रावणं परुषं वाक्यम् उक्त्वा रावणानुजः विभीषणः मुहूर्तेन यत्र रामः सलक्ष्मणः आसीत्, तत्र आजगाम। मेरुशिखराकारं, दीप्तां शतह्रदां विद्युतम् इव प्रकाशमानं गगनस्थं तं महीस्थाः वानराधिपाः ददृशुः। तस्य चत्वारः अनुचराः अपि भीमविक्रमाः, वर्मायुधोपेताः, उत्तमभूषणैः भूषिताः आसन्। सः च मेघाचलप्रख्यः, वज्रायुधेन इन्द्रेण समप्रभः, वरायुधधरः, दिव्याभरणभूषितः वीरः आसीत्। आत्मपञ्चमं तं दृष्ट्वा दुर्धर्षः बुद्धिमान् वानराधिपः सुग्रीवः वानरैः सह चिन्तयामास। अत्र विभीषणस्य आगमनं आकाशमार्गेण — सः समुद्रस्य उत्तरतीरं प्राप्य भूमौ न अवतरति, खे एव तिष्ठति; एतत् तस्य सावधानतां सूचयति, यतः शत्रुसेनायां अकस्मात् अवतरणं सङ्कटकरम्। ‘मेरुशिखराकारः’ ‘मेघाचलप्रख्यः’ इति विशेषणाभ्यां तस्य विशालः देहः वर्ण्यते; ‘दीप्ता शतह्रदा इव’ इति तस्य आभरणानां प्रभा। ‘आत्मपञ्चमम्’ इति — चत्वारः सचिवाः, पञ्चमः सः स्वयम्। तृतीयचतुर्थौ श्लोकौ समीक्षितसंस्करणे न स्तः; वुल्गेटे ते अनुचराणां विभीषणस्य च भूषणानि विस्तरेण वर्णयतः। सुग्रीवस्य चिन्ता स्वाभाविकी — शत्रोः भ्राता सायुधः सहसा आकाशे दृश्यते। विभीषणस्य भूषणानि आयुधानि च तस्य राजकुलीनत्वं सूचयन्ति — सः साधारणः भृत्यः न, अपि तु राजपुत्रः। तस्य सायुधत्वम् एव वानराणां शङ्कायाः मूलम्। द्वितीये ‘गगनस्थं महीस्थाः’ इति विरोधः — सः उपरि, वानराः अधः; तेषां मनसि भयम् आशङ्का च।

मुहूर्तं चिन्तयित्वा सुग्रीवः हनुमत्प्रमुखान् सर्वान् वानरान् इदम् उत्तमं वचनम् उवाच — ‘पश्यत, एषः सर्वायुधोपेतः राक्षसः चतुर्भिः राक्षसैः सह अस्मान् हन्तुम् अभ्येति, न संशयः।’ सुग्रीवस्य वचः श्रुत्वा सर्वे ते वानरोत्तमाः सालान् शैलान् च उद्यम्य इदं वचनम् अब्रुवन् — ‘राजन्, एषां दुरात्मनां वधाय शीघ्रं नः व्यादिश, यावत् एते हताः अल्पचेतनाः धरण्यां निपतन्ति।’ वानराणाम् उत्साहः तेषां स्वामिभक्तिं युद्धसन्नद्धतां च दर्शयति; ते आज्ञां विना न प्रहरन्ति, किन्तु सिद्धाः तिष्ठन्ति। सुग्रीवः विभीषणं दृष्ट्वा एव शत्रुं मन्यते — पूर्वानुभवात्, यतः वाली अपि तस्य ज्ञातिः आसीत्, राक्षसाः च कामरूपिणः। ‘पश्यध्वम्’ इति तस्य आह्वानं सर्वान् सावधानान् करोति। नवमे श्लोके मुद्रणस्य पाठः ‘निपतन्ति हता यावद्धरण्यामल्पचेतनाः’, समीक्षिते तु ‘निपतन्तु हताश्चैते धरण्यामल्पजीविताः’ — वुल्गेटे ‘यावत्’ इति कालवाचकं, समीक्षिते लोट्। वानराणां वचने ‘दुरात्मनाम्’ इति पदं तेषां पूर्वग्रहं दर्शयति — राक्षसः सर्वः दुरात्मा इति।

तेषां परस्परं सम्भाषमाणानां सः विभीषणः उत्तरं तीरम् आसाद्य खस्थः एव व्यतिष्ठत। महाप्राज्ञः महान् सः खस्थः एव सुग्रीवं तान् च सम्प्रेक्ष्य महता स्वरेण उवाच — ‘रावणः नाम दुर्वृत्तः राक्षसः राक्षसेश्वरः; तस्य अहम् अनुजः भ्राता, विभीषणः इति श्रुतः। तेन जटायुषं हत्वा जनस्थानात् सीता हृता; सा दीना विवशा रुद्धा राक्षसीभिः सुरक्षिता। तम् अहं विविधैः हेतुभिः वाक्यैः न्यदर्शयम् — साधु रामाय सीता निर्यात्यताम् इति पुनः पुनः। कालचोदितः सः रावणः मुमूर्षुः औषधम् इव उच्यमानं हितं वाक्यं न प्रतिजग्राह। तेन परुषितः दासवत् च अवमानितः सोऽहं पुत्रान् दारान् च त्यक्त्वा राघवं शरणं गतः। सर्वलोकशरण्याय महात्मने राघवाय विभीषणम् उपस्थितं क्षिप्रं मां निवेदयत।’ विभीषणस्य निवेदनं सरलं सत्यं च — सः न किमपि गूहति; स्वस्य वंशं, रावणस्य अपराधं, स्वस्य प्रयत्नं, अपमानं, त्यागं च क्रमेण वदति। ‘विपरीत इवौषधम्’ इति उपमा — यथा मरणासन्नः रोगी औषधं न गृह्णाति, तथा रावणः हितवचनम्। ‘सर्वलोकशरण्याय’ इति पदं रामस्य शरणागतवत्सलत्वं पूर्वम् एव सूचयति; तेन आश्रितः सः निश्चिन्तः इव। सप्तदशे श्लोके समीक्षितेन सह पादयोः स्थानविनिमयः — मुद्रणे ‘निवेदयत मां क्षिप्रं राघवाय महात्मने। सर्वलोकशरण्याय विभीषणमुपस्थितम्’, समीक्षिते ‘सर्वलोकशरण्याय राघवाय महात्मने। निवेदयत मां क्षिप्रं विभीषणमुपस्थितम्’। विभीषणः स्वस्य नाम ‘विभीषण इति श्रुतः’ इति वदति — प्रसिद्धं नाम, यत् वानराः अपि हनूमतः मुखात् श्रुतवन्तः स्युः। ‘पुत्रांश्च दारांश्च’ त्यागः तस्य सर्वस्वत्यागं सूचयति — सः किमपि प्रत्याशां विना आगतः। हिन्दीभाष्यम् अपि स्वदारपुत्रान् तत्रैव त्यक्त्वा इति स्पष्टं वदति। खस्थः एव सः निवेदयति — अनुज्ञां विना भूमौ न अवतरति; एषः शरणागतस्य मर्यादा। त्रयोदशे ‘रुद्धा च विवशा दीना राक्षसीभिः सुरक्षिता’ इति सीतायाः अवस्था रामस्य करुणाम् उद्दीपयति।

एतत् वचनं श्रुत्वा लघुविक्रमः सुग्रीवः लक्ष्मणस्य अग्रतः रामं संरब्धम् इदम् अब्रवीत् — ‘शत्रुसैन्यात् प्रविष्टः अयं शत्रुः अतर्कितः प्राप्तः; अन्तरं लब्ध्वा उलूकः वायसान् इव अस्मान् निहन्यात्। परन्तप, मन्त्रे, व्यूहे, नये, चारे च युक्तः भवितुम् अर्हसि — वानराणां भद्राय, परेषां निग्रहाय च। एते राक्षसाः अन्तर्धानगताः, कामरूपिणः, शूराः, निकृतिज्ञाः च; तेषु जातु न विश्वसेत्। अयं राक्षसेन्द्रस्य रावणस्य प्रणिधिः भवेत्; अस्मासु अनुप्रविश्य भेदं कुर्यात्, न संशयः। अथवा बुद्धिमान् एषः स्वयम् एव छिद्रम् आसाद्य विश्वस्ते अनुप्रविश्य कदाचित् प्रहरेत् अपि। मित्रबलम्, आटविकबलं, मौलबलं, भृत्यबलं च — एतत् सर्वं ग्राह्यं, द्विषद्बलं तु वर्जयित्वा। प्रभो, अयं प्रकृत्या राक्षसः, अमित्रस्य भ्राता, साक्षात् रिपुः आगतः; अस्मिन् कथं विश्वसेत्? रावणस्य अनुजः विभीषणः इति श्रुतः अयं चतुर्भिः रक्षोभिः सह भवन्तं शरणं गतः। रावणेन प्रणीतं तं विभीषणम् अवेहि; क्षमवतां वर, तस्य निग्रहम् अहं क्षमं मन्ये। अनघ, जिह्मया बुद्ध्या संदिष्टः अयं राक्षसः मायया छन्नः त्वयि विश्वस्ते प्रहर्तुम् इह आगतः। रावणस्य नृशंसस्य भ्राता एषः विभीषणः सचिवैः सह तीव्रेण दण्डेन वध्यताम्।’ एवम् उक्त्वा वाक्यज्ञः संरब्धः वाहिनीपतिः वाक्यकुशलं रामं प्रति मौनम् उपागमत्। १९–२५ इति सप्त श्लोकाः (उलूकोपमा, मन्त्रव्यूहनयचाराः, कामरूपित्वं, प्रणिधित्वं, छिद्रान्वेषणं, बलषट्कं, प्रकृत्या राक्षसत्वम्) समीक्षितसंस्करणे न सन्ति — वुल्गेटे सुग्रीवस्य आशङ्का विस्तरेण उक्ता। ‘मित्राटविबलम्’ इत्यादौ प्राचीनराजनीतेः षड्विधं बलं सूच्यते। सुग्रीवस्य आशङ्का न निराधारा — सः स्वामिनः रक्षां प्रथमं मन्यते। ‘उलूको वायसानिव’ इति उपमा — यथा रात्रौ उलूकः निद्रितान् काकान् हन्ति, तथा अयं विश्वस्तान् अस्मान् हन्यात्। अष्टाविंशे ‘जिह्मया बुद्ध्या’ इति — कुटिलबुद्ध्या रावणेन प्रेषितः। सुग्रीवस्य वचने राजनीतेः बहवः पारिभाषिकाः शब्दाः — ‘मन्त्रः’ (गूढविचारः), ‘व्यूहः’ (सेनायाः रचना), ‘नयः’ (नीतिः), ‘चारः’ (गूढचरप्रयोगः), ‘प्रणिधिः’ (गुप्तचरः), ‘भेदः’ (अन्तः कलहस्य उत्पादनम्)। चतुर्विंशे बलानां गणना — मित्रबलं, आटविकबलं, मौलबलं (वंशपरम्परागतं), भृत्यबलं (वेतनभोगि) — एतानि विश्वसनीयानि, द्विषद्बलं तु न। अष्टाविंशे ‘विश्वस्ते त्वयि’ इति रामस्य सुरक्षा एव सुग्रीवस्य प्रधाना चिन्ता। त्रिंशे ‘वाक्यज्ञः वाक्यकुशलम्’ इति — उभौ अपि वक्तारौ कुशलौ; सुग्रीवः स्वमतम् उक्त्वा रामस्य निर्णयं प्रतीक्षते। अस्मिन् भागे हिन्दीभाष्यम् अपि सुग्रीवस्य संरम्भं आवेशेन सह इति व्याचष्टे। सुग्रीवस्य वचनं द्वयोः भागयोः — प्रथमं सामान्या नीतिः (१९–२५), ततः विशेषः निष्कर्षः (२६–२९)। षड्विंशे विभीषणस्य आत्मनिवेदनस्य शब्दाः एव पुनः उक्ताः — ‘विभीषण इति श्रुतः’, ‘शरणं गतः’ — किन्तु सुग्रीवः तान् संशयेन पठति।

सुग्रीवस्य तत् वाक्यं श्रुत्वा महाबलः रामः समीपस्थान् हनुमत्प्रमुखान् कपीन् इदम् उवाच — ‘रावणावरजं प्रति कपिराजेन यत् अत्यर्थं हेतुमत् वाक्यम् उक्तं, तत् भवद्भिः अपि श्रुतम्। अर्थकृच्छ्रेषु शाश्वतीं भूतिम् इच्छता समर्थेन बुद्धिमता सुहृदा सदा उपसंदेष्टुं युक्तम्।’ इति एवं परिपृष्टाः ते अतन्द्रिताः प्रियचिकीर्षवः स्वं स्वं मतं सोपचारं रामम् ऊचुः — ‘राघव, त्रिषु लोकेषु ते अज्ञातं किंचित् नास्ति; राम, आत्मानं पूजयन् सुहृत्तया अस्मान् पृच्छसि। त्वं हि सत्यव्रतः, शूरः, धार्मिकः, दृढविक्रमः, परीक्ष्यकारी, स्मृतिमान्, सुहृत्सु निसृष्टात्मा च। तस्मात् तव सचिवाः हेतुतः मतिसम्पन्नाः समर्थाः च एकैकशः पुनः पुनः ब्रुवन्तु।’ रामस्य प्रश्नः तस्य नेतृत्वस्य आदर्शं दर्शयति — सः स्वयं निर्णयं कर्तुं समर्थः अपि सर्वेषां मतं शृणोति; सुग्रीवस्य मतम् एव अन्तिमं न मन्यते। ‘आत्मानं पूजयन्’ इति — अस्मान् पृच्छन् त्वं वस्तुतः स्वस्य एव गौरवं वर्धयसि, यतः सर्वज्ञः अपि विनयेन पृच्छसि इति वानराणां भावः। ‘निसृष्टात्मा सुहृत्सु’ इति — मित्रेषु आत्मानं समर्पयति, तान् विश्वसिति। अत्र मन्त्रिणां वचनं ‘सोपचारम्’ — विनयपूर्वकं, स्वामिनः प्रशंसया सहितं च। सप्तत्रिंशे ‘एकैकशः’ इति क्रमः अग्रे अनुस्रियते — अङ्गदः, शरभः, जाम्बवान्, मैन्दः, हनूमान् च। त्रयस्त्रिंशे श्लोके मन्त्रिणः कर्तव्यम् उक्तम् — अर्थकृच्छ्रेषु, सङ्कटकाले, स्वामिनः शाश्वतं कल्याणम् इच्छन् समर्थः बुद्धिमान् सुहृत् सदा परामर्शं दद्यात्। एतेन रामः मन्त्रिणः उत्तरदायित्वं स्मारयति — ते केवलं प्रियं न, हितम् एव वदेयुः। षट्त्रिंशे रामस्य नव गुणाः गण्यन्ते। पञ्चत्रिंशे ‘त्रिषु लोकेषु ते अज्ञातं नास्ति’ इति वानराः रामस्य सर्वज्ञत्वं स्वीकुर्वन्ति।

इत्युक्ते मतिमान् अङ्गदः अग्रतः विभीषणपरीक्षार्थं राघवाय वचनम् उवाच — ‘शत्रोः सकाशात् सम्प्राप्तः एषः सर्वथा तर्क्यः एव; विभीषणः सहसा विश्वासनीयः न कर्तव्यः। शठबुद्धयः आत्मभावं छादयित्वा चरन्ति, रन्ध्रेषु प्रहरन्ति च; सः सुमहान् अनर्थः भवेत्। अर्थानर्थौ विनिश्चित्य व्यवसायं भजेत; गुणतः संग्रहं कुर्यात्, दोषतः तु विसर्जयेत्। नृप, यदि तस्मिन् महान् दोषः, अविशङ्कितं त्यज्यताम्; यदि बहून् गुणान् ज्ञात्वा, संग्रहः क्रियताम्।’ ततः शरभः निश्चित्य सार्थं वचनम् अब्रवीत् — ‘नरव्याघ्र, अस्मिन् क्षिप्रं चारः प्रतिविधीयताम्; सूक्ष्मबुद्धिना चारेण यथावत् प्रणिधाय परीक्ष्य ततः यथान्यायं परिग्रहः कार्यः।’ ततः विचक्षणः जाम्बवान् शास्त्रबुद्ध्या सम्प्रेक्ष्य गुणवत् दोषवर्जितं वाक्यं विज्ञापयामास — ‘बद्धवैरात् पापात् राक्षसेन्द्रात् आगतः विभीषणः अदेशकाले सम्प्राप्तः; सर्वथा अयं शङ्क्यताम्।’ ततः नयापनयकोविदः वचनसम्पन्नः मैन्दः सम्प्रेक्ष्य हेतुमत्तरं वाक्यं बभाषे — ‘नरपतीश्वर, एषः तस्य रावणस्य अनुजः विभीषणः नाम; अयं मधुरेण शनैः पृच्छ्यताम्। नरर्षभ, अस्य भावं विज्ञाय — यदि दुष्टः, न दुष्टः वा — बुद्धिपूर्वं तत्त्वतः तत् करिष्यसि।’ चत्वारि मतानि भिन्नानि, किन्तु सर्वेषां मूले सन्देहः — अङ्गदः गुणदोषपरीक्षां, शरभः गूढचारेण परीक्षां, जाम्बवान् देशकालयोः अनौचित्यं, मैन्दः प्रत्यक्षप्रश्नं च प्रस्तावयति। अङ्गदस्य ‘गुणतः संग्रहं कुर्याद्दोषतस्तु विसर्जयेत्’ इति नीतिसूत्रं सर्वेषां मतानां सारः। मैन्दस्य ‘मधुरेण शनैः’ इति मृदुः उपायः, किन्तु हनूमान् अग्रे तम् अपि दोषयुक्तं दर्शयति। अङ्गदः युवराजः इति प्रथमं वदति; तस्य मतं मध्यमं — न सर्वथा निषेधः, न सर्वथा स्वीकारः, अपि तु परीक्षा। शरभः गूढचारस्य प्रयोगं वदति — सूक्ष्मबुद्धिः चारः विभीषणस्य आचरणं निरीक्ष्य निवेदयेत्। जाम्बवान् वृद्धः शास्त्रज्ञः; सः ‘अदेशकाले’ इति युक्तिं ददाति — युद्धस्य आरम्भे शत्रुपक्षात् आगतः सर्वथा शङ्कनीयः। मैन्दः ‘मधुरेण शनैः’ इति प्रश्नस्य उपायं वदति, यत् हनूमान् अनन्तरं दोषयुक्तं दर्शयिष्यति। एवं चत्वारः अपि मन्त्रिणः विभीषणस्य परीक्षाम् एव इच्छन्ति; सुग्रीवः तु वधम्। अस्य भागस्य सर्वे श्लोकाः समीक्षितेन सह प्रायः अक्षरशः मिलन्ति। मन्त्रिणां क्रमः अपि उद्दिष्टः — प्रथमं युवराजः, ततः सेनापतयः, अन्ते वृद्धः सचिवः इव हनूमान्। एकचत्वारिंशे ‘अर्थानर्थौ विनिश्चित्य’ इति — कार्यस्य लाभं हानिं च निश्चित्य एव प्रवृत्तिः। षट्चत्वारिंशे ‘बद्धवैरात्’ ‘पापात्’ इति रावणस्य विशेषणे — सः अस्माभिः सह बद्धवैरः, स्वभावेन पापी च; तस्मात् आगतः सः अपि तस्य प्रभावात् न मुक्तः इति जाम्बवतः तर्कः। अष्टचत्वारिंशे ‘नरपतीश्वर’ इति रामस्य सम्बोधनं मुद्रणे, समीक्षिते ‘नरवरेश्वर’। एकोनपञ्चाशे ‘बुद्धिपूर्वम्’ इति — भावं ज्ञात्वा विचार्य एव निर्णयः कर्तव्यः, न सहसा।

अथ संस्कारसम्पन्नः सचिवोत्तमः हनूमान् श्लक्ष्णम् अर्थवत् मधुरं लघु वचनम् उवाच — ‘मतिश्रेष्ठं समर्थं वदतां वरं भवन्तं बृहस्पतिः अपि ब्रुवन् अतिशाययितुं न शक्तः। राजन् राम, न वादात्, न संघर्षात्, न आधिक्यात्, न कामतः, अपि तु कार्यस्य गौरवात् यथार्थं वचनं वक्ष्यामि। सचिवैः तव यत् अर्थानर्थनिमित्तम् उक्तं, तत्र दोषं प्रपश्यामि — इदानीं परीक्षा न उपपद्यते। नियोगात् ऋते सामर्थ्यम् अवबोद्धुं न शक्यते; सहसा विनियोगः अपि मे दोषवान् प्रतिभाति। चारस्य प्रणिधानं यत् उक्तं, तत्र अर्थस्य असम्भवात् कारणं न उपपद्यते — यः सम्मुखे स्ववृत्तान्तं वदति, तस्य कृते चारः निरर्थकः। अदेशकाले सम्प्राप्तः इति यत् उक्तं, तत्र अपि मम विवक्षा अस्ति — एषः एव देशः कालः च, यथा पुरुषात् पुरुषं प्राप्य दोषगुणौ विवेच्यौ। रावणे दौरात्म्यं, त्वयि विक्रमं च दृष्ट्वा अस्य आगमनं युक्तं, तस्य बुद्धितः सदृशम्। अज्ञातरूपैः पुरुषैः पृच्छ्यताम् इति यत् उक्तं, तत्र मम समीक्षितं मतम् — पृच्छ्यमानः बुद्धिमान् सहसा वचः विशङ्केत; मिथ्या पृष्टं सुखागतं मित्रं प्रदुष्येत। राजन्, परस्य भावः सहसा बोद्धुम् अशक्यः; अन्तरा अन्तरा स्वरैः भिन्नैः नैपुण्यं भृशं पश्यताम्। अस्य ब्रुवतः दुष्टभावता जातु न लक्ष्यते; वदनम् अपि प्रसन्नम्; तस्मात् मे संशयः नास्ति। अशङ्कितमतिः स्वस्थः शठः न परिसर्पति; अस्य वाक् दुष्टा नास्ति; तस्मात् मे संशयः नास्ति। आकारः छाद्यमानः अपि विनिगूहितुं न शक्यः; बलात् हि नृणाम् अन्तर्गतं भावं विवृणोति। कार्यविदां वर, देशकालोपपन्नं प्रयोगेण अभिसंहितं कार्यं क्षिप्रं सफलं भवति। तव उद्योगं, रावणस्य मिथ्यावृत्तं, वालिनः वधं, सुग्रीवस्य अभिषेकं च श्रुत्वा राज्यं प्रार्थयमानः अयं बुद्धिपूर्वम् इह आगतः। एतावत् पुरस्कृत्य तस्य संग्रहः युज्यते। बुद्धिमतां वर, राक्षसस्य आर्जवं प्रति यथाशक्ति मया उक्तम्; शेषस्य श्रुत्वा त्वं प्रमाणम्।’ हनूमतः वचनं सर्गस्य शिखरम् — सः प्रत्येकं पूर्वमतं क्रमेण परीक्ष्य खण्डयति, ततः स्वं मतं हेतुभिः स्थापयति। तस्य प्रमाणानि मनोविज्ञानाधारितानि — वदनस्य प्रसन्नता, वाचः निर्दोषता, अशङ्कितमतिः, आकारस्य अगूहनीयता च। तस्य राजनीतिकं तर्कः अपि — विभीषणः राज्यार्थी; रामः सुग्रीवं राज्ये अभिषिक्तवान् इति श्रुत्वा सः अपि तथा आशां करोति; अतः तस्य स्वार्थः अपि रामस्य पक्षे। ‘संस्कारसम्पन्नः’ इति विशेषणं हनूमतः शास्त्रज्ञानं वाक्चातुर्यं च सूचयति। पञ्चाशत्तमे ‘श्लक्ष्णम् अर्थवत् मधुरं लघु’ इति चत्वारि वचनस्य लक्षणानि — मृदु, सार्थकं, श्रुतिसुखं, संक्षिप्तं च। एकपञ्चाशे हनूमान् रामं प्रशंसन् अपि स्वमतं वक्तुम् उद्यतः; द्विपञ्चाशे स्वस्य निःस्वार्थतां स्थापयति — न वादविवादात्, न स्पर्धया, न आत्मश्लाघया, न कामनया। चतुष्पञ्चाशे ‘ऋते नियोगात्’ इति — कस्मिन्चित् कार्ये नियोगं विना सामर्थ्यं न ज्ञायते, किन्तु सहसा नियोगः अपि सदोषः; अतः परीक्षायाः उभौ अपि मार्गौ अत्र अनुचितौ। पञ्चपञ्चाशे ‘अर्थस्य असम्भवात्’ इति — चारस्य प्रयोजनं गूढस्य वृत्तस्य ज्ञानम्; किन्तु विभीषणः स्वयं सर्वं निवेदयति, अतः चारस्य न किमपि कार्यम्। सप्तपञ्चाशे ‘एष देशश्च कालश्च’ इति — यदा रावणः दुरात्मा, रामः विक्रमी इति स्पष्टं, तदा एव शरणागमनस्य उचितः कालः; पूर्वम् आगमिष्यत् चेत् रामस्य बलं न ज्ञातम् अभविष्यत्। षष्टितमे ‘मिथ्या पृष्टम्’ इति — छलेन पृष्टः सरलः मित्रम् अपि अपमानं मत्वा दूषितः भवेत्। चतुःषष्टितमे ‘आकारः’ इति नीतिशास्त्रस्य प्रसिद्धं सूत्रम् — इङ्गिताकारैः अन्तर्गतं मनः गृह्यते। सप्तषष्टितमे ‘राज्यं प्रार्थयमानः’ इति हनूमान् विभीषणस्य स्वार्थम् अपि न गूहति — सः स्वार्थेन अपि रामस्य पक्षे स्थास्यति, अतः विश्वसनीयः। अष्टषष्टितमे ‘प्रमाणं त्वम्’ इति अन्तिमं निर्णयं रामाय एव समर्पयति — एषः उत्तमस्य मन्त्रिणः विनयः। हनूमतः वचने विनयः अपि दृश्यते — सः प्रथमं रामस्य बुद्धिं प्रशंसति, स्वस्य निःस्वार्थतां स्थापयति, ततः एव अन्येषां मतानि परीक्षते; अन्ये मन्त्रिणः तस्य वचनेन न अपमानिताः भवन्ति। सः अन्येषां नाम न गृह्णाति, ‘सचिवैस्तव यदुक्तम्’ इति एव वदति। अस्य सर्गस्य अनन्तरं रामः हनूमतः मतम् अङ्गीकृत्य विभीषणं शरणं ददाति — अग्रिमे सर्गे। त्रिपञ्चाशे ‘क्रिया नह्युपपद्यते’ इति — परीक्षारूपा क्रिया अत्र न सम्भवति, यतः परीक्षायै कालः नास्ति, शत्रुः समीपे। द्विषष्टितमे त्रिषष्टितमे च ‘तस्मान्मे नास्ति संशयः’ इति ध्रुवपदं हनूमतः दृढं विश्वासं सूचयति; एकः हेतुः वदनस्य प्रसन्नता, अपरः वाचः निर्दोषता। पञ्चषष्टितमे कार्यस्य सफलतायाः त्रीणि अङ्गानि — देशः, कालः, प्रयोगः च।

రావణునితో కఠినమైన మాట పలికి, రావణుని తమ్ముడైన విభీషణుడు ముహూర్తకాలంలోనే లక్ష్మణునితో కూడిన రాముడు ఉన్నచోటికి వచ్చాడు. మేరుశిఖరం వంటి ఆకారం గలవాడూ, మెరిసే మెరుపులా ప్రకాశించేవాడూ, ఆకాశంలో నిలిచినవాడూ అయిన అతనిని నేలపై ఉన్న వానరనాయకులు చూశారు. అతని నలుగురు అనుచరులు కూడా భయంకరమైన పరాక్రమం గలవారు, కవచాలూ ఆయుధాలూ ధరించినవారు, ఉత్తమమైన ఆభరణాలతో అలంకరించుకున్నవారు. అతడు కూడా మేఘం వంటి, పర్వతం వంటి దేహం గలవాడు, వజ్రాయుధం ధరించిన ఇంద్రునితో సమానమైన కాంతి గలవాడు, శ్రేష్ఠమైన ఆయుధాలు ధరించినవాడు, దివ్యాభరణాలతో అలంకరించుకున్న వీరుడు. తనతో కలిపి ఐదుగురుగా ఉన్న అతనిని చూసి, ఎదిరించరానివాడూ బుద్ధిమంతుడూ అయిన వానరాధిపతి సుగ్రీవుడు వానరులతో కలిసి ఆలోచనలో పడ్డాడు. ఇక్కడ విభీషణుడు ఆకాశమార్గాన వస్తున్నాడు — సముద్రపు ఉత్తరతీరాన్ని చేరుకుని కూడా అతడు నేలపై దిగడు, ఆకాశంలోనే నిలుస్తాడు; ఇది అతని జాగ్రత్తను సూచిస్తుంది, ఎందుకంటే శత్రుసైన్యంలో అకస్మాత్తుగా దిగడం ప్రమాదకరం. ‘మేరుశిఖరాకారః’ (మేరుశిఖరం వంటి ఆకారం గలవాడు), ‘మేఘాచలప్రఖ్యః’ (మేఘం వంటి, పర్వతం వంటివాడు) అనే రెండు విశేషణాలతో అతని విశాలమైన దేహం వర్ణించబడింది; ‘దీప్తా శతహ్రదా ఇవ’ (మెరిసే మెరుపులా) అనే మాట అతని ఆభరణాల కాంతిని చెబుతుంది. ‘ఆత్మపంచమమ్’ అంటే — నలుగురు సచివులు, ఐదవవాడు అతడే. మూడవ, నాలుగవ శ్లోకాలు సమీక్షిత సంస్కరణలో లేవు; వల్గేట్‌లో అవి అనుచరుల, విభీషణుని ఆభరణాలను విస్తారంగా వర్ణిస్తాయి. సుగ్రీవుని ఆందోళన సహజమైనదే — శత్రువు సోదరుడు ఆయుధాలతో హఠాత్తుగా ఆకాశంలో కనిపిస్తున్నాడు. విభీషణుని ఆభరణాలూ ఆయుధాలూ అతని రాజకులీనత్వాన్ని సూచిస్తాయి — అతడు సాధారణ సేవకుడు కాడు, రాజపుత్రుడు. అతడు ఆయుధాలు ధరించి ఉండటమే వానరుల అనుమానానికి మూలం. రెండవ శ్లోకంలో ‘గగనస్థం మహీస్థాః’ (ఆకాశంలో ఉన్నవానిని నేలపై ఉన్నవారు) అనే వైరుధ్యం ఉంది — అతడు పైన, వానరులు కింద; వారి మనస్సులలో భయమూ అనుమానమూ.

