా ఏ విధంగానూ చేయలేడు. వానరగణాధిపతీ, నేను కోరుకుంటే భూమిపై ఉన్న పిశాచాలనూ, దానవులనూ, యక్షులనూ, రాక్షసులనూ వేలికొనతో చంపగలను. ఇలా వినబడుతోంది కదా — శరణు కోరి వచ్చిన శత్రువును ఒక పావురం న్యాయంగా పూజించింది, తన మాంసంతోనే అతనికి ఆతిథ్యం ఇచ్చింది. వానరశ్రేష్ఠా, ఆ పావురం తన భార్యను అపహరించినవాడు వచ్చినా అతనిని స్వీకరించింది; ఇక నా వంటివాని సంగతి చెప్పేదేముంది?’ రాముడు అభయం ఇవ్వడానికి మొదటి హేతువు తన సామర్థ్యం — రాక్షసులందరినీ వేలికొనతో చంపగలవానికి ఒక్క రాక్షసుడు ఏమి చేయగలడు? రెండవ హేతువు ధర్మం — పక్షి కూడా శరణు కోరిన శత్రువును తన దేహంతో పూజించింది. పావురం కథ మహాభారతంలో (శాంతిపర్వంలో) విస్తారంగా వర్ణించబడింది — ఆడపావురాన్ని పట్టుకుపోయిన వేటగాడు చలికి బాధపడుతూ ఒక చెట్టు కింద ఆశ్రయం పొందాడు; మగపావురం నిప్పు రాజేసి తన దేహాన్నే అతనికి ఆహారంగా అర్పించింది. ‘కిం పునర్మద్విధో జనః’ అంటే — పక్షికే ఇది ధర్మమైతే మనుష్యునికి, ముఖ్యంగా రాజుకు, ఇంకెంత. ఇరవై రెండు, ఇరవై మూడవ శ్లోకాలలో ‘హరిగణేశ్వర’ (వానరగణాధిపతీ) అనే సంబోధన సుగ్రీవుని ఉద్దేశించినది.

‘కణ్వమహర్షి పుత్రుడూ, సత్యవాదీ, పరమర్షీ అయిన కండుడు పూర్వం గానం చేసిన ధర్మిష్ఠమైన గాథను విను — శత్రుతాపనా, దోసిలి జోడించి దీనంగా యాచిస్తూ శరణు కోరి వచ్చినవాడు శత్రువే అయినా, దయాగుణం కోసం అతనిని చంపకూడదు. ఆర్తుడైనా గర్వితుడైనా, ఇతరుల శరణు కోరిన శత్రువును కూడా కృతాత్ముడు తన ప్రాణాలు విడిచైనా రక్షించాలి. భయం వల్ల గానీ, మోహం వల్ల గానీ, కామం వల్ల గానీ తన శక్తి మేరకు న్యాయంగా అతనిని రక్షించకపోతే, అది లోకనిందితమైన పాపం. రక్షణ పొందని శరణాగతుడు రక్షకుడు చూస్తుండగానే నశిస్తే, అతడు రక్షకుని పుణ్యమంతటినీ తీసుకుపోతాడు. ఇలా శరణు పొందినవారిని రక్షించకపోవడంలో గొప్ప దోషం ఉంది — అది స్వర్గాన్ని దూరం చేస్తుంది, అపకీర్తి తెస్తుంది, బలవీర్యాలను నశింపజేస్తుంది. కాబట్టి కండుని ఉత్తమమైన, యథార్థమైన మాటను నేను పాటిస్తాను; అది ధర్మిష్ఠమైనది, కీర్తిని ఇచ్చేది, ఫలించినప్పుడు స్వర్గాన్ని ఇచ్చేది. ఒక్కసారి శరణు పొంది “నేను నీవాడను” అని యాచించేవానికి సర్వభూతాల నుండి అభయం ఇస్తాను — ఇది నా వ్రతం. వానరశ్రేష్ఠా, ఇతనిని తీసుకురా; సుగ్రీవా, విభీషణుడైనా సరే, స్వయంగా రావణుడైనా సరే, ఇతనికి నేను అభయం ఇచ్చాను.’ ఇదే రామాయణంలోని ప్రసిద్ధమైన శరణాగతిశ్లోకం — ‘సకృదేవ ప్రపన్నాయ తవాస్మీతి చ యాచతే. అభయం సర్వభూతేభ్యో దదామ్యేతద్వ్రతం మమ.’ ఇక్కడ ‘సకృదేవ’ (ఒక్కసారే) అనే పదం చాలా ముఖ్యమైనది — ఒక్కసారి శరణాగతి చాలు, మళ్ళీ మళ్ళీ యాచించనక్కరలేదు. ‘సర్వభూతేభ్యః’ అంటే — మనుష్యుల నుండి మాత్రమే కాదు, సమస్త ప్రాణుల నుండి. ముప్పై నాలుగవ శ్లోకంలోని ‘యది వా రావణః స్వయమ్’ (స్వయంగా రావణుడైనా) అంటే — శత్రువే స్వయంగా శరణు కోరినా అతడూ రక్షించదగినవాడే; దీనితో రాముని శరణాగతవాత్సల్యపు పరాకాష్ఠ చూపబడింది. కండుని గాథలో శరణాగతరక్షణకు మూడు అంశాలు — దీనుడైన శత్రువును కూడా చంపకపోవడం, ప్రాణత్యాగం చేసైనా రక్షించడం, రక్షించకపోతే పాపఫలం. ముద్రణలో ఇరవై ఆరవ శ్లోకంలో ‘గాథా పురా గీతా ధర్మిష్ఠా’ అనే రూపాలు అనుస్వారం లేకుండా ఉన్నాయి. ఇరవై ఎనిమిదవ శ్లోకంలోని ‘ఆర్తో వా యది వా దృప్తః’ అంటే — శరణాగతుడు దీనుడైనా గర్వితుడైనా, రెండు విధాలా రక్షించదగినవాడే; హిందీ భాష్యం ‘దుఃఖితుడైనా అభిమానియైనా’ అని చెబుతుంది. ముప్పైవ శ్లోకంలో రక్షణ పొందని శరణాగతుని వల్ల కలిగే ఫలం భయంకరమైనది — అతడు రక్షకుని పుణ్యమంతా హరిస్తాడు. ముప్పై రెండవ శ్లోకంలో కండుని మాటకు మూడు ఫలాలు — ధర్మం, కీర్తి, స్వర్గం.

రాముని మాట విని వానరేశ్వరుడైన సుగ్రీవుడు సౌహార్దంతో నిండినవాడై కాకుత్స్థునితో ఇలా అన్నాడు: ‘ధర్మజ్ఞా, లోకనాథులలో శిఖామణీ, నీవు ఆర్యోచితమైన మాట పలకడంలో ఆశ్చర్యమేముంది? నీవు సత్త్వవంతుడవు, సన్మార్గంలో నిలిచినవాడవు. నా అంతరాత్మ కూడా విభీషణుడు శుద్ధుడని గ్రహిస్తోంది; అనుమానం వల్లా భావం వల్లా అతడు అన్నివిధాలా చక్కగా పరీక్షించబడ్డాడు. కాబట్టి రాఘవా, మహాప్రాజ్ఞుడైన విభీషణుడు వెంటనే మనతో సమానుడవుగాక, మనతో స్నేహాన్ని పొందుగాక.’ అప్పుడు వానరేశ్వరుడు చెప్పిన ఆ సుగ్రీవుని మాట విని నరేశ్వరుడైన రాముడు, పురందరుడు పక్షిరాజు గరుడునితో కలిసినట్టు, వెంటనే విభీషణునితో కలిశాడు. సుగ్రీవునిలో వచ్చిన మార్పు గమనించదగినది — ఇంతకుముందు అతడు రెండుసార్లు వధను ప్రతిపాదించాడు, ఇప్పుడు అతడే విభీషణుని శుద్ధుడని భావించి స్నేహాన్ని కోరుతున్నాడు. ‘అనుమానాత్ భావాత్ చ’ (అనుమానం వల్లా భావం వల్లా) అనేది హనుమంతుని పరీక్ష ఫలమే. 35 నుండి 38 వరకు ఉన్న శ్లోకాలు సమీక్షిత సంస్కరణలో 6.012.004–007గా ఉన్నాయి — కాని అక్కడ అవి రాముని మొదటి మాట తరువాత వెంటనే, పావురం కథకు ముందు ఉన్నాయి; వల్గేట్‌లో అవి సర్గ చివరకు స్థానాంతరం చెందాయి. చివరి శ్లోకం వంశస్థ వృత్తంలో ఉంది; ‘పతత్రిరాజేన యథా పురందరః’ (పక్షిరాజుతో పురందరునిలా) అనే ఉపమ — అమృతాన్ని తెచ్చే సమయంలో ఇంద్రుడు గరుడునితో స్నేహం చేసినట్టు, రాముడు విభీషణునితో స్నేహం చేశాడు.

பிறகு வாயுமைந்தனான அனுமனின் சொல்லைக் கேட்டு, மனம் மகிழ்ந்தவனும் வெல்லுதற்கரியவனும் நூலறிவுடையவனுமான ராமன், தன் உள்ளத்தில் நிலைத்திருந்த கருத்தை எடுத்துரைத்தான்: ‘விபீஷணனைப் பற்றி நானும் சிறிது சொல்ல விரும்புகிறேன்; நன்மையில் நிலைத்திருக்கும் நீங்கள் அதை முழுமையாகக் கேட்க வேண்டும் என்று விரும்புகிறேன். நட்புணர்வுடன் வந்தவனை எவ்வகையிலும் நான் கைவிடமாட்டேன்; அவனிடம் குற்றம் இருந்தாலும், இது சான்றோரால் பழிக்கப்படாததே.’ ராமனின் முதல் சொல்லே அவனுடைய உறுதியை வெளிப்படுத்துகிறது — அவன் அடைக்கலம் புகுந்தவனின் குறைநிறைகளைச் சோதிப்பதைப் பார்க்கவில்லை, தன் அறத்தையே பார்க்கிறான். ‘ச்ருதவானாத்மனி ஸ்திதம்’ என்பது — என் மனத்தில் முன்னரே நிலைத்திருந்ததையே அனுமனும் சொன்னான் என்ற மகிழ்ச்சி. ‘ஸதாமேததகர்ஹிதம்’ (இது சான்றோரால் பழிக்கப்படாதது) என்பது — நல்லோர் குற்றமுடையவனாக இருந்தாலும் அடைக்கலம் புகுந்தவனைக் கைவிடுவதில்லை; அவர்கள் பார்வையில் இது பழிக்கத்தக்கதல்ல. இங்கே ராமன் அமைச்சர்களின் கருத்தைக் கேட்ட பிறகும் தன் முடிவை ‘கேட்க விரும்புகிறேன்’ என்று பணிவுடன் முன்வைக்கிறான்; அவன் ஆணையிடவில்லை, அனைவரின் ஒப்புதலையும் வேண்டுகிறான். திறனாய்வுப் பதிப்பிலும் இந்த மூன்று சுலோகங்கள் 6.012.001–003 என்ற எண்ணில் ஏறக்குறைய எழுத்துக்கு எழுத்து ஒத்துப்போகின்றன.

