सुनिविष्टं हितं वाक्यम् उक्तवन्तं विभीषणं कालचोदितः रावणः परुषं वाक्यम् अब्रवीत् — ‘सपत्नेन, क्रुद्धेन आशीविषेण वा सह वसेत्; किन्तु मित्रप्रवादेन शत्रुसेविना सह न संवसेत्। राक्षस, सर्वलोकेषु ज्ञातीनां शीलम् अहं जानामि — एते ज्ञातयः ज्ञातीनां व्यसनेषु सदा हृष्यन्ति। प्रधानं, साधकं, वैद्यं, धर्मशीलं, शूरं च ज्ञातिं ज्ञातयः अवमन्यन्ते, परिभवन्ति च। ते नित्यम् अन्योन्यसंहृष्टाः, व्यसनेषु आततायिनः, प्रच्छन्नहृदयाः, घोराः, भयावहाः च। पुरा पद्मवने हस्तिभिः गीताः श्लोकाः श्रूयन्ते — पाशहस्तान् नरान् दृष्ट्वा ते यत् अगायन्, तत् मम गदतः शृणु — न अग्निः, न अन्यानि शस्त्राणि, न पाशाः अस्माकं भयावहाः; स्वार्थप्रयुक्ताः घोराः ज्ञातयः एव नः भयावहाः। एते एव ग्रहणे उपायं वक्ष्यन्ति, न संशयः; अतः कृत्स्नात् भयात् ज्ञातिभयं कुकष्टं विहितम्। गोषु सम्पन्नं, स्त्रीषु चापल्यं, ब्राह्मणे तपः, ज्ञातितः भयं च नियतं विद्यते। अतः सौम्य, अहं लोकसत्कृतः, ऐश्वर्यवान्, अभिजातः, रिपूणां मूर्ध्नि स्थितः इति यत्, तत् तुभ्यं न इष्टम्।’ रावणः विभीषणस्य हितोपदेशं स्वार्थप्रेरितम् ईर्ष्यां मन्यते; सः तं शत्रोः सेवकं, राज्यलोभिनं ज्ञातिं च कल्पयति। हस्तिगीतश्लोकानां दृष्टान्तेन सः वदति — बन्धनस्य उपायं ज्ञातयः एव वदन्ति, यथा प्रशिक्षिताः गजाः वन्यगजानां ग्रहणे साहाय्यं कुर्वन्ति। अष्टमे ‘कुकष्टम्’ इति पाठः; हिन्दीभाष्यं तत् अधिकं कष्टदायकम् इति व्याचष्टे। नवमे श्लोके समीक्षितसंस्करणेन सह पदयोः स्थानविनिमयः — मुद्रणे पूर्वार्धे ‘ज्ञातितो भयम्’, उत्तरार्धे ‘ब्राह्मणे तपः’; समीक्षिते पूर्वार्धे ‘ब्राह्मणे दमः’, उत्तरार्धे ‘ज्ञातितो भयम्’। रावणस्य तर्कस्य दोषः स्पष्टः — सः सामान्यं नियमं विशेषे आरोपयति। सर्वे ज्ञातयः ईर्ष्यालवः इति मत्वा सः विभीषणस्य सत्यं हितम् अपि ईर्ष्यायाः फलं मन्यते। पञ्चमे श्लोके ज्ञातीनां चत्वारः दोषाः — परस्परस्य व्यसने हर्षः, विपदि आक्रमणं, हृदयस्य गूहनं, घोरता च। चतुर्थे प्रधानः साधकः वैद्यः धर्मशीलः शूरः इति पञ्च गुणाः — रावणः एतान् सर्वान् आत्मनि एव पश्यति, अतः एव विभीषणस्य ईर्ष्यां कल्पयति। दशमे श्लोके तस्य गर्वः प्रकटः — लोकसत्कारः, ऐश्वर्यम्, अभिजनः, शत्रुविजयः च। हस्तिगीतश्लोकाः प्राचीनां लोककथां सूचयन्ति, यत्र गजाः मनुष्याणां पाशेभ्यः न, स्वजातीयेभ्यः एव बिभ्यति।

‘यथा पुष्करपत्रेषु पतिताः तोयबिन्दवः श्लेषं न गच्छन्ति, तथा अनार्येषु सौहृदम्। यथा शरदि गर्जतां सिञ्चताम् अपि मेघानां जलेन भूमेः क्लेदः न भवति, तथा अनार्येषु सौहृदम्। यथा मधुकरः तर्षात् रसं विन्दन् अपि तत्र न तिष्ठति, तथा त्वम् अपि; तथा अनार्येषु सौहृदम्। यथा मधुकरः तर्षात् काशपुष्पं पिबन् अपि तत्र रसं न विन्देत, तथा अनार्येषु सौहृदम्। यथा गजः पूर्वं स्नात्वा ततः हस्तेन रजः गृहीत्वा आत्मनः देहं दूषयति, तथा अनार्येषु सौहृदम्। निशाचर, यदि अन्यः कश्चित् एवंविधं वाक्यं ब्रूयात्, सः अस्मिन् एव मुहूर्ते न भवेत्; कुलपांसन, त्वां तु धिक्।’ एताः पञ्च उपमाः एकेन एव ध्रुवपदेन ‘तथानार्येषु सौहृदम्’ इति ग्रथिताः — एषा पुनरुक्तिः रावणस्य रोषस्य वेगं सूचयति। प्रत्येका उपमा सौहृदस्य भिन्नं दोषं दर्शयति — असंश्लेषः, निष्फलता, अस्थिरता, रसहीनता, आत्मदूषणं च। एतानि १–१५ श्लोकेषु ११–१५ इति पञ्च श्लोकाः समीक्षितसंस्करणे न सन्ति — वुल्गेटमात्राः। षोडशे रावणः विभीषणं वधात् केवलं भ्रातृत्वात् मुञ्चति — ‘अन्यः चेत् न भवेत्’ इति; तस्य कोपः सीमां प्राप्तः। षोडशस्य उत्तरार्धे ‘कुलपांसन’ इति सम्बोधनं विभीषणस्य अपमानस्य पराकाष्ठा; अनेन एव सः लङ्कां त्यजति।