ముహూర్తకాలం ఆలోచించి సుగ్రీవుడు హనుమంతుడు మొదలైన వానరులందరితో ఈ ఉత్తమమైన మాట అన్నాడు: ‘చూడండి, అన్ని ఆయుధాలూ ధరించిన ఈ రాక్షసుడు నలుగురు రాక్షసులతో కలిసి మనలను చంపడానికే వస్తున్నాడు, ఇందులో సందేహం లేదు.’ సుగ్రీవుని మాట విని ఆ వానరోత్తములందరూ సాలవృక్షాలనూ కొండరాళ్ళనూ ఎత్తిపట్టుకుని ఇలా అన్నారు: ‘రాజా, ఈ దురాత్ములను చంపమని మాకు వెంటనే ఆజ్ఞాపించు; అప్పుడు వీరు హతులై ప్రాణాలు కోల్పోయి నేలపై పడిపోతారు.’ వానరుల ఉత్సాహం వారి స్వామిభక్తినీ యుద్ధసన్నద్ధతనూ చూపుతుంది; వారు ఆజ్ఞ లేకుండా దెబ్బతీయరు, కాని సిద్ధంగా నిలిచి ఉంటారు. సుగ్రీవుడు విభీషణుని చూడగానే శత్రువుగా భావిస్తాడు — పూర్వానుభవం వల్ల, ఎందుకంటే వాలి కూడా అతని జ్ఞాతియే; పైగా రాక్షసులు కోరిన రూపం ధరించగలవారు. ‘పశ్యధ్వమ్’ (చూడండి) అనే అతని పిలుపు అందరినీ అప్రమత్తులను చేస్తుంది. తొమ్మిదవ శ్లోకంలో ముద్రణ పాఠం ‘నిపతంతి హతా యావద్ధరణ్యామల్పచేతనాః’, సమీక్షిత సంస్కరణలో మాత్రం ‘నిపతంతు హతాశ్ చైతే ధరణ్యామ్ అల్పజీవితాః’ (వీరు హతులై అల్పప్రాణులై నేలపై పడుదురుగాక) — వల్గేట్‌లో ‘యావత్’ అనే కాలవాచక పదం ఉంది, సమీక్షిత సంస్కరణలో ఆజ్ఞార్థక (లోట్) రూపం. వానరుల మాటలోని ‘దురాత్మనామ్’ (దురాత్ముల) అనే పదం వారి పూర్వగ్రహాన్ని చూపుతుంది — రాక్షసుడంటే ప్రతివాడూ దురాత్ముడే అని.

వారు ఇలా పరస్పరం మాట్లాడుకుంటుండగా, ఆ విభీషణుడు ఉత్తరతీరాన్ని చేరుకుని ఆకాశంలోనే నిలిచాడు. మహాప్రాజ్ఞుడూ మహనీయుడూ అయిన అతడు ఆకాశంలో ఉంటూనే సుగ్రీవునీ వారినీ చూసి గొప్ప స్వరంతో ఇలా అన్నాడు: ‘రావణుడనే దుర్వర్తనుడైన రాక్షసుడు రాక్షసులకు ప్రభువు; నేను అతని తమ్ముడను, విభీషణుడనే పేరుతో ప్రసిద్ధుడను. అతడు జటాయువును చంపి జనస్థానం నుండి సీతను అపహరించాడు; దీనురాలూ నిస్సహాయురాలూ అయిన ఆమె బంధింపబడి రాక్షసస్త్రీల కాపలాలో ఉంది. సీతను రామునికి చక్కగా తిరిగి అప్పగించండి అని నేను అతనికి రకరకాల హేతువులతో, మాటలతో మళ్ళీ మళ్ళీ చెప్పి చూపాను. కాలప్రేరితుడైన ఆ రావణుడు, చావుకు సిద్ధమైనవాడు ఔషధాన్ని స్వీకరించనట్టు, చెప్పిన హితవాక్యాన్ని స్వీకరించలేదు. అతనిచేత కఠినంగా మాటలు పడి, దాసునిలా అవమానించబడిన నేను పుత్రులనూ భార్యలనూ వదిలి రాఘవుని శరణు కోరి వచ్చాను. సర్వలోకాలకూ శరణ్యుడైన మహాత్ముడు రాఘవునికి విభీషణుడనైన నేను వచ్చానని వెంటనే నివేదించండి.’ విభీషణుని నివేదన సరళమైనది, సత్యమైనది — అతడు ఏదీ దాచడు; తన వంశాన్నీ, రావణుని అపరాధాన్నీ, తన ప్రయత్నాన్నీ, అవమానాన్నీ, త్యాగాన్నీ క్రమంగా చెబుతాడు. ‘విపరీత ఇవౌషధమ్’ అనే ఉపమ — మరణాసన్నుడైన రోగి ఔషధాన్ని స్వీకరించనట్టు రావణుడు హితవచనాన్ని స్వీకరించలేదు. ‘సర్వలోకశరణ్యాయ’ (సర్వలోకాలకూ శరణ్యుడైనవానికి) అనే పదం రాముని శరణాగతవాత్సల్యాన్ని ముందుగానే సూచిస్తుంది; ఆయనను ఆశ్రయించినవాడు నిశ్చింతగా ఉన్నట్టే. పదిహేడవ శ్లోకంలో సమీక్షిత సంస్కరణతో పోలిస్తే పాదాల స్థానం మారింది — ముద్రణలో ‘నివేదయత మాం క్షిప్రం రాఘవాయ మహాత్మనే. సర్వలోకశరణ్యాయ విభీషణముపస్థితమ్’ అని, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘సర్వలోకశరణ్యాయ రాఘవాయ మహాత్మనే / నివేదయత మాం క్షిప్రం విభీషణమ్ ఉపస్థితమ్’ అని. విభీషణుడు తన పేరును ‘విభీషణ ఇతి శ్రుతః’ (విభీషణుడని ప్రసిద్ధుడను) అని చెబుతాడు — అది ప్రసిద్ధమైన పేరు, వానరులు కూడా హనుమంతుని నోట విని ఉండవచ్చు. ‘పుత్రాంశ్చ దారాంశ్చ’ (పుత్రులనూ భార్యలనూ) విడిచిపెట్టడం అతని సర్వస్వత్యాగాన్ని సూచిస్తుంది — అతడు ఏ ప్రత్యాశా లేకుండా వచ్చాడు. హిందీ భాష్యం కూడా ‘తన భార్యాపుత్రులను అక్కడే విడిచిపెట్టి’ అని స్పష్టంగా చెబుతుంది. ఆకాశంలో ఉంటూనే అతడు నివేదిస్తాడు — అనుజ్ఞ లేకుండా నేలపై దిగడు; ఇది శరణాగతుని మర్యాద. పదమూడవ శ్లోకంలోని ‘రుద్ధా చ వివశా దీనా రాక్షసీభిః సురక్షితా’ (బంధింపబడి, నిస్సహాయురాలై, దీనురాలై, రాక్షసస్త్రీల కాపలాలో ఉంది) అనే సీత స్థితి రాముని కరుణను ఉద్దీపింపజేస్తుంది.

ఈ మాట విని, వేగంగా పరాక్రమించే సుగ్రీవుడు లక్ష్మణుని ఎదుటనే రామునితో ఆవేశంతో ఇలా అన్నాడు: ‘శత్రుసైన్యం నుండి వచ్చిన ఈ శత్రువు ఊహించని విధంగా ఇక్కడికి చేరుకున్నాడు; అవకాశం దొరికితే గుడ్లగూబ కాకులను చంపినట్టు మనలను చంపవచ్చు. శత్రుతాపనా, వానరుల క్షేమం కోసం, శత్రువుల నిగ్రహం కోసం నీవు మంత్రాంగంలో, వ్యూహంలో, నీతిలో, చారప్రయోగంలో జాగరూకుడవై ఉండాలి. ఈ రాక్షసులు అంతర్ధానం చెందగలవారు, కోరిన రూపం ధరించగలవారు, శూరులు, మోసం తెలిసినవారు; వారిని ఎన్నడూ నమ్మకూడదు. ఇతడు రాక్షసేంద్రుడైన రావణుని గూఢచారి కావచ్చు; మనలో ప్రవేశించి భేదం కలిగిస్తాడు, సందేహం లేదు. లేదా బుద్ధిమంతుడైన ఇతడు తానే ఏదైనా లోపాన్ని కనిపెట్టి, నమ్మకం కలిగిన తరువాత లోపలికి ప్రవేశించి ఎప్పుడైనా దెబ్బతీయవచ్చు కూడా. మిత్రబలం, ఆటవికబలం, మౌలబలం, భృత్యబలం — ఇవన్నీ స్వీకరించదగినవే, శత్రుబలాన్ని మాత్రం విడిచిపెట్టాలి. ప్రభూ, ఇతడు స్వభావరీత్యా రాక్షసుడు, శత్రువుకు సోదరుడు, సాక్షాత్ శత్రువే వచ్చాడు; ఇతనిని ఎలా నమ్మగలం? రావణుని తమ్ముడు విభీషణుడని ప్రసిద్ధుడైన ఇతడు నలుగురు రాక్షసులతో కలిసి నిన్ను శరణు కోరి వచ్చాడు. ఆ విభీషణుడు రావణుడు పంపినవాడని తెలుసుకో; క్షమాశీలురలో శ్రేష్ఠుడా, అతనిని నిగ్రహించడమే తగినదని నేను భావిస్తున్నాను. పాపరహితుడా, కుటిలబుద్ధితో పంపబడిన ఈ రాక్షసుడు మాయతో కప్పుకుని, నీవు నమ్మిన తరువాత దెబ్బతీయడానికే ఇక్కడికి వచ్చాడు. క్రూరుడైన రావణుని సోదరుడైన ఈ విభీషణుని సచివులతో సహా కఠినమైన దండనతో వధించాలి.’ ఇలా చెప్పి, వాక్యజ్ఞుడూ సేనాపతీ అయిన సుగ్రీవుడు ఆవేశంతో, వాక్కుశలుడైన రాముని ఎదుట మౌనం వహించాడు. 19 నుండి 25 వరకు ఉన్న ఏడు శ్లోకాలు (గుడ్లగూబ ఉపమ, మంత్ర-వ్యూహ-నయ-చారాలు, కామరూపిత్వం, గూఢచారిత్వం, లోపాన్వేషణ, బలాల జాబితా, స్వభావరీత్యా రాక్షసత్వం) సమీక్షిత సంస్కరణలో లేవు — వల్గేట్‌లో సుగ్రీవుని అనుమానం విస్తారంగా చెప్పబడింది. ‘మిత్రాటవిబలమ్’ మొదలైన మాటలలో ప్రాచీన రాజనీతిలోని ఆరు విధాల బలం సూచించబడింది. సుగ్రీవుని అనుమానం నిరాధారమైనది కాదు — అతడు స్వామి రక్షణను మొదటిదిగా భావిస్తాడు. ‘ఉలూకో వాయసానివ’ (గుడ్లగూబ కాకులను చంపినట్టు) అనే ఉపమ — రాత్రి గుడ్లగూబ నిద్రిస్తున్న కాకులను చంపినట్టు, ఇతడు నమ్మిన మనలను చంపవచ్చు. ఇరవై ఎనిమిదవ శ్లోకంలోని ‘జిహ్మయా బుద్ధ్యా’ అంటే — కుటిలబుద్ధితో రావణుడు పంపినవాడు. సుగ్రీవుని మాటలో రాజనీతికి సంబంధించిన పారిభాషిక పదాలు చాలా ఉన్నాయి — ‘మంత్రః’ (రహస్య ఆలోచన), ‘వ్యూహః’ (సైన్యపు రచన), ‘నయః’ (నీతి), ‘చారః’ (గూఢచారుల ప్రయోగం), ‘ప్రణిధిః’ (గూఢచారి), ‘భేదః’ (లోపల కలహాన్ని పుట్టించడం). ఇరవై నాలుగవ శ్లోకంలో బలాల గణన — మిత్రబలం, ఆటవికబలం, మౌలబలం (వంశపరంపరగా వచ్చినది), భృత్యబలం (జీతం తీసుకునేది) — ఇవి నమ్మదగినవి, శత్రుబలం మాత్రం కాదు. ఇరవై ఎనిమిదవ శ్లోకంలోని ‘విశ్వస్తే త్వయి’ (నీవు నమ్మిన తరువాత) అనే మాటను బట్టి రాముని భద్రతే సుగ్రీవుని ప్రధానమైన చింత. ముప్పైవ శ్లోకంలోని ‘వాక్యజ్ఞః వాక్యకుశలమ్’ అంటే — ఇద్దరూ నేర్పరులైన వక్తలు; సుగ్రీవుడు తన అభిప్రాయం చెప్పి రాముని నిర్ణయం కోసం ఎదురుచూస్తాడు. ఈ భాగంలో హిందీ భాష్యం కూడా సుగ్రీవుని సంరంభాన్ని ‘ఆవేశంతో’ అని వివరిస్తుంది. సుగ్రీవుని మాట రెండు భాగాలుగా ఉంది — మొదట సాధారణ నీతి (19–25), తరువాత ప్రత్యేకమైన నిష్కర్ష (26–29). ఇరవై ఆరవ శ్లోకంలో విభీషణుని ఆత్మనివేదనలోని మాటలే మళ్ళీ వస్తాయి — ‘విభీషణ ఇతి శ్రుతః’, ‘శరణం గతః’ — కాని సుగ్రీవుడు వాటిని అనుమానంతో పలుకుతాడు.

సుగ్రీవుని ఆ మాట విని మహాబలుడైన రాముడు దగ్గరలో ఉన్న హనుమంతుడు మొదలైన కపులతో ఇలా అన్నాడు: ‘రావణుని తమ్ముని గురించి కపిరాజు చాలా హేతుబద్ధంగా చెప్పిన మాటను మీరు కూడా విన్నారు. కష్టకాలంలో శాశ్వతమైన శ్రేయస్సును కోరే సమర్థుడూ బుద్ధిమంతుడూ అయిన మిత్రుడు ఎల్లప్పుడూ సలహా ఇవ్వడం తగినది.’ ఇలా అడగబడిన వారు, అలసత్వం లేకుండా, రామునికి ప్రియం చేయాలనే కోరికతో, తమ తమ అభిప్రాయాలను వినయంగా రామునితో చెప్పారు: ‘రాఘవా, మూడు లోకాలలోనూ నీకు తెలియనిది ఏదీ లేదు; రామా, నీవు మమ్మల్ని ఆదరిస్తూ, స్నేహభావంతోనే మమ్మల్ని అడుగుతున్నావు. నీవు సత్యవ్రతుడవు, శూరుడవు, ధార్మికుడవు, దృఢపరాక్రమం గలవాడవు, పరీక్షించి పనిచేసేవాడవు, జ్ఞాపకశక్తి గలవాడవు, మిత్రులకు నిన్ను నీవు అర్పించుకున్నవాడవు. కాబట్టి హేతుబద్ధంగా ఆలోచించగల, బుద్ధిసంపన్నులూ సమర్థులూ అయిన నీ సచివులు ఒక్కొక్కరుగా మళ్ళీ మళ్ళీ చెప్పుదురుగాక.’ రాముని ప్రశ్న ఆయన నాయకత్వపు ఆదర్శాన్ని చూపుతుంది — తానే నిర్ణయం తీసుకోగల సమర్థుడైనా అందరి అభిప్రాయం వింటాడు; సుగ్రీవుని అభిప్రాయాన్నే అంతిమమైనదిగా భావించడు. ‘ఆత్మానం పూజయన్’ అంటే — మమ్మల్ని అడగడం ద్వారా నీవు నిజానికి నీ గౌరవాన్నే పెంచుకుంటున్నావు, ఎందుకంటే సర్వజ్ఞుడవైనా వినయంతో అడుగుతున్నావు అని వానరుల భావం. ‘నిసృష్టాత్మా సుహృత్సు’ అంటే — మిత్రులకు తనను తాను అర్పించుకుంటాడు, వారిని నమ్ముతాడు. ఇక్కడ మంత్రుల మాట ‘సోపచారమ్’ — వినయపూర్వకమైనది, స్వామి ప్రశంసతో కూడినది. ముప్పై ఏడవ శ్లోకంలోని ‘ఏకైకశః’ (ఒక్కొక్కరుగా) అనే క్రమం ముందు అనుసరించబడుతుంది — అంగదుడు, శరభుడు, జాంబవంతుడు, మైందుడు, హనుమంతుడు. ముప్పై మూడవ శ్లోకంలో మంత్రి కర్తవ్యం చెప్పబడింది — అర్థకృచ్ఛ్రాలలో, అంటే సంకటకాలంలో, స్వామి శాశ్వత కల్యాణాన్ని కోరే సమర్థుడూ బుద్ధిమంతుడూ అయిన మిత్రుడు ఎల్లప్పుడూ సలహా ఇవ్వాలి. దీనితో రాముడు మంత్రుల బాధ్యతను గుర్తుచేస్తున్నాడు — వారు కేవలం ప్రియమైనదే కాక హితమైనదే చెప్పాలి. ముప్పై ఆరవ శ్లోకంలో రాముని తొమ్మిది గుణాలు లెక్కించబడ్డాయి. ముప్పై ఐదవ శ్లోకంలో ‘మూడు లోకాలలోనూ నీకు తెలియనిది లేదు’ అని వానరులు రాముని సర్వజ్ఞత్వాన్ని అంగీకరిస్తున్నారు.

ఇలా అనగానే బుద్ధిమంతుడైన అంగదుడు ముందుగా విభీషణుని పరీక్షించే ఉద్దేశంతో రాఘవునితో ఇలా అన్నాడు: ‘శత్రువు దగ్గర నుండి వచ్చిన ఇతడు అన్నివిధాలా అనుమానించదగినవాడే; విభీషణుని హఠాత్తుగా నమ్మకూడదు. శఠబుద్ధులు తమ భావాన్ని దాచుకుని సంచరిస్తారు, లోపాలు దొరికినప్పుడు దెబ్బతీస్తారు; అది చాలా గొప్ప అనర్థం అవుతుంది. లాభనష్టాలను నిశ్చయించుకుని పనికి పూనుకోవాలి; గుణం ఉంటే స్వీకరించాలి, దోషం ఉంటే విడిచిపెట్టాలి. రాజా, అతనిలో గొప్ప దోషం ఉంటే నిస్సంకోచంగా విడిచిపెట్టు; అనేక గుణాలు ఉన్నాయని తెలిస్తే స్వీకరించు.’ తరువాత శరభుడు నిశ్చయించుకుని అర్థవంతమైన మాట అన్నాడు: ‘నరవ్యాఘ్రా, ఇతనిపై వెంటనే ఒక గూఢచారిని నియమించు; సూక్ష్మబుద్ధి గల చారునితో సరిగా పరిశీలింపజేసి, పరీక్షించి, తరువాత న్యాయంగా స్వీకరించాలి.’ తరువాత విచక్షణుడైన జాంబవంతుడు శాస్త్రబుద్ధితో పరిశీలించి, గుణయుక్తమైన, దోషరహితమైన మాటను విన్నవించాడు: ‘మనతో వైరం కట్టుకున్న పాపి రాక్షసేంద్రుని దగ్గర నుండి వచ్చిన విభీషణుడు తగని దేశకాలాలలో వచ్చాడు; అన్నివిధాలా ఇతనిని అనుమానించాలి.’ తరువాత నీతి-అనీతులలో నేర్పరీ, వాక్సంపన్నుడూ అయిన మైందుడు పరిశీలించి మరింత హేతుబద్ధమైన మాట పలికాడు: ‘నరపతీశ్వరా, ఇతడు ఆ రావణుని తమ్ముడు, విభీషణుడని పేరు; ఇతనిని మధురంగా, మెల్లగా ప్రశ్నించాలి. నరశ్రేష్ఠా, ఇతని భావాన్ని తెలుసుకుని — దుష్టుడో కాదో — బుద్ధిపూర్వకంగా, తత్త్వతః నీవు చేయవలసినది చేస్తావు.’ నాలుగు అభిప్రాయాలూ వేర్వేరు, కాని అన్నిటి మూలంలోనూ అనుమానమే — అంగదుడు గుణదోషపరీక్షను, శరభుడు గూఢచారి ద్వారా పరీక్షను, జాంబవంతుడు దేశకాలాల అనౌచిత్యాన్ని, మైందుడు ప్రత్యక్ష ప్రశ్నను ప్రతిపాదిస్తారు. అంగదుని ‘గుణతః సంగ్రహం కుర్యాద్దోషతస్తు విసర్జయేత్’ (గుణం ఉంటే స్వీకరించాలి, దోషం ఉంటే విడిచిపెట్టాలి) అనే నీతిసూత్రం అందరి అభిప్రాయాలకూ సారం. మైందుని ‘మధురేణ శనైః’ (మధురంగా, మెల్లగా) అనేది మృదువైన ఉపాయం, కాని హనుమంతుడు ముందు అది కూడా దోషయుక్తమని చూపుతాడు. అంగదుడు యువరాజు కాబట్టి మొదట మాట్లాడతాడు; అతని అభిప్రాయం మధ్యేమార్గం — పూర్తి నిషేధమూ కాదు, పూర్తి స్వీకారమూ కాదు, పరీక్ష. శరభుడు గూఢచారి ప్రయోగాన్ని చెబుతాడు — సూక్ష్మబుద్ధి గల చారుడు విభీషణుని ప్రవర్తనను గమనించి నివేదించాలి. జాంబవంతుడు వృద్ధుడు, శాస్త్రజ్ఞుడు; అతడు ‘అదేశకాలే’ (తగని దేశకాలాలలో) అనే యుక్తిని ఇస్తాడు — యుద్ధారంభంలో శత్రుపక్షం నుండి వచ్చినవాడు అన్నివిధాలా అనుమానించదగినవాడు. మైందుడు ‘మధురేణ శనైః’ అనే ప్రశ్నోపాయాన్ని చెబుతాడు, దానిని హనుమంతుడు తరువాత దోషయుక్తమని చూపిస్తాడు. ఇలా నలుగురు మంత్రులూ విభీషణుని పరీక్షనే కోరుకుంటారు; సుగ్రీవుడు మాత్రం వధను. ఈ భాగంలోని శ్లోకాలన్నీ సమీక్షిత సంస్కరణతో దాదాపు అక్షరశః సరిపోతాయి. మంత్రుల క్రమం కూడా ఉద్దేశపూర్వకమైనది — మొదట యువరాజు, తరువాత సేనాపతులు, చివరగా వృద్ధసచివునిలా హనుమంతుడు. నలభై ఒకటవ శ్లోకంలోని ‘అర్థానర్థౌ వినిశ్చిత్య’ అంటే — పనిలోని లాభనష్టాలను నిశ్చయించుకున్న తరువాతే ప్రవృత్తి. నలభై ఆరవ శ్లోకంలో ‘బద్ధవైరాత్’, ‘పాపాత్’ అనేవి రావణుని విశేషణాలు — అతడు మనతో వైరం కట్టుకున్నవాడు, స్వభావరీత్యా పాపి; కాబట్టి అతని దగ్గర నుండి వచ్చినవాడు కూడా అతని ప్రభావం నుండి విముక్తుడు కాడు అని జాంబవంతుని తర్కం. నలభై ఎనిమిదవ శ్లోకంలో రాముని సంబోధన ముద్రణలో ‘నరపతీశ్వర’, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘నరవరేశ్వర’. నలభై తొమ్మిదవ శ్లోకంలోని ‘బుద్ధిపూర్వమ్’ అంటే — భావాన్ని తెలుసుకుని, ఆలోచించిన తరువాతే నిర్ణయం తీసుకోవాలి, హఠాత్తుగా కాదు.