பிறகு வானரர்களில் சிறந்த சுக்ரீவன் அந்தச் சொல்லைத் திரும்பச் சொல்லி, ஆராய்ந்து, மேலும் நல்ல சொல்லைச் சொன்னான்: ‘இந்த இரவில் திரிபவன் தீயவனாக இருக்கட்டும், தீயவன் அல்லாதவனாக இருக்கட்டும் — அதனால் என்ன? இத்தகைய துயரத்தில் சிக்கிய தன் உடன்பிறந்தவனையே கைவிடுபவன், யாரைத்தான் கைவிடமாட்டான்?’ வானர அரசனின் அந்தச் சொல்லைக் கேட்டு, சத்தியமான பராக்கிரமம் உடைய காகுத்ஸ்தன் அனைவரையும் பார்த்துச் சற்றே புன்னகைத்தபடி, நல்லிலக்கணங்கள் உடைய லக்ஷ்மணனிடம் இவ்வாறு சொன்னான். சுக்ரீவனின் வாதம் கூர்மையானது — துயர நேரத்தில் தன் உடன்பிறந்தவனைக் கைவிடுபவன் நம்மையும் வாய்ப்புக் கிடைக்கும்போது கைவிடுவான். ஆனால் இந்த வாதத்தில் ஒரு நயமும் உண்டு — சுக்ரீவனே தன் அண்ணன் வாலியை விட்டுவிட்டு ராமனிடம் அடைக்கலம் புகுந்தவன்; அதனால்தான் ராமன் சற்றே புன்னகைக்கிறான். இந்தி உரை இதைச் ‘சற்றுப் புன்முறுவல் பூத்தார்’ என்று விளக்குகிறது. இந்த நான்கு சுலோகங்கள் திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை — வல்கேட் பாடத்தில் மட்டுமே உள்ளவை; அவற்றில் ஐந்தாம் சுலோகத்தின் முற்பாதியான ‘ஸ துஷ்டோ வாப்யதுஷ்டோ வா கிமேஷ ரஜனீசர:’ திறனாய்வுப் பதிப்பில் 6.012.009a ஆக உள்ளது; இதுவே வல்கேட் பாடத்தில் மீண்டும் இருபத்திரண்டாம் சுலோகத்தில் ராமனின் வாயில் வருகிறது. ஆறாம் சுலோகத்தில் ‘கோ நாம ஸ பவேத்தஸ்ய யமேஷ ந பரித்யஜேத்’ (இவன் கைவிடாதவன் என்று யார்தான் இருப்பான்) என்ற வாக்கியம் அங்கேயே ‘வானராதிபதேர்வாக்யம் ச்ருத்வா’ என்ற புதிய வாக்கியத்தின் தொடக்கத்தோடு இணைக்கப்பட்டுள்ளது.

‘நூல்களைக் கல்லாமலும், முதியோருக்குப் பணிவிடை செய்யாமலும் வானர அரசன் சொன்னது போல இத்தகைய சொல்லைச் சொல்ல முடியாது. ஆயினும் இங்கே எனக்கு இதைவிட நுட்பமான ஒரு பொருள் தோன்றுகிறது; அது எல்லா அரசர்களிடமும் கண்கூடாகக் காணப்படுவது, உலகியலானது. பகைவர்கள், அதே குலத்தில் பிறந்த உறவினர்கள், அண்டை நாட்டவர் — இவர்கள் அரசர்களின் துயர காலங்களில் தாக்குபவர்கள் என்று சொல்லப்படுகிறது; ஆகவே இவன் அஞ்சி இங்கே வந்திருக்கிறான். பாவமற்ற குலத்தவர் தங்கள் உறவினரை நலம் விரும்புபவர்களாக மதிக்கிறார்கள்; ஆயினும் அரசர்களுக்கு நல்லவனான உறவினனும் பெரும்பாலும் ஐயத்துக்குரியவனே. பகைவனின் படையை ஏற்பதில் நீ சொன்ன குற்றத்தைப் பற்றி நூல்முறைப்படி உனக்குச் சொல்வேன், இதைக் கேள். நாம் அவனுடைய குலத்தவர் அல்லோம்; இந்த ராக்ஷசன் அரசை விரும்புபவன்; ராக்ஷசர்களிலும் அறிஞர்கள் இருப்பார்கள்; ஆகவே விபீஷணனை ஏற்கலாம். கவலையற்றவர்களாய் மகிழ்ச்சியுடன் அவர்கள் ஒன்றுகூடுவார்கள்; ‘இது பெரும் முழக்கம், ஒருவருக்கொருவர் அச்சம் வந்துவிட்டது’ என்று அவர்கள் பிளவுபடுவார்கள்; ஆகவே விபீஷணனை ஏற்கலாம். அன்பனே, எல்லா உடன்பிறந்தவர்களும் பரதனைப் போன்றவர்கள் அல்லர்; தந்தையின் மக்கள் எல்லாரும் என்னைப் போன்றவர்கள் அல்லர்; நண்பர்கள் எல்லாரும் உன்னைப் போன்றவர்களும் அல்லர்.’ ராமனின் வாதம் அரசியல் நூலை அடிப்படையாகக் கொண்டது — விபீஷணன் ராவணனின் உறவினன், ஆகவே ராவணனுக்கு அஞ்சுகிறான்; உறவினர்மீதான அச்சம் அரசர்களிடம் எங்கும் காணப்படுவது. நமக்கோ அவன் உறவினன் அல்லன், ஆகவே அவனிடமிருந்து நமக்கு அச்சமில்லை; அவன் அரசை விரும்புகிறான், அது நம்மால் மட்டுமே கிடைக்கக்கூடியது. பதினான்காம் சுலோகத்தில் மூன்று அரையடிகள் உள்ளன — ராக்ஷசர்களிடையே ஏற்படும் உட்பிளவு நமக்கு நன்மை என்பது. பதினைந்தாம் சுலோகத்தில் பரதனை நினைவுகூர்வது நெகிழ்ச்சியானது — எல்லா உடன்பிறந்தவர்களும் பரதனைப் போன்றவர்கள் அல்லர்; ஆகவே விபீஷணன் ராவணனைத் துறந்தது பழிக்கத்தக்கதல்ல. 8 முதல் 15 வரையிலான எட்டுச் சுலோகங்கள் திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை. எட்டாம் சுலோகத்தில் ராமன் சுக்ரீவனின் சொல்லைப் புகழ்கிறான் — இது நூல் கற்றவன், முதியோருக்குப் பணிவிடை செய்தவன் சொல்வது போன்றது; அதன் பின்னரே தன் நுட்பமான கருத்தைச் சொல்கிறான். இவ்வாறு அவன் நண்பனின் கருத்தை மறுக்காமல் அதை நிறைவு செய்கிறான். பத்தாம் சுலோகத்தில் ‘பகைவர்கள், குலத்தவர், அண்டை நாட்டவர்’ என்பவை பகைவரின் வகைகள் — இந்தி உரையில் ‘ஒன்று, அதே குலத்தில் பிறந்த உறவினர்கள்; மற்றொன்று, அண்டை நாடுகளில் வாழ்பவர்கள்’ என்று உள்ளது. பதினொன்றாம் சுலோகத்தில் ‘பாவமற்ற’ உறவினர்களும் அரசனால் ஐயத்துக்குரியவர்கள்; ஆகவே ராவணன் விபீஷணனை ஐயுறுகிறான், விபீஷணனும் அஞ்சுகிறான். பதின்மூன்றாம் சுலோகத்தில் ‘பண்டிதா ஹி பவிஷ்யந்தி’ (அறிஞர்கள் இருப்பார்கள்) என்பது — ராக்ஷசர்களிடையேயும் விவேகிகள் உண்டு; விபீஷணனுக்குக் கிடைத்த வரவேற்பைக் கண்டு அவர்கள் நம் பக்கம் வருவார்கள் என்பதாம்.

ராமன் இவ்வாறு சொன்னதும், பேரறிவுடைய சுக்ரீவன் லக்ஷ்மணனோடு எழுந்து வணங்கி இவ்வாறு சொன்னான்: ‘அந்த இரவில் திரிபவனை ராவணனால் அனுப்பப்பட்டவன் என்று அறிவாயாக; பொறுமையுடையவர்களில் சிறந்தவனே, அவனை அடக்குவதே தகுந்தது என்று நான் கருதுகிறேன். குற்றமற்றவனே, கோணலான அறிவுடன் ஏவப்பட்ட இந்த ராக்ஷசன், நீ நம்பிக்கை வைத்ததும், அல்லது நான் நம்பிக்கை வைத்ததும் தாக்குவதற்காக இங்கே வந்திருக்கிறான். நீண்ட கைகளுடையவனே, அல்லது லக்ஷ்மணனைத் தாக்கக்கூடும்; ஆகவே அமைச்சர்களுடன் அவன் கொல்லப்பட வேண்டியவன் — இந்த விபீஷணன் கொடிய ராவணனின் உடன்பிறந்தவன் அல்லவா.’ ரகுகுலத்தில் சிறந்தவனிடம் இவ்வாறு சொல்லிவிட்டு, சொல்லின் நுட்பம் அறிந்த படைத்தலைவன் சுக்ரீவன், சொல்வன்மை உடைய ராமனின் முன் பிறகு மௌனமானான். பிறகு அந்த ராமன் சுக்ரீவனின் அந்தச் சொல்லைக் கேட்டு, ஆராய்ந்து, வானரர்களில் சிறந்தவனிடம் மேலும் நல்ல சொல்லைச் சொன்னான். சுக்ரீவனின் இரண்டாம் சொல் முந்தைய சர்க்கத்தின் சொல்லின் ஏறக்குறைய மறுபடியே — ‘அவனை அடக்குவதே தகுந்தது என்று கருதுகிறேன், பொறுமையுடையவர்களில் சிறந்தவனே’, ‘இந்த விபீஷணன் கொடிய ராவணனின் உடன்பிறந்தவன் அல்லவா’, ‘சொல்லின் நுட்பம் அறிந்தவன் சொல்வன்மை உடையவனிடம் பிறகு மௌனமானான்’ என்ற வரிகள் முந்தைய சர்க்கத்திலிருந்து (17.27, 29, 30) எழுத்துக்கு எழுத்து மீண்டும் வருகின்றன. இதனால் அவனுடைய பிடிவாதம் உறுதியானது என்பது சுட்டப்படுகிறது; ஆனால் இங்கே அவன் ராமன், லக்ஷ்மணன், தான் — மூவருமே ஆபத்தில் இருப்பதாகக் காண்கிறான். 16 முதல் 20 வரையிலான சுலோகங்கள் திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை; இருபத்தொன்றாம் சுலோகத்தின் முற்பாதி மட்டும் 6.012.008a உடன் ஒத்துப்போகிறது. இருபத்தொன்றாம் சுலோகத்தில் ‘மேலும் நல்ல’ என்பதன் மூலம், ராமனின் மறுமொழி சுக்ரீவனின் சொல்லைவிடச் சிறந்தது என்று கவி சுட்டுகிறார்.

‘இந்த இரவில் திரிபவன் தீயவனாக இருக்கட்டும், தீயவன் அல்லாதவனாக இருக்கட்டும்; எனக்கு நுண்ணிய அளவு தீங்குகூட அவனால் எவ்வகையிலும் செய்ய முடியாது. வானரக் கூட்டங்களின் தலைவனே, நான் விரும்பினால் பூமியில் உள்ள பிசாசர்களையும், தானவர்களையும், யக்ஷர்களையும், ராக்ஷசர்களையும் விரல் நுனியாலேயே கொன்றுவிடுவேன். இவ்வாறு கேள்விப்படுகிறோம் — அடைக்கலம் புகுந்த பகைவனை ஒரு புறா முறைப்படி உபசரித்துத் தன் சதையையே உண்ண அழைத்தது. வானரர்களில் சிறந்தவனே, அந்தப் புறா தன் மனைவியைக் கவர்ந்தவன் வந்தபோது அவனையே ஏற்றுக்கொண்டது; என்னைப் போன்ற மனிதனைப் பற்றிச் சொல்லவும் வேண்டுமா?’ ராமன் அபயம் தருவதற்கு முதல் காரணம் தன் வல்லமை — எல்லா ராக்ஷசர்களையும் விரல் நுனியால் கொல்ல வல்லவனுக்கு ஒரு ராக்ஷசன் என்ன செய்துவிட முடியும்? இரண்டாம் காரணம் அறம் — ஒரு பறவைகூட அடைக்கலம் புகுந்த பகைவனைத் தன் உடலால் உபசரித்தது. புறாவின் கதை மகாபாரதத்தில் (சாந்தி பர்வத்தில்) விரிவாக வருணிக்கப்பட்டுள்ளது — பெண்புறாவைப் பிடித்துச் சென்ற வேடன் குளிரால் வாடி மரத்தடியில் அடைக்கலம் புகுந்தான்; ஆண்புறா நெருப்பை மூட்டித் தன் உடலையே அவனுக்கு உணவாக அர்ப்பணித்தது. ‘கிம் புனர்மத்விதோ ஜன:’ (என்னைப் போன்ற மனிதனைப் பற்றிச் சொல்லவும் வேண்டுமா) என்பது — பறவைக்கே இது அறம் என்றால், மனிதனுக்கு, அதிலும் அரசனுக்கு, சொல்லவும் வேண்டுமா என்பதாம். இருபத்திரண்டாம், இருபத்து மூன்றாம் சுலோகங்களில் ‘வானரக் கூட்டங்களின் தலைவனே’ என்ற விளி சுக்ரீவனை நோக்கியது.