इति परुषं वाक्यम् उक्तः न्यायवादी विभीषणः गदापाणिः चतुर्भिः राक्षसैः सह उत्पपात। अन्तरिक्षगतः श्रीमान् जातक्रोधः भ्राता विभीषणः तदा राक्षसाधिपं रावणं वाक्यम् अब्रवीत् — ‘राजन्, सः त्वं भ्रान्तः असि; मां यत् यत् इच्छसि तत् ब्रूहि। ज्येष्ठः इति त्वं मान्यः, पितृसमः, किन्तु धर्मपथे न स्थितः। अग्रजस्य ते इदं परुषं वाक्यं न क्षमामि।’ विभीषणस्य उत्पतनं प्रतीकात्मकम् — सः रावणस्य सभां, लङ्कां, राक्षसकुलस्य अधर्मं च त्यजति। चत्वारः राक्षसाः तस्य अनुचराः, ये अग्रिमे सर्गे अपि तेन सह दृश्यन्ते। एकोनविंशः श्लोकः त्रिभिः अर्धैः निबद्धः; तस्य मध्यमः अर्धः ‘ज्येष्ठो मान्यः पितृसमो न च धर्मपथे स्थितः’ समीक्षिते नास्ति। विभीषणः अग्रजस्य गौरवं स्वीकरोति, किन्तु अधर्मं न सहते — एषः एव तस्य धर्मसङ्कटस्य समाधानः।

‘दशानन, हितकामेन उक्तं सुनीतं वाक्यम् अकृतात्मानः कालस्य वशम् आगताः न गृह्णन्ति। राजन्, सततं प्रियवादिनः पुरुषाः सुलभाः; अप्रियस्य पथ्यस्य च वक्ता श्रोता च दुर्लभः। सर्वभूतापहारिणः कालस्य पाशेन बद्धं, प्रदीप्तं शरणम् इव नश्यन्तं त्वाम् अहं न उपेक्षे। दीप्तपावकसंकाशैः शितैः काञ्चनभूषणैः रामस्य शरैः निहतं त्वां द्रष्टुं न इच्छामि। शूराः, बलवन्तः, कृतास्त्राः अपि नराः रणे कालाभिपन्नाः वालुकसेतवः इव सीदन्ति। गुरुत्वात् हितम् इच्छता मया यत् उक्तं, तत् मर्षयतु भवान्। आत्मानं, सराक्षसां च इमां पुरीं सर्वथा रक्ष। स्वस्ति ते अस्तु; अहं गमिष्यामि; मया विना सुखी भव। निशाचर, हितैषिणा मया निवार्यमाणस्य ते वचनं न रोचते; परान्तकाले गतायुषः नराः सुहृद्भिः ईरितं हितं न गृह्णन्ति।’ विभीषणस्य विदायवचनं करुणं गम्भीरं च — सः रोषं त्यक्त्वा पुनः भ्रातुः कल्याणम् इच्छति। ‘अप्रियस्य च पथ्यस्य वक्ता श्रोता च दुर्लभः’ इति सुभाषितं लोके प्रसिद्धम्। ‘वालुकसेतवः’ इति उपमा — जलप्रवाहे वालुकायाः सेतुः यथा सहसा नश्यति, तथा कालग्रस्ताः वीराः। पञ्चविंशः श्लोकः त्रिभिः अर्धैः, षड्विंशः वंशस्थवृत्ते निबद्धः। विभीषणस्य वचने कालस्य विषयः पुनः पुनः आगच्छति — ‘कालस्य वशमागताः’, ‘कालस्य पाशेन बद्धम्’, ‘कालाभिपन्नाः’, ‘परान्तकाले’ इति। अनेन सः सूचयति यत् रावणस्य बुद्धिभ्रंशः मृत्योः पूर्वलक्षणम्। ‘प्रदीप्तं शरणं यथा’ इति उपमा — यथा कश्चित् स्वगृहं दह्यमानं न उपेक्षते, तथा अहं त्वां न उपेक्षे। ‘गुरुत्वात्’ इति — अग्रजस्य गौरवात् एव मया उक्तम्, न द्वेषात्। ‘मया विना सुखी भव’ इति वाक्ये व्यङ्ग्यः अपि — मां विना तव सुखं न भविष्यति।

చక్కగా కూర్చిన హితవాక్యం పలికిన విభీషణునితో కాలప్రేరితుడైన రావణుడు పరుషంగా ఇలా అన్నాడు: ‘శత్రువుతో గానీ, కోపించిన విషసర్పంతో గానీ కలిసి నివసించవచ్చు; కాని మిత్రుడని పేరు పెట్టుకుని శత్రువును సేవించేవానితో కలిసి నివసించకూడదు. రాక్షసా, అన్ని లోకాలలోనూ జ్ఞాతుల (దాయాదుల) స్వభావం నాకు తెలుసు — ఈ జ్ఞాతులు జ్ఞాతుల ఆపదలలో ఎల్లప్పుడూ సంతోషిస్తారు. ప్రధానుడైనవానినీ, కార్యసాధకుడినీ, విద్వాంసుడినీ, ధర్మశీలుడినీ, శూరుడినీ అయిన జ్ఞాతిని జ్ఞాతులు అవమానిస్తారు, పరాభవిస్తారు. వారు ఎల్లప్పుడూ ఒకరితో ఒకరు సంతోషంగా ఉన్నట్టు కనిపిస్తారు, ఆపదలలో ఆక్రమించేవారు, దాచిన హృదయం గలవారు, ఘోరులు, భయంకరులు. పూర్వం పద్మవనంలో ఏనుగులు పాడిన శ్లోకాలు వినిపిస్తాయి — పాశాలు చేతబట్టిన మనుష్యులను చూసి అవి ఏమి పాడాయో నేను చెబుతుండగా విను: అగ్ని గానీ, ఇతర శస్త్రాలు గానీ, పాశాలు గానీ మాకు భయంకరమైనవి కావు; స్వార్థంతో ప్రేరేపించబడిన ఘోరులైన జ్ఞాతులే మాకు భయంకరులు. వీరే మమ్మల్ని పట్టుకునే ఉపాయం చెబుతారు, సందేహం లేదు; కాబట్టి అన్ని భయాలలోకీ జ్ఞాతిభయమే మిక్కిలి కష్టమైనదని నిర్ణయించబడింది. ఆవులలో సంపద, స్త్రీలలో చాపల్యం, బ్రాహ్మణునిలో తపస్సు, జ్ఞాతి నుండి భయం — ఇవి నియతంగా ఉంటాయి. కాబట్టి సౌమ్యా, నేను లోకంలో సత్కరించబడినవాడినై, ఐశ్వర్యవంతుడినై, సత్కులంలో పుట్టినవాడినై, శత్రువుల తలలపై నిలిచి ఉన్నాననేది నీకు ఇష్టం లేదు.’ రావణుడు విభీషణుని హితోపదేశాన్ని స్వార్థప్రేరితమైన ఈర్ష్యగా భావిస్తాడు; అతనిని శత్రువు సేవకునిగా, రాజ్యాన్ని కోరే జ్ఞాతిగా ఊహిస్తాడు. ఏనుగులు పాడిన శ్లోకాల దృష్టాంతంతో అతడు చెబుతున్నాడు — బంధించే ఉపాయాన్ని జ్ఞాతులే చెబుతారు, శిక్షణ పొందిన ఏనుగులు అడవి ఏనుగులను పట్టుకోవడంలో సహాయపడినట్లు. ఎనిమిదవ శ్లోకంలో ‘కుకష్టమ్’ అనే పాఠం ఉంది; హిందీ వ్యాఖ్యానం దానిని ‘అధిక కష్టదాయకం’ అని వివరిస్తుంది. తొమ్మిదవ శ్లోకంలో సమీక్షిత సంస్కరణతో పోల్చితే పదాల స్థానాలు తారుమారయ్యాయి — ముద్రణలో పూర్వార్ధంలో ‘జ్ఞాతితో భయమ్’ (జ్ఞాతి నుండి భయం), ఉత్తరార్ధంలో ‘బ్రాహ్మణే తపః’ (బ్రాహ్మణునిలో తపస్సు); సమీక్షిత సంస్కరణలో పూర్వార్ధంలో ‘బ్రాహ్మణే దమః’ (బ్రాహ్మణునిలో దమం), ఉత్తరార్ధంలో ‘జ్ఞాతితో భయమ్’. రావణుని తర్కంలోని దోషం స్పష్టం — అతడు సామాన్య నియమాన్ని విశేషంపై ఆరోపిస్తున్నాడు. జ్ఞాతులందరూ ఈర్ష్యాళువులని భావించి అతడు విభీషణుని సత్యమైన హితాన్ని కూడా ఈర్ష్యాఫలంగా భావిస్తున్నాడు. ఐదవ శ్లోకంలో జ్ఞాతుల నాలుగు దోషాలు — ఒకరి ఆపదలో మరొకరి హర్షం, విపత్తులో దాడి, హృదయాన్ని దాచడం, ఘోరత్వం. నాలుగవ శ్లోకంలో ప్రధానుడు, సాధకుడు, విద్వాంసుడు, ధర్మశీలుడు, శూరుడు అనే ఐదు గుణాలు — రావణుడు వీటన్నిటినీ తనలోనే చూసుకుంటాడు, అందుకే విభీషణుని ఈర్ష్యను ఊహిస్తాడు. పదవ శ్లోకంలో అతని గర్వం బయటపడుతుంది — లోకసత్కారం, ఐశ్వర్యం, సత్కులం, శత్రువిజయం. ఏనుగులు పాడిన శ్లోకాలు ఒక ప్రాచీన లోకకథను సూచిస్తాయి; అందులో ఏనుగులు మనుష్యుల పాశాలకు కాదు, తమ జాతివారికే భయపడతాయి.

‘తామరాకులపై పడిన నీటిబిందువులు అంటుకోనట్లే అనార్యులలో స్నేహం. శరత్కాలంలో గర్జిస్తూ కురిసే మేఘాల నీటితో భూమి తడవనట్లే అనార్యులలో స్నేహం. తుమ్మెద దాహంతో రసాన్ని పొందినా అక్కడ నిలవనట్లు, నీవు కూడా అలాగే; అలాగే అనార్యులలో స్నేహం. తుమ్మెద దాహంతో రెల్లుపువ్వును తాగినా అందులో రసం పొందనట్లే అనార్యులలో స్నేహం. ఏనుగు ముందు స్నానం చేసి తరువాత తొండంతో దుమ్ము తీసుకుని తన దేహాన్ని మలినం చేసుకున్నట్లే అనార్యులలో స్నేహం. నిశాచరా, మరెవరైనా ఇటువంటి మాట అంటే వాడు ఈ ముహూర్తంలోనే ఉండడు; కులకళంకా, నీకు ధిక్కారం.’ ఈ ఐదు ఉపమానాలూ ‘తథానార్యేషు సౌహృదమ్’ (అలాగే అనార్యులలో స్నేహం) అనే ఒకే ధ్రువపదంతో గుచ్చబడ్డాయి — ఈ పునరుక్తి రావణుని రోషవేగాన్ని సూచిస్తుంది. ప్రతి ఉపమానమూ స్నేహంలోని ఒక్కొక్క దోషాన్ని చూపిస్తుంది — అంటుకోకపోవడం, నిష్ఫలత, అస్థిరత, రసహీనత, ఆత్మదూషణం. 1–15 శ్లోకాలలో 11–15 అనే ఐదు శ్లోకాలు సమీక్షిత సంస్కరణలో లేవు — ప్రచలిత పాఠం (వల్గేట్) లో మాత్రమే ఉన్నాయి. పదహారవ శ్లోకంలో రావణుడు విభీషణుని కేవలం సోదరుడు కాబట్టే వధ నుండి విడిచిపెడుతున్నాడు — ‘మరెవరైనా అయితే ఉండడు’ అని; అతని కోపం హద్దుకు చేరింది. పదహారవ శ్లోకపు ఉత్తరార్ధంలోని ‘కులపాంసన’ (కులకళంకా) అనే సంబోధన విభీషణునికి జరిగిన అవమానానికి పరాకాష్ఠ; దీనితోనే అతడు లంకను విడిచిపెడతాడు.

ఇలా పరుషవాక్యం పలుకబడిన, న్యాయం పలికే విభీషణుడు గద చేతబట్టి నలుగురు రాక్షసులతో కలిసి పైకెగిరాడు. ఆకాశంలో నిలిచిన, శ్రీమంతుడు, కోపం పుట్టిన సోదరుడు విభీషణుడు అప్పుడు రాక్షసాధిపతి రావణునితో ఇలా అన్నాడు: ‘రాజా, నీవు భ్రాంతిలో ఉన్నావు; నన్ను ఏమేమి అనాలనుకుంటే అది అను. అన్నగారివి కాబట్టి నీవు గౌరవనీయుడవు, తండ్రితో సమానుడవు, కాని ధర్మమార్గంలో నిలవలేదు. అన్నగారివైన నీ ఈ పరుషవాక్యాన్ని నేను సహించను.’ విభీషణుడు పైకెగరడం ప్రతీకాత్మకం — అతడు రావణుని సభనూ, లంకనూ, రాక్షసకులపు అధర్మాన్నీ విడిచిపెడుతున్నాడు. నలుగురు రాక్షసులు అతని అనుచరులు; తరువాతి సర్గలో కూడా వారు అతనితో కనిపిస్తారు. పందొమ్మిదవ శ్లోకం మూడు అర్ధభాగాలతో కూర్చబడింది; దాని మధ్య అర్ధభాగం ‘జ్యేష్ఠో మాన్యః పితృసమో న చ ధర్మపథే స్థితః’ (అన్నగారివి కాబట్టి గౌరవనీయుడవు, తండ్రితో సమానుడవు, కాని ధర్మమార్గంలో నిలవలేదు) సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు. విభీషణుడు అన్నగారి గౌరవాన్ని అంగీకరిస్తాడు, కాని అధర్మాన్ని సహించడు — ఇదే అతని ధర్మసంకటానికి సమాధానం.