అప్పుడు సంస్కారసంపన్నుడూ సచివోత్తముడూ అయిన హనుమంతుడు మృదువైన, అర్థవంతమైన, మధురమైన, సంక్షిప్తమైన మాటను పలికాడు: ‘బుద్ధిలో శ్రేష్ఠుడవూ, సమర్థుడవూ, వక్తలలో ఉత్తముడవూ అయిన నిన్ను బృహస్పతి కూడా మాట్లాడి మించలేడు. రాజా రామా, వాదం కోసం గానీ, స్పర్ధ వల్ల గానీ, నా ఆధిక్యాన్ని చూపుకోవడానికి గానీ, కోరిక వల్ల గానీ కాదు, కార్యపు గౌరవం వల్లనే యథార్థమైన మాట చెబుతాను. లాభనష్టాలను నిర్ణయించడానికి నీ సచివులు చెప్పినదానిలో నేను దోషం చూస్తున్నాను — ఇప్పుడు పరీక్ష సాధ్యం కాదు. ఏదైనా పనిలో నియమించకుండా సామర్థ్యాన్ని తెలుసుకోలేము; హఠాత్తుగా నియమించడం కూడా నాకు దోషంగానే తోస్తుంది. గూఢచారిని నియమించాలని చెప్పినదానిలో, ప్రయోజనం లేకపోవడం వల్ల కారణం నిలవదు — ఎదురుగా తన వృత్తాంతాన్ని తానే చెప్పేవాని కోసం గూఢచారి నిరర్థకం. తగని దేశకాలాలలో వచ్చాడని చెప్పినదానిపై కూడా నేను చెప్పదలచినది ఉంది — ఒక పురుషుని విడిచి మరొక పురుషుని చేరినప్పుడు దోషగుణాలను వివేచించుకోవలసినట్టు, ఇదే సరైన దేశం, ఇదే సరైన కాలం. రావణునిలో దౌరాత్మ్యాన్నీ, నీలో పరాక్రమాన్నీ చూసి ఇతడు రావడం తగినదే, ఇతని బుద్ధికి తగినదే. తెలియని రూపాలలో ఉన్న మనుష్యులచేత ప్రశ్నింపజేయాలని చెప్పినదానిపై నా సమీక్షిత అభిప్రాయం ఇది — ప్రశ్నింపబడినప్పుడు బుద్ధిమంతుడు వెంటనే మాటను అనుమానిస్తాడు; మోసపూరితంగా ప్రశ్నిస్తే సుఖంగా వచ్చిన మిత్రుడు కూడా దూరమవుతాడు. రాజా, పరుని భావాన్ని హఠాత్తుగా తెలుసుకోవడం సాధ్యం కాదు; మధ్యమధ్యలో మారుతున్న స్వరాలను బట్టి అతని నైపుణ్యాన్ని బాగా గమనించవచ్చు. మాట్లాడుతున్న ఇతనిలో దుష్టభావం ఎన్నడూ కనబడదు; ముఖం కూడా ప్రసన్నంగా ఉంది; కాబట్టి నాకు సందేహం లేదు. అనుమానం లేని మనస్సుతో, స్వస్థంగా శఠుడు ఇలా ముందుకు రాడు; ఇతని మాట దుష్టమైనది కాదు; కాబట్టి నాకు సందేహం లేదు. దాచడానికి ప్రయత్నించినా ఆకారాన్ని దాచలేము; అది బలవంతంగా మనుష్యుల అంతర్గత భావాన్ని బయటపెడుతుంది. కార్యవిదులలో శ్రేష్ఠుడా, దేశకాలాలకు తగినట్టుగా, సరైన ప్రయోగంతో కూడిన కార్యం త్వరగా సఫలమవుతుంది. నీ ఉద్యమాన్నీ, రావణుని మిథ్యావర్తనాన్నీ, వాలి వధనూ, సుగ్రీవుని అభిషేకాన్నీ విని, రాజ్యాన్ని కోరుతూ ఇతడు బుద్ధిపూర్వకంగా ఇక్కడికి వచ్చాడు. ఇదంతా దృష్టిలో పెట్టుకుని ఇతనిని స్వీకరించడం తగినది. బుద్ధిమంతులలో శ్రేష్ఠుడా, ఈ రాక్షసుని ఋజుత్వం గురించి యథాశక్తిగా నేను చెప్పాను; మిగిలినది విని నీవే ప్రమాణం.’ హనుమంతుని మాట ఈ సర్గకు శిఖరం — అతడు ఇంతకుముందు చెప్పిన ప్రతి అభిప్రాయాన్నీ క్రమంగా పరీక్షించి ఖండిస్తాడు, తరువాత తన అభిప్రాయాన్ని హేతువులతో స్థాపిస్తాడు. అతని ప్రమాణాలు మనోవిజ్ఞానంపై ఆధారపడినవి — ముఖపు ప్రసన్నత, మాటలోని నిర్దోషత, అనుమానం లేని మనస్సు, దాచలేని ఆకారం. అతనిది రాజనీతికమైన తర్కం కూడా — విభీషణుడు రాజ్యాన్ని కోరుతున్నాడు; రాముడు సుగ్రీవుని రాజ్యంలో అభిషేకించాడని విని అతడూ అలాంటి ఆశ పెట్టుకున్నాడు; కాబట్టి అతని స్వార్థం కూడా రాముని పక్షానే ఉంది. ‘సంస్కారసంపన్నః’ అనే విశేషణం హనుమంతుని శాస్త్రజ్ఞానాన్నీ వాక్చాతుర్యాన్నీ సూచిస్తుంది. యాభైవ శ్లోకంలో ‘శ్లక్ష్ణమ్ అర్థవత్ మధురం లఘు’ అనేవి మాటకు నాలుగు లక్షణాలు — మృదువైనది, సార్థకమైనది, వినసొంపైనది, సంక్షిప్తమైనది. యాభై ఒకటవ శ్లోకంలో హనుమంతుడు రాముని ప్రశంసిస్తూనే తన అభిప్రాయం చెప్పడానికి ఉద్యుక్తుడవుతాడు; యాభై రెండవ శ్లోకంలో తన నిస్స్వార్థతను స్థాపిస్తాడు — వాదవివాదం వల్ల కాదు, స్పర్ధ వల్ల కాదు, ఆత్మశ్లాఘ వల్ల కాదు, కోరిక వల్ల కాదు. యాభై నాలుగవ శ్లోకంలోని ‘ఋతే నియోగాత్’ అంటే — ఏదైనా పనిలో నియమించకుండా సామర్థ్యం తెలియదు, కాని హఠాత్తుగా నియమించడం కూడా దోషమే; కాబట్టి పరీక్షకు ఉన్న రెండు మార్గాలూ ఇక్కడ తగనివే. యాభై ఐదవ శ్లోకంలోని ‘అర్థస్య అసంభవాత్’ అంటే — గూఢచారి ప్రయోజనం రహస్యమైన వృత్తాంతాన్ని తెలుసుకోవడం; కాని విభీషణుడు తానే అంతా నివేదిస్తున్నాడు, కాబట్టి గూఢచారికి చేయవలసినది ఏమీ లేదు. యాభై ఏడవ శ్లోకంలోని ‘ఏష దేశశ్చ కాలశ్చ’ (ఇదే దేశం, ఇదే కాలం) అంటే — రావణుడు దురాత్ముడనీ రాముడు పరాక్రమశాలి అనీ స్పష్టమైనప్పుడే శరణాగమనానికి సరైన సమయం; ఇంతకుముందే వచ్చి ఉంటే రాముని బలం తెలిసి ఉండేది కాదు. అరవైవ శ్లోకంలోని ‘మిథ్యా పృష్టమ్’ అంటే — మోసంతో ప్రశ్నించబడిన సరళుడైన మిత్రుడు కూడా దానిని అవమానంగా భావించి చెడిపోవచ్చు. అరవై నాలుగవ శ్లోకంలోని ‘ఆకారః’ అనేది నీతిశాస్త్రంలో ప్రసిద్ధమైన సూత్రం — ఇంగితాకారాలను బట్టి లోపలి మనస్సు గ్రహించబడుతుంది. అరవై ఏడవ శ్లోకంలోని ‘రాజ్యం ప్రార్థయమానః’ (రాజ్యాన్ని కోరుతూ) అనే మాటతో హనుమంతుడు విభీషణుని స్వార్థాన్ని కూడా దాచడు — స్వార్థం వల్ల కూడా అతడు రాముని పక్షాన నిలుస్తాడు, కాబట్టి నమ్మదగినవాడు. అరవై ఎనిమిదవ శ్లోకంలోని ‘ప్రమాణం త్వమ్’ (నీవే ప్రమాణం) అనే మాటతో అంతిమ నిర్ణయాన్ని రామునికే అప్పగిస్తాడు — ఇది ఉత్తమ మంత్రి వినయం. హనుమంతుని మాటలో వినయం కూడా కనిపిస్తుంది — అతడు మొదట రాముని బుద్ధిని ప్రశంసిస్తాడు, తన నిస్స్వార్థతను స్థాపిస్తాడు, ఆ తరువాతే ఇతరుల అభిప్రాయాలను పరీక్షిస్తాడు; ఇతర మంత్రులు అతని మాటల వల్ల అవమానితులు కారు. అతడు ఇతరుల పేర్లు ఎత్తడు, ‘సచివైస్తవ యదుక్తమ్’ (నీ సచివులు చెప్పినది) అని మాత్రమే అంటాడు. ఈ సర్గ తరువాత రాముడు హనుమంతుని అభిప్రాయాన్ని అంగీకరించి విభీషణునికి శరణు ఇస్తాడు — తరువాతి సర్గలో. యాభై మూడవ శ్లోకంలోని ‘క్రియా నహ్యుపపద్యతే’ అంటే — పరీక్ష అనే క్రియ ఇక్కడ సాధ్యం కాదు, ఎందుకంటే పరీక్షకు సమయం లేదు, శత్రువు దగ్గరలోనే ఉన్నాడు. అరవై రెండు, అరవై మూడవ శ్లోకాలలో ‘తస్మాన్మే నాస్తి సంశయః’ (కాబట్టి నాకు సందేహం లేదు) అనే ధ్రువపదం హనుమంతుని దృఢ విశ్వాసాన్ని సూచిస్తుంది; ఒక హేతువు ముఖపు ప్రసన్నత, మరొకటి మాటలోని నిర్దోషత. అరవై ఐదవ శ్లోకంలో కార్యసాఫల్యానికి మూడు అంగాలు — దేశం, కాలం, ప్రయోగం.

ராவணனிடம் கடுஞ்சொல் சொல்லிவிட்டு, ராவணனின் தம்பியான விபீஷணன் ஒரு கணத்தில் லக்ஷ்மணனுடன் ராமன் இருந்த இடத்துக்கு வந்து சேர்ந்தான். மேருமலையின் சிகரம் போன்ற உருவுடையவனாய், ஒளிவீசும் மின்னல் போலப் பிரகாசித்துக்கொண்டு வானில் நின்ற அவனை, நிலத்தில் இருந்த வானரத் தலைவர்கள் கண்டனர். அவனுடைய நான்கு பரிவாரங்களும் அஞ்சத்தக்க வீரம் உடையவர்கள், கவசமும் ஆயுதங்களும் தரித்தவர்கள், சிறந்த அணிகலன்களால் அலங்கரிக்கப்பட்டவர்கள். அவனோ மேகமலை போன்றவன், வஜ்ராயுதம் ஏந்திய இந்திரனுக்கு நிகரான ஒளியுடையவன், சிறந்த ஆயுதங்களைத் தாங்கியவன், தெய்வீக அணிகலன்களால் அலங்கரிக்கப்பட்ட வீரன். தன்னோடு ஐவராக வந்த அவனைக் கண்டு, வெல்லுதற்கரியவனும் அறிவாளியுமான வானர அரசன் சுக்ரீவன் வானரர்களோடு சேர்ந்து சிந்தித்தான். இங்கே விபீஷணன் வான்வழியாக வருகிறான் — கடலின் வடகரையை அடைந்தும் அவன் நிலத்தில் இறங்கவில்லை, வானிலேயே நிற்கிறான்; இது அவனுடைய எச்சரிக்கையைக் காட்டுகிறது, ஏனெனில் பகைவனின் படைக்குள் திடீரென்று இறங்குவது ஆபத்தானது. ‘மேருசிகராகாரன்’ (மேருவின் சிகரம் போன்ற உருவினன்), ‘மேகாசலப்ரக்யன்’ (மேகமலை போன்றவன்) என்ற இரு அடைமொழிகளால் அவனுடைய பருத்த உடல் வருணிக்கப்படுகிறது; ‘ஒளிவீசும் மின்னல் போல’ என்பது அவனுடைய அணிகலன்களின் ஒளியைக் குறிக்கிறது. ‘ஆத்மபஞ்சமம்’ (தன்னோடு ஐவர்) என்பது — நான்கு அமைச்சர்கள், ஐந்தாமவன் அவனே. மூன்றாம், நான்காம் சுலோகங்கள் திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை; வல்கேட் பாடத்தில் அவை பரிவாரங்களின் அணிகலன்களையும் விபீஷணனின் அணிகலன்களையும் விரிவாக வருணிக்கின்றன. சுக்ரீவனின் கவலை இயல்பானதே — பகைவனின் உடன்பிறந்தவன் ஆயுதங்களுடன் திடீரென்று வானில் தோன்றுகிறான். விபீஷணனின் அணிகலன்களும் ஆயுதங்களும் அவன் அரச குலத்தவன் என்பதைக் காட்டுகின்றன — அவன் சாதாரணப் பணியாள் அல்லன், அரசகுமாரன். அவன் ஆயுதம் தரித்திருப்பதே வானரர்களின் ஐயத்துக்கு வேர். இரண்டாம் சுலோகத்தில் ‘வானில் நின்றவனை நிலத்தில் நின்றவர்கள்’ என்ற முரண் உள்ளது — அவன் மேலே, வானரர்கள் கீழே; அவர்களுடைய மனத்தில் அச்சமும் ஐயமும்.

ஒரு கணம் சிந்தித்த பின் சுக்ரீவன், அனுமன் முதலான வானரர்கள் அனைவரிடமும் இந்தச் சிறந்த சொல்லைச் சொன்னான்: ‘பாருங்கள், எல்லா ஆயுதங்களும் தரித்த இந்த ராக்ஷசன் நான்கு ராக்ஷசர்களோடு நம்மைக் கொல்வதற்காக வருகிறான்; இதில் ஐயமில்லை.’ சுக்ரீவனின் சொல்லைக் கேட்டு அந்தச் சிறந்த வானரர்கள் அனைவரும் சால மரங்களையும் பாறைகளையும் தூக்கிக்கொண்டு இவ்வாறு சொன்னார்கள்: ‘அரசே, இந்தத் தீயவர்களைக் கொல்லும்படி எங்களுக்கு விரைவில் ஆணையிடு; இவர்கள் கொல்லப்பட்டு உயிர் குன்றியவர்களாய் நிலத்தில் விழும் வரை.’ வானரர்களின் இந்த ஊக்கம் அவர்களுடைய தலைவன்மீதான பற்றையும் போருக்கு ஆயத்தமாய் இருப்பதையும் காட்டுகிறது; ஆணையின்றி அவர்கள் தாக்குவதில்லை, ஆனால் ஆயத்தமாக நிற்கிறார்கள். சுக்ரீவன் விபீஷணனைக் கண்டவுடனேயே அவனைப் பகைவனாகக் கருதுகிறான் — முன் அனுபவத்தால்; ஏனெனில் வாலியும் அவனுக்கு உறவினனாகவே இருந்தான்; மேலும் ராக்ஷசர்கள் விரும்பிய உருவம் எடுக்கவல்லவர்கள். ‘பாருங்கள்’ என்ற அவனுடைய அழைப்பு அனைவரையும் விழிப்புடன் இருக்கச் செய்கிறது. ஒன்பதாம் சுலோகத்தில் அச்சுப் பதிப்பின் பாடம் ‘நிபதந்தி ஹதா யாவத்தரண்யாமல்பசேதனா:’; திறனாய்வுப் பதிப்பிலோ ‘நிபதந்து ஹதாஶ் சைதே தரண்யாம் அல்பஜீவிதா:’ (கொல்லப்பட்டு உயிர் குன்றியவர்களாய் இவர்கள் நிலத்தில் விழட்டும்) — வல்கேட் பாடத்தில் ‘யாவத்’ (வரை) என்ற காலத்தைக் குறிக்கும் சொல்; திறனாய்வுப் பதிப்பில் ஏவல் வினை. வானரர்களின் சொல்லில் ‘துராத்மநாம்’ (தீயவர்களின்) என்ற சொல் அவர்களுடைய முன்முடிவைக் காட்டுகிறது — ராக்ஷசர் எல்லாரும் தீயவரே என்று.

அவர்கள் இவ்வாறு ஒருவரோடொருவர் பேசிக்கொண்டிருந்தபோது, விபீஷணன் வடகரையை அடைந்து வானிலேயே நின்றான். பேரறிவும் பெருமையும் உடைய அவன் வானில் நின்றபடியே சுக்ரீவனையும் அவர்களையும் பார்த்து உரத்த குரலில் சொன்னான்: ‘ராவணன் என்ற தீய நடத்தையுடைய ராக்ஷசன் ராக்ஷசர்களின் அரசன்; நான் அவனுடைய தம்பி, விபீஷணன் என்று அறியப்படுபவன். அவன் ஜடாயுவைக் கொன்று ஜனஸ்தானத்திலிருந்து சீதையைக் கவர்ந்து சென்றான்; வருந்தியவளாய், தன்வசமற்றவளாய், சிறைப்பட்டவளாய், ராக்ஷசிகளால் காவல் காக்கப்பட்டவளாய் அவள் இருக்கிறாள். ‘சீதையை ராமனிடம் நல்லபடியாகத் திருப்பி அனுப்பு’ என்று பலவகையான காரணங்களுடனும் சொற்களுடனும் நான் அவனுக்கு மீண்டும் மீண்டும் எடுத்துக்காட்டினேன். காலத்தால் தூண்டப்பட்ட அந்த ராவணன், சாகப்போகிறவன் மருந்தை ஏற்காதது போல, சொல்லப்பட்ட நன்மையான சொல்லை ஏற்கவில்லை. அவனால் கடுஞ்சொல் சொல்லப்பட்டு, அடிமைபோல அவமதிக்கப்பட்ட நான், மக்களையும் மனைவியையும் விட்டுவிட்டு ராகவனிடம் அடைக்கலம் புகுந்தேன். எல்லா உலகங்களுக்கும் அடைக்கலம் தருபவனான மகாத்மா ராகவனிடம், விபீஷணனான நான் வந்திருக்கிறேன் என்று விரைவில் தெரிவியுங்கள்.’ விபீஷணனின் இந்த விண்ணப்பம் எளிமையானது, உண்மையானது — அவன் எதையும் மறைக்கவில்லை; தன் குலம், ராவணனின் குற்றம், தன் முயற்சி, அவமானம், துறவு — இவற்றை வரிசையாகச் சொல்கிறான். ‘சாகப்போகிறவனுக்கு மருந்து போல’ என்ற உவமை — சாவை நெருங்கிய நோயாளி மருந்தை ஏற்காதது போல ராவணன் நன்மையான சொல்லை ஏற்கவில்லை. ‘ஸர்வலோகசரண்யாய’ (எல்லா உலகுக்கும் அடைக்கலமானவனுக்கு) என்ற சொல் ராமனின் அடைக்கலம் புகுந்தவர்மீதான அன்பை முன்னரே சுட்டுகிறது; அவனைச் சார்ந்தவன் கவலையற்றவன் போல இருக்கிறான். பதினேழாம் சுலோகத்தில் திறனாய்வுப் பதிப்போடு ஒப்பிடும்போது அடிகளின் இடம் மாறியுள்ளது — அச்சுப் பதிப்பில் ‘நிவேதயத மாம் க்ஷிப்ரம் ராகவாய மஹாத்மனே. ஸர்வலோகசரண்யாய விபீஷணமுபஸ்திதம்’; திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘ஸர்வலோகஶரண்யாய ராகவாய மஹாத்மனே / நிவேதயத மாம் க்ஷிப்ரம் விபீஷணம் உபஸ்திதம்’. விபீஷணன் தன் பெயரை ‘விபீஷணன் என்று அறியப்படுபவன்’ என்று சொல்கிறான் — இது புகழ்பெற்ற பெயர்; வானரர்களும் அனுமனின் வாயிலாக அதைக் கேட்டிருக்கக்கூடும். ‘மக்களையும் மனைவியையும்’ விட்டது அவன் தன் எல்லாவற்றையும் துறந்ததைக் காட்டுகிறது — எந்த எதிர்பார்ப்பும் இன்றி அவன் வந்திருக்கிறான். இந்தி உரையும் ‘தன் மனைவியையும் மக்களையும் அங்கேயே விட்டுவிட்டு’ என்று தெளிவாகச் சொல்கிறது. வானில் நின்றபடியே அவன் தெரிவிக்கிறான் — அனுமதியின்றி நிலத்தில் இறங்குவதில்லை; இதுவே அடைக்கலம் நாடுபவனின் முறைமை. பதின்மூன்றாம் சுலோகத்தில் ‘சிறைப்பட்டவள், தன்வசமற்றவள், வருந்தியவள், ராக்ஷசிகளால் காவல் காக்கப்பட்டவள்’ என்ற சீதையின் நிலை ராமனின் இரக்கத்தைத் தூண்டுகிறது.

இந்தச் சொல்லைக் கேட்டு, விரைந்த வீரமுடைய சுக்ரீவன் லக்ஷ்மணனின் முன்னிலையில் ராமனிடம் பரபரப்புடன் இவ்வாறு சொன்னான்: ‘பகைவனின் படையிலிருந்து நுழைந்த இந்தப் பகைவன் எதிர்பாராமல் வந்திருக்கிறான்; இடைவெளி கிடைத்தால் ஆந்தை காகங்களைக் கொல்வது போல நம்மைக் கொன்றுவிடுவான். பகைவரை வாட்டுபவனே, வானரர்களின் நலனுக்காகவும் பகைவர்களை அடக்குவதற்காகவும் நீ ஆலோசனையிலும், படையணி வகுப்பிலும், நீதிமுறையிலும், ஒற்றர் பயன்பாட்டிலும் கவனமாக இருக்க வேண்டும். இந்த ராக்ஷசர்கள் மறைந்து செல்லக்கூடியவர்கள், விரும்பிய உருவம் எடுப்பவர்கள், வீரர்கள், வஞ்சகம் அறிந்தவர்கள்; அவர்களை ஒருபோதும் நம்பக்கூடாது. இவன் ராக்ஷச அரசன் ராவணனின் ஒற்றனாக இருக்கலாம்; நம்மிடையே புகுந்து பிளவை உண்டாக்குவான், ஐயமில்லை. அல்லது அறிவாளியான இவன் தானாகவே ஓட்டையைக் கண்டுபிடித்து, நம்பிக்கை வைத்த நம்மிடையே புகுந்து ஒருநாள் தாக்கவும் கூடும். நட்புப் படை, காட்டுவாசிகளின் படை, பரம்பரைப் படை, கூலிப் படை — இவை அனைத்தையும் ஏற்கலாம்; பகைவனின் படையை மட்டும் விலக்க வேண்டும். பிரபுவே, இவன் இயல்பாலேயே ராக்ஷசன், பகைவனின் உடன்பிறந்தவன், நேரடியான எதிரியாக வந்திருக்கிறான்; இவனை எப்படி நம்புவது? ராவணனின் தம்பி விபீஷணன் என்று அறியப்படும் இவன் நான்கு ராக்ஷசர்களோடு உன்னிடம் அடைக்கலம் புகுந்திருக்கிறான். அந்த விபீஷணன் ராவணனால் அனுப்பப்பட்டவன் என்று அறிவாயாக; பொறுமையுடையவர்களில் சிறந்தவனே, அவனை அடக்குவதே தகுந்தது என்று நான் கருதுகிறேன். குற்றமற்றவனே, கோணலான அறிவுடன் ஏவப்பட்ட இந்த ராக்ஷசன் மாயையால் மறைந்து, நீ நம்பிக்கை வைத்ததும் தாக்குவதற்காக இங்கே வந்திருக்கிறான். கொடிய ராவணனின் உடன்பிறந்தவனான இந்த விபீஷணன் தன் அமைச்சர்களோடு கடுந்தண்டனையால் கொல்லப்படட்டும்.’ இவ்வாறு சொல்லிவிட்டு, சொல்லின் நுட்பம் அறிந்த, பரபரப்புற்ற அந்தப் படைத்தலைவன், சொல்வன்மை உடைய ராமனின் முன் மௌனமானான். 19 முதல் 25 வரையிலான ஏழு சுலோகங்கள் (ஆந்தை உவமை, ஆலோசனை-அணிவகுப்பு-நீதி-ஒற்று, விரும்பிய உருவம் எடுத்தல், ஒற்றனாக இருத்தல், ஓட்டை தேடல், படைவகைகள், இயல்பால் ராக்ஷசனாக இருத்தல்) திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை — வல்கேட் பாடத்தில் சுக்ரீவனின் ஐயம் விரிவாகச் சொல்லப்படுகிறது. ‘மித்ராடவிபலம்’ முதலிய சொற்களில் பண்டைய அரசியல் நூலின் ஆறுவகைப் படை சுட்டப்படுகிறது. சுக்ரீவனின் ஐயம் அடிப்படையற்றது அல்ல — அவன் தன் தலைவனின் பாதுகாப்பையே முதன்மையாகக் கருதுகிறான். ‘ஆந்தை காகங்களைப் போல’ என்ற உவமை — இரவில் ஆந்தை உறங்கும் காகங்களைக் கொல்வது போல, இவன் நம்பிக்கை வைத்த நம்மைக் கொல்லக்கூடும். இருபத்தெட்டாம் சுலோகத்தில் ‘ஜிஹ்மயா புத்த்யா’ (கோணலான அறிவால்) என்பது — வஞ்சக அறிவுடன் ராவணனால் அனுப்பப்பட்டவன் என்பதாம். சுக்ரீவனின் சொல்லில் அரசியல் நூலின் பல கலைச்சொற்கள் உள்ளன — ‘மந்திரம்’ (இரகசிய ஆலோசனை), ‘வியூகம்’ (படையின் அணிவகுப்பு), ‘நயம்’ (நீதிமுறை), ‘சாரம்’ (ஒற்றர்களைப் பயன்படுத்துதல்), ‘ப்ரணிதி’ (ஒற்றன்), ‘பேதம்’ (உட்பூசலை உண்டாக்குதல்). இருபத்து நான்காம் சுலோகத்தில் படைகளின் கணக்கு — நட்புப் படை, காட்டுவாசிகளின் படை, மௌலப் படை (பரம்பரையாக வந்தது), பிருத்யப் படை (கூலி பெறுவது) — இவை நம்பத்தக்கவை, பகைவனின் படை அன்று. இருபத்தெட்டாம் சுலோகத்தில் ‘நீ நம்பிக்கை வைத்ததும்’ என்பதில் ராமனின் பாதுகாப்பே சுக்ரீவனின் முதன்மைக் கவலை என்பது தெரிகிறது. முப்பதாம் சுலோகத்தில் ‘சொல்லின் நுட்பம் அறிந்தவன், சொல்வன்மை உடையவனிடம்’ — இருவருமே திறமையான பேச்சாளர்கள்; சுக்ரீவன் தன் கருத்தைச் சொல்லிவிட்டு ராமனின் முடிவுக்காகக் காத்திருக்கிறான். இந்தப் பகுதியில் இந்தி உரையும் சுக்ரீவனின் பரபரப்பை ‘உணர்ச்சிவேகத்துடன்’ என்று விளக்குகிறது. சுக்ரீவனின் சொல் இரு பகுதிகளாக உள்ளது — முதலில் பொதுவான நீதி (19–25), பிறகு குறிப்பான முடிவு (26–29). இருபத்தாறாம் சுலோகத்தில் விபீஷணனின் தன்னறிவிப்பின் சொற்களே — ‘விபீஷணன் என்று அறியப்படுபவன்’, ‘அடைக்கலம் புகுந்தான்’ — மீண்டும் சொல்லப்படுகின்றன; ஆனால் சுக்ரீவன் அவற்றை ஐயத்தோடு படிக்கிறான்.