‘கண்வ முனிவரின் மகனும், உண்மை பேசுபவரும், பெருமுனிவருமான கண்டு முற்காலத்தில் பாடிய அறம் நிறைந்த பாடலைக் கேள் — பகைவரை வாட்டுபவனே, கைகூப்பி, வருந்தி, இரந்து அடைக்கலம் புகுந்த பகைவனையும் கருணையின் பொருட்டுக் கொல்லக்கூடாது. துயருற்றவனாயினும் செருக்குற்றவனாயினும், பிறரிடம் அடைக்கலம் புகுந்த பகைவனையும் பண்பட்ட உள்ளமுடையவன் தன் உயிரைக் கொடுத்தாவது காக்க வேண்டும். அச்சத்தாலோ, மயக்கத்தாலோ, ஆசையாலோ தன் வலிமைக்கேற்ப முறைப்படி அவனைக் காக்காவிட்டால், அது உலகம் பழிக்கும் பாவம். காக்கப்படாத அடைக்கலம் புகுந்தவன் காப்பவன் பார்த்துக்கொண்டிருக்கும்போதே அழிந்தால், அவனுடைய புண்ணியம் அனைத்தையும் எடுத்துக்கொண்டு போய்விடுவான். இவ்வாறு சரணடைந்தவர்களைக் காக்காமையில் பெரும் குற்றம் உண்டு — அது சுவர்க்கத்தைத் தடுப்பது, புகழைக் கெடுப்பது, வலிமையையும் வீரத்தையும் அழிப்பது. ஆகவே கண்டுவின் சிறந்த, உண்மையான சொல்லைப் பின்பற்றுவேன்; அது அறம் நிறைந்ததும், புகழ் தருவதும், பயன் விளையும்போது சுவர்க்கம் தருவதுமாகும். ஒருமுறை சரணடைந்து ‘உனக்கு உரியவன் நான்’ என்று இரப்பவனுக்கு எல்லா உயிர்களிடமிருந்தும் அபயம் தருகிறேன் — இது என் விரதம். வானரர்களில் சிறந்தவனே, இவனை அழைத்து வா; சுக்ரீவா, விபீஷணனாயினும் சரி, ராவணனே ஆயினும் சரி, இவனுக்கு நான் அபயம் தந்துவிட்டேன்.’ இதுவே ராமாயணத்தின் புகழ்பெற்ற சரணாகதி சுலோகம் — ‘ஸக்ருதேவ ப்ரபன்னாய தவாஸ்மீதி ச யாசதே. அபயம் ஸர்வபூதேப்யோ ததாம்யேதத்வ்ரதம் மம.’ இங்கே ‘ஸக்ருதேவ’ (ஒருமுறையே) என்ற சொல் மிக முக்கியமானது — ஒருமுறை சரணடைவதே போதுமானது, மீண்டும் மீண்டும் இரக்க வேண்டியதில்லை. ‘ஸர்வபூதேப்ய:’ (எல்லா உயிர்களிடமிருந்தும்) என்பது — மனிதர்களிடமிருந்து மட்டுமல்ல, எல்லா உயிரினங்களிடமிருந்தும். முப்பத்து நான்காம் சுலோகத்தில் ‘யதி வா ராவண: ஸ்வயம்’ (ராவணனே ஆயினும்) என்பது — பகைவனே அடைக்கலம் இரந்தாலும் அவனும் காக்கப்பட வேண்டியவன்; இதனால் அடைக்கலம் புகுந்தவர்மீதான ராமனின் அன்பின் உச்சம் காட்டப்படுகிறது. கண்டுவின் பாடலில் அடைக்கலம் காத்தலின் மூன்று கூறுகள் உள்ளன — வருந்தும் பகைவனையும் கொல்லாமை, உயிரைக் கொடுத்தாவது காத்தல், காக்காவிட்டால் பாவத்தின் பயன். அச்சுப் பதிப்பில் இருபத்தாறாம் சுலோகத்தின் ‘காதா புரா கீதா தர்மிஷ்டா’ என்ற வடிவங்கள் அனுஸ்வாரம் இல்லாமல் உள்ளன. இருபத்தெட்டாம் சுலோகத்தில் ‘ஆர்தோ வா யதி வா த்ருப்த:’ (துயருற்றவனோ செருக்குற்றவனோ) என்பது — அடைக்கலம் புகுந்தவன் வருந்துபவனாயினும் செருக்குடையவனாயினும் இருவகையிலும் காக்கப்பட வேண்டியவன்; இந்தி உரை ‘துன்புற்றவனோ, அகந்தையுடையவனோ’ என்கிறது. முப்பதாம் சுலோகத்தில் காக்கப்படாத அடைக்கலத்தின் விளைவு அச்சந்தருவது — அவன் காப்பவனின் புண்ணியம் அனைத்தையும் பறித்துக்கொள்கிறான். முப்பத்திரண்டாம் சுலோகத்தில் கண்டுவின் சொல்லின் மூன்று பயன்கள் — அறம், புகழ், சுவர்க்கம்.

ராமனின் சொல்லைக் கேட்டு, வானரர்களின் தலைவனான சுக்ரீவன் நட்புணர்வால் நிறைந்து காகுத்ஸ்தனிடம் சொன்னான்: ‘அறம் அறிந்தவனே, உலகத் தலைவர்களின் முடிமணியே, நீ சான்றோர்க்குரிய சொல்லைச் சொன்னதில் வியப்பு என்ன? நீ உள்ளவலிமை உடையவன், நல்வழியில் நிற்பவன் அல்லவா. என் அந்தராத்மாவும் விபீஷணனைத் தூயவன் என்று அறிகிறது; ஊகத்தாலும் உள்ளக் கருத்தாலும் அவன் எல்லா வகையிலும் நன்கு சோதிக்கப்பட்டுவிட்டான். ஆகவே ராகவா, பேரறிவுடைய விபீஷணன் விரைவில் நம்மோடு சமமானவனாகட்டும், நம் நட்பை ஏற்கட்டும்.’ பிறகு வானர அரசன் சொன்ன சுக்ரீவனின் அந்தச் சொல்லைக் கேட்டு, மனிதர்களின் அரசனான ராமன், புரந்தரன் (இந்திரன்) பறவைகளின் அரசனான கருடனைச் சந்தித்தது போல, விரைவில் விபீஷணனைச் சந்தித்தான். சுக்ரீவனின் மனமாற்றத்தைக் கவனிக்க வேண்டும் — முன்பு இருமுறை கொல்லும்படி சொன்னவன், இப்போது அவனே விபீஷணனைத் தூயவனாகக் கருதி நட்பை வேண்டுகிறான். ‘ஊகத்தாலும் உள்ளக் கருத்தாலும்’ என்பது — இது அனுமனின் சோதனையின் பயன். 35 முதல் 38 வரையிலான சுலோகங்கள் திறனாய்வுப் பதிப்பில் 6.012.004–007 என உள்ளன — ஆனால் அங்கே அவை ராமனின் முதல் சொல்லுக்கு உடனடியாகப் பின்னும், புறாக் கதைக்கு முன்னும் உள்ளன; வல்கேட் பாடத்தில் அவை சர்க்கத்தின் இறுதிக்கு இடம் மாற்றப்பட்டுள்ளன. இறுதிச் சுலோகம் வம்சஸ்த யாப்பில் அமைந்தது; ‘பறவைகளின் அரசனுடன் புரந்தரன் போல’ என்ற உவமை — அமுதம் கொண்டுவந்த காலத்தில் இந்திரன் கருடனுடன் நட்புக் கொண்டது போல, ராமன் விபீஷணனுடன் நட்புக் கொண்டான்.

ಅನಂತರ ವಾಯುಪುತ್ರ ಹನುಮಂತನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ಪ್ರಸನ್ನಚಿತ್ತನೂ ದುರ್ಧರ್ಷನೂ ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞನೂ ಆದ ರಾಮನು ತನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ್ದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಹೇಳಿದನು: ‘ವಿಭೀಷಣನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನನಗೂ ಏನನ್ನೋ ಹೇಳುವ ಇಚ್ಛೆಯಿದೆ; ನನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ನಿರತರಾದ ನೀವೆಲ್ಲರೂ ಅದನ್ನು ಕೇಳಬೇಕೆಂದು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ. ಮಿತ್ರಭಾವದಿಂದ ಬಂದವನನ್ನು ನಾನು ಯಾವ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ತೊರೆಯಲಾರೆ; ಅವನಲ್ಲಿ ದೋಷವಿದ್ದರೂ ಸಹ ಇದು ಸತ್ಪುರುಷರಿಗೆ ನಿಂದ್ಯವಲ್ಲ.’ ರಾಮನ ಮೊದಲ ಮಾತೇ ಅವನ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ಶರಣಾಗತನ ಗುಣದೋಷಗಳ ಪರೀಕ್ಷೆಯನ್ನು ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ, ತನ್ನ ಧರ್ಮವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಶ್ರುತವಾನಾತ್ಮನಿ ಸ್ಥಿತಮ್’ ಎಂಬುದರ ಭಾವ — ನನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಮೊದಲೇ ನೆಲೆಸಿದ್ದುದನ್ನೇ ಹನುಮಂತನೂ ಹೇಳಿದನು ಎಂಬ ಸಂತೋಷ. ‘ಸತಾಮೇತದಗರ್ಹಿತಮ್’ (ಇದು ಸತ್ಪುರುಷರಿಗೆ ನಿಂದ್ಯವಲ್ಲ) ಎಂದರೆ — ಸಜ್ಜನರು ದೋಷವುಳ್ಳ ಶರಣಾಗತನನ್ನೂ ತೊರೆಯುವುದಿಲ್ಲ; ಅವರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಇದು ನಿಂದನೀಯವಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಮಂತ್ರಿಗಳ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಕೇಳಿದ ಮೇಲೂ ತನ್ನ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ‘ಶ್ರೋತುಮಿಚ್ಛಾಮಿ’ (ನೀವು ಕೇಳಬೇಕೆಂದು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ) ಎಂದು ವಿನಯದಿಂದ ಮುಂದಿಡುತ್ತಾನೆ; ಅವನು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಎಲ್ಲರ ಸಮ್ಮತಿಯನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲೂ ಈ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳು 6.012.001–003 ಎಂದು ಬಹುತೇಕ ಅಕ್ಷರಶಃ ಹೊಂದುತ್ತವೆ.

ಅನಂತರ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠ ಸುಗ್ರೀವನು ಆ ಮಾತನ್ನು ಮನನಮಾಡಿ ವಿಮರ್ಶಿಸಿ ಇನ್ನೂ ಶುಭವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು: ‘ಈ ನಿಶಾಚರನು ದುಷ್ಟನಾಗಿರಲಿ ಅಥವಾ ದುಷ್ಟನಲ್ಲದಿರಲಿ, ಅದರಿಂದ ಏನು? ಇಂತಹ ಸಂಕಟಕ್ಕೆ ಸಿಲುಕಿದ ಅಣ್ಣನನ್ನೇ ತೊರೆಯುವವನು ಯಾರನ್ನು ತಾನೇ ತೊರೆಯಲಾರ?’ ವಾನರಾಧಿಪನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ಎಲ್ಲರತ್ತ ನೋಡಿ, ಸ್ವಲ್ಪ ಮುಗುಳ್ನಗುತ್ತಾ, ಪುಣ್ಯಲಕ್ಷಣನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು. ಸುಗ್ರೀವನ ತರ್ಕ ಹರಿತವಾಗಿದೆ — ತನ್ನ ಅಣ್ಣನನ್ನೇ ಸಂಕಟಕಾಲದಲ್ಲಿ ತೊರೆಯುವವನು ಅವಕಾಶ ಬಂದಾಗ ನಮ್ಮನ್ನೂ ತೊರೆಯುವನು. ಆದರೆ ಈ ತರ್ಕದಲ್ಲಿ ವ್ಯಂಗ್ಯವೂ ಇದೆ — ಸುಗ್ರೀವನೂ ತನ್ನ ಅಣ್ಣ ವಾಲಿಯನ್ನು ತೊರೆದು ರಾಮನಿಗೆ ಶರಣಾಗಿ ಬಂದಿದ್ದನು; ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ರಾಮನು ಸ್ವಲ್ಪ ಮುಗುಳ್ನಗುತ್ತಾನೆ. ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವು ಇದನ್ನು ‘ಸ್ವಲ್ಪ ಮುಗುಳ್ನಕ್ಕನು’ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ನಾಲ್ಕು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ — ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ; ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಐದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಪೂರ್ವಾರ್ಧ ‘ಸ ದುಷ್ಟೋ ವಾಪ್ಯದುಷ್ಟೋ ವಾ ಕಿಮೇಷ ರಜನೀಚರಃ’ ಸಮೀಕ್ಷಿತದಲ್ಲಿ 6.012.009a ಆಗಿದೆ, ಮತ್ತು ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಅದು ಮತ್ತೆ ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಬಾಯಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತದೆ. ಆರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಕೋ ನಾಮ ಸ ಭವೇತ್ತಸ್ಯ ಯಮೇಷ ನ ಪರಿತ್ಯಜೇತ್’ ಎಂಬ ವಾಕ್ಯವು ಅದೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ವಾನರಾಧಿಪತೇರ್ವಾಕ್ಯಂ ಶ್ರುತ್ವಾ’ ಎಂಬ ಹೊಸ ವಾಕ್ಯದ ಆರಂಭದೊಡನೆ ಸೇರಿಕೊಂಡಿದೆ.