‘దశాననా, హితం కోరేవాడు చెప్పిన మంచి నీతివాక్యాన్ని సంస్కారం లేనివారు, కాలవశులైనవారు గ్రహించరు. రాజా, ఎల్లప్పుడూ ప్రియంగా మాట్లాడే పురుషులు సులభంగా దొరుకుతారు; అప్రియమైనా హితమైన మాట చెప్పేవాడూ వినేవాడూ దుర్లభం. సర్వభూతాలనూ హరించే కాలుని పాశంతో బంధించబడి, మండుతున్న ఇల్లులా నశిస్తున్న నిన్ను నేను ఉపేక్షించలేను. మండుతున్న అగ్ని వంటి, పదునైన, బంగారు అలంకారాలు గల రాముని బాణాలతో హతుడవైన నిన్ను చూడాలని నేను కోరను. శూరులు, బలవంతులు, అస్త్రవిద్య నేర్చినవారు అయిన నరులు కూడా యుద్ధంలో కాలగ్రస్తులై ఇసుక వంతెనలలా కూలిపోతారు. గౌరవం వల్ల హితాన్ని కోరుతూ నేను చెప్పినదాన్ని నీవు సహించు. నిన్నూ, రాక్షసులతో కూడిన ఈ పురాన్నీ అన్నివిధాలా రక్షించుకో. నీకు శుభమగుగాక; నేను వెళ్తాను; నేను లేకుండా సుఖంగా ఉండు. నిశాచరా, హితం కోరి నేను నివారిస్తున్నా నీకు నా మాట నచ్చడం లేదు; అంతకాలం సమీపించి ఆయువు తీరినవారు మిత్రులు చెప్పిన హితాన్ని గ్రహించరు.’ విభీషణుని వీడ్కోలు మాట కరుణాభరితమైనదీ గంభీరమైనదీ — అతడు రోషాన్ని విడిచి మళ్ళీ సోదరుని కల్యాణాన్నే కోరుతున్నాడు. ‘అప్రియస్య చ పథ్యస్య వక్తా శ్రోతా చ దుర్లభః’ (అప్రియమైనా హితమైన మాట చెప్పేవాడూ వినేవాడూ దుర్లభం) అనే సుభాషితం లోకంలో ప్రసిద్ధమైనది. ‘వాలుకసేతవః’ (ఇసుక వంతెనలు) అనే ఉపమానం — నీటిప్రవాహంలో ఇసుక వంతెన ఉన్నట్టుండి నశించినట్లు, కాలగ్రస్తులైన వీరులు కూడా. ఇరవై ఐదవ శ్లోకం మూడు అర్ధభాగాలతో, ఇరవై ఆరవ శ్లోకం వంశస్థ వృత్తంలో కూర్చబడ్డాయి. విభీషణుని మాటలో కాలం అనే విషయం మళ్ళీ మళ్ళీ వస్తుంది — ‘కాలస్య వశమాగతాః’ (కాలవశులైనవారు), ‘కాలస్య పాశేన బద్ధమ్’ (కాలుని పాశంతో బంధించబడినవాడు), ‘కాలాభిపన్నాః’ (కాలగ్రస్తులు), ‘పరాంతకాలే’ (అంతకాలం సమీపించినప్పుడు). దీనితో రావణుని బుద్ధిభ్రంశం మృత్యువుకు పూర్వలక్షణమని అతడు సూచిస్తున్నాడు. ‘ప్రదీప్తం శరణం యథా’ (మండుతున్న ఇల్లులా) అనే ఉపమానం — ఎవరూ తమ ఇల్లు కాలిపోతుంటే ఉపేక్షించనట్లు, నేను నిన్ను ఉపేక్షించలేను. ‘గురుత్వాత్’ (గౌరవం వల్ల) — అన్నగారి పట్ల గౌరవంతోనే నేను చెప్పాను, ద్వేషంతో కాదు. ‘మయా వినా సుఖీ భవ’ (నేను లేకుండా సుఖంగా ఉండు) అనే వాక్యంలో వ్యంగ్యం కూడా ఉంది — నేను లేకుండా నీకు సుఖం ఉండదు.