சுக்ரீவனின் அந்தச் சொல்லைக் கேட்டு, பெருவலிமை உடைய ராமன் அருகில் இருந்த அனுமன் முதலான வானரர்களிடம் இவ்வாறு சொன்னான்: ‘ராவணனின் தம்பியைப் பற்றி வானர அரசன் சொன்ன மிகுந்த காரணம் நிறைந்த சொல்லை நீங்களும் கேட்டீர்கள். பொருள் நெருக்கடியான சூழல்களில், நிலையான நன்மையை விரும்பும் திறமையும் அறிவும் உடைய நண்பன் எப்போதும் அறிவுரை கூறுவது தகுந்ததே.’ இவ்வாறு கேட்கப்பட்ட அவர்கள் சோர்வின்றி, அவனுக்கு இனியதைச் செய்ய விரும்பி, தங்கள் தங்கள் கருத்தை மரியாதையுடன் ராமனிடம் சொன்னார்கள்: ‘ராகவா, மூவுலகிலும் உனக்குத் தெரியாதது எதுவும் இல்லை; ராமா, உன்னையே பெருமைப்படுத்திக்கொண்டு நட்பின் காரணமாக எங்களிடம் கேட்கிறாய். நீ சத்திய விரதம் உடையவன், வீரன், அறநெறியாளன், உறுதியான பராக்கிரமம் உடையவன், ஆராய்ந்து செயல்படுபவன், நினைவாற்றல் உடையவன், நண்பர்களிடம் தன்னை ஒப்படைப்பவன். ஆகவே உன் அமைச்சர்கள், காரணங்களுடன் கூடிய அறிவும் திறமையும் உடையவர்கள், ஒவ்வொருவராக மீண்டும் மீண்டும் சொல்லட்டும்.’ ராமனின் இந்தக் கேள்வி அவனுடைய தலைமையின் இலட்சியத்தைக் காட்டுகிறது — தானே முடிவெடுக்க வல்லவனாக இருந்தும் அவன் அனைவரின் கருத்தையும் கேட்கிறான்; சுக்ரீவனின் கருத்தையே இறுதியானதாகக் கருதவில்லை. ‘உன்னையே பெருமைப்படுத்திக்கொண்டு’ என்பது — எங்களைக் கேட்பதன் மூலம் நீ உண்மையில் உன் பெருமையையே உயர்த்திக்கொள்கிறாய், ஏனெனில் அனைத்தும் அறிந்தவனாக இருந்தும் பணிவுடன் கேட்கிறாய் என்பது வானரர்களின் கருத்து. ‘நண்பர்களிடம் தன்னை ஒப்படைப்பவன்’ — நண்பர்களிடம் தன்னை அர்ப்பணிக்கிறான், அவர்களை நம்புகிறான். இங்கே அமைச்சர்களின் சொல் ‘ஸோபசாரம்’ — பணிவுடன், தலைவனைப் புகழ்ந்து சொல்லப்பட்டது. முப்பத்தேழாம் சுலோகத்தில் உள்ள ‘ஒவ்வொருவராக’ என்ற வரிசை அடுத்து பின்பற்றப்படுகிறது — அங்கதன், சரபன், ஜாம்பவான், மைந்தன், அனுமன். முப்பத்து மூன்றாம் சுலோகத்தில் அமைச்சனின் கடமை சொல்லப்படுகிறது — நெருக்கடியான காலங்களில், தலைவனின் நிலையான நலனை விரும்பும் திறமையும் அறிவும் உடைய நண்பன் எப்போதும் அறிவுரை தர வேண்டும். இதன்மூலம் ராமன் அமைச்சர்களுக்கு அவர்களுடைய பொறுப்பை நினைவூட்டுகிறான் — அவர்கள் இனியதை மட்டுமன்றி நன்மையானதையே சொல்ல வேண்டும். முப்பத்தாறாம் சுலோகத்தில் ராமனின் ஒன்பது பண்புகள் எண்ணப்படுகின்றன. முப்பத்தைந்தாம் சுலோகத்தில் ‘மூவுலகிலும் உனக்குத் தெரியாதது இல்லை’ என்று வானரர்கள் ராமனின் அனைத்தும் அறிந்த தன்மையை ஏற்கிறார்கள்.

இவ்வாறு சொல்லப்பட்டதும், அறிவுடைய அங்கதன் முதலாவதாக விபீஷணனைச் சோதிப்பது பற்றி ராகவனிடம் சொன்னான்: ‘பகைவனின் அருகிலிருந்து வந்திருக்கும் இவன் எல்லா வகையிலும் ஐயத்துக்குரியவனே; விபீஷணனை உடனடியாக நம்பக்கூடாது. வஞ்சக அறிவுடையவர்கள் தங்கள் உள்ளக் கருத்தை மறைத்துக்கொண்டு திரிகிறார்கள், ஓட்டை கிடைத்ததும் தாக்குகிறார்கள்; அது பெரும் கேடாக முடியும். நன்மையையும் தீமையையும் தீர்மானித்த பின்னரே செயலில் இறங்க வேண்டும்; நற்பண்பு இருந்தால் சேர்த்துக்கொள்ள வேண்டும், குற்றம் இருந்தால் விலக்க வேண்டும். அரசே, அவனிடம் பெரும் குற்றம் இருந்தால் தயக்கமின்றி விலக்கப்படட்டும்; பல நற்பண்புகள் இருப்பதை அறிந்தால் சேர்த்துக்கொள்ளப்படட்டும்.’ பிறகு சரபன் தீர்மானித்துப் பொருள் நிறைந்த சொல்லைச் சொன்னான்: ‘மனிதருள் புலியே, இவனிடம் உடனே ஒற்றன் அமர்த்தப்படட்டும்; நுண்ணறிவுடைய ஒற்றனைக் கொண்டு முறைப்படி கண்காணித்துச் சோதித்த பின்னர் நியாயப்படி ஏற்றுக்கொள்ள வேண்டும்.’ பிறகு விவேகமுடைய ஜாம்பவான் நூலறிவோடு ஆராய்ந்து, நற்பண்புடையதும் குற்றமற்றதுமான சொல்லைத் தெரிவித்தான்: ‘பகைமை பூண்ட பாவியான ராக்ஷச அரசனிடமிருந்து வந்த விபீஷணன் தகாத இடத்தில், தகாத காலத்தில் வந்திருக்கிறான்; எல்லா வகையிலும் இவன் ஐயத்துக்குரியவன்.’ பிறகு நீதியும் அநீதியும் அறிந்தவனும் சொல்வளம் உடையவனுமான மைந்தன் ஆராய்ந்து மேலும் காரணம் நிறைந்த சொல்லைச் சொன்னான்: ‘அரசர்க்கரசே, இவன் அந்த ராவணனின் தம்பி விபீஷணன் என்பவன்; இவனிடம் இனிமையாக, மெல்ல வினவப்படட்டும். மனிதருள் காளையே, இவன் தீயவனா, தீயவன் அல்லனா என்ற இவனுடைய உள்ளக் கருத்தை அறிந்து, ஆராய்ந்து உண்மைக்கேற்ப அதைச் செய்வாய்.’ நான்கு கருத்துகளும் வேறுபட்டவை; ஆனால் அனைத்தின் அடியிலும் ஐயமே உள்ளது — அங்கதன் நற்பண்பு-குற்றச் சோதனையையும், சரபன் ஒற்றன் மூலம் சோதனையையும், ஜாம்பவான் இடமும் காலமும் பொருந்தாமையையும், மைந்தன் நேரடியாக வினவுவதையும் முன்வைக்கிறார்கள். அங்கதனின் ‘நற்பண்பு இருந்தால் சேர்த்துக்கொள், குற்றம் இருந்தால் விலக்கு’ என்ற நீதிவாக்கியமே எல்லாக் கருத்துகளின் சாரம். மைந்தனின் ‘இனிமையாக, மெல்ல’ என்பது மென்மையான வழி; ஆனால் அனுமன் பின்னர் அதிலும் குறை இருப்பதைக் காட்டுகிறான். அங்கதன் இளவரசன் என்பதால் முதலில் பேசுகிறான்; அவனுடைய கருத்து நடுநிலையானது — முழுமையான மறுப்பும் அல்ல, முழுமையான ஏற்பும் அல்ல, சோதனையே. சரபன் ஒற்றனைப் பயன்படுத்துவதைச் சொல்கிறான் — நுண்ணறிவுடைய ஒற்றன் விபீஷணனின் நடத்தையைக் கண்காணித்துத் தெரிவிக்க வேண்டும். ஜாம்பவான் முதியவன், நூலறிவுடையவன்; அவன் ‘தகாத இடமும் காலமும்’ என்ற வாதத்தைத் தருகிறான் — போரின் தொடக்கத்தில் பகைவனின் தரப்பிலிருந்து வந்தவன் எல்லா வகையிலும் ஐயத்துக்குரியவன். மைந்தன் ‘இனிமையாக, மெல்ல’ வினவும் வழியைச் சொல்கிறான்; அதிலும் குறை இருப்பதை அனுமன் அடுத்துக் காட்டுவான். இவ்வாறு நான்கு அமைச்சர்களுமே விபீஷணனைச் சோதிப்பதையே விரும்புகிறார்கள்; சுக்ரீவனோ கொல்வதை. இந்தப் பகுதியின் சுலோகங்கள் அனைத்தும் திறனாய்வுப் பதிப்போடு ஏறக்குறைய எழுத்துக்கு எழுத்து ஒத்துப்போகின்றன. அமைச்சர்களின் வரிசையும் கருதிச் செய்யப்பட்டது — முதலில் இளவரசன், பிறகு படைத்தலைவர்கள், இறுதியில் முதிய அமைச்சன் போல அனுமன். நாற்பத்தொன்றாம் சுலோகத்தில் ‘நன்மையையும் தீமையையும் தீர்மானித்து’ என்பது — செயலின் பயனையும் இழப்பையும் தீர்மானித்த பின்னரே ஈடுபட வேண்டும் என்பதாம். நாற்பத்தாறாம் சுலோகத்தில் ‘பத்தவைராத்’ (பகைமை பூண்டவனிடமிருந்து), ‘பாபாத்’ (பாவியிடமிருந்து) என்பவை ராவணனின் அடைமொழிகள் — அவன் நம்மோடு பகைமை பூண்டவன், இயல்பிலேயே பாவி; ஆகவே அவனிடமிருந்து வந்தவனும் அவனுடைய செல்வாக்கிலிருந்து விடுபட்டவன் அல்லன் என்பது ஜாம்பவானின் வாதம். நாற்பத்தெட்டாம் சுலோகத்தில் ராமனை விளிக்கும் ‘நரபதீஸ்வர’ (அரசர்க்கரசே) என்பது அச்சுப் பதிப்பில்; திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘நரவரேஶ்வர’ (மனிதருள் சிறந்தோரின் தலைவனே). நாற்பத்தொன்பதாம் சுலோகத்தில் ‘புத்திபூர்வம்’ (ஆராய்ந்து) என்பது — உள்ளக் கருத்தை அறிந்து, சிந்தித்த பின்னரே முடிவெடுக்க வேண்டும், திடீரென்று அல்ல என்பதாம்.

பிறகு நற்பயிற்சி பெற்றவனும் அமைச்சர்களில் சிறந்தவனுமான அனுமன் மென்மையான, பொருள் நிறைந்த, இனிய, சுருக்கமான சொல்லைச் சொன்னான்: ‘அறிவில் சிறந்தவனும், திறமையுடையவனும், பேசுபவர்களில் மேலானவனுமான உன்னை, பிருகஸ்பதியே பேசினாலும் விஞ்ச முடியாது. அரசே ராமா, வாதத்துக்காகவோ, போட்டிக்காகவோ, மேன்மை காட்டுவதற்காகவோ, ஆசையாலோ அல்ல; செயலின் முக்கியத்துவத்தால் உண்மையான சொல்லைச் சொல்வேன். நன்மை தீமையைக் கருதி உன் அமைச்சர்கள் சொன்னதில் நான் குறையைக் காண்கிறேன் — இப்போது சோதனை பொருந்தாது. ஒரு பணியில் அமர்த்தாமல் ஒருவனின் திறமையை அறிய முடியாது; ஆனால் திடீரென்று பணியில் அமர்த்துவதும் எனக்குக் குறையுடையதாகத் தோன்றுகிறது. ஒற்றனை அமர்த்துவது பற்றிச் சொல்லப்பட்டதில், அதற்குரிய பொருள் இல்லாததால் காரணம் பொருந்தவில்லை — நேருக்கு நேர் தன் வரலாற்றைச் சொல்பவனுக்கு ஒற்றன் பயனற்றவன். தகாத இடத்தில், தகாத காலத்தில் வந்தான் என்று சொல்லப்பட்டதிலும் எனக்குச் சொல்ல வேண்டியது உண்டு — இதுவே தகுந்த இடமும் காலமும்; ஒருவனை விட்டு மற்றொருவனை அடைந்து குறைநிறைகளை ஒப்பிட்டுப் பார்ப்பது போல. ராவணனின் தீமையையும் உன் பராக்கிரமத்தையும் கண்டு இவன் வந்தது பொருத்தமானதே, அவனுடைய அறிவுக்கு ஏற்றதே. அடையாளம் தெரியாத மனிதர்களைக் கொண்டு வினவப்படட்டும் என்று சொல்லப்பட்டதில் நான் ஆராய்ந்த கருத்து இது — வினவப்படும் அறிவாளி உடனே அந்தச் சொல்லின்மீது ஐயம் கொள்வான்; பொய்யாக வினவப்பட்டால் நல்லபடியாக வந்த நண்பனும் மனம் கெட்டுவிடுவான். அரசே, பிறரின் உள்ளக் கருத்தைத் திடீரென்று அறிய முடியாது; இடையிடையே வேறுபடும் குரலொலிகளிலிருந்து நுட்பமாக நன்கு கவனிக்கலாம். பேசும்போது இவனிடம் தீய எண்ணம் சிறிதும் தென்படவில்லை; முகமும் தெளிவாக இருக்கிறது; ஆகவே எனக்கு ஐயமில்லை. வஞ்சகன் ஐயமற்ற மனத்துடன், அமைதியாக, தயக்கமின்றி முன்வருவதில்லை; இவனுடைய சொல்லும் தீயதல்ல; ஆகவே எனக்கு ஐயமில்லை. மறைக்க முயன்றாலும் தோற்றத்தை மறைக்க முடியாது; அது வலிந்து மனிதர்களின் உள்ளக் கருத்தை வெளிப்படுத்திவிடுகிறது. செயலறிந்தவர்களில் சிறந்தவனே, இடத்துக்கும் காலத்துக்கும் பொருந்திய, முறையான வழியில் மேற்கொள்ளப்படும் செயல் விரைவில் பயன் தரும். உன் முயற்சியையும், ராவணனின் பொய்யான நடத்தையையும், வாலியின் வதத்தையும், சுக்ரீவனின் முடிசூட்டலையும் கேட்டு, அரசை விரும்பிய இவன் ஆராய்ந்தே இங்கே வந்திருக்கிறான். இவற்றையெல்லாம் முன்னிட்டு இவனைச் சேர்த்துக்கொள்வது தகுந்தது. அறிவாளிகளில் சிறந்தவனே, இந்த ராக்ஷசனின் நேர்மையைப் பற்றி என்னால் இயன்றவரை சொன்னேன்; மீதியைக் கேட்டு நீயே முடிவு செய்.’ அனுமனின் சொல் இந்தச் சர்க்கத்தின் சிகரம் — அவன் முந்தைய ஒவ்வொரு கருத்தையும் வரிசையாக ஆராய்ந்து மறுக்கிறான்; பிறகு தன் கருத்தைக் காரணங்களால் நிலைநாட்டுகிறான். அவனுடைய சான்றுகள் உளவியலை அடிப்படையாகக் கொண்டவை — முகத்தின் தெளிவு, சொல்லின் குற்றமின்மை, ஐயமற்ற மனம், தோற்றத்தை மறைக்க முடியாமை. அவனுடைய அரசியல் வாதமும் உண்டு — விபீஷணன் அரசை விரும்புபவன்; ராமன் சுக்ரீவனுக்கு முடிசூட்டியதைக் கேட்டு அவனும் அவ்வாறே நம்பிக்கை கொள்கிறான்; ஆகவே அவனுடைய தன்னலமும் ராமனின் பக்கமே உள்ளது. ‘ஸம்ஸ்காரஸம்பன்னன்’ (நற்பயிற்சி பெற்றவன்) என்ற அடைமொழி அனுமனின் நூலறிவையும் சொல்வன்மையையும் சுட்டுகிறது. ஐம்பதாம் சுலோகத்தில் ‘மென்மையான, பொருள் நிறைந்த, இனிய, சுருக்கமான’ என்பவை சொல்லின் நான்கு இலக்கணங்கள் — மென்மை, பொருளுடைமை, கேட்பதற்கு இனிமை, சுருக்கம். ஐம்பத்தொன்றாம் சுலோகத்தில் அனுமன் ராமனைப் புகழ்ந்தபடியே தன் கருத்தைச் சொல்ல முனைகிறான்; ஐம்பத்திரண்டாம் சுலோகத்தில் தன் தன்னலமின்மையை நிலைநாட்டுகிறான் — வாதப் பிரதிவாதத்துக்காக அல்ல, போட்டியால் அல்ல, தற்பெருமைக்காக அல்ல, ஆசையால் அல்ல. ஐம்பத்து நான்காம் சுலோகத்தில் ‘ருதே நியோகாத்’ (பணியில் அமர்த்தாமல்) என்பது — ஏதேனும் ஒரு பணியில் அமர்த்தாமல் திறமையை அறிய முடியாது; ஆனால் திடீரென்று அமர்த்துவதும் குறையுடையது; ஆகவே சோதனையின் இரு வழிகளுமே இங்கே பொருந்தாதவை. ஐம்பத்தைந்தாம் சுலோகத்தில் ‘அர்த்தஸ்ய அஸம்பவாத்’ (பொருள் இல்லாததால்) என்பது — ஒற்றனின் நோக்கம் மறைவான நிகழ்வை அறிவதே; ஆனால் விபீஷணன் தானே அனைத்தையும் தெரிவிக்கிறான்; ஆகவே ஒற்றனுக்கு இங்கே வேலையே இல்லை. ஐம்பத்தேழாம் சுலோகத்தில் ‘இதுவே இடமும் காலமும்’ என்பது — ராவணன் தீயவன், ராமன் பராக்கிரமசாலி என்பது தெளிவான இப்போதுதான் அடைக்கலம் புகுவதற்குத் தகுந்த காலம்; முன்பே வந்திருந்தால் ராமனின் வலிமை தெரிந்திருக்காது. அறுபதாம் சுலோகத்தில் ‘பொய்யாக வினவப்பட்டால்’ என்பது — வஞ்சகமாக வினவப்பட்டால் நேர்மையான நண்பனும் அதை அவமானமாகக் கருதி மனம் கெடுவான். அறுபத்து நான்காம் சுலோகத்தில் ‘ஆகாரம்’ (தோற்றம்) என்பது நீதிநூலின் புகழ்பெற்ற சூத்திரம் — குறிப்புகளாலும் தோற்றத்தாலும் உள்ளத்தின் கருத்து அறியப்படுகிறது. அறுபத்தேழாம் சுலோகத்தில் ‘அரசை விரும்பியவன்’ என்று சொல்லி அனுமன் விபீஷணனின் தன்னலத்தையும் மறைக்கவில்லை — தன்னலத்தாலும் அவன் ராமனின் பக்கமே நிற்பான்; ஆகவே நம்பத்தக்கவன். அறுபத்தெட்டாம் சுலோகத்தில் ‘நீயே முடிவு செய்’ என்று இறுதி முடிவை ராமனிடமே ஒப்படைக்கிறான் — இதுவே சிறந்த அமைச்சனின் பணிவு. அனுமனின் சொல்லில் பணிவும் தெரிகிறது — அவன் முதலில் ராமனின் அறிவைப் புகழ்கிறான், தன் தன்னலமின்மையை நிலைநாட்டுகிறான், அதன் பின்னரே மற்றவர்களின் கருத்துகளை ஆராய்கிறான்; அவனுடைய சொல்லால் மற்ற அமைச்சர்கள் அவமானப்படுவதில்லை. அவன் மற்றவர்களின் பெயரைக் குறிப்பிடுவதில்லை; ‘உன் அமைச்சர்கள் சொன்னது’ என்று மட்டுமே சொல்கிறான். இந்தச் சர்க்கத்துக்குப் பின், அடுத்த சர்க்கத்தில், ராமன் அனுமனின் கருத்தை ஏற்று விபீஷணனுக்கு அடைக்கலம் தருகிறான். ஐம்பத்து மூன்றாம் சுலோகத்தில் ‘க்ரியா நஹ்யுபபத்யதே’ (செயல் பொருந்தாது) என்பது — சோதனை என்ற செயல் இங்கே இயலாது, ஏனெனில் சோதிப்பதற்குக் காலம் இல்லை, பகைவன் அருகில் இருக்கிறான். அறுபத்திரண்டாம், அறுபத்து மூன்றாம் சுலோகங்களில் ‘ஆகவே எனக்கு ஐயமில்லை’ என்ற திரும்பத் திரும்ப வரும் தொடர் அனுமனின் உறுதியான நம்பிக்கையைக் காட்டுகிறது; ஒரு காரணம் முகத்தின் தெளிவு, மற்றொன்று சொல்லின் குற்றமின்மை. அறுபத்தைந்தாம் சுலோகத்தில் செயலின் வெற்றிக்கு மூன்று உறுப்புகள் — இடம், காலம், முறையான செயல்முறை.

ರಾವಣನಿಗೆ ಕಠೋರವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿ, ರಾವಣನ ತಮ್ಮನಾದ ವಿಭೀಷಣನು ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತದಲ್ಲೇ ಲಕ್ಷ್ಮಣಸಹಿತನಾದ ರಾಮನು ಇದ್ದಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದನು. ಮೇರುಶಿಖರದಂತಹ ಆಕಾರದ, ಹೊಳೆಯುವ ಮಿಂಚಿನಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವ, ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದ ಅವನನ್ನು ನೆಲದ ಮೇಲಿದ್ದ ವಾನರಾಧಿಪರು ಕಂಡರು. ಅವನ ನಾಲ್ವರು ಅನುಚರರೂ ಭಯಂಕರ ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾಗಿದ್ದರು, ಕವಚ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದರು, ಉತ್ತಮ ಆಭರಣಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತರಾಗಿದ್ದರು. ಅವನಾದರೋ ಮೇಘಪರ್ವತದಂತೆ ತೋರುವವನು, ವಜ್ರಾಯುಧಧಾರಿಯಾದ ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಸಮಾನವಾದ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳವನು, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದವನು, ದಿವ್ಯಾಭರಣಗಳಿಂದ ಭೂಷಿತನಾದ ವೀರನಾಗಿದ್ದನು. ತಾನೇ ಐದನೆಯವನಾಗಿ ಬಂದ ಅವನನ್ನು ಕಂಡು, ದುರ್ಧರ್ಷನೂ ಬುದ್ಧಿವಂತನೂ ಆದ ವಾನರಾಧಿಪ ಸುಗ್ರೀವನು ವಾನರರೊಡನೆ ಆಲೋಚಿಸತೊಡಗಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ವಿಭೀಷಣನ ಆಗಮನ ಆಕಾಶಮಾರ್ಗದಿಂದ — ಅವನು ಸಮುದ್ರದ ಉತ್ತರತೀರವನ್ನು ತಲುಪಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಇಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ, ಆಕಾಶದಲ್ಲೇ ನಿಲ್ಲುತ್ತಾನೆ; ಇದು ಅವನ ಎಚ್ಚರವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಶತ್ರುಸೈನ್ಯದ ನಡುವೆ ಅಕಸ್ಮಾತ್ತಾಗಿ ಇಳಿಯುವುದು ಅಪಾಯಕರ. ‘ಮೇರುಶಿಖರಾಕಾರಃ’ (ಮೇರುಶಿಖರದ ಆಕಾರದವನು), ‘ಮೇಘಾಚಲಪ್ರಖ್ಯಃ’ (ಮೇಘಪರ್ವತದಂತೆ ತೋರುವವನು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ಅವನ ವಿಶಾಲ ದೇಹ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ; ‘ದೀಪ್ತಾ ಶತಹ್ರದಾ ಇವ’ (ಹೊಳೆಯುವ ಮಿಂಚಿನಂತೆ) ಎಂಬುದು ಅವನ ಆಭರಣಗಳ ಕಾಂತಿ. ‘ಆತ್ಮಪಂಚಮಮ್’ ಎಂದರೆ — ನಾಲ್ವರು ಸಚಿವರು, ಐದನೆಯವನು ಅವನೇ. ಮೂರನೆಯ ಮತ್ತು ನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ; ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಅವು ಅನುಚರರ ಮತ್ತು ವಿಭೀಷಣನ ಆಭರಣಗಳನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತವೆ. ಸುಗ್ರೀವನ ಚಿಂತೆ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವೇ — ಶತ್ರುವಿನ ತಮ್ಮನು ಆಯುಧಸಹಿತನಾಗಿ ಹಠಾತ್ತನೆ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ವಿಭೀಷಣನ ಆಭರಣಗಳೂ ಆಯುಧಗಳೂ ಅವನ ರಾಜಕುಲದ ಹುಟ್ಟನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ — ಅವನು ಸಾಧಾರಣ ಸೇವಕನಲ್ಲ, ರಾಜಪುತ್ರನು. ಅವನು ಆಯುಧಧಾರಿಯಾಗಿರುವುದೇ ವಾನರರ ಶಂಕೆಯ ಮೂಲ. ಎರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಗಗನಸ್ಥಂ ಮಹೀಸ್ಥಾಃ’ (ಆಕಾಶದಲ್ಲಿರುವವನನ್ನು ನೆಲದಲ್ಲಿರುವವರು) ಎಂಬ ವೈದೃಶ್ಯವಿದೆ — ಅವನು ಮೇಲೆ, ವಾನರರು ಕೆಳಗೆ; ಅವರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಭಯವೂ ಶಂಕೆಯೂ.

ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತ ಆಲೋಚಿಸಿ ಸುಗ್ರೀವನು ಹನುಮಂತನೇ ಮೊದಲಾದ ಎಲ್ಲ ವಾನರರಿಗೆ ಈ ಉತ್ತಮ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು: ‘ನೋಡಿರಿ, ಎಲ್ಲ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ ಈ ರಾಕ್ಷಸನು ನಾಲ್ವರು ರಾಕ್ಷಸರೊಡನೆ ನಮ್ಮನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಬರುತ್ತಿದ್ದಾನೆ, ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ.’ ಸುಗ್ರೀವನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಆ ಎಲ್ಲ ವಾನರೋತ್ತಮರೂ ಸಾಲವೃಕ್ಷಗಳನ್ನೂ ಬಂಡೆಗಳನ್ನೂ ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದರು: ‘ರಾಜನೇ, ಈ ದುರಾತ್ಮರ ವಧೆಗಾಗಿ ಬೇಗನೆ ನಮಗೆ ಆಜ್ಞೆ ಕೊಡು; ಇವರು ಹತರಾಗಿ ಪ್ರಜ್ಞೆ ಕುಂದಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬೀಳುವವರೆಗೆ ನಾವು ಹೋರಾಡುತ್ತೇವೆ.’ ವಾನರರ ಉತ್ಸಾಹವು ಅವರ ಸ್ವಾಮಿಭಕ್ತಿಯನ್ನೂ ಯುದ್ಧಸನ್ನದ್ಧತೆಯನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಅವರು ಆಜ್ಞೆಯಿಲ್ಲದೆ ಹೊಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಸಿದ್ಧರಾಗಿ ನಿಲ್ಲುತ್ತಾರೆ. ಸುಗ್ರೀವನು ವಿಭೀಷಣನನ್ನು ಕಂಡಕೂಡಲೇ ಶತ್ರುವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ — ಹಿಂದಿನ ಅನುಭವದಿಂದ, ಏಕೆಂದರೆ ವಾಲಿಯೂ ಅವನ ಸ್ವಂತ ಬಂಧುವೇ ಆಗಿದ್ದನು, ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸರು ಕಾಮರೂಪಿಗಳು. ‘ಪಶ್ಯಧ್ವಮ್’ (ನೋಡಿರಿ) ಎಂಬ ಅವನ ಕರೆ ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಎಚ್ಚರಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಒಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯ ಪಾಠ ‘ನಿಪತಂತಿ ಹತಾ ಯಾವದ್ಧರಣ್ಯಾಮಲ್ಪಚೇತನಾಃ’, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ನಿಪತಂತು ಹತಾಶ್ ಚೈತೇ ಧರಣ್ಯಾಮ್ ಅಲ್ಪಜೀವಿತಾಃ’ — ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ‘ಯಾವತ್’ (ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ) ಎಂಬ ಕಾಲವಾಚಕವಿದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತದಲ್ಲಿ ಆಜ್ಞಾರ್ಥಕ ಕ್ರಿಯಾಪದವಿದೆ (‘ಬೀಳಲಿ’). ವಾನರರ ಮಾತಿನಲ್ಲಿರುವ ‘ದುರಾತ್ಮನಾಮ್’ (ದುರಾತ್ಮರ) ಎಂಬ ಪದವು ಅವರ ಪೂರ್ವಗ್ರಹವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ರಾಕ್ಷಸನಾದವನೆಲ್ಲ ದುರಾತ್ಮನೇ ಎಂದು.

ಅವರು ಹೀಗೆ ಪರಸ್ಪರ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿರುವಾಗ ಆ ವಿಭೀಷಣನು ಉತ್ತರ ತೀರವನ್ನು ತಲುಪಿ ಆಕಾಶದಲ್ಲೇ ನಿಂತನು. ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞನೂ ಮಹಾನುಭಾವನೂ ಆದ ಅವನು ಆಕಾಶದಲ್ಲೇ ನಿಂತು ಸುಗ್ರೀವನನ್ನೂ ಅವರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ನೋಡಿ ದೊಡ್ಡ ಧ್ವನಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು: ‘ರಾವಣನೆಂಬ ದುರ್ನಡತೆಯ ರಾಕ್ಷಸನು ರಾಕ್ಷಸರ ಒಡೆಯನು; ನಾನು ಅವನ ತಮ್ಮ, ವಿಭೀಷಣನೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧನು. ಅವನು ಜಟಾಯುವನ್ನು ಕೊಂದು ಜನಸ್ಥಾನದಿಂದ ಸೀತೆಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದನು; ದೀನಳಾದ, ಅಸಹಾಯಳಾದ ಅವಳು ಬಂಧನದಲ್ಲಿದ್ದಾಳೆ, ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಕಾವಲಿನಲ್ಲಿದ್ದಾಳೆ. ನಾನು ಅವನಿಗೆ ವಿವಿಧ ಕಾರಣಗಳಿಂದಲೂ ಮಾತುಗಳಿಂದಲೂ ತಿಳಿಹೇಳಿದೆನು — ಸೀತೆಯನ್ನು ರಾಮನಿಗೆ ಸರಿಯಾಗಿ ಹಿಂದಿರುಗಿಸಬೇಕು ಎಂದು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಹೇಳಿದೆನು. ಕಾಲನಿಂದ ಪ್ರೇರಿತನಾದ ಆ ರಾವಣನು, ಸಾಯಲಿರುವವನು ಔಷಧವನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸುವಂತೆ, ಹೇಳಲಾದ ಹಿತವಾಕ್ಯವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಲಿಲ್ಲ. ಅವನಿಂದ ಕಠೋರವಾಗಿ ನಿಂದಿಸಲ್ಪಟ್ಟು, ದಾಸನಂತೆ ಅವಮಾನಿತನಾಗಿ, ನಾನು ಮಕ್ಕಳನ್ನೂ ಹೆಂಡತಿಯನ್ನೂ ತೊರೆದು ರಾಘವನಿಗೆ ಶರಣಾಗಿ ಬಂದಿದ್ದೇನೆ. ಸಮಸ್ತ ಲೋಕಗಳಿಗೂ ಶರಣ್ಯನಾದ ಮಹಾತ್ಮ ರಾಘವನಿಗೆ ವಿಭೀಷಣನಾದ ನಾನು ಬಂದಿದ್ದೇನೆಂದು ಬೇಗನೆ ತಿಳಿಸಿರಿ.’ ವಿಭೀಷಣನ ನಿವೇದನೆ ಸರಳವೂ ಸತ್ಯವೂ ಆಗಿದೆ — ಅವನು ಏನನ್ನೂ ಮುಚ್ಚಿಡುವುದಿಲ್ಲ; ತನ್ನ ವಂಶ, ರಾವಣನ ಅಪರಾಧ, ತನ್ನ ಪ್ರಯತ್ನ, ಅವಮಾನ, ತ್ಯಾಗ — ಇವನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ‘ವಿಪರೀತ ಇವೌಷಧಮ್’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ — ಮರಣಾಸನ್ನನಾದ ರೋಗಿ ಔಷಧವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸದಂತೆ ರಾವಣನು ಹಿತವಚನವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಲಿಲ್ಲ. ‘ಸರ್ವಲೋಕಶರಣ್ಯಾಯ’ (ಸರ್ವಲೋಕಗಳಿಗೂ ಆಶ್ರಯನಾದವನಿಗೆ) ಎಂಬ ಪದವು ರಾಮನ ಶರಣಾಗತವಾತ್ಸಲ್ಯವನ್ನು ಮೊದಲೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಅವನನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದ ವಿಭೀಷಣನು ನಿಶ್ಚಿಂತನಂತಿದ್ದಾನೆ. ಹದಿನೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಪಾದಗಳ ಸ್ಥಾನ ಅದಲುಬದಲಾಗಿದೆ — ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯಲ್ಲಿ ‘ನಿವೇದಯತ ಮಾಂ ಕ್ಷಿಪ್ರಂ ರಾಘವಾಯ ಮಹಾತ್ಮನೇ. ಸರ್ವಲೋಕಶರಣ್ಯಾಯ ವಿಭೀಷಣಮುಪಸ್ಥಿತಮ್’, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಸರ್ವಲೋಕಶರಣ್ಯಾಯ ರಾಘವಾಯ ಮಹಾತ್ಮನೇ / ನಿವೇದಯತ ಮಾಂ ಕ್ಷಿಪ್ರಂ ವಿಭೀಷಣಮ್ ಉಪಸ್ಥಿತಮ್’. ವಿಭೀಷಣನು ತನ್ನ ಹೆಸರನ್ನು ‘ವಿಭೀಷಣ ಇತಿ ಶ್ರುತಃ’ (ವಿಭೀಷಣನೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧನು) ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಹೆಸರು, ವಾನರರೂ ಹನುಮಂತನ ಬಾಯಿಂದ ಕೇಳಿರಬಹುದು. ‘ಪುತ್ರಾಂಶ್ಚ ದಾರಾಂಶ್ಚ’ (ಮಕ್ಕಳನ್ನೂ ಹೆಂಡತಿಯನ್ನೂ) ತೊರೆದದ್ದು ಅವನ ಸರ್ವಸ್ವತ್ಯಾಗವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ಯಾವ ನಿರೀಕ್ಷೆಯೂ ಇಲ್ಲದೆ ಬಂದಿದ್ದಾನೆ. ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವೂ ‘ತನ್ನ ಹೆಂಡತಿ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಅಲ್ಲಿಯೇ ಬಿಟ್ಟು’ ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ನಿಂತೇ ಅವನು ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅನುಮತಿಯಿಲ್ಲದೆ ನೆಲಕ್ಕೆ ಇಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ; ಇದೇ ಶರಣಾಗತನ ಮರ್ಯಾದೆ. ಹದಿಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ರುದ್ಧಾ ಚ ವಿವಶಾ ದೀನಾ ರಾಕ್ಷಸೀಭಿಃ ಸುರಕ್ಷಿತಾ’ (ಬಂಧಿತಳೂ ಅಸಹಾಯಳೂ ದೀನಳೂ ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಕಾವಲಿನಲ್ಲಿರುವವಳೂ) ಎಂಬ ಸೀತೆಯ ಸ್ಥಿತಿಯ ವರ್ಣನೆ ರಾಮನ ಕರುಣೆಯನ್ನು ಉದ್ದೀಪಿಸುತ್ತದೆ.

ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಶೀಘ್ರಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ಸುಗ್ರೀವನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಎದುರಿನಲ್ಲೇ ರಾಮನಿಗೆ ಆವೇಶದಿಂದ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ಶತ್ರುಸೈನ್ಯದಿಂದ ನುಸುಳಿಬಂದ ಈ ಶತ್ರು ಅನಿರೀಕ್ಷಿತವಾಗಿ ಬಂದಿದ್ದಾನೆ; ಅವಕಾಶ ಸಿಕ್ಕಾಗ, ಗೂಬೆಯು ಕಾಗೆಗಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವಂತೆ, ನಮ್ಮನ್ನು ಕೊಂದಾನು. ಪರಂತಪನೇ, ವಾನರರ ಕ್ಷೇಮಕ್ಕಾಗಿಯೂ ಶತ್ರುಗಳ ನಿಗ್ರಹಕ್ಕಾಗಿಯೂ ನೀನು ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆ, ವ್ಯೂಹರಚನೆ, ನೀತಿ, ಗೂಢಚಾರ — ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಎಚ್ಚರದಿಂದಿರಬೇಕು. ಈ ರಾಕ್ಷಸರು ಅದೃಶ್ಯರಾಗಬಲ್ಲವರು, ಕಾಮರೂಪಿಗಳು, ಶೂರರು, ವಂಚನೆಯಲ್ಲಿ ನಿಪುಣರು; ಇವರಲ್ಲಿ ಎಂದಿಗೂ ವಿಶ್ವಾಸವಿಡಬಾರದು. ಇವನು ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರ ರಾವಣನ ಗೂಢಚಾರನಾಗಿರಬಹುದು; ನಮ್ಮೊಳಗೆ ನುಸುಳಿ ಭೇದವನ್ನುಂಟುಮಾಡುವನು, ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ. ಅಥವಾ ಬುದ್ಧಿವಂತನಾದ ಇವನು ತಾನೇ ರಂಧ್ರವನ್ನು ಕಂಡುಕೊಂಡು, ನಮ್ಮ ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ಗಳಿಸಿ ಒಳಹೊಕ್ಕು, ಎಂದಾದರೂ ಹೊಡೆಯಲೂಬಹುದು. ಮಿತ್ರಬಲ, ಅರಣ್ಯವಾಸಿಗಳ ಬಲ, ವಂಶಪಾರಂಪರ್ಯದ ಮೌಲಬಲ, ಸಂಬಳದ ಭೃತ್ಯಬಲ — ಇವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಸ್ವೀಕರಿಸಬಹುದು, ಆದರೆ ಶತ್ರುವಿನ ಬಲವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಬಿಡಬೇಕು. ಪ್ರಭುವೇ, ಇವನು ಸ್ವಭಾವದಿಂದ ರಾಕ್ಷಸ, ಶತ್ರುವಿನ ತಮ್ಮ, ಸಾಕ್ಷಾತ್ ವೈರಿಯಾಗಿ ಬಂದಿದ್ದಾನೆ; ಇವನಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ವಿಶ್ವಾಸವಿಡುವುದು? ರಾವಣನ ತಮ್ಮ ವಿಭೀಷಣನೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದ ಇವನು ನಾಲ್ವರು ರಾಕ್ಷಸರೊಡನೆ ನಿನಗೆ ಶರಣಾಗಿ ಬಂದಿದ್ದಾನೆ. ಆ ವಿಭೀಷಣನನ್ನು ರಾವಣನೇ ಕಳುಹಿಸಿದವನೆಂದು ತಿಳಿ; ಕ್ಷಮಾಶೀಲರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಅವನನ್ನು ನಿಗ್ರಹಿಸುವುದೇ ಸರಿಯೆಂದು ನಾನು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ. ಅನಘನೇ, ಕುಟಿಲಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಆದೇಶಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಈ ರಾಕ್ಷಸನು ಮಾಯೆಯಿಂದ ಮರೆಯಾಗಿ, ನೀನು ವಿಶ್ವಾಸವಿಟ್ಟಾಗ ನಿನ್ನನ್ನು ಹೊಡೆಯಲೆಂದೇ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದಾನೆ. ಕ್ರೂರನಾದ ರಾವಣನ ತಮ್ಮನಾದ ಈ ವಿಭೀಷಣನನ್ನು ಸಚಿವರೊಡನೆ ತೀವ್ರವಾದ ದಂಡದಿಂದ ವಧಿಸಬೇಕು.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ, ಮಾತಿನ ಮರ್ಮವನ್ನರಿತ, ಆವೇಶಗೊಂಡಿದ್ದ ಆ ಸೇನಾಪತಿಯು ವಾಕ್ಕುಶಲನಾದ ರಾಮನ ಮುಂದೆ ಮೌನವಾದನು. 19ರಿಂದ 25ರವರೆಗಿನ ಏಳು ಶ್ಲೋಕಗಳು (ಗೂಬೆಯ ಉಪಮೆ, ಮಂತ್ರ-ವ್ಯೂಹ-ನಯ-ಚಾರಗಳು, ಕಾಮರೂಪಿತ್ವ, ಗೂಢಚಾರತ್ವ, ರಂಧ್ರಾನ್ವೇಷಣೆ, ಬಲಗಳ ಗಣನೆ, ಸ್ವಭಾವತಃ ರಾಕ್ಷಸತ್ವ) ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ — ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನ ಶಂಕೆ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ‘ಮಿತ್ರಾಟವಿಬಲಮ್’ ಮೊದಲಾದ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಚೀನ ರಾಜನೀತಿಯ ಆರು ಬಗೆಯ ಬಲವು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಸುಗ್ರೀವನ ಶಂಕೆ ನಿರಾಧಾರವಲ್ಲ — ಅವನು ತನ್ನ ಸ್ವಾಮಿಯ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನೇ ಮೊದಲಿಗೆ ಪರಿಗಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಉಲೂಕೋ ವಾಯಸಾನಿವ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ — ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಗೂಬೆ ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಿರುವ ಕಾಗೆಗಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವಂತೆ ಇವನು ವಿಶ್ವಾಸವಿಟ್ಟ ನಮ್ಮನ್ನು ಕೊಂದಾನು. ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ‘ಜಿಹ್ಮಯಾ ಬುದ್ಧ್ಯಾ’ ಎಂದರೆ — ಕುಟಿಲಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ರಾವಣನು ಕಳುಹಿಸಿದವನು. ಸುಗ್ರೀವನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ರಾಜನೀತಿಯ ಅನೇಕ ಪಾರಿಭಾಷಿಕ ಶಬ್ದಗಳಿವೆ — ‘ಮಂತ್ರ’ (ರಹಸ್ಯ ಆಲೋಚನೆ), ‘ವ್ಯೂಹ’ (ಸೇನೆಯ ರಚನೆ), ‘ನಯ’ (ನೀತಿ), ‘ಚಾರ’ (ಗೂಢಚಾರರ ಬಳಕೆ), ‘ಪ್ರಣಿಧಿ’ (ಗುಪ್ತಚರ), ‘ಭೇದ’ (ಒಳಜಗಳವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುವುದು). ಇಪ್ಪತ್ನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬಲಗಳ ಗಣನೆ — ಮಿತ್ರಬಲ, ಆಟವಿಕಬಲ, ಮೌಲಬಲ (ವಂಶಪರಂಪರೆಯಿಂದ ಬಂದದ್ದು), ಭೃತ್ಯಬಲ (ಸಂಬಳ ಪಡೆಯುವುದು) — ಇವು ವಿಶ್ವಸನೀಯ, ಶತ್ರುಬಲ ಮಾತ್ರ ಅಲ್ಲ. ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ‘ವಿಶ್ವಸ್ತೇ ತ್ವಯಿ’ (ನೀನು ವಿಶ್ವಾಸವಿಟ್ಟಾಗ) ಎಂಬಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಸುರಕ್ಷೆಯೇ ಸುಗ್ರೀವನ ಪ್ರಧಾನ ಚಿಂತೆ ಎಂಬುದು ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಮೂವತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ‘ವಾಕ್ಯಜ್ಞಃ ವಾಕ್ಯಕುಶಲಮ್’ ಎಂದರೆ — ಇಬ್ಬರೂ ಕುಶಲ ವಕ್ತಾರರು; ಸುಗ್ರೀವನು ತನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಹೇಳಿ ರಾಮನ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ಕಾಯುತ್ತಾನೆ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವೂ ಸುಗ್ರೀವನ ಸಂರಂಭವನ್ನು ‘ಆವೇಶದಿಂದ’ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಸುಗ್ರೀವನ ಮಾತು ಎರಡು ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿದೆ — ಮೊದಲು ಸಾಮಾನ್ಯ ನೀತಿ (19–25), ಅನಂತರ ವಿಶೇಷ ನಿಷ್ಕರ್ಷ (26–29). ಇಪ್ಪತ್ತಾರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವಿಭೀಷಣನ ಆತ್ಮನಿವೇದನೆಯ ಪದಗಳೇ ಮತ್ತೆ ಬಂದಿವೆ — ‘ವಿಭೀಷಣ ಇತಿ ಶ್ರುತಃ’, ‘ಶರಣಂ ಗತಃ’ — ಆದರೆ ಸುಗ್ರೀವನು ಅವನ್ನು ಸಂಶಯದ ದನಿಯಲ್ಲಿ ಉಚ್ಚರಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಸುಗ್ರೀವನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಹಾಬಲನಾದ ರಾಮನು ಹತ್ತಿರದಲ್ಲಿದ್ದ ಹನುಮಂತನೇ ಮೊದಲಾದ ಕಪಿಗಳಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ರಾವಣನ ತಮ್ಮನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಕಪಿರಾಜನು ಹೇಳಿದ ಅತ್ಯಂತ ಸಕಾರಣವಾದ ಮಾತನ್ನು ನೀವೂ ಕೇಳಿದ್ದೀರಿ. ಕಷ್ಟಕರವಾದ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಶಾಶ್ವತ ಕಲ್ಯಾಣವನ್ನು ಬಯಸುವ, ಸಮರ್ಥನೂ ಬುದ್ಧಿವಂತನೂ ಆದ ಸ್ನೇಹಿತನು ಸದಾ ಸಲಹೆ ನೀಡುವುದು ಯುಕ್ತ.’ ಹೀಗೆ ಕೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಆಲಸ್ಯರಹಿತರೂ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡಬಯಸುವವರೂ ಆದ ವಾನರರು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ವಿನಯದಿಂದ ರಾಮನಿಗೆ ಹೇಳಿದರು: ‘ರಾಘವನೇ, ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ನಿನಗೆ ತಿಳಿಯದುದು ಏನೂ ಇಲ್ಲ; ರಾಮನೇ, ನಿನ್ನನ್ನೇ ಗೌರವಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾ ಸ್ನೇಹಭಾವದಿಂದ ನಮ್ಮನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದೀಯೆ. ನೀನು ಸತ್ಯವ್ರತ, ಶೂರ, ಧಾರ್ಮಿಕ, ದೃಢಪರಾಕ್ರಮಿ, ಪರೀಕ್ಷಿಸಿ ಕಾರ್ಯಮಾಡುವವನು, ಸ್ಮರಣಶಕ್ತಿಯುಳ್ಳವನು, ಸ್ನೇಹಿತರಲ್ಲಿ ತನ್ನನ್ನು ಒಪ್ಪಿಸಿಕೊಂಡವನು. ಆದ್ದರಿಂದ ನಿನ್ನ ಸಚಿವರು, ಮತಿಸಂಪನ್ನರೂ ಸಮರ್ಥರೂ ಆದವರು, ಒಬ್ಬೊಬ್ಬರಾಗಿ ಕಾರಣಸಹಿತ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಹೇಳಲಿ.’ ರಾಮನ ಪ್ರಶ್ನೆ ಅವನ ನಾಯಕತ್ವದ ಆದರ್ಶವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ತಾನೇ ನಿರ್ಣಯಿಸಲು ಸಮರ್ಥನಾದರೂ ಎಲ್ಲರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನೂ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ; ಸುಗ್ರೀವನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನೇ ಅಂತಿಮವೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಆತ್ಮಾನಂ ಪೂಜಯನ್’ (ನಿನ್ನನ್ನೇ ಗೌರವಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾ) ಎಂಬುದರ ಭಾವ — ನಮ್ಮನ್ನು ಕೇಳುವುದರಿಂದ ನೀನು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ನಿನ್ನ ಗೌರವವನ್ನೇ ಹೆಚ್ಚಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತೀಯೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಸರ್ವಜ್ಞನಾಗಿದ್ದರೂ ವಿನಯದಿಂದ ಕೇಳುತ್ತೀಯೆ ಎಂಬುದು ವಾನರರ ಆಶಯ. ‘ನಿಸೃಷ್ಟಾತ್ಮಾ ಸುಹೃತ್ಸು’ ಎಂದರೆ — ಮಿತ್ರರಲ್ಲಿ ತನ್ನನ್ನು ಒಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವವನು, ಅವರನ್ನು ನಂಬುವವನು. ಇಲ್ಲಿ ಮಂತ್ರಿಗಳ ಮಾತು ‘ಸೋಪಚಾರಮ್’ — ವಿನಯಪೂರ್ವಕವಾಗಿ, ಸ್ವಾಮಿಯ ಪ್ರಶಂಸೆಯೊಡನೆ ಕೂಡಿದೆ. ಮೂವತ್ತೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ‘ಏಕೈಕಶಃ’ (ಒಬ್ಬೊಬ್ಬರಾಗಿ) ಎಂಬ ಕ್ರಮವನ್ನು ಮುಂದೆ ಅನುಸರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ — ಅಂಗದ, ಶರಭ, ಜಾಂಬವಂತ, ಮೈಂದ ಮತ್ತು ಹನುಮಂತ. ಮೂವತ್ತಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮಂತ್ರಿಯ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಕಷ್ಟಕರ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ, ಸಂಕಟಕಾಲದಲ್ಲಿ, ಸ್ವಾಮಿಯ ಶಾಶ್ವತ ಕಲ್ಯಾಣವನ್ನು ಬಯಸುವ ಸಮರ್ಥ ಬುದ್ಧಿವಂತ ಸ್ನೇಹಿತನು ಸದಾ ಸಲಹೆ ನೀಡಬೇಕು. ಇದರಿಂದ ರಾಮನು ಮಂತ್ರಿಗಳ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವರು ಕೇವಲ ಪ್ರಿಯವನ್ನಲ್ಲ, ಹಿತವನ್ನೇ ಹೇಳಬೇಕು. ಮೂವತ್ತಾರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಒಂಬತ್ತು ಗುಣಗಳನ್ನು ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮೂವತ್ತೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ‘ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ನಿನಗೆ ತಿಳಿಯದುದು ಇಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ವಾನರರು ರಾಮನ ಸರ್ವಜ್ಞತ್ವವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.