‘ಶಾಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡದೆ, ವೃದ್ಧರನ್ನು ಸೇವಿಸದೆ, ಕಪಿರಾಜನು ಹೇಳಿದಂತಹ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಇನ್ನೂ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ ಒಂದು ಅರ್ಥ ತೋರುತ್ತದೆ, ಅದು ಎಲ್ಲ ರಾಜರಲ್ಲೂ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಕಾಣುವ ಲೌಕಿಕ ಸತ್ಯ. ಶತ್ರುಗಳು, ಅದೇ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ದಾಯಾದಿಗಳು, ನೆರೆಯವರು — ಇವರು ರಾಜರ ಸಂಕಟಕಾಲದಲ್ಲಿ ಹೊಡೆಯುವವರೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧರು; ಆದ್ದರಿಂದ ಇವನು ಭೀತನಾಗಿ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದಾನೆ. ಪಾಪವಿಲ್ಲದ ಕುಲಬಾಂಧವರು ತಮ್ಮವರನ್ನು ಹಿತೈಷಿಗಳೆಂದು ಗೌರವಿಸುತ್ತಾರೆ; ಆದರೂ ರಾಜರಿಗೆ ಒಳ್ಳೆಯವನಾದ ದಾಯಾದಿಯೂ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಶಂಕೆಗೆ ಪಾತ್ರನೇ. ಶತ್ರುಬಲವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ನೀನು ಹೇಳಿದ ದೋಷದ ಬಗ್ಗೆ ಶಾಸ್ತ್ರಾನುಸಾರ ನಿನಗೆ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ, ಇದನ್ನು ಕೇಳು. ನಾವು ಅವನ ಕುಲದವರಲ್ಲ, ಮತ್ತು ಈ ರಾಕ್ಷಸನು ರಾಜ್ಯಾಕಾಂಕ್ಷಿ; ರಾಕ್ಷಸರಲ್ಲೂ ವಿವೇಕಿಗಳಿರುತ್ತಾರೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ವಿಭೀಷಣನನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಬೇಕು. ನಿಶ್ಚಿಂತರೂ ಹರ್ಷಿತರೂ ಆಗಿ ಅವರು ಒಂದುಗೂಡಿರುವರು; ಈಗ ಇದೊಂದು ದೊಡ್ಡ ಕೋಲಾಹಲ, ಒಬ್ಬರಿಗೊಬ್ಬರ ಭಯ ಹುಟ್ಟಿದೆ; ಹೀಗೆ ಅವರಲ್ಲಿ ಭೇದ ಉಂಟಾಗುವುದು; ಆದ್ದರಿಂದ ವಿಭೀಷಣನನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಬೇಕು. ಅಯ್ಯಾ, ಎಲ್ಲ ಸಹೋದರರೂ ಭರತನಂತಿರುವುದಿಲ್ಲ; ತಂದೆಯ ಎಲ್ಲ ಮಕ್ಕಳೂ ನನ್ನಂತಿರುವುದಿಲ್ಲ, ಎಲ್ಲ ಸ್ನೇಹಿತರೂ ನಿನ್ನಂತಿರುವುದಿಲ್ಲ.’ ರಾಮನ ತರ್ಕ ರಾಜನೀತಿಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಆಧರಿಸಿದೆ — ವಿಭೀಷಣನು ರಾವಣನ ದಾಯಾದಿ, ಆದ್ದರಿಂದ ರಾವಣನಿಂದ ಭೀತನು; ದಾಯಾದಿಭಯ ರಾಜರಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ನಮಗಾದರೋ ಅವನು ದಾಯಾದಿಯಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನಿಂದ ನಮಗೆ ಭಯವಿಲ್ಲ; ಅವನು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ, ಅದು ನಮ್ಮಿಂದಲೇ ಅವನಿಗೆ ಲಭಿಸಬೇಕು. ಹದಿನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಿವೆ — ರಾಕ್ಷಸರ ಒಳಭೇದ ನಮಗೆ ಲಾಭಕರ ಎಂಬ ಭಾವ. ಹದಿನೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭರತನ ಸ್ಮರಣೆ ಕರುಣಾಜನಕ — ಎಲ್ಲ ಸಹೋದರರೂ ಭರತನಂತಿರುವುದಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ವಿಭೀಷಣನು ರಾವಣನನ್ನು ತೊರೆದದ್ದು ನಿಂದನೀಯವಲ್ಲ. 8ರಿಂದ 15ರವರೆಗಿನ ಎಂಟು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ಎಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಸುಗ್ರೀವನ ಮಾತನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞನ, ವೃದ್ಧರನ್ನು ಸೇವಿಸಿದವನ ಮಾತಿನಂತಿದೆ; ಅನಂತರವೇ ತನ್ನ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಅವನು ಮಿತ್ರನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಖಂಡಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಅದನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ‘ಅಮಿತ್ರಾಃ ತತ್ಕುಲೀನಾಃ ಪ್ರಾತಿದೇಶ್ಯಾಃ ಚ’ ಎಂಬುವು ಶತ್ರುಗಳ ಬಗೆಗಳು — ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ‘ಒಂದು ಅದೇ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ದಾಯಾದಿಗಳು, ಇನ್ನೊಂದು ನೆರೆಯ ದೇಶಗಳ ನಿವಾಸಿಗಳು’ ಎಂದಿದೆ. ಹನ್ನೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಭಾವ — ‘ಅಪಾಪಾಃ’ (ಪಾಪವಿಲ್ಲದ) ದಾಯಾದಿಗಳನ್ನೂ ರಾಜನು ಶಂಕಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ರಾವಣನು ವಿಭೀಷಣನನ್ನು ಶಂಕಿಸುತ್ತಾನೆ, ವಿಭೀಷಣನು ಭೀತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಹದಿಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ‘ಪಂಡಿತಾ ಹಿ ಭವಿಷ್ಯಂತಿ’ ಎಂದರೆ — ರಾಕ್ಷಸರ ನಡುವೆಯೂ ವಿವೇಕಿಗಳಿದ್ದಾರೆ, ಅವರು ವಿಭೀಷಣನಿಗೆ ದೊರೆತ ಸ್ವಾಗತವನ್ನು ಕಂಡು ನಮ್ಮ ಪಕ್ಷಕ್ಕೆ ಬರುವರು.

ರಾಮನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲಾಗಿ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನಿದ್ದ ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞ ಸುಗ್ರೀವನು ಎದ್ದು ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ಆ ನಿಶಾಚರನನ್ನು ರಾವಣನೇ ಕಳುಹಿಸಿದವನೆಂದು ತಿಳಿ; ಕ್ಷಮಾಶೀಲರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಅವನ ನಿಗ್ರಹವೇ ಸರಿಯೆಂದು ನಾನು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ. ಅನಘನೇ, ಕುಟಿಲಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಆದೇಶಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಈ ರಾಕ್ಷಸನು ನೀನು ವಿಶ್ವಾಸವಿಟ್ಟಾಗ, ಅಥವಾ ನಾನು ವಿಶ್ವಾಸವಿಟ್ಟಾಗ, ಹೊಡೆಯಲೆಂದೇ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದಾನೆ. ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ಅಥವಾ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಹೊಡೆದಾನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಸಚಿವರೊಡನೆ ಅವನನ್ನು ವಧಿಸಬೇಕು — ಏಕೆಂದರೆ ಈ ವಿಭೀಷಣನು ಕ್ರೂರನಾದ ರಾವಣನ ತಮ್ಮ.’ ರಘುಶ್ರೇಷ್ಠನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ, ಮಾತಿನ ಮರ್ಮವನ್ನರಿತ ಸೇನಾಪತಿ ಸುಗ್ರೀವನು ವಾಕ್ಕುಶಲನಾದ ರಾಮನ ಮುಂದೆ ಮೌನವಾದನು. ಆಗ ಆ ರಾಮನು ಸುಗ್ರೀವನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ವಿಮರ್ಶಿಸಿ, ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನಿಗೆ ಇನ್ನೂ ಶುಭವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಸುಗ್ರೀವನ ಎರಡನೆಯ ಮಾತು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಮಾತಿನ ಬಹುತೇಕ ಪುನರಾವೃತ್ತಿ — ‘ತಸ್ಯಾಹಂ ನಿಗ್ರಹಂ ಮನ್ಯೇ ಕ್ಷಮಂ ಕ್ಷಮವತಾಂ ವರ’, ‘ರಾವಣಸ್ಯ ನೃಶಂಸಸ್ಯ ಭ್ರಾತಾ ಹ್ಯೇಷ ವಿಭೀಷಣಃ’, ‘ವಾಕ್ಯಜ್ಞೋ ವಾಕ್ಯಕುಶಲಂ ತತೋ ಮೌನಮುಪಾಗಮತ್’ ಎಂಬ ಸಾಲುಗಳು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಿಂದ (17.27, 29, 30) ಅಕ್ಷರಶಃ ಮತ್ತೆ ಬಂದಿವೆ. ಇದರಿಂದ ಅವನ ಹಠ ದೃಢವಾಗಿದೆ ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತ; ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಅವನು ರಾಮ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಮತ್ತು ತಾನು — ಮೂವರೂ ಅಪಾಯದಲ್ಲಿರುವುದನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. 16ರಿಂದ 20ರವರೆಗಿನ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ, ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೆಯದರ ಪೂರ್ವಾರ್ಧ ಮಾತ್ರ 6.012.008a ಯೊಡನೆ ಹೊಂದುತ್ತದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ‘ಶುಭತರಮ್’ (ಇನ್ನೂ ಶುಭವಾದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ — ರಾಮನ ಉತ್ತರವು ಸುಗ್ರೀವನ ಮಾತಿಗಿಂತಲೂ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಎಂದು ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ.