நன்கு அமைந்த நலம்தரும் சொல்லைச் சொன்ன விபீஷணனிடம், காலனால் தூண்டப்பட்ட ராவணன் கடுஞ்சொல் சொன்னான்: ‘பகைவனோடோ, சினம் கொண்ட நச்சுப்பாம்போடோ ஒருவன் வாழலாம்; ஆனால் நண்பன் என்ற பெயரில் பகைவனுக்குப் பணிபவனோடு வாழக்கூடாது. ராக்ஷசா, எல்லா உலகங்களிலும் உள்ள உறவினர்களின் இயல்பை நான் அறிவேன் — இந்த உறவினர்கள் உறவினர்களின் துன்பங்களில் எப்போதும் மகிழ்கிறார்கள். தலைமையானவனும், காரியங்களைச் சாதிப்பவனும், கற்றறிந்தவனும், அறவொழுக்கம் உடையவனும், வீரனுமான உறவினனை உறவினர்கள் இகழ்கிறார்கள், அவமதிக்கிறார்கள். அவர்கள் எப்போதும் ஒருவருக்கொருவர் மகிழ்ந்திருப்பவர்கள்போல் இருப்பார்கள்; துன்பங்களில் தாக்குபவர்கள்; உள்ளத்தை மறைப்பவர்கள்; கொடியவர்கள்; அச்சம் தருபவர்கள். முன்பு தாமரைக் காட்டில் யானைகள் பாடிய சுலோகங்கள் கேட்கப்படுகின்றன — கயிறுகளைக் கைகளில் ஏந்திய மனிதர்களைக் கண்டு அவை பாடியதை நான் சொல்லக் கேள்: “நெருப்போ, பிற ஆயுதங்களோ, கயிறுகளோ எங்களுக்கு அச்சம் தருவதில்லை; தன்னலத்தால் தூண்டப்பட்ட கொடிய உறவினர்களே எங்களுக்கு அச்சம் தருபவர்கள். இவர்களே எங்களைப் பிடிக்கும் வழியைச் சொல்லிக் கொடுப்பார்கள்; இதில் ஐயமில்லை; ஆகவே எல்லா அச்சங்களிலும் உறவினரிடமிருந்து வரும் அச்சமே மிகக் கொடியதாக அமைந்திருக்கிறது.” பசுக்களிடம் செல்வமும், பெண்களிடம் சபலமும், அந்தணனிடம் தவமும், உறவினரிடமிருந்து அச்சமும் நிச்சயமாக உள்ளன. ஆகவே அன்பனே, நான் உலகால் மதிக்கப்படுபவன், செல்வமுடையவன், உயர்குலத்தவன், பகைவர்களின் தலைமேல் நிற்பவன் என்பது உனக்குப் பிடிக்கவில்லை.’ ராவணன் விபீஷணனின் நல்லுரையைத் தன்னலத்தால் தூண்டப்பட்ட பொறாமையாகக் கருதுகிறான்; அவனைப் பகைவனின் பணியாளனாகவும், அரசை விரும்பும் உறவினனாகவும் கற்பனை செய்கிறான். யானைகள் பாடிய சுலோகங்களின் எடுத்துக்காட்டால் அவன் சொல்கிறான் — பயிற்சிபெற்ற யானைகள் காட்டு யானைகளைப் பிடிப்பதில் உதவுவதுபோல, கட்டுவதற்கான வழியை உறவினர்களே சொல்லிக் கொடுக்கிறார்கள். எட்டாவது சுலோகத்தில் ‘குகஷ்டம்’ என்ற பாடம் உள்ளது; இந்தி உரை அதை ‘அதிகத் துன்பம் தருவது’ என்று விளக்குகிறது. ஒன்பதாவது சுலோகத்தில் திறனாய்வுப் பதிப்போடு ஒப்பிடும்போது சொற்கள் இடம் மாறியுள்ளன — அச்சுப் பதிப்பில் முன்பாதியில் ‘உறவினரிடமிருந்து அச்சம்’, பின்பாதியில் ‘அந்தணனிடம் தவம்’; திறனாய்வுப் பதிப்பில் முன்பாதியில் ‘அந்தணனிடம் தமம் (புலனடக்கம்)’, பின்பாதியில் ‘உறவினரிடமிருந்து அச்சம்’. ராவணனின் வாதத்தின் குறை தெளிவானது — அவன் பொது விதியைத் தனிப்பட்ட நிலைமைக்கு ஏற்றுகிறான். உறவினர்கள் அனைவரும் பொறாமைக்காரர்கள் என்று கருதி, விபீஷணனின் உண்மையான நல்லுரையையும் பொறாமையின் விளைவாகக் கருதுகிறான். ஐந்தாவது சுலோகத்தில் உறவினர்களின் நான்கு குறைகள் — ஒருவர் துன்பத்தில் மற்றவர் மகிழ்வது, ஆபத்தில் தாக்குவது, உள்ளத்தை மறைப்பது, கொடுமை. நான்காவதில் தலைமை, சாதிக்கும் திறன், கல்வி, அறவொழுக்கம், வீரம் என்ற ஐந்து பண்புகள் — ராவணன் இவை அனைத்தையும் தன்னிடமே காண்கிறான்; ஆகவேதான் விபீஷணனுக்குப் பொறாமை என்று கற்பனை செய்கிறான். பத்தாவது சுலோகத்தில் அவனுடைய கர்வம் வெளிப்படுகிறது — உலக மதிப்பு, செல்வம், உயர்குலம், பகைவரை வென்றது. யானைகள் பாடிய சுலோகங்கள் ஒரு பழைய நாட்டுப்புறக் கதையைக் குறிக்கின்றன; அதில் யானைகள் மனிதர்களின் கயிறுகளுக்கு அஞ்சுவதில்லை, தம் இனத்தவருக்கே அஞ்சுகின்றன.

‘தாமரை இலைகளில் விழுந்த நீர்த்துளிகள் ஒட்டிக்கொள்ளாததுபோல, இழிந்தோரிடம் நட்பும் ஒட்டுவதில்லை. கூதிர்காலத்தில் முழங்கியும் பொழிந்தும் மேகங்களின் நீரால் பூமி நனைவதில்லையோ, அதுபோலவே இழிந்தோரிடம் நட்பும். வண்டு தாகத்தால் தேனைப் பெற்றாலும் அங்கே நிலைத்திருப்பதில்லையோ, அதுபோலவே நீயும்; அதுபோலவே இழிந்தோரிடம் நட்பும். வண்டு தாகத்தால் நாணல் பூவைப் பருகினாலும் அதில் தேனைப் பெறுவதில்லையோ, அதுபோலவே இழிந்தோரிடம் நட்பும். யானை முதலில் நீராடிவிட்டுப் பிறகு துதிக்கையால் புழுதியை எடுத்துத் தன் உடலை அழுக்காக்கிக்கொள்வதுபோல, அதுபோலவே இழிந்தோரிடம் நட்பும். இரவில் திரிபவனே, வேறு எவனாவது இப்படிப்பட்ட சொல்லைச் சொல்லியிருந்தால், இந்த முகூர்த்தத்திலேயே அவன் இல்லாமல் போயிருப்பான்; குலத்தைக் கெடுப்பவனே, உன்னை நான் இகழ்கிறேன்.’ இந்த ஐந்து உவமைகளும் ‘அதுபோலவே இழிந்தோரிடம் நட்பும்’ என்ற ஒரே பல்லவியால் கோக்கப்பட்டுள்ளன — இந்த மீள்கூற்று ராவணனின் சினத்தின் வேகத்தைக் குறிக்கிறது. ஒவ்வொரு உவமையும் நட்பின் வெவ்வேறு குறையைக் காட்டுகிறது — ஒட்டாமை, பயனின்மை, நிலையின்மை, சாரமின்மை, தன்னைத்தானே கெடுத்துக்கொள்ளுதல். 1–15 சுலோகங்களில் 11–15 என்ற ஐந்து சுலோகங்கள் திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை — வல்கேட் பாடத்தில் மட்டுமே உள்ளன. பதினாறாவது சுலோகத்தில் ராவணன் விபீஷணனைச் சகோதரன் என்பதனால் மட்டுமே கொல்லாமல் விடுகிறான் — ‘வேறு எவனாவது இருந்தால் இல்லாமல் போயிருப்பான்’; அவனுடைய சினம் எல்லையை அடைந்துவிட்டது. பதினாறாவது சுலோகத்தின் பின்பாதியில் ‘குலத்தைக் கெடுப்பவனே’ என்ற விளிப்பு விபீஷணனுக்கு நேர்ந்த அவமானத்தின் உச்சம்; இதனாலேயே அவன் இலங்கையை விட்டு வெளியேறுகிறான்.