ಹೀಗೆ ಹೇಳಲಾಗಲು ಮತಿವಂತನಾದ ಅಂಗದನು ಮೊದಲಿಗೆ ವಿಭೀಷಣನ ಪರೀಕ್ಷೆಗಾಗಿ ರಾಘವನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ಶತ್ರುವಿನ ಕಡೆಯಿಂದ ಬಂದ ಇವನನ್ನು ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ಪರಿಶೀಲಿಸಲೇಬೇಕು; ವಿಭೀಷಣನನ್ನು ಹಠಾತ್ತನೆ ನಂಬಬಾರದು. ಶಠಬುದ್ಧಿಯವರು ತಮ್ಮ ನಿಜಭಾವವನ್ನು ಮರೆಮಾಚಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾರೆ, ರಂಧ್ರ ಸಿಕ್ಕಾಗ ಹೊಡೆಯುತ್ತಾರೆ; ಅದು ಮಹಾ ಅನರ್ಥವಾದೀತು. ಲಾಭನಷ್ಟಗಳನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿಕೊಂಡೇ ಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ತೊಡಗಬೇಕು; ಗುಣವಿದ್ದರೆ ಸ್ವೀಕರಿಸಬೇಕು, ದೋಷವಿದ್ದರೆ ತೊರೆಯಬೇಕು. ರಾಜನೇ, ಅವನಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ದೋಷವಿದ್ದರೆ ಶಂಕೆಯಿಲ್ಲದೆ ತೊರೆಯಿರಿ; ಬಹಳ ಗುಣಗಳಿವೆ ಎಂದು ತಿಳಿದರೆ ಸ್ವೀಕರಿಸಿರಿ.’ ಅನಂತರ ಶರಭನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು: ‘ನರವ್ಯಾಘ್ರನೇ, ಇವನ ಮೇಲೆ ಬೇಗನೆ ಗೂಢಚಾರನನ್ನು ನೇಮಿಸಿರಿ; ಸೂಕ್ಷ್ಮಬುದ್ಧಿಯ ಚಾರನನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ನಿಯೋಜಿಸಿ, ಪರೀಕ್ಷಿಸಿ, ಅನಂತರ ನ್ಯಾಯಾನುಸಾರ ಸ್ವೀಕರಿಸಬೇಕು.’ ಅನಂತರ ವಿಚಕ್ಷಣನಾದ ಜಾಂಬವಂತನು ಶಾಸ್ತ್ರಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಪರಿಶೀಲಿಸಿ ಗುಣಯುತವಾದ, ದೋಷರಹಿತವಾದ ಮಾತನ್ನು ವಿಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು: ‘ಬದ್ಧವೈರಿಯಾದ ಪಾಪಿ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನ ಕಡೆಯಿಂದ ಬಂದ ವಿಭೀಷಣನು ತಕ್ಕದಲ್ಲದ ದೇಶಕಾಲದಲ್ಲಿ ಬಂದಿದ್ದಾನೆ; ಇವನನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ಶಂಕಿಸಬೇಕು.’ ಅನಂತರ ನೀತಿ-ಅನೀತಿಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲ, ವಾಕ್ಸಂಪನ್ನನಾದ ಮೈಂದನು ಪರಿಶೀಲಿಸಿ ಇನ್ನಷ್ಟು ಸಕಾರಣವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು: ‘ನರಪತಿಗಳ ಒಡೆಯನೇ, ಇವನು ಆ ರಾವಣನ ತಮ್ಮ, ವಿಭೀಷಣನೆಂಬವನು; ಇವನನ್ನು ಮಧುರವಾಗಿ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಪ್ರಶ್ನಿಸಬೇಕು. ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಇವನ ಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿದು — ದುಷ್ಟನೋ ದುಷ್ಟನಲ್ಲವೋ ಎಂದು — ವಿವೇಚನೆಯಿಂದ ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ನೀನು ಮಾಡಬೇಕಾದುದನ್ನು ಮಾಡುವೆ.’ ನಾಲ್ಕು ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳೂ ಬೇರೆ ಬೇರೆ, ಆದರೆ ಎಲ್ಲದರ ಮೂಲದಲ್ಲಿ ಸಂದೇಹವಿದೆ — ಅಂಗದನು ಗುಣದೋಷಗಳ ಪರೀಕ್ಷೆಯನ್ನು, ಶರಭನು ಗೂಢಚಾರನ ಮೂಲಕ ಪರೀಕ್ಷೆಯನ್ನು, ಜಾಂಬವಂತನು ದೇಶಕಾಲಗಳ ಅನೌಚಿತ್ಯವನ್ನು, ಮೈಂದನು ನೇರ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅಂಗದನ ‘ಗುಣತಃ ಸಂಗ್ರಹಂ ಕುರ್ಯಾದ್ದೋಷತಸ್ತು ವಿಸರ್ಜಯೇತ್’ (ಗುಣವಿದ್ದರೆ ಸ್ವೀಕರಿಸಬೇಕು, ದೋಷವಿದ್ದರೆ ತೊರೆಯಬೇಕು) ಎಂಬ ನೀತಿಸೂತ್ರವೇ ಎಲ್ಲ ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳ ಸಾರ. ಮೈಂದನ ‘ಮಧುರೇಣ ಶನೈಃ’ (ಮಧುರವಾಗಿ ನಿಧಾನವಾಗಿ) ಎಂಬುದು ಮೃದುವಾದ ಉಪಾಯ, ಆದರೆ ಹನುಮಂತನು ಮುಂದೆ ಅದನ್ನೂ ದೋಷಯುಕ್ತವೆಂದು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಯುವರಾಜನಾದ್ದರಿಂದ ಅಂಗದನು ಮೊದಲು ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ; ಅವನ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಮಧ್ಯಮಮಾರ್ಗದ್ದು — ಸಂಪೂರ್ಣ ನಿರಾಕರಣೆಯೂ ಅಲ್ಲ, ಸಂಪೂರ್ಣ ಸ್ವೀಕಾರವೂ ಅಲ್ಲ, ಪರೀಕ್ಷೆ. ಶರಭನು ಗೂಢಚಾರನ ಪ್ರಯೋಗವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಸೂಕ್ಷ್ಮಬುದ್ಧಿಯ ಚಾರನು ವಿಭೀಷಣನ ನಡವಳಿಕೆಯನ್ನು ಗಮನಿಸಿ ವರದಿಮಾಡಬೇಕು. ಜಾಂಬವಂತನು ವೃದ್ಧನೂ ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞನೂ; ಅವನು ‘ಅದೇಶಕಾಲೇ’ (ತಕ್ಕದಲ್ಲದ ದೇಶಕಾಲದಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ಯುಕ್ತಿಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ — ಯುದ್ಧದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಶತ್ರುಪಕ್ಷದಿಂದ ಬಂದವನನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ಶಂಕಿಸಬೇಕು. ಮೈಂದನು ‘ಮಧುರೇಣ ಶನೈಃ’ ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸುವ ಉಪಾಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ಅದನ್ನು ಹನುಮಂತನು ಅನಂತರ ದೋಷಯುಕ್ತವೆಂದು ತೋರಿಸುವನು. ಹೀಗೆ ನಾಲ್ವರು ಮಂತ್ರಿಗಳೂ ವಿಭೀಷಣನ ಪರೀಕ್ಷೆಯನ್ನೇ ಬಯಸುತ್ತಾರೆ; ಸುಗ್ರೀವನಾದರೋ ವಧೆಯನ್ನು. ಈ ಭಾಗದ ಎಲ್ಲ ಶ್ಲೋಕಗಳೂ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯೊಡನೆ ಬಹುತೇಕ ಅಕ್ಷರಶಃ ಹೊಂದುತ್ತವೆ. ಮಂತ್ರಿಗಳ ಕ್ರಮವೂ ಉದ್ದೇಶಪೂರ್ವಕವಾಗಿದೆ — ಮೊದಲು ಯುವರಾಜ, ಅನಂತರ ಸೇನಾಪತಿಗಳು, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ವೃದ್ಧ ಸಚಿವನಂತೆ ಹನುಮಂತ. ನಲವತ್ತೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ‘ಅರ್ಥಾನರ್ಥೌ ವಿನಿಶ್ಚಿತ್ಯ’ ಎಂದರೆ — ಕಾರ್ಯದ ಲಾಭವನ್ನೂ ಹಾನಿಯನ್ನೂ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದ ಮೇಲೆಯೇ ಪ್ರವೃತ್ತಿ. ನಲವತ್ತಾರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ‘ಬದ್ಧವೈರಾತ್’, ‘ಪಾಪಾತ್’ ಎಂಬುವು ರಾವಣನ ವಿಶೇಷಣಗಳು — ಅವನು ನಮ್ಮೊಡನೆ ಬದ್ಧವೈರಿ, ಸ್ವಭಾವದಿಂದ ಪಾಪಿ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಕಡೆಯಿಂದ ಬಂದವನೂ ಅವನ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಮುಕ್ತನಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಜಾಂಬವಂತನ ತರ್ಕ. ನಲವತ್ತೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ರಾಮನನ್ನು ಸಂಬೋಧಿಸುವ ‘ನರಪತೀಶ್ವರ’ ಎಂಬ ಪದ ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯಲ್ಲಿದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ನರವರೇಶ್ವರ’. ನಲವತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ‘ಬುದ್ಧಿಪೂರ್ವಮ್’ ಎಂದರೆ — ಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿದು ವಿಚಾರಮಾಡಿಯೇ ನಿರ್ಣಯಿಸಬೇಕು, ಆತುರದಿಂದಲ್ಲ.

ಆಗ ಸಂಸ್ಕಾರಸಂಪನ್ನನೂ ಸಚಿವೋತ್ತಮನೂ ಆದ ಹನುಮಂತನು ನಯವಾದ, ಅರ್ಥಪೂರ್ಣವಾದ, ಮಧುರವಾದ, ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು: ‘ಮತಿಶ್ರೇಷ್ಠನೂ ಸಮರ್ಥನೂ ವಾಗ್ಮಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೂ ಆದ ನಿನ್ನನ್ನು ಬೃಹಸ್ಪತಿಯೂ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಮೀರಿಸಲಾರ. ರಾಜನೇ ರಾಮನೇ, ವಾದಕ್ಕಾಗಿಯಲ್ಲ, ಸ್ಪರ್ಧೆಯಿಂದಲ್ಲ, ಮೇಲ್ಮೆಯ ಭಾವದಿಂದಲ್ಲ, ಬಯಕೆಯಿಂದಲ್ಲ, ಕಾರ್ಯದ ಗೌರವದಿಂದ ಯಥಾರ್ಥವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ನಿನ್ನ ಸಚಿವರು ಲಾಭನಷ್ಟಗಳನ್ನು ಕುರಿತು ಹೇಳಿದುದರಲ್ಲಿ ನಾನು ದೋಷವನ್ನು ಕಾಣುತ್ತೇನೆ — ಈಗ ಪರೀಕ್ಷೆ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಯಾವುದಾದರೂ ಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ನಿಯೋಜಿಸದೆ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿಯಲಾಗದು; ಹಠಾತ್ತನೆ ನಿಯೋಜಿಸುವುದೂ ನನಗೆ ದೋಷಯುಕ್ತವಾಗಿ ತೋರುತ್ತದೆ. ಗೂಢಚಾರನನ್ನು ನೇಮಿಸುವ ಬಗ್ಗೆ ಹೇಳಿದುದರಲ್ಲಿ, ಪ್ರಯೋಜನವೇ ಇಲ್ಲದ್ದರಿಂದ ಕಾರಣ ಹೊಂದುವುದಿಲ್ಲ — ಎದುರಿನಲ್ಲೇ ತನ್ನ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಹೇಳುವವನಿಗೆ ಗೂಢಚಾರನಿಂದ ಏನು ಪ್ರಯೋಜನ? ತಕ್ಕದಲ್ಲದ ದೇಶಕಾಲದಲ್ಲಿ ಬಂದಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದುದರಲ್ಲೂ ನನ್ನದೊಂದು ಹೇಳಿಕೆಯಿದೆ — ಇದೇ ಸರಿಯಾದ ದೇಶ, ಇದೇ ಸರಿಯಾದ ಕಾಲ; ಒಬ್ಬ ಪುರುಷನಿಂದ ಇನ್ನೊಬ್ಬ ಪುರುಷನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದಾಗ ದೋಷಗುಣಗಳನ್ನು ವಿವೇಚಿಸಬೇಕು. ರಾವಣನಲ್ಲಿ ದೌರಾತ್ಮ್ಯವನ್ನೂ ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನೂ ಕಂಡು ಇವನು ಬಂದಿರುವುದು ಯುಕ್ತವೇ, ಅವನ ಬುದ್ಧಿಗೆ ತಕ್ಕುದೇ. ಅಪರಿಚಿತ ವೇಷದ ಪುರುಷರಿಂದ ಪ್ರಶ್ನಿಸಬೇಕು ಎಂದು ಹೇಳಿದುದರ ಬಗ್ಗೆ ನನ್ನ ವಿಚಾರಿತ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಇದು — ಪ್ರಶ್ನಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಬುದ್ಧಿವಂತನು ಹಠಾತ್ತನೆ ಆ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಶಂಕೆಪಟ್ಟಾನು; ಸುಖವಾಗಿ ಬಂದ ಮಿತ್ರನು ವಂಚನೆಯಿಂದ ಪ್ರಶ್ನಿಸಲ್ಪಟ್ಟರೆ ಮನಸ್ಸು ಕೆಡಿಸಿಕೊಂಡಾನು. ರಾಜನೇ, ಇನ್ನೊಬ್ಬನ ಭಾವವನ್ನು ಹಠಾತ್ತನೆ ತಿಳಿಯಲಾಗದು; ನಡುನಡುವೆ ಬದಲಾಗುವ ಅವನ ಸ್ವರಗಳಿಂದ ಅವನ ನೈಪುಣ್ಯವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಗಮನಿಸಿರಿ. ಮಾತನಾಡುವಾಗ ಇವನಲ್ಲಿ ದುಷ್ಟಭಾವ ಎಂದಿಗೂ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ; ಮುಖವೂ ಪ್ರಸನ್ನವಾಗಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ನನಗೆ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ. ಶಠನಾದವನು ಶಂಕೆಯಿಲ್ಲದ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಸ್ವಸ್ಥನಾಗಿ ಹತ್ತಿರ ಬರುವುದಿಲ್ಲ; ಇವನ ಮಾತು ದುಷ್ಟವಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ನನಗೆ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ. ಮರೆಮಾಚಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದರೂ ಆಕಾರವನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಡಲಾಗದು; ಅದು ಬಲವಂತವಾಗಿ ಮನುಷ್ಯರ ಅಂತರಂಗದ ಭಾವವನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಕಾರ್ಯಜ್ಞರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ದೇಶಕಾಲಗಳಿಗೆ ತಕ್ಕುದಾದ, ಸರಿಯಾದ ಪ್ರಯೋಗದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಕಾರ್ಯವು ಬೇಗನೆ ಫಲಿಸುತ್ತದೆ. ನಿನ್ನ ಉದ್ಯೋಗವನ್ನೂ, ರಾವಣನ ಮಿಥ್ಯಾಚಾರವನ್ನೂ, ವಾಲಿಯ ವಧೆಯನ್ನೂ, ಸುಗ್ರೀವನ ಅಭಿಷೇಕವನ್ನೂ ಕೇಳಿ, ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾ ಇವನು ವಿವೇಚನೆಯಿಂದಲೇ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದಾನೆ. ಇಷ್ಟನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಅವನನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದು ಯುಕ್ತ. ಬುದ್ಧಿವಂತರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ರಾಕ್ಷಸನ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕತೆಯ ಬಗ್ಗೆ ನನ್ನ ಶಕ್ತ್ಯನುಸಾರ ಹೇಳಿದ್ದೇನೆ; ಉಳಿದುದನ್ನು ಕೇಳಿ ನೀನೇ ಪ್ರಮಾಣ.’ ಹನುಮಂತನ ಮಾತು ಸರ್ಗದ ಶಿಖರ — ಅವನು ಹಿಂದಿನ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನೂ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಪರೀಕ್ಷಿಸಿ ಖಂಡಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅನಂತರ ತನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಕಾರಣಗಳಿಂದ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಪ್ರಮಾಣಗಳು ಮನೋವಿಜ್ಞಾನವನ್ನು ಆಧರಿಸಿವೆ — ಮುಖದ ಪ್ರಸನ್ನತೆ, ಮಾತಿನ ನಿರ್ದೋಷತೆ, ಶಂಕೆಯಿಲ್ಲದ ಮನಸ್ಸು, ಆಕಾರವನ್ನು ಮರೆಮಾಚಲಾಗದಿರುವುದು. ಅವನ ರಾಜಕೀಯ ತರ್ಕವೂ ಇದೆ — ವಿಭೀಷಣನು ರಾಜ್ಯಾರ್ಥಿ; ರಾಮನು ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಭಿಷೇಕಿಸಿದನೆಂದು ಕೇಳಿ ಅವನೂ ಅದೇ ಆಸೆಯನ್ನಿಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಸ್ವಾರ್ಥವೂ ರಾಮನ ಪಕ್ಷದಲ್ಲೇ ಇದೆ. ‘ಸಂಸ್ಕಾರಸಂಪನ್ನಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವು ಹನುಮಂತನ ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞಾನವನ್ನೂ ವಾಕ್ಚಾತುರ್ಯವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಐವತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ‘ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಮ್ ಅರ್ಥವತ್ ಮಧುರಂ ಲಘು’ ಎಂಬುವು ಮಾತಿನ ನಾಲ್ಕು ಲಕ್ಷಣಗಳು — ಮೃದು, ಸಾರ್ಥಕ, ಕೇಳಲು ಹಿತ, ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ. ಐವತ್ತೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ರಾಮನನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಲೇ ತನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಹೇಳಲು ಸಿದ್ಧನಾಗುತ್ತಾನೆ; ಐವತ್ತೆರಡನೆಯದರಲ್ಲಿ ತನ್ನ ನಿಃಸ್ವಾರ್ಥತೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ವಾದವಿವಾದಕ್ಕಾಗಿಯಲ್ಲ, ಸ್ಪರ್ಧೆಯಿಂದಲ್ಲ, ಆತ್ಮಶ್ಲಾಘನೆಯಿಂದಲ್ಲ, ಕಾಮನೆಯಿಂದಲ್ಲ. ಐವತ್ನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ‘ಋತೇ ನಿಯೋಗಾತ್’ (ನಿಯೋಗವಿಲ್ಲದೆ) ಎಂದರೆ — ಯಾವುದಾದರೂ ಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ನಿಯೋಜಿಸದೆ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ತಿಳಿಯದು, ಆದರೆ ಹಠಾತ್ತನೆ ನಿಯೋಜಿಸುವುದೂ ದೋಷಯುಕ್ತ; ಆದ್ದರಿಂದ ಪರೀಕ್ಷೆಯ ಎರಡೂ ಮಾರ್ಗಗಳು ಇಲ್ಲಿ ಅನುಚಿತ. ಐವತ್ತೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ‘ಅರ್ಥಸ್ಯ ಅಸಂಭವಾತ್’ (ಪ್ರಯೋಜನವಿಲ್ಲದ್ದರಿಂದ) ಎಂದರೆ — ಗೂಢಚಾರನ ಪ್ರಯೋಜನ ಗುಪ್ತ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದು; ಆದರೆ ವಿಭೀಷಣನು ತಾನೇ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಚಾರನಿಗೆ ಯಾವ ಕೆಲಸವೂ ಇಲ್ಲ. ಐವತ್ತೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ‘ಏಷ ದೇಶಶ್ಚ ಕಾಲಶ್ಚ’ (ಇದೇ ದೇಶ, ಇದೇ ಕಾಲ) ಎಂದರೆ — ರಾವಣನು ದುರಾತ್ಮ, ರಾಮನು ಪರಾಕ್ರಮಿ ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾದಾಗಲೇ ಶರಣಾಗತಿಗೆ ಉಚಿತ ಕಾಲ; ಮೊದಲೇ ಬಂದಿದ್ದರೆ ರಾಮನ ಬಲ ತಿಳಿದಿರುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಅರವತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ‘ಮಿಥ್ಯಾ ಪೃಷ್ಟಮ್’ (ವಂಚನೆಯಿಂದ ಪ್ರಶ್ನಿಸಲ್ಪಟ್ಟ) ಎಂದರೆ — ಛಲದಿಂದ ಪ್ರಶ್ನಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಸರಳ ಮಿತ್ರನೂ ಅವಮಾನವೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಮನಸ್ಸು ಕೆಡಿಸಿಕೊಂಡಾನು. ಅರವತ್ನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ‘ಆಕಾರಃ’ ಎಂಬುದು ನೀತಿಶಾಸ್ತ್ರದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಸೂತ್ರ — ಇಂಗಿತಾಕಾರಗಳಿಂದ ಅಂತರಂಗದ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಗ್ರಹಿಸಬಹುದು. ಅರವತ್ತೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ‘ರಾಜ್ಯಂ ಪ್ರಾರ್ಥಯಮಾನಃ’ (ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾ) ಎಂಬಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ವಿಭೀಷಣನ ಸ್ವಾರ್ಥವನ್ನೂ ಮುಚ್ಚಿಡುವುದಿಲ್ಲ — ಸ್ವಾರ್ಥದಿಂದಲೂ ಅವನು ರಾಮನ ಪಕ್ಷದಲ್ಲೇ ನಿಲ್ಲುವನು, ಆದ್ದರಿಂದ ವಿಶ್ವಸನೀಯ. ಅರವತ್ತೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ‘ಪ್ರಮಾಣಂ ತ್ವಮ್’ (ನೀನೇ ಪ್ರಮಾಣ) ಎಂಬಲ್ಲಿ ಅಂತಿಮ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ರಾಮನಿಗೇ ಒಪ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಉತ್ತಮ ಮಂತ್ರಿಯ ವಿನಯ. ಹನುಮಂತನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ವಿನಯವೂ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಅವನು ಮೊದಲು ರಾಮನ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾನೆ, ತನ್ನ ನಿಃಸ್ವಾರ್ಥತೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅನಂತರವೇ ಇತರರ ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇತರ ಮಂತ್ರಿಗಳು ಅವನ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವಮಾನಿತರಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನು ಇತರರ ಹೆಸರನ್ನು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ‘ಸಚಿವೈಸ್ತವ ಯದುಕ್ತಮ್’ (ನಿನ್ನ ಸಚಿವರು ಹೇಳಿದುದು) ಎಂದಷ್ಟೇ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಈ ಸರ್ಗದ ಅನಂತರ ರಾಮನು ಹನುಮಂತನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಒಪ್ಪಿ ವಿಭೀಷಣನಿಗೆ ಶರಣು ನೀಡುತ್ತಾನೆ — ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ. ಐವತ್ತಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ‘ಕ್ರಿಯಾ ನಹ್ಯುಪಪದ್ಯತೇ’ ಎಂದರೆ — ಪರೀಕ್ಷೆಯೆಂಬ ಕ್ರಿಯೆ ಇಲ್ಲಿ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಪರೀಕ್ಷೆಗೆ ಸಮಯವಿಲ್ಲ, ಶತ್ರು ಹತ್ತಿರದಲ್ಲೇ ಇದ್ದಾನೆ. ಅರವತ್ತೆರಡು ಮತ್ತು ಅರವತ್ತಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ‘ತಸ್ಮಾನ್ಮೇ ನಾಸ್ತಿ ಸಂಶಯಃ’ (ಆದ್ದರಿಂದ ನನಗೆ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ಪಲ್ಲವಿ ಹನುಮಂತನ ದೃಢ ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಒಂದು ಕಾರಣ ಮುಖದ ಪ್ರಸನ್ನತೆ, ಇನ್ನೊಂದು ಮಾತಿನ ನಿರ್ದೋಷತೆ. ಅರವತ್ತೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಯ ಮೂರು ಅಂಗಗಳು — ದೇಶ, ಕಾಲ, ಪ್ರಯೋಗ.

രാവണനോടു പരുഷമായ വാക്കു പറഞ്ഞശേഷം രാവണന്റെ അനുജനായ വിഭീഷണൻ ക്ഷണനേരംകൊണ്ട് ലക്ഷ്മണനോടുകൂടി രാമൻ ഇരുന്നിടത്തെത്തി. മേരുശിഖരംപോലെ ആകാരമുള്ളവനും ജ്വലിക്കുന്ന മിന്നൽപ്പിണർപോലെ പ്രകാശിക്കുന്നവനുമായി ആകാശത്തു നിൽക്കുന്ന അവനെ ഭൂമിയിൽ നിന്നിരുന്ന വാനരാധിപന്മാർ കണ്ടു. അവന്റെ നാല് അനുചരന്മാരും ഭയങ്കരമായ പരാക്രമമുള്ളവരും കവചവും ആയുധങ്ങളും ധരിച്ചവരും ഉത്തമാഭരണങ്ങളണിഞ്ഞവരുമായിരുന്നു. അവനോ മേഘപർവതംപോലെ തോന്നിക്കുന്നവനും വജ്രായുധധാരിയായ ഇന്ദ്രനു തുല്യം പ്രഭയുള്ളവനും ശ്രേഷ്ഠായുധങ്ങൾ ധരിച്ചവനും ദിവ്യാഭരണങ്ങളണിഞ്ഞവനുമായ വീരനായിരുന്നു. അഞ്ചാമനായി നിൽക്കുന്ന അവനെ കണ്ട്, ആർക്കും എതിർക്കാനാവാത്തവനും ബുദ്ധിമാനുമായ വാനരാധിപൻ സുഗ്രീവൻ വാനരന്മാരോടൊപ്പം ആലോചിച്ചു. ഇവിടെ വിഭീഷണന്റെ വരവ് ആകാശമാർഗത്തിലൂടെയാണ് — സമുദ്രത്തിന്റെ വടക്കേക്കരയിലെത്തിയിട്ടും അവൻ നിലത്തിറങ്ങുന്നില്ല, ആകാശത്തുതന്നെ നിൽക്കുന്നു; ഇത് അവന്റെ ജാഗ്രതയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു, കാരണം ശത്രുസൈന്യത്തിനു നടുവിൽ പെട്ടെന്ന് ഇറങ്ങുന്നത് അപകടകരമാണ്. ‘മേരുശിഖരാകാരൻ’, ‘മേഘാചലപ്രഖ്യൻ’ (മേഘപർവതംപോലെ തോന്നിക്കുന്നവൻ) എന്നീ വിശേഷണങ്ങളാൽ അവന്റെ വിശാലമായ ദേഹം വർണിക്കപ്പെടുന്നു; ‘ദീപ്താ ശതഹ്രദാ ഇവ’ (ജ്വലിക്കുന്ന മിന്നൽപോലെ) എന്നത് അവന്റെ ആഭരണങ്ങളുടെ പ്രഭയാണ്. ‘ആത്മപഞ്ചമൻ’ എന്നതിന്റെ അർഥം — നാലു സചിവന്മാർ, അഞ്ചാമൻ അവൻ തന്നെ. മൂന്നും നാലും ശ്ലോകങ്ങൾ സമീക്ഷിതപതിപ്പിലില്ല; വൾഗേറ്റിൽ അവ അനുചരന്മാരുടെയും വിഭീഷണന്റെയും ആഭരണങ്ങളെ വിസ്തരിച്ചു വർണിക്കുന്നു. സുഗ്രീവന്റെ ചിന്ത സ്വാഭാവികമാണ് — ശത്രുവിന്റെ സഹോദരൻ ആയുധധാരിയായി പെട്ടെന്ന് ആകാശത്തു പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. വിഭീഷണന്റെ ആഭരണങ്ങളും ആയുധങ്ങളും അവന്റെ രാജകുലീനതയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — അവൻ സാധാരണ ഭൃത്യനല്ല, രാജപുത്രനാണ്. അവൻ ആയുധധാരിയാണെന്നതുതന്നെയാണ് വാനരന്മാരുടെ ശങ്കയുടെ മൂലം. രണ്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘ഗഗനസ്ഥം മഹീസ്ഥാഃ’ (ആകാശത്തു നിൽക്കുന്നവനെ ഭൂമിയിൽ നിൽക്കുന്നവർ) എന്ന വൈരുദ്ധ്യമുണ്ട് — അവൻ മുകളിൽ, വാനരന്മാർ താഴെ; അവരുടെ മനസ്സിൽ ഭയവും ആശങ്കയും.

അൽപനേരം ആലോചിച്ചശേഷം സുഗ്രീവൻ ഹനുമാൻ മുതലായ എല്ലാ വാനരന്മാരോടും ഈ ഉത്തമമായ വാക്കു പറഞ്ഞു: ‘നോക്കൂ, എല്ലാ ആയുധങ്ങളും ധരിച്ച ഈ രാക്ഷസൻ നാലു രാക്ഷസന്മാരോടൊപ്പം നമ്മെ കൊല്ലാൻ വരികയാണ്, സംശയമില്ല.’ സുഗ്രീവന്റെ വാക്കു കേട്ട് ആ വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാരെല്ലാം സാലവൃക്ഷങ്ങളും പാറകളും ഉയർത്തിപ്പിടിച്ച് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘രാജാവേ, ഈ ദുരാത്മാക്കളെ കൊല്ലാൻ ഞങ്ങളോടു വേഗം ആജ്ഞാപിച്ചാലും; അപ്പോഴേക്കും ഇവർ കൊല്ലപ്പെട്ട് ബോധമറ്റ് നിലത്തുവീഴും.’ വാനരന്മാരുടെ ഉത്സാഹം അവരുടെ സ്വാമിഭക്തിയും യുദ്ധസന്നദ്ധതയും കാണിക്കുന്നു; ആജ്ഞ കൂടാതെ അവർ പ്രഹരിക്കുന്നില്ല, എന്നാൽ ഒരുങ്ങിനിൽക്കുന്നു. വിഭീഷണനെ കണ്ടമാത്രയിൽത്തന്നെ സുഗ്രീവൻ അവനെ ശത്രുവായി കരുതുന്നു — പൂർവാനുഭവംകൊണ്ട്, കാരണം ബാലിയും അവന്റെ സ്വന്തക്കാരനായിരുന്നല്ലോ; രാക്ഷസന്മാരാകട്ടെ ഇഷ്ടമുള്ള രൂപം ധരിക്കുന്നവരുമാണ്. ‘നോക്കുവിൻ’ എന്ന അവന്റെ ആഹ്വാനം എല്ലാവരെയും ജാഗരൂകരാക്കുന്നു. ഒൻപതാം ശ്ലോകത്തിൽ അച്ചടിയിലെ പാഠം ‘നിപതന്തി ഹതാ യാവദ്ധരണ്യാമൽപചേതനാഃ’ എന്നാണ്; സമീക്ഷിതപതിപ്പിലാകട്ടെ ‘നിപതന്തു ഹതാശ്ചൈതേ ധരണ്യാമൽപജീവിതാഃ’ എന്നും — വൾഗേറ്റിൽ ‘യാവത്’ എന്ന കാലവാചകപദം, സമീക്ഷിതത്തിൽ ആജ്ഞാരൂപമായ ലോട്ട് ക്രിയ. വാനരന്മാരുടെ വാക്കിലെ ‘ദുരാത്മാക്കൾ’ എന്ന പദം അവരുടെ മുൻവിധിയെ കാണിക്കുന്നു — രാക്ഷസനായവനെല്ലാം ദുരാത്മാവാണ് എന്ന്.