‘ಈ ನಿಶಾಚರನು ದುಷ್ಟನಾಗಿರಲಿ ಅಥವಾ ದುಷ್ಟನಲ್ಲದಿರಲಿ; ನನಗೆ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ ಅಹಿತವನ್ನೂ ಮಾಡಲು ಅವನಿಗೆ ಯಾವ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ವಾನರಗಣಗಳ ಒಡೆಯನೇ, ನಾನು ಬಯಸಿದರೆ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿರುವ ಪಿಶಾಚರನ್ನೂ ದಾನವರನ್ನೂ ಯಕ್ಷರನ್ನೂ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನೂ ಬೆರಳ ತುದಿಯಿಂದಲೇ ಕೊಲ್ಲಬಲ್ಲೆ. ಹೀಗೆ ಕೇಳಿಬರುತ್ತದೆ — ಶರಣಾಗಿ ಬಂದ ಶತ್ರುವನ್ನು ಒಂದು ಪಾರಿವಾಳವು ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ಸತ್ಕರಿಸಿತು, ತನ್ನ ಮಾಂಸವನ್ನೇ ಆಹಾರವಾಗಿ ನೀಡಲು ಆಹ್ವಾನಿಸಿತು. ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಆ ಪಾರಿವಾಳವು ತನ್ನ ಹೆಂಡತಿಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದವನಾಗಿ ಬಂದ ಅವನನ್ನೂ ಸ್ವೀಕರಿಸಿತು; ಇನ್ನು ನನ್ನಂತಹವನ ವಿಷಯ ಹೇಳಬೇಕೆ?’ ರಾಮನ ಅಭಯದಾನಕ್ಕೆ ಮೊದಲ ಕಾರಣ ತನ್ನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ — ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನೂ ಬೆರಳ ತುದಿಯಿಂದ ಕೊಲ್ಲಬಲ್ಲವನಿಗೆ ಒಬ್ಬ ರಾಕ್ಷಸನು ಏನು ಮಾಡಬಲ್ಲ? ಎರಡನೆಯ ಕಾರಣ ಧರ್ಮ — ಒಂದು ಪಕ್ಷಿಯೂ ಶರಣಾಗಿ ಬಂದ ಶತ್ರುವನ್ನು ತನ್ನ ದೇಹದಿಂದಲೇ ಸತ್ಕರಿಸಿತು. ಪಾರಿವಾಳದ ಕಥೆ ಮಹಾಭಾರತದಲ್ಲಿ (ಶಾಂತಿಪರ್ವದಲ್ಲಿ) ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ — ಹೆಣ್ಣುಪಾರಿವಾಳವನ್ನು ಹಿಡಿದೊಯ್ದ ಬೇಡನು ಚಳಿಯಿಂದ ಪೀಡಿತನಾಗಿ ಮರದ ಕೆಳಗೆ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆದನು; ಗಂಡುಪಾರಿವಾಳವು ಬೆಂಕಿಯನ್ನು ಹೊತ್ತಿಸಿ ತನ್ನ ದೇಹವನ್ನೇ ಅವನಿಗೆ ಆಹಾರವಾಗಿ ಅರ್ಪಿಸಿತು. ‘ಕಿಂ ಪುನರ್ಮದ್ವಿಧೋ ಜನಃ’ (ಇನ್ನು ನನ್ನಂತಹವನ ವಿಷಯ ಹೇಳಬೇಕೆ) ಎಂದರೆ — ಪಕ್ಷಿಗೂ ಇದು ಧರ್ಮವಾದರೆ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ, ಅದರಲ್ಲೂ ರಾಜನಿಗೆ, ಇನ್ನು ಹೇಳಬೇಕೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡು ಮತ್ತು ಇಪ್ಪತ್ತಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ‘ಹರಿಗಣೇಶ್ವರ’ (ವಾನರಗಣಗಳ ಒಡೆಯನೇ) ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಕುರಿತದ್ದು.

‘ಕಣ್ವ ಋಷಿಯ ಮಗನೂ ಸತ್ಯವಾದಿಯೂ ಪರಮರ್ಷಿಯೂ ಆದ ಕಂಡುವು ಹಿಂದೆ ಹಾಡಿದ ಧರ್ಮಿಷ್ಠವಾದ ಗಾಥೆಯನ್ನು ಕೇಳು — ಪರಂತಪನೇ, ಕೈಮುಗಿದುಕೊಂಡು ದೀನನಾಗಿ ಬೇಡುತ್ತಾ ಶರಣಾಗಿ ಬಂದ ಶತ್ರುವನ್ನೂ ದಯೆಯ ಕಾರಣದಿಂದ ಕೊಲ್ಲಬಾರದು. ಆರ್ತನಾಗಿರಲಿ ಅಥವಾ ದರ್ಪಿಷ್ಠನಾಗಿರಲಿ, ಇತರರಿಗೆ ಶರಣಾಗಿ ಬಂದ ಶತ್ರುವನ್ನೂ ಕೃತಾತ್ಮನಾದವನು ತನ್ನ ಪ್ರಾಣವನ್ನೇ ತೊರೆದಾದರೂ ರಕ್ಷಿಸಬೇಕು. ಅವನು ಭಯದಿಂದಲೋ ಮೋಹದಿಂದಲೋ ಕಾಮದಿಂದಲೋ ತನ್ನ ಶಕ್ತಿಯನುಸಾರ ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ರಕ್ಷಿಸದಿದ್ದರೆ, ಅದು ಲೋಕನಿಂದಿತವಾದ ಪಾಪ. ರಕ್ಷಿಸಲ್ಪಡದ ಶರಣಾಗತನು ರಕ್ಷಕನ ಕಣ್ಣೆದುರಿನಲ್ಲೇ ನಾಶವಾದರೆ, ಅವನ ಎಲ್ಲ ಪುಣ್ಯವನ್ನೂ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಶರಣಾಗತರನ್ನು ರಕ್ಷಿಸದಿರುವುದರಲ್ಲಿ ಮಹಾದೋಷವಿದೆ — ಅದು ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ತಪ್ಪಿಸುತ್ತದೆ, ಅಪಕೀರ್ತಿ ತರುತ್ತದೆ, ಬಲವೀರ್ಯಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಕಂಡುವಿನ ಉತ್ತಮವೂ ಯಥಾರ್ಥವೂ ಆದ ಮಾತನ್ನು ನಾನು ಪಾಲಿಸುವೆನು; ಅದು ಧರ್ಮಿಷ್ಠವೂ ಯಶಸ್ಕರವೂ ಫಲ ದೊರಕುವಾಗ ಸ್ವರ್ಗಪ್ರದವೂ ಆಗಿರುವುದು. ಒಮ್ಮೆಯೇ ಶರಣಾಗಿ ‘ನಾನು ನಿನ್ನವನು’ ಎಂದು ಬೇಡುವವನಿಗೆ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಂದಲೂ ಅಭಯವನ್ನು ನೀಡುತ್ತೇನೆ — ಇದು ನನ್ನ ವ್ರತ. ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಇವನನ್ನು ಕರೆತಾ; ಸುಗ್ರೀವನೇ, ಇವನು ವಿಭೀಷಣನಾಗಿರಲಿ ಅಥವಾ ಸ್ವತಃ ರಾವಣನೇ ಆಗಿರಲಿ, ಇವನಿಗೆ ನಾನು ಅಭಯವನ್ನು ನೀಡಿದ್ದೇನೆ.’ ಇದೇ ರಾಮಾಯಣದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಶರಣಾಗತಿಶ್ಲೋಕ — ‘ಸಕೃದೇವ ಪ್ರಪನ್ನಾಯ ತವಾಸ್ಮೀತಿ ಚ ಯಾಚತೇ. ಅಭಯಂ ಸರ್ವಭೂತೇಭ್ಯೋ ದದಾಮ್ಯೇತದ್ವ್ರತಂ ಮಮ.’ ಇಲ್ಲಿ ‘ಸಕೃದೇವ’ (ಒಮ್ಮೆಯೇ) ಎಂಬ ಪದ ಮಹತ್ವದ್ದು — ಒಂದು ಬಾರಿ ಶರಣಾದರೆ ಸಾಕು, ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬೇಡುವ ಅಗತ್ಯವಿಲ್ಲ. ‘ಸರ್ವಭೂತೇಭ್ಯಃ’ (ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಂದ) ಎಂದರೆ — ಕೇವಲ ಮನುಷ್ಯರಿಂದಲ್ಲ, ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳಿಂದಲೂ. ಮೂವತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ‘ಯದಿ ವಾ ರಾವಣಃ ಸ್ವಯಮ್’ (ಅಥವಾ ಸ್ವತಃ ರಾವಣನೇ ಆಗಿರಲಿ) ಎಂದರೆ — ಶತ್ರುವೇ ಸ್ವತಃ ಶರಣು ಬೇಡಿದರೂ ಅವನೂ ರಕ್ಷಣೀಯ; ಇದರಿಂದ ರಾಮನ ಶರಣಾಗತವಾತ್ಸಲ್ಯದ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಕಂಡುವಿನ ಗಾಥೆಯಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗತರಕ್ಷಣೆಯ ಮೂರು ಅಂಶಗಳಿವೆ — ದೀನನಾದ ಶತ್ರುವನ್ನೂ ಕೊಲ್ಲದಿರುವುದು, ಪ್ರಾಣ ತೊರೆದಾದರೂ ರಕ್ಷಿಸುವುದು, ರಕ್ಷಿಸದಿದ್ದರೆ ಪಾಪಫಲ. ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತಾರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ‘ಗಾಥಾ ಪುರಾ ಗೀತಾ ಧರ್ಮಿಷ್ಠಾ’ ಎಂಬ ರೂಪಗಳು ಅನುಸ್ವಾರವಿಲ್ಲದೆ ಇವೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ‘ಆರ್ತೋ ವಾ ಯದಿ ವಾ ದೃಪ್ತಃ’ ಎಂದರೆ — ಶರಣಾಗತನು ದೀನನಾಗಿರಲಿ ಗರ್ವಿಷ್ಠನಾಗಿರಲಿ, ಎರಡೂ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ರಕ್ಷಣೀಯ; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ‘ದುಃಖಿತನಾಗಿರಲಿ ಅಭಿಮಾನಿಯಾಗಿರಲಿ’ ಎಂದಿದೆ. ಮೂವತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ರಕ್ಷಿಸಲ್ಪಡದ ಶರಣಾಗತನ ಪರಿಣಾಮ ಭೀಕರ — ಅವನು ರಕ್ಷಕನ ಪುಣ್ಯವನ್ನೆಲ್ಲ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುತ್ತಾನೆ. ಮೂವತ್ತೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕಂಡುವಿನ ಮಾತಿನ ಮೂರು ಫಲಗಳು — ಧರ್ಮ, ಯಶಸ್ಸು, ಸ್ವರ್ಗ.

ರಾಮನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ವಾನರೇಶ್ವರ ಸುಗ್ರೀವನು ಸೌಹಾರ್ದದಿಂದ ತುಂಬಿದವನಾಗಿ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದನು: ‘ಧರ್ಮಜ್ಞನೇ, ಲೋಕನಾಥರ ಶಿರೋಮಣಿಯೇ, ನೀನು ಆರ್ಯೋಚಿತವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದರೆ ಅದರಲ್ಲಿ ಆಶ್ಚರ್ಯವೇನು? ನೀನು ಸತ್ತ್ವಶಾಲಿ, ಸನ್ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ನೆಲೆನಿಂತವನು. ನನ್ನ ಅಂತರಾತ್ಮವೂ ವಿಭೀಷಣನನ್ನು ಶುದ್ಧನೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ; ಅನುಮಾನದಿಂದಲೂ ಭಾವದಿಂದಲೂ ಅವನು ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಿಂದ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಪರೀಕ್ಷಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಘವನೇ, ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞನಾದ ವಿಭೀಷಣನು ಬೇಗನೆ ನಮಗೆ ಸಮಾನನಾಗಲಿ, ನಮ್ಮ ಸಖ್ಯವನ್ನು ಪಡೆಯಲಿ.’ ಅನಂತರ ವಾನರರಾಜನು ಹೇಳಿದ ಆ ಸುಗ್ರೀವವಚನವನ್ನು ಕೇಳಿ ನರೇಶ್ವರನಾದ ರಾಮನು, ಪುರಂದರನು ಪಕ್ಷಿರಾಜ ಗರುಡನೊಡನೆ ಸೇರಿದಂತೆ, ವಿಭೀಷಣನೊಡನೆ ಬೇಗನೆ ಸಮಾಗಮಿಸಿದನು. ಸುಗ್ರೀವನ ಪರಿವರ್ತನೆ ಗಮನಾರ್ಹ — ಅವನು ಮೊದಲು ಎರಡು ಬಾರಿ ವಧೆಯನ್ನು ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಿದ್ದನು, ಈಗ ಅವನೇ ವಿಭೀಷಣನನ್ನು ಶುದ್ಧನೆಂದು ಒಪ್ಪಿ ಸಖ್ಯವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಅನುಮಾನಾತ್ ಭಾವಾತ್ ಚ’ (ಅನುಮಾನದಿಂದಲೂ ಭಾವದಿಂದಲೂ) ಎಂಬುದು ಹನುಮಂತನ ಪರೀಕ್ಷೆಯ ಫಲ. 35ರಿಂದ 38ರವರೆಗಿನ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ 6.012.004–007 ಆಗಿವೆ — ಆದರೆ ಅಲ್ಲಿ ಅವು ರಾಮನ ಮೊದಲ ಮಾತಿನ ತಕ್ಷಣ, ಪಾರಿವಾಳದ ಕಥೆಗಿಂತ ಮೊದಲೇ ಬರುತ್ತವೆ; ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಅವನ್ನು ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಗೆ ಸರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ವಂಶಸ್ಥವೃತ್ತದಲ್ಲಿದೆ; ‘ಪತತ್ರಿರಾಜೇನ ಯಥಾ ಪುರಂದರಃ’ (ಪಕ್ಷಿರಾಜನೊಡನೆ ಪುರಂದರನಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ — ಇಂದ್ರನು ಅಮೃತಾಹರಣದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಗರುಡನೊಡನೆ ಸಖ್ಯ ಮಾಡಿಕೊಂಡಂತೆ ರಾಮನು ವಿಭೀಷಣನೊಡನೆ ಸಖ್ಯ ಮಾಡಿಕೊಂಡನು.