இவ்வாறு கடுஞ்சொல் சொல்லப்பட்ட, நியாயம் பேசும் விபீஷணன், கையில் கதையோடு நான்கு ராக்ஷசர்களுடன் வானில் எழும்பினான். வானத்தை அடைந்த, சிறப்புமிக்க, சினம் கொண்ட சகோதரன் விபீஷணன் அப்போது ராக்ஷசர் தலைவனான ராவணனிடம் சொன்னான்: ‘அரசே, நீ மயக்கத்தில் இருக்கிறாய்; என்னைப் பற்றி நீ விரும்புவதையெல்லாம் சொல். நீ மூத்தவன் என்பதால் மதிக்கத்தக்கவன், தந்தைக்கு நிகரானவன்; ஆனால் அறவழியில் நிற்கவில்லை. அண்ணனான உன்னுடைய இந்தக் கடுஞ்சொல்லை நான் பொறுக்க மாட்டேன்.’ விபீஷணன் வானில் எழுவது குறியீட்டுப் பொருள் உடையது — அவன் ராவணனின் அவையையும், இலங்கையையும், ராக்ஷசக் குலத்தின் அறமின்மையையும் கைவிடுகிறான். நான்கு ராக்ஷசர்கள் அவனைப் பின்தொடர்பவர்கள்; அடுத்த சர்க்கத்திலும் அவர்கள் அவனோடு காணப்படுகிறார்கள். பத்தொன்பதாவது சுலோகம் மூன்று அரையடிகளால் அமைந்தது; அதன் நடு அரையடியான ‘மூத்தவன், மதிக்கத்தக்கவன், தந்தைக்கு நிகரானவன், ஆனால் அறவழியில் நிற்கவில்லை’ திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை. விபீஷணன் அண்ணனின் பெருமையை ஒப்புக்கொள்கிறான்; ஆனால் அறமின்மையைப் பொறுப்பதில்லை — இதுவே அவனுடைய அறச்சிக்கலுக்கான தீர்வு.

‘பத்துத் தலையனே, நலம் விரும்புபவன் சொன்ன நல்ல நீதியான சொல்லைத் தன்னடக்கமற்றவர்களும் காலனின் வசமானவர்களும் ஏற்பதில்லை. அரசே, எப்போதும் இனியதையே பேசும் மனிதர்கள் எளிதில் கிடைப்பார்கள்; இனியதல்லாததும் நலம்தருவதுமான சொல்லைச் சொல்பவனும் கேட்பவனும் அரிது. எல்லா உயிர்களையும் கவர்ந்து செல்லும் காலனின் பாசத்தால் கட்டப்பட்டு, தீப்பற்றிய வீடுபோல அழிந்துகொண்டிருக்கும் உன்னை நான் புறக்கணிக்க மாட்டேன். சுடர்விடும் நெருப்புபோன்ற, கூர்மையான, பொன்னால் அணிசெய்யப்பட்ட ராமனின் அம்புகளால் நீ கொல்லப்படுவதைக் காண நான் விரும்பவில்லை. வீரர்களும், வலிமையுடையவர்களும், அஸ்திரங்களில் தேர்ந்தவர்களுமான மனிதர்களும் போரில் காலனால் பிடிக்கப்படும்போது மணல் அணைகள்போலச் சரிந்துவிடுகிறார்கள். பெரியவன் என்ற மதிப்பால் நலத்தை விரும்பி நான் சொன்னதை நீ பொறுத்துக்கொள்வாயாக. உன்னையும், ராக்ஷசர்களோடு கூடிய இந்த நகரத்தையும் எல்லா வகையிலும் காத்துக்கொள். உனக்கு நலம் உண்டாகட்டும்; நான் போகிறேன்; நான் இல்லாமல் நீ மகிழ்ச்சியாக இரு. இரவில் திரிபவனே, நலம் விரும்பும் என்னால் தடுக்கப்படும் உனக்கு என் சொல் பிடிக்கவில்லை; வாழ்நாள் முடிந்த மனிதர்கள், இறுதிக் காலம் வரும்போது, நண்பர்கள் சொல்லும் நலத்தை ஏற்பதில்லை.’ விபீஷணனின் விடைபெறும் சொற்கள் கருணையும் ஆழமும் நிறைந்தவை — அவன் சினத்தைக் கைவிட்டு மீண்டும் அண்ணனின் நலனையே விரும்புகிறான். ‘இனியதல்லாததும் நலம்தருவதுமான சொல்லைச் சொல்பவனும் கேட்பவனும் அரிது’ என்ற பொன்மொழி உலகில் புகழ்பெற்றது. ‘மணல் அணைகள்’ என்ற உவமை — நீரோட்டத்தில் மணல் அணை திடீரென்று அழிவதுபோல, காலனால் பிடிக்கப்பட்ட வீரர்களும் அழிகிறார்கள். இருபத்தைந்தாவது சுலோகம் மூன்று அரையடிகளாலும், இருபத்தாறாவது வம்சஸ்த விருத்தத்திலும் அமைந்தவை. விபீஷணனின் சொல்லில் காலனைப் பற்றிய கருத்து மீண்டும் மீண்டும் வருகிறது — ‘காலனின் வசமானவர்கள்’, ‘காலனின் பாசத்தால் கட்டப்பட்டு’, ‘காலனால் பிடிக்கப்படும்போது’, ‘இறுதிக் காலம் வரும்போது’. இதனால் ராவணனின் அறிவு மயக்கம் மரணத்தின் முன்னறிகுறி என்று அவன் குறிப்பிடுகிறான். ‘தீப்பற்றிய வீடுபோல’ என்ற உவமை — ஒருவன் தன் வீடு எரிவதைப் புறக்கணிக்க மாட்டானோ, அதுபோல நான் உன்னைப் புறக்கணிக்க மாட்டேன். ‘பெரியவன் என்ற மதிப்பால்’ — அண்ணனின் பெருமையின் காரணமாகவே நான் சொன்னேன், வெறுப்பால் அன்று. ‘நான் இல்லாமல் நீ மகிழ்ச்சியாக இரு’ என்ற வாக்கியத்தில் குத்தலும் உள்ளது — நான் இல்லாமல் உனக்கு மகிழ்ச்சி இருக்காது.