അവർ പരസ്പരം സംസാരിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ ആ വിഭീഷണൻ വടക്കേക്കരയിലെത്തി ആകാശത്തുതന്നെ നിലകൊണ്ടു. മഹാപ്രാജ്ഞനും മഹാനുമായ അവൻ ആകാശത്തുനിന്നുതന്നെ സുഗ്രീവനെയും അവരെയും നോക്കി ഉറക്കെ പറഞ്ഞു: ‘രാവണൻ എന്നു പേരുള്ള ദുർവൃത്തനായ ഒരു രാക്ഷസനുണ്ട്, രാക്ഷസന്മാരുടെ അധിപൻ; ഞാൻ അവന്റെ അനുജനാണ്, വിഭീഷണൻ എന്നു പ്രസിദ്ധൻ. അവൻ ജടായുവിനെ കൊന്ന് ജനസ്ഥാനത്തുനിന്ന് സീതയെ അപഹരിച്ചു; ദീനയും വിവശയുമായ അവൾ രാക്ഷസിമാരാൽ കാവൽചെയ്യപ്പെട്ട് തടവിൽ കഴിയുന്നു. സീതയെ രാമനു തിരിച്ചേൽപ്പിക്കുന്നതാണു നല്ലത് എന്ന് വിവിധ ഹേതുക്കളും വാക്കുകളുംകൊണ്ട് ഞാൻ അവനെ വീണ്ടും വീണ്ടും ബോധ്യപ്പെടുത്താൻ ശ്രമിച്ചു. കാലത്താൽ പ്രേരിതനായ ആ രാവണൻ, മരിക്കാൻ പോകുന്നവൻ ഔഷധം സ്വീകരിക്കാത്തതുപോലെ, പറഞ്ഞുകൊടുത്ത ഹിതവാക്യം സ്വീകരിച്ചില്ല. അവനാൽ പരുഷമായി ശകാരിക്കപ്പെട്ട്, ദാസനെപ്പോലെ അപമാനിക്കപ്പെട്ട ഞാൻ പുത്രന്മാരെയും ഭാര്യമാരെയും ഉപേക്ഷിച്ച് രാഘവനെ ശരണം പ്രാപിച്ചിരിക്കുന്നു. സർവലോകത്തിനും ശരണ്യനായ മഹാത്മാവായ രാഘവനോട് വിഭീഷണനായ ഞാൻ വന്നുനിൽക്കുന്നു എന്ന് വേഗം അറിയിച്ചാലും.’ വിഭീഷണന്റെ നിവേദനം ലളിതവും സത്യവുമാണ് — അവൻ ഒന്നും മറച്ചുവയ്ക്കുന്നില്ല; തന്റെ വംശം, രാവണന്റെ അപരാധം, തന്റെ പ്രയത്നം, അപമാനം, ത്യാഗം എന്നിവ ക്രമമായി പറയുന്നു. ‘വിപരീത ഇവൗഷധം’ എന്ന ഉപമ — മരണാസന്നനായ രോഗി മരുന്നു സ്വീകരിക്കാത്തതുപോലെ രാവണൻ ഹിതവചനം സ്വീകരിക്കുന്നില്ല. ‘സർവലോകശരണ്യൻ’ എന്ന പദം രാമന്റെ ശരണാഗതവാത്സല്യത്തെ മുൻകൂട്ടിത്തന്നെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ആ ആശ്രയത്തിൽ അവൻ നിശ്ചിന്തനെന്നപോലെയാണ്. പതിനേഴാം ശ്ലോകത്തിൽ സമീക്ഷിതപതിപ്പുമായി പാദങ്ങളുടെ സ്ഥാനമാറ്റമുണ്ട് — അച്ചടിയിൽ ‘നിവേദയത മാം ക്ഷിപ്രം രാഘവായ മഹാത്മനേ. സർവലോകശരണ്യായ വിഭീഷണമുപസ്ഥിതം’, സമീക്ഷിതത്തിൽ ‘സർവലോകശരണ്യായ രാഘവായ മഹാത്മനേ / നിവേദയത മാം ക്ഷിപ്രം വിഭീഷണമുപസ്ഥിതം’. ‘വിഭീഷണ ഇതി ശ്രുതഃ’ (വിഭീഷണൻ എന്നു കേൾവിപ്പെട്ടവൻ) എന്ന് വിഭീഷണൻ സ്വന്തം പേരു പറയുന്നു — പ്രസിദ്ധമായ പേര്, വാനരന്മാരും ഹനുമാന്റെ വായിൽനിന്ന് കേട്ടിരിക്കാനിടയുള്ളത്. ‘പുത്രാംശ്ച ദാരാംശ്ച’ (പുത്രന്മാരെയും ഭാര്യമാരെയും) ഉപേക്ഷിച്ചത് അവന്റെ സർവസ്വത്യാഗത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഒരു പ്രതീക്ഷയുമില്ലാതെയാണ് അവൻ വന്നിരിക്കുന്നത്. ‘സ്വന്തം ഭാര്യയെയും പുത്രന്മാരെയും അവിടെത്തന്നെ ഉപേക്ഷിച്ച്’ എന്ന് ഹിന്ദിഭാഷ്യവും വ്യക്തമായി പറയുന്നു. ആകാശത്തുനിന്നുകൊണ്ടുതന്നെയാണ് അവൻ അറിയിക്കുന്നത് — അനുവാദമില്ലാതെ നിലത്തിറങ്ങുന്നില്ല; ഇതാണ് ശരണാഗതന്റെ മര്യാദ. പതിമൂന്നാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘രുദ്ധാ ച വിവശാ ദീനാ രാക്ഷസീഭിഃ സുരക്ഷിതാ’ (തടവിലാക്കപ്പെട്ടവളും വിവശയും ദീനയും രാക്ഷസിമാരാൽ കാവൽചെയ്യപ്പെട്ടവളും) എന്ന സീതയുടെ അവസ്ഥ രാമന്റെ കരുണയെ ഉണർത്തുന്നു.

ഈ വാക്കു കേട്ട്, വേഗമുള്ള പരാക്രമിയായ സുഗ്രീവൻ ലക്ഷ്മണന്റെ മുന്നിൽവച്ച് ആവേശത്തോടെ രാമനോടു പറഞ്ഞു: ‘ശത്രുസൈന്യത്തിൽനിന്നു വന്ന ഈ ശത്രു അപ്രതീക്ഷിതമായി എത്തിയിരിക്കുന്നു; തക്കം കിട്ടിയാൽ മൂങ്ങ കാക്കകളെയെന്നപോലെ ഇവൻ നമ്മെ കൊന്നൊടുക്കിയേക്കാം. ശത്രുതാപനാ, വാനരന്മാരുടെ നന്മയ്ക്കും ശത്രുക്കളുടെ നിഗ്രഹത്തിനുമായി അങ്ങ് മന്ത്രത്തിലും വ്യൂഹത്തിലും നയത്തിലും ചാരപ്രയോഗത്തിലും ശ്രദ്ധയുള്ളവനായിരിക്കണം. ഈ രാക്ഷസന്മാർ അന്തർധാനം ചെയ്യാൻ കഴിവുള്ളവരും ഇഷ്ടരൂപം ധരിക്കുന്നവരും ശൂരന്മാരും ചതി അറിയുന്നവരുമാണ്; അവരെ ഒരിക്കലും വിശ്വസിക്കരുത്. ഇവൻ രാക്ഷസേന്ദ്രനായ രാവണന്റെ ഒറ്റുകാരനായിരിക്കാം; നമ്മുടെ ഇടയിൽ കടന്നുകൂടി ഭിന്നിപ്പുണ്ടാക്കും, സംശയമില്ല. അല്ലെങ്കിൽ ബുദ്ധിമാനായ ഇവൻ സ്വയംതന്നെ പഴുതു കണ്ടെത്തി, നാം വിശ്വസിച്ചിരിക്കുമ്പോൾ ഉള്ളിൽ കടന്ന് എപ്പോഴെങ്കിലും പ്രഹരിച്ചെന്നും വരാം. മിത്രബലം, വനവാസികളുടെ ബലം, പരമ്പരാഗതമായ മൗലബലം, ഭൃത്യബലം — ഇവയെല്ലാം സ്വീകരിക്കാം, ശത്രുബലം മാത്രം ഒഴിവാക്കണം. പ്രഭോ, ഇവൻ പ്രകൃത്യാ രാക്ഷസനാണ്, ശത്രുവിന്റെ സഹോദരനാണ്, നേരിട്ടു ശത്രുവായിത്തന്നെ വന്നിരിക്കുന്നു; ഇവനെ എങ്ങനെ വിശ്വസിക്കും? രാവണന്റെ അനുജൻ, വിഭീഷണൻ എന്നു പ്രസിദ്ധനായ ഇവൻ നാലു രാക്ഷസന്മാരോടൊപ്പം അങ്ങയെ ശരണം പ്രാപിച്ചിരിക്കുന്നു. ആ വിഭീഷണനെ രാവണൻ അയച്ചവനായി അറിഞ്ഞാലും; ക്ഷമാശീലരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായവനേ, അവനെ നിഗ്രഹിക്കുന്നതാണ് ഉചിതമെന്നു ഞാൻ കരുതുന്നു. അനഘാ, കുടിലബുദ്ധിയോടെ നിയോഗിക്കപ്പെട്ട ഈ രാക്ഷസൻ മായയാൽ മറഞ്ഞ്, അങ്ങ് വിശ്വസിച്ചിരിക്കുമ്പോൾ പ്രഹരിക്കാനാണ് ഇവിടെ വന്നിരിക്കുന്നത്. ക്രൂരനായ രാവണന്റെ സഹോദരനായ ഈ വിഭീഷണനെ സചിവന്മാരോടൊപ്പം കഠിനമായ ദണ്ഡനത്താൽ വധിക്കണം.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ്, വാക്കിന്റെ മർമമറിയുന്നവനും ആവേശഭരിതനുമായ ആ സേനാപതി, വാക്ചതുരനായ രാമന്റെ മുന്നിൽ മൗനം പൂണ്ടു. 19 മുതൽ 25 വരെയുള്ള ഏഴു ശ്ലോകങ്ങൾ (മൂങ്ങയുടെ ഉപമ, മന്ത്രം-വ്യൂഹം-നയം-ചാരൻ, ഇഷ്ടരൂപധാരണം, ഒറ്റുകാരനായിരിക്കാനുള്ള സാധ്യത, പഴുതന്വേഷണം, ബലഗണന, പ്രകൃത്യാ രാക്ഷസനാകൽ) സമീക്ഷിതപതിപ്പിലില്ല — വൾഗേറ്റിൽ സുഗ്രീവന്റെ ആശങ്ക വിസ്തരിച്ചു പറയപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ‘മിത്രാടവിബലം’ മുതലായ പദങ്ങളിൽ പ്രാചീനരാജനീതിയിലെ ആറുതരം ബലം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. സുഗ്രീവന്റെ ആശങ്ക അടിസ്ഥാനമില്ലാത്തതല്ല — സ്വാമിയുടെ രക്ഷയാണ് അവൻ ഒന്നാമതായി കാണുന്നത്. ‘ഉലൂകോ വായസാനിവ’ എന്ന ഉപമ — രാത്രിയിൽ മൂങ്ങ ഉറങ്ങുന്ന കാക്കകളെ കൊല്ലുന്നതുപോലെ, വിശ്വസിച്ചിരിക്കുന്ന നമ്മെ ഇവൻ കൊന്നേക്കാം. ഇരുപത്തെട്ടാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘ജിഹ്മയാ ബുദ്ധ്യാ’ എന്നതിന് കുടിലബുദ്ധിയോടെ രാവണനാൽ അയയ്ക്കപ്പെട്ടവൻ എന്നർഥം. സുഗ്രീവന്റെ വാക്കിൽ രാജനീതിയുടെ പല സാങ്കേതികപദങ്ങളുമുണ്ട് — ‘മന്ത്രം’ (രഹസ്യാലോചന), ‘വ്യൂഹം’ (സേനയുടെ വിന്യാസം), ‘നയം’ (നീതി), ‘ചാരം’ (ഗൂഢചരന്മാരുടെ പ്രയോഗം), ‘പ്രണിധി’ (ഒറ്റുകാരൻ), ‘ഭേദം’ (ഉള്ളിൽ കലഹമുണ്ടാക്കൽ). ഇരുപത്തിനാലാം ശ്ലോകത്തിൽ ബലങ്ങളുടെ ഗണനയുണ്ട് — മിത്രബലം, ആടവികബലം (വനവാസികളുടെ ബലം), മൗലബലം (വംശപരമ്പരയായുള്ളത്), ഭൃത്യബലം (ശമ്പളം പറ്റുന്നവർ) — ഇവ വിശ്വസനീയം, ശത്രുബലം അങ്ങനെയല്ല. ഇരുപത്തെട്ടാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘വിശ്വസ്തേ ത്വയി’ (അങ്ങ് വിശ്വസിച്ചിരിക്കുമ്പോൾ) എന്നതിൽനിന്ന് രാമന്റെ സുരക്ഷതന്നെയാണ് സുഗ്രീവന്റെ പ്രധാനചിന്ത എന്നു വ്യക്തം. മുപ്പതാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘വാക്യജ്ഞഃ വാക്യകുശലം’ — രണ്ടുപേരും സമർഥരായ വക്താക്കൾ; സുഗ്രീവൻ സ്വന്തം അഭിപ്രായം പറഞ്ഞിട്ട് രാമന്റെ തീരുമാനം കാത്തിരിക്കുന്നു. ഈ ഭാഗത്ത് ഹിന്ദിഭാഷ്യവും സുഗ്രീവന്റെ സംരംഭത്തെ ‘ആവേശത്തോടെ’ എന്നു വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു. സുഗ്രീവന്റെ വാക്കിനു രണ്ടു ഭാഗങ്ങളുണ്ട് — ആദ്യം പൊതുവായ നീതി (19–25), പിന്നെ പ്രത്യേകമായ നിഗമനം (26–29). ഇരുപത്താറാം ശ്ലോകത്തിൽ വിഭീഷണന്റെ ആത്മനിവേദനത്തിലെ വാക്കുകൾതന്നെ ആവർത്തിക്കപ്പെടുന്നു — ‘വിഭീഷണ ഇതി ശ്രുതഃ’, ‘ശരണം ഗതഃ’ — പക്ഷേ സുഗ്രീവൻ അവയെ സംശയത്തോടെയാണ് വായിക്കുന്നത്.

സുഗ്രീവന്റെ ആ വാക്കു കേട്ട് മഹാബലനായ രാമൻ അടുത്തുനിന്നിരുന്ന ഹനുമാൻ മുതലായ കപികളോടു പറഞ്ഞു: ‘രാവണന്റെ അനുജനെക്കുറിച്ച് കപിരാജൻ പറഞ്ഞ ഏറ്റവും യുക്തിയുക്തമായ വാക്ക് നിങ്ങളും കേട്ടുവല്ലോ. കാര്യങ്ങൾ ക്ലേശകരമാകുമ്പോൾ ശാശ്വതമായ ഐശ്വര്യം ആഗ്രഹിക്കുന്ന, സമർഥനും ബുദ്ധിമാനുമായ സുഹൃത്ത് എപ്പോഴും ഉപദേശം നൽകുന്നതാണ് ഉചിതം.’ ഇങ്ങനെ ചോദിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ, ഉദാസീനതയില്ലാത്തവരും പ്രിയം ചെയ്യാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നവരുമായ അവർ ഓരോരുത്തരും തങ്ങളുടെ അഭിപ്രായം ആദരപൂർവം രാമനോടു പറഞ്ഞു: ‘രാഘവാ, മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും അങ്ങേക്ക് അറിയാത്തതായി ഒന്നുമില്ല; രാമാ, അങ്ങ് സ്വന്തം മഹിമ ഉയർത്തിക്കൊണ്ടാണ് സൗഹൃദഭാവത്തിൽ ഞങ്ങളോടു ചോദിക്കുന്നത്. അങ്ങ് സത്യവ്രതനും ശൂരനും ധാർമികനും ദൃഢപരാക്രമിയും പരിശോധിച്ചു മാത്രം പ്രവർത്തിക്കുന്നവനും ഓർമശക്തിയുള്ളവനും സുഹൃത്തുക്കളിൽ ആത്മാവിനെ അർപ്പിച്ചവനുമാണല്ലോ. അതിനാൽ ബുദ്ധിയും സാമർഥ്യവുമുള്ള അങ്ങയുടെ സചിവന്മാർ ഹേതുക്കളോടുകൂടി ഓരോരുത്തരായി വീണ്ടും വീണ്ടും പറയട്ടെ.’ രാമന്റെ ചോദ്യം അവന്റെ നേതൃത്വത്തിന്റെ ആദർശം കാണിക്കുന്നു — സ്വയം തീരുമാനമെടുക്കാൻ കഴിവുണ്ടായിട്ടും അവൻ എല്ലാവരുടെയും അഭിപ്രായം കേൾക്കുന്നു; സുഗ്രീവന്റെ അഭിപ്രായംതന്നെ അന്തിമമായി കരുതുന്നില്ല. ‘ആത്മാനം പൂജയൻ’ (സ്വയം ബഹുമാനിച്ചുകൊണ്ട്) എന്നതിലെ വാനരന്മാരുടെ ഭാവം ഇതാണ് — സർവജ്ഞനായിട്ടും വിനയത്തോടെ ചോദിക്കുന്നതിനാൽ ഞങ്ങളോടു ചോദിക്കുമ്പോൾ അങ്ങ് യഥാർഥത്തിൽ സ്വന്തം ഗൗരവംതന്നെ വർധിപ്പിക്കുകയാണ്. ‘നിസൃഷ്ടാത്മാ സുഹൃത്സു’ — മിത്രങ്ങളിൽ ആത്മാവിനെ സമർപ്പിക്കുന്നവൻ, അവരെ വിശ്വസിക്കുന്നവൻ. ഇവിടെ മന്ത്രിമാരുടെ വാക്ക് ‘സോപചാരം’ ആണ് — വിനയപൂർവവും സ്വാമിയെ പ്രശംസിച്ചുകൊണ്ടുള്ളതും. മുപ്പത്തേഴാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘ഏകൈകശഃ’ (ഓരോരുത്തരായി) എന്ന ക്രമം തുടർന്നു പാലിക്കപ്പെടുന്നു — അംഗദൻ, ശരഭൻ, ജാംബവാൻ, മൈന്ദൻ, ഹനുമാൻ. മുപ്പത്തിമൂന്നാം ശ്ലോകത്തിൽ മന്ത്രിയുടെ കർത്തവ്യം പറയുന്നു — കാര്യക്ലേശങ്ങളിൽ, സങ്കടകാലത്ത്, സ്വാമിയുടെ ശാശ്വതമായ നന്മ ആഗ്രഹിക്കുന്ന സമർഥനും ബുദ്ധിമാനുമായ സുഹൃത്ത് എപ്പോഴും ഉപദേശം നൽകണം. ഇതിലൂടെ രാമൻ മന്ത്രിമാരെ അവരുടെ ഉത്തരവാദിത്വം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — അവർ പ്രിയം മാത്രമല്ല, ഹിതംതന്നെ പറയണം. മുപ്പത്താറാം ശ്ലോകത്തിൽ രാമന്റെ ഒൻപതു ഗുണങ്ങൾ എണ്ണിപ്പറയുന്നു. മുപ്പത്തഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും അങ്ങേക്ക് അറിയാത്തതായി ഒന്നുമില്ല’ എന്ന വാക്കിലൂടെ വാനരന്മാർ രാമന്റെ സർവജ്ഞത്വം അംഗീകരിക്കുന്നു.

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ബുദ്ധിമാനായ അംഗദൻ ആദ്യംതന്നെ വിഭീഷണനെ പരീക്ഷിക്കുന്നതിനായി രാഘവനോടു പറഞ്ഞു: ‘ശത്രുവിന്റെ അടുക്കൽനിന്നു വന്ന ഇവനെ എല്ലാ വിധത്തിലും സംശയിക്കേണ്ടതാണ്; വിഭീഷണനെ പെട്ടെന്നു വിശ്വസിക്കരുത്. ശഠബുദ്ധികൾ സ്വന്തം ഭാവം മറച്ചുവച്ച് സഞ്ചരിക്കുകയും പഴുതു കിട്ടുമ്പോൾ പ്രഹരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു; അതു വലിയ അനർഥമാകും. ഗുണദോഷങ്ങൾ നിശ്ചയിച്ചിട്ടേ ഒരു കാര്യത്തിനു മുതിരാവൂ; ഗുണമുണ്ടെങ്കിൽ സ്വീകരിക്കണം, ദോഷമുണ്ടെങ്കിൽ ഉപേക്ഷിക്കണം. രാജാവേ, അവനിൽ വലിയ ദോഷമുണ്ടെങ്കിൽ സംശയിക്കാതെ ഉപേക്ഷിക്കണം; അനേകം ഗുണങ്ങളുണ്ടെന്നറിഞ്ഞാൽ സ്വീകരിക്കണം.’ പിന്നീട് ശരഭൻ ആലോചിച്ചുറച്ച് അർഥവത്തായ വാക്കു പറഞ്ഞു: ‘നരവ്യാഘ്രാ, ഇവന്റെ മേൽ വേഗം ഒരു ചാരനെ നിയോഗിക്കണം; സൂക്ഷ്മബുദ്ധിയുള്ള ചാരനെക്കൊണ്ട് യഥാവിധി നിരീക്ഷിച്ചു പരീക്ഷിച്ചിട്ട് ന്യായമനുസരിച്ച് സ്വീകരിക്കണം.’ തുടർന്ന് വിചക്ഷണനായ ജാംബവാൻ ശാസ്ത്രബുദ്ധിയോടെ പരിശോധിച്ച് ഗുണമുള്ളതും ദോഷമില്ലാത്തതുമായ വാക്ക് അറിയിച്ചു: ‘ബദ്ധവൈരനും പാപിയുമായ രാക്ഷസേന്ദ്രന്റെ അടുക്കൽനിന്നു വന്ന വിഭീഷണൻ അനുചിതമായ ദേശത്തും കാലത്തുമാണ് എത്തിയിരിക്കുന്നത്; എല്ലാ വിധത്തിലും ഇവനെ സംശയിക്കണം.’ പിന്നെ നയവും അനയവും അറിയുന്നവനും വാക്ചാതുര്യമുള്ളവനുമായ മൈന്ദൻ ആലോചിച്ച് കൂടുതൽ യുക്തിയുക്തമായ വാക്കു പറഞ്ഞു: ‘നരപതീശ്വരാ, ഇവൻ ആ രാവണന്റെ അനുജൻ, വിഭീഷണൻ എന്നു പേരുള്ളവൻ; ഇവനോടു മധുരമായി സാവധാനം ചോദിക്കണം. നരശ്രേഷ്ഠാ, ഇവന്റെ ഭാവം — ദുഷ്ടനാണോ അല്ലയോ എന്ന് — അറിഞ്ഞശേഷം ബുദ്ധിപൂർവം യഥാർഥമായി വേണ്ടതു ചെയ്താലും.’ നാല് അഭിപ്രായങ്ങളും വ്യത്യസ്തമാണ്, എങ്കിലും എല്ലാറ്റിന്റെയും അടിയിൽ സന്ദേഹമുണ്ട് — അംഗദൻ ഗുണദോഷപരീക്ഷയും, ശരഭൻ ഗൂഢചാരനെക്കൊണ്ടുള്ള പരീക്ഷയും, ജാംബവാൻ ദേശകാലങ്ങളുടെ അനൗചിത്യവും, മൈന്ദൻ നേരിട്ടുള്ള ചോദ്യവും നിർദേശിക്കുന്നു. അംഗദന്റെ ‘ഗുണതഃ സംഗ്രഹം കുര്യാദ്ദോഷതസ്തു വിസർജയേത്’ (ഗുണം നോക്കി സ്വീകരിക്കണം, ദോഷം നോക്കി ഉപേക്ഷിക്കണം) എന്ന നീതിസൂത്രം എല്ലാ അഭിപ്രായങ്ങളുടെയും സാരമാണ്. മൈന്ദന്റെ ‘മധുരേണ ശനൈഃ’ (മധുരമായി, സാവധാനം) എന്നത് മൃദുവായ ഉപായമാണ്, എന്നാൽ ഹനുമാൻ പിന്നീട് അതിലും ദോഷമുണ്ടെന്നു കാണിക്കുന്നു. യുവരാജാവായതിനാൽ അംഗദൻ ആദ്യം സംസാരിക്കുന്നു; അവന്റെ അഭിപ്രായം മധ്യമമാണ് — പൂർണമായ നിഷേധമല്ല, പൂർണമായ സ്വീകാരവുമല്ല, മറിച്ച് പരീക്ഷ. ശരഭൻ ഗൂഢചാരന്റെ പ്രയോഗം പറയുന്നു — സൂക്ഷ്മബുദ്ധിയുള്ള ചാരൻ വിഭീഷണന്റെ പെരുമാറ്റം നിരീക്ഷിച്ച് അറിയിക്കണം. ജാംബവാൻ വൃദ്ധനും ശാസ്ത്രജ്ഞനുമാണ്; ‘അദേശകാലേ’ (അനുചിതമായ ദേശകാലത്ത്) എന്ന യുക്തിയാണ് അവൻ നൽകുന്നത് — യുദ്ധാരംഭത്തിൽ ശത്രുപക്ഷത്തുനിന്നു വരുന്നവൻ എല്ലാ വിധത്തിലും സംശയിക്കപ്പെടേണ്ടവനാണ്. മൈന്ദൻ ‘മധുരേണ ശനൈഃ’ എന്ന ചോദ്യോപായം പറയുന്നു; അതിലെ ദോഷം ഹനുമാൻ പിന്നീടു കാണിക്കും. ഇങ്ങനെ നാലു മന്ത്രിമാരും വിഭീഷണന്റെ പരീക്ഷയാണ് ആഗ്രഹിക്കുന്നത്; സുഗ്രീവനാകട്ടെ വധവും. ഈ ഭാഗത്തെ എല്ലാ ശ്ലോകങ്ങളും സമീക്ഷിതപതിപ്പുമായി ഏറെക്കുറെ അക്ഷരംപ്രതി ഒത്തുപോകുന്നു. മന്ത്രിമാരുടെ ക്രമവും ശ്രദ്ധേയമാണ് — ആദ്യം യുവരാജാവ്, പിന്നെ സേനാപതിമാർ, ഒടുവിൽ വൃദ്ധനായ സചിവനെപ്പോലെ ഹനുമാൻ. നാൽപത്തൊന്നാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘അർഥാനർഥൗ വിനിശ്ചിത്യ’ — കാര്യത്തിന്റെ ലാഭവും നഷ്ടവും നിശ്ചയിച്ചിട്ടേ പ്രവൃത്തിയാകാവൂ. നാൽപത്താറാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘ബദ്ധവൈരാത്’, ‘പാപാത്’ എന്നിവ രാവണന്റെ വിശേഷണങ്ങളാണ് — അവൻ നമ്മോടു ശത്രുത ഉറപ്പിച്ചവനും സ്വഭാവേന പാപിയുമാണ്; അതിനാൽ അവന്റെ അടുക്കൽനിന്നു വന്നവനും അവന്റെ സ്വാധീനത്തിൽനിന്നു മുക്തനല്ല എന്നാണ് ജാംബവാന്റെ തർക്കം. നാൽപത്തെട്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ അച്ചടിയിൽ രാമനെ ‘നരപതീശ്വര’ എന്നു സംബോധന ചെയ്യുന്നു, സമീക്ഷിതത്തിൽ ‘നരവരേശ്വര’. നാൽപത്തൊൻപതാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘ബുദ്ധിപൂർവം’ — ഭാവം അറിഞ്ഞ് ആലോചിച്ചിട്ടേ തീരുമാനമെടുക്കാവൂ, പെട്ടെന്നരുത്.