അനന്തരം വായുപുത്രനായ ഹനുമാന്റെ വാക്കു കേട്ട്, പ്രസന്നചിത്തനും ആർക്കും എതിർക്കാനാവാത്തവനും ശാസ്ത്രജ്ഞനുമായ രാമൻ തന്റെ മനസ്സിൽ ഉറച്ചിരുന്ന അഭിപ്രായം പറഞ്ഞു: ‘വിഭീഷണനെക്കുറിച്ച് എനിക്കും ചിലതു പറയാനുണ്ട്; എന്റെ ശ്രേയസ്സിൽ നിലകൊള്ളുന്ന നിങ്ങളെല്ലാവരും അതു മുഴുവൻ കേൾക്കണമെന്നു ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. മിത്രഭാവത്തിൽ വന്നവനെ ഒരു കാരണവശാലും ഞാൻ ഉപേക്ഷിക്കില്ല; അവനിൽ ദോഷമുണ്ടെങ്കിൽപ്പോലും സജ്ജനങ്ങൾക്ക് ഇതു നിന്ദ്യമല്ല.’ രാമന്റെ ആദ്യവാക്കുതന്നെ അവന്റെ നിശ്ചയം വെളിപ്പെടുത്തുന്നു — ശരണാഗതന്റെ ഗുണദോഷപരീക്ഷയല്ല, തന്റെ സ്വന്തം ധർമമാണ് അവൻ നോക്കുന്നത്. ‘ശ്രുതവാനാത്മനി സ്ഥിതം’ — എന്റെ മനസ്സിൽ മുൻപേ ഉറച്ചിരുന്നതുതന്നെ ഹനുമാനും പറഞ്ഞു എന്ന പ്രസന്നത. ‘സതാമേതദഗർഹിതം’ — ദോഷമുള്ളവനാണെങ്കിലും ശരണാഗതനെ സജ്ജനങ്ങൾ ഉപേക്ഷിക്കില്ല; അവരുടെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ഇതു നിന്ദ്യമല്ല. ഇവിടെ മന്ത്രിമാരുടെ അഭിപ്രായം കേട്ടിട്ടും രാമൻ സ്വന്തം നിർണയം ‘കേൾക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു’ എന്ന വിനയത്തോടെ അവതരിപ്പിക്കുന്നു; അവൻ ആജ്ഞാപിക്കുന്നില്ല, എല്ലാവരുടെയും സമ്മതം അപേക്ഷിക്കുന്നു. സമീക്ഷിതപതിപ്പിലും ഈ മൂന്നു ശ്ലോകങ്ങൾ 6.012.001–003 ആയി ഏറെക്കുറെ അക്ഷരംപ്രതി കാണുന്നു.

അപ്പോൾ വാനരശ്രേഷ്ഠനായ സുഗ്രീവൻ ആ വാക്കിനു മറുപടിയായി ആലോചിച്ച് കൂടുതൽ നല്ലൊരു വാക്കു പറഞ്ഞു: ‘ഈ നിശാചരൻ ദുഷ്ടനോ അദുഷ്ടനോ ആകട്ടെ, അതുകൊണ്ട് എന്ത്? ഇത്തരമൊരു വിപത്തിൽപ്പെട്ട സഹോദരനെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നവൻ, ഉപേക്ഷിക്കാത്തതായി ആരാണുള്ളത്?’ വാനരാധിപന്റെ ആ വാക്കു കേട്ട് സത്യപരാക്രമനായ കാകുത്സ്ഥൻ എല്ലാവരെയും നോക്കി, അൽപം പുഞ്ചിരിച്ചുകൊണ്ട് പുണ്യലക്ഷണനായ ലക്ഷ്മണനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു. സുഗ്രീവന്റെ തർക്കം മൂർച്ചയുള്ളതാണ് — സങ്കടകാലത്ത് സ്വന്തം സഹോദരനെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നവൻ അവസരം വരുമ്പോൾ നമ്മെയും ഉപേക്ഷിക്കും. എന്നാൽ ഈ തർക്കത്തിൽ ഒരു വ്യംഗ്യവുമുണ്ട് — സുഗ്രീവനും സ്വന്തം സഹോദരനായ ബാലിയെ ഉപേക്ഷിച്ചാണല്ലോ രാമന്റെ ശരണം പ്രാപിച്ചത്; അതുകൊണ്ടുതന്നെയാണ് രാമൻ അൽപം പുഞ്ചിരിക്കുന്നത്. ‘അൽപം പുഞ്ചിരിച്ചു’ എന്നാണ് ഹിന്ദിഭാഷ്യത്തിന്റെ വ്യാഖ്യാനം. ഈ നാലു ശ്ലോകങ്ങൾ സമീക്ഷിതപതിപ്പിലില്ല — വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളവ; അവയിൽ അഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിന്റെ പൂർവാർധമായ ‘സ ദുഷ്ടോ വാപ്യദുഷ്ടോ വാ കിമേഷ രജനീചരഃ’ സമീക്ഷിതത്തിൽ 6.012.009a ആണ്; അതു വൾഗേറ്റിൽ വീണ്ടും ഇരുപത്തിരണ്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ രാമന്റെ വായിലൂടെ വരുന്നു. ആറാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘കോ നാമ സ ഭവേത്തസ്യ യമേഷ ന പരിത്യജേത്’ എന്ന വാക്യം അവിടെത്തന്നെ ‘വാനരാധിപതേർവാക്യം ശ്രുത്വാ’ എന്ന പുതിയ വാക്യത്തിന്റെ ആരംഭത്തോടു ചേർത്തിരിക്കുന്നു.

‘ശാസ്ത്രങ്ങൾ പഠിക്കാതെയും വൃദ്ധന്മാരെ സേവിക്കാതെയും ഇരിക്കുന്ന ഒരാൾക്ക് വാനരരാജൻ പറഞ്ഞതുപോലൊരു വാക്കു പറയാൻ കഴിയില്ല. എന്നാൽ ഇക്കാര്യത്തിൽ എനിക്ക് കൂടുതൽ സൂക്ഷ്മമായ ഒരർഥം തോന്നുന്നു; അത് എല്ലാ രാജാക്കന്മാരിലും പ്രത്യക്ഷവും ലോകത്തിൽ സാധാരണവുമാണ്. ശത്രുക്കൾ, അതേ കുലത്തിൽ ജനിച്ച ജ്ഞാതികൾ, അയൽരാജ്യക്കാർ — ഇവർ രാജാക്കന്മാരുടെ വിപത്തുകളിൽ പ്രഹരിക്കുന്നവരാണെന്നു പറയപ്പെടുന്നു; അതുകൊണ്ടാണ് ഇവൻ ഭയന്ന് ഇവിടെ വന്നിരിക്കുന്നത്. പാപമില്ലാത്ത കുലബന്ധുക്കൾ സ്വന്തക്കാരെ ഹിതൈഷികളായി മാനിക്കുന്നു; എന്നിരുന്നാലും നല്ലവനാണെങ്കിൽപ്പോലും ജ്ഞാതി രാജാക്കന്മാർക്ക് മിക്കപ്പോഴും സംശയിക്കപ്പെടേണ്ടവനാണ്. ശത്രുബലം സ്വീകരിക്കുന്നതിൽ നീ പറഞ്ഞ ദോഷത്തെക്കുറിച്ച് ശാസ്ത്രമനുസരിച്ച് ഞാൻ നിന്നോടു പറയാം, കേൾക്കുക. നാം അവന്റെ കുലത്തിൽപ്പെട്ടവരല്ല; ഈ രാക്ഷസനാകട്ടെ രാജ്യം ആഗ്രഹിക്കുന്നു; രാക്ഷസന്മാരുടെ ഇടയിലും വിവേകികളുണ്ടാകും; അതിനാൽ വിഭീഷണനെ സ്വീകരിക്കണം. അവർ ആകുലതയില്ലാതെയും സന്തോഷത്തോടെയും ഒത്തുചേർന്നിരിക്കുകയായിരിക്കും; ഇതാ വലിയൊരു കോലാഹലം, പരസ്പരം ഭയം വന്നിരിക്കുന്നു — ഇങ്ങനെ അവർ ഭിന്നിക്കും; അതിനാൽ വിഭീഷണനെ സ്വീകരിക്കണം. കുഞ്ഞേ, എല്ലാ സഹോദരന്മാരും ഭരതനെപ്പോലെയല്ല; അച്ഛന്റെ പുത്രന്മാരെല്ലാം എന്നെപ്പോലെയോ സുഹൃത്തുക്കളെല്ലാം നിന്നെപ്പോലെയോ അല്ല.’ രാമന്റെ തർക്കം രാജനീതിശാസ്ത്രത്തെ ആധാരമാക്കിയുള്ളതാണ് — വിഭീഷണൻ രാവണന്റെ ജ്ഞാതിയാണ്, അതിനാൽ രാവണനെ ഭയക്കുന്നു; ജ്ഞാതികളിൽനിന്നുള്ള ഭയം രാജാക്കന്മാർക്ക് എല്ലായിടത്തും കാണുന്നതാണ്. നമുക്കാകട്ടെ അവൻ ജ്ഞാതിയല്ല, അതിനാൽ അവനിൽനിന്നു നമുക്കു ഭയമില്ല; അവൻ രാജ്യം ആഗ്രഹിക്കുന്നു, അതു നമ്മിലൂടെ മാത്രമേ ലഭിക്കൂ. പതിനാലാം ശ്ലോകത്തിൽ മൂന്ന് അർധങ്ങളുണ്ട് — രാക്ഷസന്മാർക്കിടയിലെ ആഭ്യന്തരഭിന്നത നമുക്കു ലാഭകരമാണ് എന്നാണ് ആശയം. പതിനഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിലെ ഭരതസ്മരണം കരുണാർദ്രമാണ് — എല്ലാ സഹോദരന്മാരും ഭരതനെപ്പോലെയല്ല; അതിനാൽ വിഭീഷണൻ രാവണനെ ഉപേക്ഷിച്ചത് നിന്ദ്യമല്ല. 8 മുതൽ 15 വരെയുള്ള എട്ടു ശ്ലോകങ്ങൾ സമീക്ഷിതപതിപ്പിലില്ല. എട്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ രാമൻ സുഗ്രീവന്റെ വാക്കിനെ പ്രശംസിക്കുന്നു — ഇതു ശാസ്ത്രജ്ഞനും വൃദ്ധസേവിയുമായ ഒരാളുടെ വാക്കുപോലെയാണ്; അതിനുശേഷമേ തന്റെ സൂക്ഷ്മമായ അഭിപ്രായം പറയുന്നുള്ളൂ. ഇങ്ങനെ അവൻ മിത്രത്തിന്റെ അഭിപ്രായം ഖണ്ഡിക്കുകയല്ല, പൂരിപ്പിക്കുകയാണ്. പത്താം ശ്ലോകത്തിലെ ‘അമിത്രാഃ തത്കുലീനാഃ പ്രാതിദേശ്യാശ്ച’ എന്നത് ശത്രുക്കളുടെ തരങ്ങളാണ് — ‘ഒന്ന്, അതേ കുലത്തിൽ ജനിച്ച ജ്ഞാതിസഹോദരന്മാർ; രണ്ട്, അയൽരാജ്യങ്ങളിലെ നിവാസികൾ’ എന്ന് ഹിന്ദിഭാഷ്യം. പതിനൊന്നാം ശ്ലോകമനുസരിച്ച് ‘അപാപരായ’ ജ്ഞാതികളെപ്പോലും രാജാവ് സംശയിക്കണം; അതുകൊണ്ടാണ് രാവണൻ വിഭീഷണനെ സംശയിക്കുന്നതും വിഭീഷണൻ ഭയക്കുന്നതും. പതിമൂന്നാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘പണ്ഡിതാ ഹി ഭവിഷ്യന്തി’ — രാക്ഷസന്മാരുടെ ഇടയിലും വിവേകികളുണ്ട്; വിഭീഷണനു ലഭിക്കുന്ന സ്വാഗതം കണ്ട് അവർ നമ്മുടെ പക്ഷത്തേക്കു വരും.

രാമൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ മഹാപ്രാജ്ഞനായ സുഗ്രീവൻ എഴുന്നേറ്റ് ലക്ഷ്മണനോടുകൂടിയ രാമനെ നമസ്കരിച്ച് പറഞ്ഞു: ‘ആ നിശാചരനെ രാവണൻ അയച്ചവനായി അറിഞ്ഞാലും; ക്ഷമാശീലരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായവനേ, അവനെ നിഗ്രഹിക്കണമെന്നാണ് എന്റെ അഭിപ്രായം. അനഘാ, കുടിലബുദ്ധിയോടെ നിയോഗിക്കപ്പെട്ട ഈ രാക്ഷസൻ അങ്ങ് വിശ്വസിച്ചിരിക്കുമ്പോഴോ ഞാൻ വിശ്വസിച്ചിരിക്കുമ്പോഴോ പ്രഹരിക്കാനാണ് ഇവിടെ വന്നിരിക്കുന്നത്. മഹാബാഹോ, ലക്ഷ്മണനെയും പ്രഹരിച്ചേക്കാം; അതിനാൽ സചിവന്മാരോടൊപ്പം അവനെ വധിക്കണം — ക്രൂരനായ രാവണന്റെ സഹോദരനാണല്ലോ ഈ വിഭീഷണൻ.’ രഘുശ്രേഷ്ഠനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞശേഷം വാക്കിന്റെ മർമമറിയുന്ന സേനാപതിയായ സുഗ്രീവൻ വാക്ചതുരനായ രാമന്റെ മുന്നിൽ മൗനം പൂണ്ടു. അനന്തരം ആ രാമൻ സുഗ്രീവന്റെ ആ വാക്കു കേട്ട് ആലോചിച്ച് ആ വാനരശ്രേഷ്ഠനോട് കൂടുതൽ മംഗളകരമായ വാക്കു പറഞ്ഞു. സുഗ്രീവന്റെ രണ്ടാമത്തെ വാക്ക് മുൻസർഗത്തിലെ വാക്കിന്റെ ഏറെക്കുറെ ആവർത്തനമാണ് — ‘തസ്യാഹം നിഗ്രഹം മന്യേ ക്ഷമം ക്ഷമവതാം വര’, ‘രാവണസ്യ നൃശംസസ്യ ഭ്രാതാ ഹ്യേഷ വിഭീഷണഃ’, ‘വാക്യജ്ഞോ വാക്യകുശലം തതോ മൗനമുപാഗമത്’ എന്നീ വരികൾ മുൻസർഗത്തിൽനിന്ന് (17.27, 29, 30) അക്ഷരംപ്രതി വീണ്ടും വരുന്നു. ഇതിലൂടെ അവന്റെ നിർബന്ധം ദൃഢമാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; എന്നാൽ ഇവിടെ അവൻ രാമനെയും ലക്ഷ്മണനെയും തന്നെയും — മൂവരെയും — അപകടത്തിൽ കാണുന്നു. 16 മുതൽ 20 വരെയുള്ള ശ്ലോകങ്ങൾ സമീക്ഷിതപതിപ്പിലില്ല; ഇരുപത്തൊന്നാം ശ്ലോകത്തിന്റെ പൂർവാർധം 6.012.008a-യുമായി ഒത്തുവരുന്നു. ഇരുപത്തൊന്നാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘ശുഭതരം’ എന്ന പദത്തിലൂടെ രാമന്റെ മറുപടി സുഗ്രീവന്റെ വാക്കിനെക്കാളും ശ്രേഷ്ഠമാണെന്നു കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

‘ഈ നിശാചരൻ ദുഷ്ടനോ അദുഷ്ടനോ ആകട്ടെ; എനിക്ക് സൂക്ഷ്മമായ ഒരു ദോഷംപോലും ചെയ്യാൻ അവന് ഒരു വിധത്തിലും കഴിയില്ല. വാനരഗണേശ്വരാ, ഞാൻ ഇച്ഛിച്ചാൽ ഭൂമിയിലെ പിശാചന്മാരെയും ദാനവന്മാരെയും യക്ഷന്മാരെയും രാക്ഷസന്മാരെയും വിരൽത്തുമ്പുകൊണ്ടു കൊല്ലാം. കേട്ടിട്ടുണ്ടല്ലോ — ശരണം പ്രാപിച്ചുവന്ന ശത്രുവിനെ ഒരു പ്രാവ് യഥാവിധി സത്കരിക്കുകയും സ്വന്തം മാംസംകൊണ്ട് വിരുന്നൂട്ടുകയും ചെയ്തു. വാനരശ്രേഷ്ഠാ, ആ പ്രാവ് തന്റെ ഭാര്യയെ അപഹരിച്ചവനായി വന്ന അവനെ സ്വീകരിച്ചു; പിന്നെ എന്നെപ്പോലൊരാളുടെ കാര്യം പറയാനുണ്ടോ?’ രാമന്റെ അഭയദാനത്തിന്റെ ഒന്നാമത്തെ ഹേതു സ്വന്തം സാമർഥ്യമാണ് — എല്ലാ രാക്ഷസന്മാരെയും വിരൽത്തുമ്പുകൊണ്ടു കൊല്ലാൻ കഴിയുന്നവനോട് ഒരു രാക്ഷസൻ എന്തു ചെയ്യാനാണ്? രണ്ടാമത്തെ ഹേതു ധർമമാണ് — ഒരു പക്ഷിപോലും ശരണാഗതനായ ശത്രുവിനെ സ്വന്തം ദേഹംകൊണ്ടു പൂജിച്ചു. പ്രാവിന്റെ കഥ മഹാഭാരതത്തിൽ (ശാന്തിപർവത്തിൽ) വിസ്തരിച്ചു പറയുന്നുണ്ട് — പെൺപ്രാവിനെ പിടിച്ചുകൊണ്ടുപോയ ഒരു വേടൻ തണുപ്പുകൊണ്ടു വലഞ്ഞ് ഒരു മരച്ചുവട്ടിൽ ശരണം തേടി; ആൺപ്രാവ് തീ കത്തിച്ച് സ്വന്തം ദേഹം അവന് ആഹാരമായി അർപ്പിച്ചു. ‘കിം പുനർമദ്വിധോ ജനഃ’ — ഒരു പക്ഷിക്കുപോലും ഇതു ധർമമാണെങ്കിൽ മനുഷ്യന്, വിശേഷിച്ച് രാജാവിന്, പറയാനുണ്ടോ. ഇരുപത്തിരണ്ടിലും ഇരുപത്തിമൂന്നിലും ‘ഹരിഗണേശ്വര’ (വാനരഗണങ്ങളുടെ അധിപനേ) എന്ന സംബോധന സുഗ്രീവനോടാണ്.

‘കണ്വമഹർഷിയുടെ പുത്രനും സത്യവാദിയുമായ പരമർഷി കണ്ഡു പണ്ട് പാടിയ ധർമിഷ്ഠമായ ഗാഥ കേൾക്കുക — ശത്രുതാപനാ, കൈകൂപ്പി ദീനനായി യാചിച്ചുകൊണ്ട് ശരണം പ്രാപിച്ച ശത്രുവിനെപ്പോലും ദയാവായ്പു നിമിത്തം കൊല്ലരുത്. ദുഃഖിതനോ അഹങ്കാരിയോ ആയ ശത്രുപോലും മറ്റുള്ളവരുടെ ശരണം പ്രാപിച്ചാൽ, ആത്മസംയമിയായവൻ സ്വന്തം പ്രാണൻ ഉപേക്ഷിച്ചിട്ടായാലും അവനെ രക്ഷിക്കണം. ഭയംകൊണ്ടോ മോഹംകൊണ്ടോ ആഗ്രഹംകൊണ്ടോ സ്വന്തം ശക്തിക്കൊത്ത് യഥാവിധി അവനെ രക്ഷിക്കുന്നില്ലെങ്കിൽ, അതു ലോകം നിന്ദിക്കുന്ന പാപമാണ്. രക്ഷിക്കപ്പെടാത്ത ശരണാഗതൻ രക്ഷകൻ നോക്കിനിൽക്കെ നശിച്ചാൽ, അവൻ ആ രക്ഷകന്റെ സുകൃതമെല്ലാം കൊണ്ടുപോകും. ഇങ്ങനെ ശരണം പ്രാപിച്ചവരെ രക്ഷിക്കാതിരിക്കുന്നതിൽ വലിയ ദോഷമുണ്ട് — അതു സ്വർഗം നഷ്ടപ്പെടുത്തുന്നു, യശസ്സു കെടുത്തുന്നു, ബലവും വീര്യവും നശിപ്പിക്കുന്നു. അതിനാൽ കണ്ഡുവിന്റെ ഉത്തമവും യഥാർഥവുമായ വാക്ക് ഞാൻ അനുസരിക്കും; അതു ധർമിഷ്ഠവും യശസ്കരവും ഫലമുദിക്കുമ്പോൾ സ്വർഗപ്രദവുമാകും. ഒരിക്കൽ മാത്രമെങ്കിലും ശരണം പ്രാപിച്ച്, “ഞാൻ നിന്റേതാണ്” എന്നു യാചിക്കുന്നവന് എല്ലാ ഭൂതങ്ങളിൽനിന്നും ഞാൻ അഭയം നൽകുന്നു — ഇതാണ് എന്റെ വ്രതം. വാനരശ്രേഷ്ഠാ, സുഗ്രീവാ, അവനെ കൊണ്ടുവരിക; വിഭീഷണനായാലും രാവണൻ തന്നെയായാലും, അവന് ഞാൻ അഭയം നൽകിക്കഴിഞ്ഞു.’ ഇതുതന്നെയാണ് രാമായണത്തിലെ പ്രസിദ്ധമായ ശരണാഗതിശ്ലോകം — ‘സകൃദേവ പ്രപന്നായ തവാസ്മീതി ച യാചതേ. അഭയം സർവഭൂതേഭ്യോ ദദാമ്യേതദ്വ്രതം മമ.’ ഇതിൽ ‘സകൃദേവ’ (ഒരിക്കൽ മാത്രം) എന്ന പദം പ്രധാനമാണ് — ഒരിക്കലത്തെ ശരണാഗതി മതി, വീണ്ടും വീണ്ടും യാചിക്കേണ്ടതില്ല. ‘സർവഭൂതേഭ്യഃ’ — മനുഷ്യരിൽനിന്നു മാത്രമല്ല, എല്ലാ പ്രാണികളിൽനിന്നും. മുപ്പത്തിനാലാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘യദി വാ രാവണഃ സ്വയം’ — ശത്രു തന്നെ ശരണം യാചിച്ചാലും അവനെയും രക്ഷിക്കണം; ഇതിലൂടെ രാമന്റെ ശരണാഗതവാത്സല്യത്തിന്റെ പരകോടി കാണിക്കപ്പെടുന്നു. കണ്ഡുവിന്റെ ഗാഥയിൽ ശരണാഗതരക്ഷണത്തിന്റെ മൂന്നു ഘടകങ്ങളുണ്ട് — ദീനനായ ശത്രുവിനെപ്പോലും കൊല്ലാതിരിക്കൽ, പ്രാണൻ ഉപേക്ഷിച്ചിട്ടായാലും രക്ഷിക്കൽ, രക്ഷിക്കാതിരുന്നാലുള്ള പാപഫലം. അച്ചടിയിൽ ഇരുപത്താറാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘ഗാഥാ പുരാ ഗീതാ ധർമിഷ്ഠാ’ എന്ന രൂപങ്ങൾ അനുസ്വാരമില്ലാതെയാണ്. ഇരുപത്തെട്ടാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘ആർതോ വാ യദി വാ ദൃപ്തഃ’ — ശരണാഗതൻ ദീനനോ ഗർവിതനോ ആകട്ടെ, രണ്ടായാലും രക്ഷിക്കപ്പെടേണ്ടവനാണ്; ‘ദുഃഖിതനോ അഭിമാനിയോ ആകട്ടെ’ എന്ന് ഹിന്ദിഭാഷ്യം. മുപ്പതാം ശ്ലോകമനുസരിച്ച് രക്ഷിക്കപ്പെടാത്ത ശരണാഗതന്റെ ഫലം ഭീകരമാണ് — അവൻ രക്ഷകന്റെ പുണ്യമെല്ലാം അപഹരിക്കുന്നു. മുപ്പത്തിരണ്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ കണ്ഡുവിന്റെ വാക്കിന്റെ മൂന്നു ഫലങ്ങൾ — ധർമം, യശസ്സ്, സ്വർഗം.