ಚೆನ್ನಾಗಿ ಆಲೋಚಿಸಿದ ಹಿತವಾಕ್ಯವನ್ನು ಹೇಳಿದ ವಿಭೀಷಣನಿಗೆ ಕಾಲಪ್ರೇರಿತನಾದ ರಾವಣನು ಕಠೋರವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಶತ್ರುವಿನೊಡನೆಯಾಗಲೀ ಕ್ರುದ್ಧ ವಿಷಸರ್ಪದೊಡನೆಯಾಗಲೀ ವಾಸಿಸಬಹುದು; ಆದರೆ ಮಿತ್ರನೆಂದು ಹೆಸರಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಶತ್ರುವಿನ ಸೇವೆ ಮಾಡುವವನೊಡನೆ ವಾಸಿಸಬಾರದು. ರಾಕ್ಷಸನೇ, ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳಲ್ಲೂ ಜ್ಞಾತಿಗಳ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ನಾನು ಬಲ್ಲೆ — ಈ ಜ್ಞಾತಿಗಳು ಜ್ಞಾತಿಗಳ ವಿಪತ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಸದಾ ಸಂತೋಷಪಡುತ್ತಾರೆ. ಪ್ರಧಾನನಾದ, ಕಾರ್ಯಸಾಧಕನಾದ, ವಿದ್ವಾಂಸನಾದ, ಧರ್ಮಶೀಲನಾದ, ಶೂರನಾದ ಜ್ಞಾತಿಯನ್ನು ಜ್ಞಾತಿಗಳು ಅವಮಾನಿಸುತ್ತಾರೆ, ತಿರಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ಯಾವಾಗಲೂ ಒಬ್ಬರ ವಿಪತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಇನ್ನೊಬ್ಬರು ಹರ್ಷಿಸುವವರು, ವಿಪತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಆಕ್ರಮಿಸುವವರು, ಹೃದಯವನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವವರು, ಘೋರರು, ಭಯಾನಕರು. ಹಿಂದೆ ಪದ್ಮವನದಲ್ಲಿ ಆನೆಗಳು ಹಾಡಿದ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಕೇಳಿಬರುತ್ತವೆ — ಪಾಶಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದ ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ಕಂಡು ಅವು ಏನು ಹಾಡಿದವೋ ಅದನ್ನು ನಾನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ, ಕೇಳು: “ಬೆಂಕಿಯಾಗಲೀ, ಬೇರೆ ಶಸ್ತ್ರಗಳಾಗಲೀ, ಪಾಶಗಳಾಗಲೀ ನಮಗೆ ಭಯಾನಕವಲ್ಲ; ಸ್ವಾರ್ಥಪ್ರೇರಿತರಾದ ಘೋರ ಜ್ಞಾತಿಗಳೇ ನಮಗೆ ಭಯಾನಕರು. ಇವರೇ ನಮ್ಮನ್ನು ಹಿಡಿಯುವ ಉಪಾಯವನ್ನು ಹೇಳುವರು, ಸಂದೇಹವಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಎಲ್ಲ ಭಯಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಜ್ಞಾತಿಭಯವೇ ಹೆಚ್ಚು ಕಷ್ಟಕರವೆಂದು ನಿರ್ಧರಿತವಾಗಿದೆ.” ಹಸುಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಪತ್ತು, ಸ್ತ್ರೀಯರಲ್ಲಿ ಚಾಪಲ್ಯ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಲ್ಲಿ ತಪಸ್ಸು, ಜ್ಞಾತಿಯಿಂದ ಭಯ — ಇವು ನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿ ಇರುತ್ತವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸೌಮ್ಯನೇ, ನಾನು ಲೋಕದಿಂದ ಗೌರವಿಸಲ್ಪಡುವವನು, ಐಶ್ವರ್ಯವಂತ, ಕುಲೀನ, ಶತ್ರುಗಳ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ನಿಂತವನು ಎಂಬುದು ನಿನಗೆ ಇಷ್ಟವಾಗುತ್ತಿಲ್ಲ.’ ರಾವಣನು ವಿಭೀಷಣನ ಹಿತೋಪದೇಶವನ್ನು ಸ್ವಾರ್ಥಪ್ರೇರಿತ ಅಸೂಯೆ ಎಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅವನನ್ನು ಶತ್ರುವಿನ ಸೇವಕನೆಂದೂ ರಾಜ್ಯಲೋಭಿಯಾದ ಜ್ಞಾತಿಯೆಂದೂ ಕಲ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆನೆಗಳು ಹಾಡಿದ ಶ್ಲೋಕಗಳ ದೃಷ್ಟಾಂತದಿಂದ ಅವನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಪಳಗಿದ ಆನೆಗಳು ಕಾಡಾನೆಗಳನ್ನು ಹಿಡಿಯುವುದಕ್ಕೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡುವಂತೆ, ಬಂಧನದ ಉಪಾಯವನ್ನು ಜ್ಞಾತಿಗಳೇ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಎಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಕುಕಷ್ಟಮ್’ ಎಂಬ ಪಾಠವಿದೆ; ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯ ಅದನ್ನು ‘ಹೆಚ್ಚು ಕಷ್ಟದಾಯಕ’ ಎಂದು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸುತ್ತದೆ. ಒಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯೊಡನೆ ಪದಗಳ ಸ್ಥಾನ ಅದಲುಬದಲಾಗಿದೆ — ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ಪೂರ್ವಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ‘ಜ್ಞಾತಿತೋ ಭಯಮ್’, ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ‘ಬ್ರಾಹ್ಮಣೇ ತಪಃ’; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಪೂರ್ವಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ‘ಬ್ರಾಹ್ಮಣೇ ದಮಃ’ (ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಿಯನಿಗ್ರಹ), ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ‘ಜ್ಞಾತಿತೋ ಭಯಮ್’. ರಾವಣನ ತರ್ಕದ ದೋಷ ಸ್ಪಷ್ಟ — ಅವನು ಸಾಮಾನ್ಯ ನಿಯಮವನ್ನು ವಿಶೇಷ ಸಂದರ್ಭಕ್ಕೆ ಆರೋಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಎಲ್ಲ ಜ್ಞಾತಿಗಳೂ ಅಸೂಯಾಪರರು ಎಂದು ಭಾವಿಸಿ, ವಿಭೀಷಣನ ಸತ್ಯವಾದ ಹಿತವನ್ನೂ ಅವನು ಅಸೂಯೆಯ ಫಲವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಐದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾತಿಗಳ ನಾಲ್ಕು ದೋಷಗಳು — ಪರಸ್ಪರರ ವಿಪತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಹರ್ಷ, ವಿಪತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಆಕ್ರಮಣ, ಹೃದಯದ ಮರೆಮಾಚುವಿಕೆ, ಘೋರತೆ. ನಾಲ್ಕನೆಯದರಲ್ಲಿ ಪ್ರಧಾನ, ಸಾಧಕ, ವಿದ್ವಾಂಸ, ಧರ್ಮಶೀಲ, ಶೂರ ಎಂಬ ಐದು ಗುಣಗಳು — ರಾವಣನು ಇವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ತನ್ನಲ್ಲೇ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ, ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ವಿಭೀಷಣನ ಅಸೂಯೆಯನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅವನ ಗರ್ವ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ — ಲೋಕಗೌರವ, ಐಶ್ವರ್ಯ, ಕುಲೀನತೆ, ಶತ್ರುವಿಜಯ. ಆನೆಗಳು ಹಾಡಿದ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಒಂದು ಪ್ರಾಚೀನ ಜನಪದ ಕಥೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ; ಅದರಲ್ಲಿ ಆನೆಗಳು ಮನುಷ್ಯರ ಪಾಶಗಳಿಗಲ್ಲ, ತಮ್ಮ ಜಾತಿಯವರಿಗೇ ಹೆದರುತ್ತವೆ.