അനന്തരം സംസ്കാരസമ്പന്നനും സചിവശ്രേഷ്ഠനുമായ ഹനുമാൻ മൃദുവും അർഥവത്തും മധുരവും സംക്ഷിപ്തവുമായ വാക്കു പറഞ്ഞു: ‘ബുദ്ധിമാന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനും സമർഥനും വാഗ്മികളിൽ ഉത്തമനുമായ അങ്ങയെ ബൃഹസ്പതിക്കുപോലും വാക്കുകൊണ്ടു മറികടക്കാനാവില്ല. രാജാവേ, രാമാ, വാദത്തിനുവേണ്ടിയോ മത്സരംകൊണ്ടോ മേൽക്കോയ്മ കാട്ടാനോ ആഗ്രഹംകൊണ്ടോ അല്ല, കാര്യത്തിന്റെ ഗൗരവംകൊണ്ടാണ് ഞാൻ യഥാർഥമായ വാക്കു പറയാൻ പോകുന്നത്. ഗുണദോഷങ്ങളെ മുൻനിർത്തി അങ്ങയുടെ സചിവന്മാർ പറഞ്ഞതിൽ ഞാൻ ദോഷം കാണുന്നു — ഇപ്പോൾ പരീക്ഷ സാധ്യമല്ല. ഒരു ചുമതല ഏൽപ്പിക്കാതെ ഒരാളുടെ സാമർഥ്യം അറിയാനാവില്ല; എന്നാൽ പെട്ടെന്ന് ചുമതല ഏൽപ്പിക്കുന്നതും എനിക്കു ദോഷകരമായി തോന്നുന്നു. ചാരനെ നിയോഗിക്കണമെന്നു പറഞ്ഞതിലും, അതുകൊണ്ടു സാധിക്കാൻ ഒന്നുമില്ലാത്തതിനാൽ, കാരണം കാണുന്നില്ല — മുന്നിൽവന്നുനിന്ന് സ്വന്തം വൃത്താന്തം പറയുന്നവനുവേണ്ടി ചാരൻ നിരർഥകമാണ്. അനുചിതമായ ദേശകാലത്താണ് എത്തിയതെന്നു പറഞ്ഞതിലും എനിക്കു പറയാനുണ്ട് — ഇതുതന്നെയാണ് ദേശവും കാലവും; ഒരാളിൽനിന്ന് മറ്റൊരാളിലേക്കു ചെല്ലുമ്പോൾ ഗുണദോഷങ്ങൾ വിവേചിക്കപ്പെടുന്നതുപോലെ. രാവണനിലെ ദുഷ്ടതയും അങ്ങയിലെ പരാക്രമവും കണ്ടിട്ടുള്ള ഇവന്റെ വരവ് ഉചിതവും ഇവന്റെ ബുദ്ധിക്കു ചേർന്നതുമാണ്. അജ്ഞാതരൂപരായ ആളുകളെക്കൊണ്ടു ചോദിപ്പിക്കണം എന്നു പറഞ്ഞതിനെക്കുറിച്ച് ഞാൻ ആലോചിച്ചുറച്ച അഭിപ്രായം ഇതാണ് — ചോദ്യം ചെയ്യപ്പെടുന്ന ബുദ്ധിമാൻ പെട്ടെന്ന് ആ വാക്കിനെ സംശയിക്കും; കപടമായി ചോദിക്കപ്പെട്ടാൽ സന്തോഷത്തോടെ വന്ന മിത്രം മനംമടുത്ത് അകന്നുപോകും. രാജാവേ, മറ്റൊരാളുടെ ഭാവം പെട്ടെന്ന് അറിയാൻ കഴിയില്ല; ഇടയ്ക്കിടെ വ്യത്യസ്തമായ സ്വരങ്ങളിൽനിന്ന് അവന്റെ സാമർഥ്യം നന്നായി കാണാം. ഇവൻ സംസാരിക്കുമ്പോൾ ദുഷ്ടഭാവം ഒരിക്കലും കാണുന്നില്ല; മുഖവും പ്രസന്നമാണ്; അതിനാൽ എനിക്കു സംശയമില്ല. ശഠനാണെങ്കിൽ ശങ്കയില്ലാത്ത മനസ്സോടെ സ്വസ്ഥനായി ഇങ്ങനെ സമീപിക്കില്ല; ഇവന്റെ വാക്കിൽ ദോഷമില്ല; അതിനാൽ എനിക്കു സംശയമില്ല. ആകാരം മറച്ചുവയ്ക്കാൻ ശ്രമിച്ചാലും മറയ്ക്കാനാവില്ല; അതു ബലമായിത്തന്നെ മനുഷ്യരുടെ ഉള്ളിലെ ഭാവം വെളിപ്പെടുത്തുന്നു. കാര്യജ്ഞരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായവനേ, ദേശകാലങ്ങൾക്കു ചേർന്നതും ശരിയായ പ്രയോഗത്തോടു കൂടിയതുമായ കാര്യം വേഗം ഫലിക്കുന്നു. അങ്ങയുടെ ഉദ്യമവും രാവണന്റെ മിഥ്യാചാരവും ബാലിയുടെ വധവും സുഗ്രീവന്റെ അഭിഷേകവും കേട്ടറിഞ്ഞ്, രാജ്യം ആഗ്രഹിച്ചുകൊണ്ട് ബുദ്ധിപൂർവമാണ് ഇവൻ ഇവിടെ വന്നിരിക്കുന്നത്. ഇത്രയും മുൻനിർത്തി ഇവനെ സ്വീകരിക്കുന്നതാണ് ഉചിതം. ബുദ്ധിമാന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായവനേ, ഈ രാക്ഷസന്റെ ആർജവത്തെക്കുറിച്ച് എനിക്കു കഴിയുന്നത്ര ഞാൻ പറഞ്ഞു; ബാക്കിയുള്ളത് കേട്ടിട്ട് അങ്ങുതന്നെയാണു പ്രമാണം.’ ഹനുമാന്റെ വാക്ക് ഈ സർഗത്തിന്റെ ശിഖരമാണ് — മുൻപു പറഞ്ഞ ഓരോ അഭിപ്രായവും ക്രമമായി പരിശോധിച്ച് ഖണ്ഡിക്കുന്നു, പിന്നെ സ്വന്തം അഭിപ്രായം ഹേതുക്കളോടെ സ്ഥാപിക്കുന്നു. അവന്റെ പ്രമാണങ്ങൾ മനഃശാസ്ത്രാധിഷ്ഠിതമാണ് — മുഖത്തിന്റെ പ്രസന്നത, വാക്കിന്റെ നിർദോഷത, ശങ്കയില്ലാത്ത മനസ്സ്, ആകാരം മറയ്ക്കാനാവാത്തത്. അവന് രാജനീതിപരമായ ഒരു തർക്കവുമുണ്ട് — വിഭീഷണൻ രാജ്യം ആഗ്രഹിക്കുന്നവനാണ്; രാമൻ സുഗ്രീവനെ രാജ്യത്തിൽ അഭിഷേകം ചെയ്തു എന്നു കേട്ട് അവനും അതുപോലെ ആശിക്കുന്നു; അതിനാൽ അവന്റെ സ്വാർഥവും രാമന്റെ പക്ഷത്താണ്. ‘സംസ്കാരസമ്പന്നൻ’ എന്ന വിശേഷണം ഹനുമാന്റെ ശാസ്ത്രജ്ഞാനത്തെയും വാക്ചാതുര്യത്തെയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. അൻപതാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘ശ്ലക്ഷ്ണം അർഥവത് മധുരം ലഘു’ എന്ന് വാക്കിന്റെ നാലു ലക്ഷണങ്ങൾ — മൃദു, അർഥപൂർണം, കേൾക്കാൻ ഇമ്പമുള്ളത്, സംക്ഷിപ്തം. അൻപത്തൊന്നാം ശ്ലോകത്തിൽ രാമനെ പ്രശംസിച്ചുകൊണ്ടുതന്നെ ഹനുമാൻ സ്വന്തം അഭിപ്രായം പറയാൻ ഒരുങ്ങുന്നു; അൻപത്തിരണ്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ തന്റെ നിഃസ്വാർഥത സ്ഥാപിക്കുന്നു — വാദപ്രതിവാദത്തിനല്ല, മത്സരത്തിനല്ല, ആത്മപ്രശംസയ്ക്കല്ല, ആഗ്രഹംകൊണ്ടുമല്ല. അൻപത്തിനാലാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘ഋതേ നിയോഗാത്’ — ഏതെങ്കിലും കാര്യത്തിൽ നിയോഗിക്കാതെ സാമർഥ്യം അറിയാനാവില്ല, എന്നാൽ പെട്ടെന്നുള്ള നിയോഗവും ദോഷകരം; അതിനാൽ പരീക്ഷയുടെ രണ്ടു വഴികളും ഇവിടെ അനുചിതമാണ്. അൻപത്തഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘അർഥസ്യ അസംഭവാത്’ — ഗൂഢമായ വൃത്താന്തം അറിയുകയാണ് ചാരന്റെ പ്രയോജനം; എന്നാൽ വിഭീഷണൻ സ്വയം എല്ലാം അറിയിക്കുന്നതിനാൽ ചാരനു ചെയ്യാനൊന്നുമില്ല. അൻപത്തേഴാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘ഏഷ ദേശശ്ച കാലശ്ച’ — രാവണൻ ദുരാത്മാവാണെന്നും രാമൻ പരാക്രമിയാണെന്നും വ്യക്തമായ ഇപ്പോഴാണ് ശരണാഗമനത്തിന്റെ ഉചിതകാലം; നേരത്തേ വന്നിരുന്നെങ്കിൽ രാമന്റെ ബലം അറിയുമായിരുന്നില്ല. അറുപതാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘മിഥ്യാ പൃഷ്ടം’ — ചതിയോടെ ചോദിക്കപ്പെട്ടാൽ നിഷ്കപടനായ മിത്രംപോലും അപമാനമായി കരുതി വിരോധിയായേക്കാം. അറുപത്തിനാലാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘ആകാരം’ നീതിശാസ്ത്രത്തിലെ പ്രസിദ്ധസൂത്രമാണ് — ഇംഗിതങ്ങളാലും ആകാരത്താലും ഉള്ളിലെ മനസ്സ് ഗ്രഹിക്കപ്പെടുന്നു. അറുപത്തേഴാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘രാജ്യം പ്രാർഥയമാനഃ’ (രാജ്യം ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ) എന്നതിലൂടെ ഹനുമാൻ വിഭീഷണന്റെ സ്വാർഥവും മറച്ചുവയ്ക്കുന്നില്ല — സ്വാർഥംകൊണ്ടുതന്നെ അവൻ രാമന്റെ പക്ഷത്തു നിൽക്കും, അതിനാൽ വിശ്വസനീയനാണ്. അറുപത്തെട്ടാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘പ്രമാണം ത്വം’ എന്നതിലൂടെ അന്തിമതീരുമാനം രാമനുതന്നെ സമർപ്പിക്കുന്നു — ഇതാണ് ഉത്തമമന്ത്രിയുടെ വിനയം. ഹനുമാന്റെ വാക്കിൽ വിനയവും കാണാം — ആദ്യം രാമന്റെ ബുദ്ധിയെ പ്രശംസിക്കുന്നു, സ്വന്തം നിഃസ്വാർഥത സ്ഥാപിക്കുന്നു, അതിനുശേഷമേ മറ്റുള്ളവരുടെ അഭിപ്രായങ്ങൾ പരിശോധിക്കുന്നുള്ളൂ; മറ്റു മന്ത്രിമാർ അവന്റെ വാക്കിനാൽ അപമാനിതരാകുന്നില്ല. അവൻ മറ്റുള്ളവരുടെ പേരു പറയുന്നില്ല, ‘സചിവൈസ്തവ യദുക്തം’ (അങ്ങയുടെ സചിവന്മാർ പറഞ്ഞത്) എന്നു മാത്രമേ പറയുന്നുള്ളൂ. ഈ സർഗത്തിനുശേഷം, അടുത്ത സർഗത്തിൽ, രാമൻ ഹനുമാന്റെ അഭിപ്രായം അംഗീകരിച്ച് വിഭീഷണനു ശരണം നൽകുന്നു. അൻപത്തിമൂന്നാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘ക്രിയാ നഹ്യുപപദ്യതേ’ — പരീക്ഷയാകുന്ന ക്രിയ ഇവിടെ സാധ്യമല്ല, കാരണം പരീക്ഷയ്ക്കു സമയമില്ല, ശത്രു അടുത്തുണ്ട്. അറുപത്തിരണ്ടിലും അറുപത്തിമൂന്നിലും ആവർത്തിക്കുന്ന ‘തസ്മാന്മേ നാസ്തി സംശയഃ’ (അതിനാൽ എനിക്കു സംശയമില്ല) എന്ന പല്ലവി ഹനുമാന്റെ ദൃഢവിശ്വാസത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ഒരു ഹേതു മുഖത്തിന്റെ പ്രസന്നത, മറ്റൊന്ന് വാക്കിന്റെ നിർദോഷത. അറുപത്തഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിൽ കാര്യസിദ്ധിയുടെ മൂന്നു ഘടകങ്ങൾ — ദേശം, കാലം, പ്രയോഗം.

Having spoken those harsh words to Rāvaṇa, Rāvaṇa's younger brother came within a moment to where Rāma was with Lakṣmaṇa. The monkey chiefs standing on the ground saw him in the sky, shaped like a peak of Meru and shining like a flash of lightning. His four followers too were of fearsome valour, clad in armour, bearing weapons and adorned with the finest ornaments, and he himself, like a cloud or a mountain, shone like Indra with his thunderbolt, a hero bearing excellent weapons and decked with heavenly ornaments. When the wise and unassailable Sugrīva, lord of the monkeys, saw him with four companions, he took thought with the monkeys. Vibhīṣaṇa comes by way of the sky; reaching the northern shore he does not come down but stays in the air, a sign of caution, since landing suddenly in an enemy's army would be dangerous. His huge body is compared to a peak of Meru and to a cloud or mountain, and the lightning describes the glitter of his ornaments. He comes "with four companions", his four counsellors and himself the fifth. Sugrīva's worry is natural: the enemy's brother suddenly appears in the sky, armed. Vibhīṣaṇa's ornaments and weapons show his royal birth, for he is no common servant but a prince, and it is precisely his being armed that makes the monkeys suspicious. He is in the sky and they on the ground, and their minds are full of fear and doubt.

After a moment's thought Sugrīva said to all the monkeys, with Hanumān at their head: "Look: this rākṣasa, armed with every weapon, is coming with four rākṣasas to kill us, no doubt of it." At Sugrīva's words all those fine monkeys raised sāl trees and rocks and said: "Quickly order us, king, to kill these wicked ones, so that they drop dead and senseless to the ground." The monkeys' eagerness shows their loyalty to their master and their readiness for battle; they will not strike without an order, but they stand ready. Sugrīva takes Vibhīṣaṇa for an enemy at first sight, from his own experience, for Vālin too was his kinsman, and rākṣasas can take any shape they please. His "look!" puts everyone on guard. And in calling them "wicked ones" the monkeys show their prejudice: to them every rākṣasa is wicked.

While they were talking among themselves, Vibhīṣaṇa reached the northern shore and stayed there, poised in the sky. Still in the air, the great and very wise Vibhīṣaṇa looked at Sugrīva and the others and called out in a loud voice: "There is a wicked rākṣasa named Rāvaṇa, lord of the rākṣasas. I am his younger brother, known as Vibhīṣaṇa. He killed Jaṭāyus and carried off Sītā from Janasthāna, and he holds her captive, wretched and helpless, closely guarded by rākṣasīs. Again and again, with every kind of reason and argument, I urged him: 'Do the right thing and give Sītā back to Rāma.' But Rāvaṇa, driven by Time, would not accept the good advice I gave him, just as a dying man will not take his medicine. He spoke harshly to me and treated me with contempt like a slave, and so I have left my sons and my wife and come to Rāghava for refuge. Tell great-souled Rāghava, the refuge of all the worlds, quickly that Vibhīṣaṇa has come." His declaration is simple and true; he hides nothing, telling in order his lineage, Rāvaṇa's crime, his own efforts, the insult and his renunciation. As a dying patient refuses medicine, so Rāvaṇa refused good counsel. Calling Rāma "the refuge of all the worlds" points ahead to Rāma's tenderness towards those who seek his protection; having turned to him, Vibhīṣaṇa seems already at ease. He gives his name as one "known as Vibhīṣaṇa", a well-known name the monkeys may have heard from Hanumān. Leaving his sons and wife means he has given up everything and come without any assurance. He speaks from the sky and does not come down without leave, as befits one who seeks refuge. And his description of Sītā, captive, helpless, wretched and closely guarded, is bound to stir Rāma's compassion.

Hearing this, swift-striding Sugrīva spoke to Rāma in agitation, with Lakṣmaṇa present. "An enemy has come among his foes, unforeseen; once he finds his chance he may kill us as an owl kills crows. You must be watchful in counsel, in the ordering of the troops, in policy and in the use of spies, scorcher of foes, for the good of the monkeys and to hold back the enemy. These rākṣasas can make themselves invisible and take any form they please; they are brave and skilled in deceit, and they should never be trusted. This may be a spy of Rāvaṇa, lord of the rākṣasas; once among us he will sow division, no doubt of it. Or, clever as he is, he may himself find an opening and strike at some moment, once he has been trusted and let in. The troops of allies, of forest tribes, of hereditary soldiers and of hired men may all be accepted, but never the troops of the enemy. My lord, this man is a rākṣasa by nature and our enemy's brother; he comes as an open foe, so how can he be trusted? Rāvaṇa's younger brother, known as Vibhīṣaṇa, has come to you for refuge with four rākṣasas. Know that this Vibhīṣaṇa has been sent by Rāvaṇa. I think it right to seize him, best of the forbearing. Sinless one, this rākṣasa has come here under orders, with crooked intent, cloaked in illusion, to strike you once you trust him. Let him and his ministers be put to death with severe punishment, for this Vibhīṣaṇa is cruel Rāvaṇa's brother." Having said this to Rāma, the agitated commander of the army, skilled in speech, fell silent before Rāma, who was no less skilled. Sugrīva's fears are not groundless: for him his master's safety comes first. An owl at night kills sleeping crows, and so this rākṣasa might kill them once they trusted him. His speech is full of the technical terms of statecraft: counsel, meaning secret deliberation; the ordering of the troops; policy; the use of spies; the secret agent; and sowing division within the ranks. The kinds of troops he lists, allies, forest tribes, hereditary soldiers and hired men, are all to be trusted, but not the troops of an enemy. "Crooked intent" means sent by Rāvaṇa with a devious purpose, and Rāma's safety, "once you trust him", is Sugrīva's chief concern. His speech moves from general policy to a specific conclusion, and he even repeats Vibhīṣaṇa's own words, "known as Vibhīṣaṇa", "come for refuge", but reads them with suspicion. Having given his opinion, he waits for Rāma's decision.

Hearing Sugrīva's words, mighty Rāma said to the monkeys around him, Hanumān and the rest: "You too have heard what the king of the monkeys has said about Rāvaṇa's younger brother, words full of reasons. In difficult matters a friend who is wise and able and who wants one's lasting welfare should always give counsel." So asked, they eagerly and courteously told Rāma each his own opinion, wanting to please him. "Rāghava, there is nothing in the three worlds unknown to you; you ask us out of friendship, Rāma, and so honour yourself. For you are true to your vows, brave, righteous, firm in valour, one who acts only after examining, of good memory, and one who gives himself wholly to his friends. So let your counsellors, able and wise, speak one by one, giving their reasons, again and again." Rāma's question shows his ideal of leadership: though able to decide for himself, he hears everyone's view and does not treat Sugrīva's as final. In the monkeys' eyes, by asking them he really adds to his own glory, since, all-knowing though he is, he asks with humility. He "gives himself wholly to his friends", trusting them completely. Their reply is courteous, humble and full of praise for their master. The words "one by one" are followed in what comes: Aṅgada, Śarabha, Jāmbavān, Mainda and Hanumān. Rāma reminds his counsellors of their duty: in a crisis, a friend who truly wants his master's lasting good should always advise him, saying what is good and not merely what is pleasant. The monkeys acknowledge that nothing in the three worlds is unknown to Rāma, and they count up his many virtues.

When they had said this, wise Aṅgada spoke first, proposing that Vibhīṣaṇa be tested. "He has come from the enemy's side, so he must be viewed with suspicion in every way; Vibhīṣaṇa should not be trusted rashly. Men of crooked mind go about hiding their true nature and strike at weak points, and that would be a great disaster. One should act only after weighing gain and loss, accepting a man for his merits and rejecting him for his faults. If there is great fault in him, king, let him be rejected without hesitation; if you find many merits, let him be accepted." Then Śarabha gave his considered opinion, full of sense: "Tiger among men, let a spy be set on him at once. Have him examined properly by a spy of subtle mind, and then accept him as is right." Then discerning Jāmbavān, weighing the matter with a mind trained in the śāstras, offered advice full of merit and free of fault: "Vibhīṣaṇa comes from that wicked lord of the rākṣasas, who is bound in enmity with us, and he comes at the wrong place and the wrong time; let him be suspected in every way." Then Mainda, eloquent and skilled in sound and unsound policy, thought it over and spoke still more reasonably: "Lord of kings, this Vibhīṣaṇa is, after all, Rāvaṇa's younger brother; let him be questioned gently and gradually. When you have truly understood his disposition, whether he means harm or not, you will act on it with deliberation, bull among men." The four opinions differ, but doubt lies at the root of all of them: Aṅgada proposes weighing his merits and faults, Śarabha testing him through a secret agent, Jāmbavān points to the wrong place and time, and Mainda proposes questioning him directly. Aṅgada's maxim, accept a man for his merits and reject him for his faults, sums up all their views. As crown prince he speaks first, and his view is a middle one, neither outright refusal nor outright acceptance but a test. Śarabha's plan is to have a sharp-witted agent watch Vibhīṣaṇa's conduct and report. Jāmbavān, old and learned, argues that anyone who comes over from the enemy at the start of a war must be suspected; since Rāvaṇa is bound in enmity with them and wicked by nature, whoever comes from him cannot be free of his influence. Mainda's gentle questioning is the approach Hanumān will next show to be flawed. So all four counsellors want Vibhīṣaṇa tested, while Sugrīva wants him killed. The order of speakers is deliberate too: first the crown prince, then the commanders, and last Hanumān, like a senior minister. Aṅgada's "weighing gain and loss" means acting only after settling what an undertaking will win or lose, and Mainda's "with deliberation" means deciding only after understanding his mind, not in haste.

Then Hanumān, best of counsellors and refined by learning, spoke words that were gentle, meaningful, sweet and brief. "Not even Bṛhaspati could outdo you in speaking, for you are foremost in wisdom, able and the best of speakers. I shall speak, King Rāma, not to argue, not out of rivalry, not to seem superior and not from any wish of my own, but truly, because of the weight of the matter. In what your counsellors have said about gain and loss I see a flaw: a test is not possible now. Without giving him a task, his ability cannot be known, yet to give him one hastily also seems to me a mistake. As for setting spies on him, there is nothing for them to find out, so there is no ground for it. As for his coming at the wrong place and time, I have something to say; hear it as I understand it. This is exactly the right place and time, for it is by comparing one man with another that faults and merits are discerned. He has seen the wickedness of Rāvaṇa and the valour in you, and so his coming is fitting and worthy of his intelligence. As for questioning him through men in disguise, I have a considered view: an intelligent man who is questioned would at once suspect the words, and a friend who has come in good faith would be offended by deceitful questioning. It is not possible, king, to know another's heart quickly, however closely one watches for a change of voice now and then. But no wickedness at all is seen in him as he speaks, and his face is serene; so I have no doubt. A deceitful man does not come forward calm and without fear, and there is nothing evil in his words; so I have no doubt. A man's bearing cannot be hidden, however he tries; it inevitably lays bare what he feels inside. A task suited to place and time, best of those who know what must be done, bears fruit quickly when it is carried out by the right means. He has seen your preparations and Rāvaṇa's falsehood, and heard that Vālin was killed and Sugrīva crowned, and he has come here deliberately, hoping for a kingdom. Taking all this into account, it is right to receive him. I have said what I can about the rākṣasa's honesty; for the rest, best of the wise, you have heard, and you are the judge." Hanumān's speech is the high point of the sarga. He examines each earlier opinion in turn and refutes it, and then establishes his own with reasons. His evidence comes from reading the man: the serenity of his face, the innocence of his words, his calm and fearless mind, and a bearing that cannot be hidden. His political reasoning is sound too: Vibhīṣaṇa wants a kingdom, and hearing that Rāma crowned Sugrīva, he hopes for the same, so even his self-interest ties him to Rāma's side. "Refined by learning" speaks of Hanumān's knowledge and eloquence, and his words have four qualities: gentle, meaningful, pleasant to hear and brief. He first praises Rāma, then declares that he speaks not for argument, rivalry, self-display or desire. A test is impossible here, for there is no time for one with the enemy so near; a man's ability cannot be known without a task, yet a hasty task is also a mistake, so both ways of testing are unsuitable. A spy's purpose is to learn what is hidden, but Vibhīṣaṇa tells everything himself, so a spy has nothing to do. "This is the right place and time" means that now, when Rāvaṇa's wickedness and Rāma's valour are both plain, is the proper moment to seek refuge; had he come earlier, Rāma's strength would not yet have been known. A sincere friend questioned by trickery would feel insulted and turn hostile. That a man's bearing reveals his heart is a well-known maxim of statecraft, and his refrain "so I have no doubt" rests on two grounds, the serenity of Vibhīṣaṇa's face and the innocence of his words. The three parts of a successful undertaking are place, time and means. Hanumān does not hide Vibhīṣaṇa's self-interest: that very interest will keep him on Rāma's side, which makes him trustworthy. And in closing, "you are the judge", he leaves the final decision to Rāma, the humility of the best of counsellors. He never names the others, saying only "what your counsellors have said", so no one is slighted. In the next sarga Rāma accepts Hanumān's view and grants Vibhīṣaṇa refuge.