രാമന്റെ വാക്കു കേട്ട് വാനരേശ്വരനായ സുഗ്രീവൻ സൗഹാർദംകൊണ്ടു നിറഞ്ഞ് കാകുത്സ്ഥനോടു പറഞ്ഞു: ‘ധർമജ്ഞാ, ലോകനാഥന്മാരുടെ ശിരോമണിയായവനേ, അങ്ങ് ശ്രേഷ്ഠമായതു പറയുന്നതിൽ എന്താണ് ആശ്ചര്യം? അങ്ങ് സത്ത്വഗുണമുള്ളവനും സന്മാർഗത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നവനുമാണല്ലോ. എന്റെ അന്തരാത്മാവും വിഭീഷണനെ ശുദ്ധനായി അറിയുന്നു; അനുമാനംകൊണ്ടും ഭാവംകൊണ്ടും അവൻ എല്ലാ വിധത്തിലും നന്നായി പരീക്ഷിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. അതിനാൽ രാഘവാ, മഹാപ്രാജ്ഞനായ വിഭീഷണൻ വേഗം നമുക്കു തുല്യനാകട്ടെ, നമ്മുടെ സഖ്യം സ്വീകരിക്കട്ടെ.’ അനന്തരം വാനരേശ്വരൻ പറഞ്ഞ ആ സുഗ്രീവവചനം കേട്ട് നരേശ്വരനായ രാമൻ, പുരന്ദരൻ പക്ഷിരാജനായ ഗരുഡനുമായി എന്നപോലെ, വിഭീഷണനുമായി വേഗം സമാഗമിച്ചു. സുഗ്രീവന്റെ പരിവർത്തനം ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ് — അവൻ നേരത്തേ രണ്ടുതവണ വധം നിർദേശിച്ചു; ഇപ്പോൾ അവൻ തന്നെ വിഭീഷണനെ ശുദ്ധനായി കരുതി സഖ്യം അപേക്ഷിക്കുന്നു. ‘അനുമാനാദ് ഭാവാച്ച’ (അനുമാനംകൊണ്ടും ഭാവംകൊണ്ടും) — ഇതു ഹനുമാന്റെ പരീക്ഷയുടെ ഫലമാണ്. 35 മുതൽ 38 വരെയുള്ള ശ്ലോകങ്ങൾ സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ 6.012.004–007 ആണ് — എന്നാൽ അവിടെ അവ രാമന്റെ ആദ്യവാക്കിനു തൊട്ടുപിന്നാലെ, പ്രാവിന്റെ കഥയ്ക്കു മുൻപാണ്; വൾഗേറ്റിൽ അവ സർഗത്തിന്റെ അവസാനത്തിലേക്കു മാറ്റപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. അവസാനത്തെ ശ്ലോകം വംശസ്ഥവൃത്തത്തിലാണ്; ‘പതത്രിരാജേന യഥാ പുരന്ദരഃ’ എന്ന ഉപമ — അമൃതാഹരണവേളയിൽ ഇന്ദ്രൻ ഗരുഡനുമായി സഖ്യം ചെയ്തതുപോലെ രാമൻ വിഭീഷണനുമായി.

Rāma, invincible and deeply learned, heard the words of the Wind-god's son with a glad heart, for he heard in them what already lay in his own mind, and he answered: "I too wish to say something about Vibhīṣaṇa, and I want to hear what all of you, who stand for what is good, think of it. One who has come to me in friendship I would never on any account turn away. Even if he had some fault, the good would not blame me for that." Rāma's very first words reveal his decision: he does not weigh the merits and faults of the one who seeks refuge, but looks to his own duty. He is glad because Hanumān has put into words what was already in his own heart. Good people do not abandon even a faulty man who comes to them for refuge; in their eyes this is no cause for blame. And though he has heard his counsellors, Rāma puts his own view forward humbly, "I want to hear what you think"; he does not command but seeks everyone's agreement.

Then Sugrīva, bull among monkeys, turned these words over, thought about them and made a still sharper point: "Whether this night-rover is wicked or not, what does it matter? A man who would abandon his own brother when such a disaster has befallen him, whom would he not abandon?" Hearing the monkey king's words, Kākutstha, true in valour, looked round at them all and, smiling a little, spoke to Lakṣmaṇa of the auspicious marks. Sugrīva's argument is sharp: a man who deserts his own brother in a crisis will desert us too when the chance comes. But there is irony in it, for Sugrīva himself had left his brother Vālin and sought refuge with Rāma, and that is why Rāma smiles a little.

"No one who had not studied the śāstras and served his elders could speak as the lord of the monkeys has spoken. Yet I see something subtler here, something plain to see in the world and true of all kings. Enemies, it is said, are of two kinds, kinsmen of one's own family and neighbouring rulers, and both strike when a king is in trouble. That is why he has come here, afraid. Kinsmen who are free of evil honour their own family as their well-wishers; even so, a kinsman, however good, is usually an object of suspicion to kings. As for the fault you spoke of in accepting someone from the enemy's forces, listen while I tell you what the śāstras say. We are not of his family, and the rākṣasa wants a kingdom; and among the rākṣasas too there must be men of understanding. So Vibhīṣaṇa should be accepted. At ease and delighted, such men will come over to us; and this great outcry has arisen among the rākṣasas, fear of one another has come upon them, and so they will fall apart. So Vibhīṣaṇa should be accepted. Not all brothers are like Bharata, my friend, nor are all sons like me, nor all friends like you." Rāma's reasoning rests on statecraft. Vibhīṣaṇa is Rāvaṇa's kinsman and so fears Rāvaṇa, since the danger from kinsmen is seen among kings everywhere; even blameless kinsmen are suspected by a king, which is why Rāvaṇa distrusts Vibhīṣaṇa and Vibhīṣaṇa is afraid. But he is no kinsman of ours, so we have nothing to fear from him; he wants a kingdom, and that he can win only through us. The division among the rākṣasas will work to our advantage, and the men of understanding among them, seeing Vibhīṣaṇa welcomed, will come over to our side. Rāma first praises Sugrīva's words as those of a man learned in the śāstras who has served his elders, and only then gives his own subtler view, so that he completes his friend's opinion rather than refuting it. The two kinds of enemy are one's own kinsmen and the rulers of neighbouring lands. His remembering Bharata is tender: not all brothers are like Bharata, and so Vibhīṣaṇa's leaving Rāvaṇa is not to be condemned.

At Rāma's words the very wise Sugrīva rose together with Lakṣmaṇa and, bowing low, said: "Know that this night-rover has been sent by Rāvaṇa. I think it right to seize him, best of the forbearing. This rākṣasa has come here under orders and with crooked intent, sinless one, to strike at you once you trust him, or at me once I trust him, or at Lakṣmaṇa, mighty-armed one. He must be killed along with his ministers, for this Vibhīṣaṇa is cruel Rāvaṇa's brother." Having said this to the best of the Raghus, Sugrīva, commander of the army and skilled in speech, fell silent before Rāma, who was no less skilled. Rāma heard Sugrīva's words, reflected on them, and then spoke to that bull among monkeys words finer still. Sugrīva's second plea almost repeats his speech in the previous sarga, some lines word for word: "I think it right to seize him, best of the forbearing", "this Vibhīṣaṇa is cruel Rāvaṇa's brother", and his falling silent before Rāma. The repetition shows how firmly he holds his view; but now he sees all three of them, Rāma, Lakṣmaṇa and himself, in danger. The poet calls Rāma's reply "finer still", better even than Sugrīva's words.

"Whether this night-rover is wicked or not, he cannot do me the slightest harm in any way. If I wished, lord of the monkey hosts, I could kill all the piśācas, dānavas, yakṣas and rākṣasas on earth with the tip of my finger. We hear that a dove once duly honoured an enemy who came to it for shelter and invited him to eat its own flesh. That dove received the very man who had carried off its mate, best of monkeys, when he came to it; how much more should someone like me?" Rāma's first ground for granting safety is his own strength: what can one rākṣasa do to a man who could kill every rākṣasa with a fingertip? His second is dharma: even a bird honoured an enemy who sought its shelter by giving him its own body. The dove's story is told at length in the Mahābhārata: a fowler who had caught the dove's mate took shelter under a tree, stricken with cold, and the dove lit a fire and offered its own body to him as food. If this is the duty even of a bird, how much more of a man, and above all of a king.

"Hear the most righteous verse sung long ago by Kaṇḍu, the truthful great sage, son of the sage Kaṇva: 'One should not kill even an enemy, scorcher of foes, who comes with joined palms, wretched and begging for shelter; compassion forbids it.' Whether he comes in distress or in pride, an enemy who has sought refuge with his foes must be protected by a man of disciplined mind, even at the cost of his own life. If from fear, folly or desire a man fails to protect him with all his strength as he should, that is a sin the world condemns. If one who sought refuge perishes unprotected before the eyes of his protector, he goes away taking with him all that protector's merit. So great is the fault of failing to protect those who seek refuge: it closes the way to heaven, brings infamy and destroys strength and valour. I will follow Kaṇḍu's excellent and true counsel, for it is righteous, brings glory and in the end leads to heaven. To anyone who comes to me even once for refuge and begs, saying 'I am yours', I grant safety from all beings: this is my vow. Bring him here, best of monkeys, Sugrīva; I have granted him safety, whether he is Vibhīṣaṇa or Rāvaṇa himself." This is the famous verse of refuge in the Rāmāyaṇa: "To anyone who comes to me even once for refuge and begs, saying 'I am yours', I grant safety from all beings: this is my vow." The word "once" matters greatly: a single act of surrender is enough, and there is no need to beg again and again. "From all beings" means from every living creature, not from men alone. And "even if it were Rāvaṇa himself" means that if the enemy himself begged for refuge, he too would be protected; here Rāma's love for those who seek refuge reaches its height. Kaṇḍu's verse has three parts: one must not kill even a pitiful enemy, one must protect him even at the cost of one's life, and failing to protect him bears the fruit of sin. The refugee must be protected whether he comes in misery or in pride, and the consequence of failing him is fearful, for he carries off all his protector's merit. Following Kaṇḍu's words brings three rewards: righteousness, glory and heaven.

Hearing Rāma's words, Sugrīva, lord of the monkeys, was filled with affection and answered Kākutstha: "Knower of dharma, crest-jewel of the lords of the world, what wonder is it that you should speak so nobly? You are steadfast and keep to the path of the good. My own inner self knows Vibhīṣaṇa to be pure; by inference and by his bearing he has been thoroughly tested in every way. So, Rāghava, let the very wise Vibhīṣaṇa at once become one of us, our equal, and enter into friendship with us." Then, hearing these words from the lord of the monkeys, Rāma, lord of men, went quickly to meet Vibhīṣaṇa, as Indra, Purandara, went to meet Garuḍa, king of birds. Note Sugrīva's change of heart: twice he proposed killing Vibhīṣaṇa, and now he himself declares him pure and asks for his friendship. "By inference and by his bearing" is the fruit of Hanumān's reasoning. And the closing image recalls how Indra made friends with Garuḍa when Garuḍa carried off the nectar; so Rāma makes friends with Vibhīṣaṇa.