‘ಕಮಲದ ಎಲೆಗಳ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದ ನೀರಿನ ಹನಿಗಳು ಅಂಟಿಕೊಳ್ಳದಂತೆ, ಅನಾರ್ಯರಲ್ಲಿ ಸ್ನೇಹವೂ ಹಾಗೆಯೇ. ಶರತ್ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಗರ್ಜಿಸುವ, ಮಳೆಗರೆಯುವ ಮೋಡಗಳ ನೀರಿನಿಂದ ಭೂಮಿ ನೆನೆಯದಂತೆ, ಅನಾರ್ಯರಲ್ಲಿ ಸ್ನೇಹವೂ ಹಾಗೆಯೇ. ದುಂಬಿಯು ಬಾಯಾರಿಕೆಯಿಂದ ರಸವನ್ನು ಪಡೆದರೂ ಅಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲದಂತೆ — ನೀನೂ ಹಾಗೆಯೇ; ಅನಾರ್ಯರಲ್ಲಿ ಸ್ನೇಹವೂ ಹಾಗೆಯೇ. ದುಂಬಿಯು ಬಾಯಾರಿಕೆಯಿಂದ ಕಾಶಪುಷ್ಪವನ್ನು ಹೀರಿದರೂ ಅದರಲ್ಲಿ ರಸವನ್ನು ಪಡೆಯದಂತೆ, ಅನಾರ್ಯರಲ್ಲಿ ಸ್ನೇಹವೂ ಹಾಗೆಯೇ. ಆನೆಯು ಮೊದಲು ಸ್ನಾನಮಾಡಿ, ಆಮೇಲೆ ಸೊಂಡಿಲಿನಿಂದ ಧೂಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ತನ್ನ ದೇಹವನ್ನೇ ಕೊಳೆಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವಂತೆ, ಅನಾರ್ಯರಲ್ಲಿ ಸ್ನೇಹವೂ ಹಾಗೆಯೇ. ನಿಶಾಚರನೇ, ಬೇರೆ ಯಾರಾದರೂ ಇಂತಹ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದರೆ ಅವನು ಈ ಕ್ಷಣವೇ ಇರುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ; ಕುಲಕಳಂಕನೇ, ನಿನಗೆ ಧಿಕ್ಕಾರ.’ ಈ ಐದು ಉಪಮೆಗಳನ್ನು ‘ತಥಾನಾರ್ಯೇಷು ಸೌಹೃದಮ್’ (ಅನಾರ್ಯರಲ್ಲಿ ಸ್ನೇಹವೂ ಹಾಗೆಯೇ) ಎಂಬ ಒಂದೇ ಪಲ್ಲವಿಯಿಂದ ಹೆಣೆಯಲಾಗಿದೆ — ಈ ಪುನರುಕ್ತಿ ರಾವಣನ ರೋಷದ ವೇಗವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಉಪಮೆಯೂ ಸ್ನೇಹದ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ದೋಷವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಅಂಟಿಕೊಳ್ಳದಿರುವಿಕೆ, ನಿಷ್ಫಲತೆ, ಅಸ್ಥಿರತೆ, ರಸಹೀನತೆ, ತನ್ನನ್ನೇ ಕೆಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವಿಕೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ 11–15 ಎಂಬ ಐದು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲ — ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ. ಹದಿನಾರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ವಿಭೀಷಣನನ್ನು ಕೇವಲ ತಮ್ಮನೆಂಬ ಕಾರಣಕ್ಕೆ ವಧೆಯಿಂದ ಬಿಡುತ್ತಾನೆ — ‘ಬೇರೆಯವನಾಗಿದ್ದರೆ ಇರುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ’ ಎಂದು; ಅವನ ಕೋಪ ಎಲ್ಲೆ ಮೀರಿದೆ. ಹದಿನಾರನೆಯದರ ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿನ ‘ಕುಲಪಾಂಸನ’ (ಕುಲಕಳಂಕನೇ) ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆ ವಿಭೀಷಣನ ಅವಮಾನದ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆ; ಇದರಿಂದಲೇ ಅವನು ಲಂಕೆಯನ್ನು ತೊರೆಯುತ್ತಾನೆ.

ಹೀಗೆ ಕಠೋರವಾದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿದ ನ್ಯಾಯವಾದಿ ವಿಭೀಷಣನು ಗದೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದು ನಾಲ್ವರು ರಾಕ್ಷಸರೊಡನೆ ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ಹಾರಿದನು. ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ನಿಂತ, ಶ್ರೀಮಂತನಾದ, ಕ್ರೋಧಗೊಂಡ ತಮ್ಮ ವಿಭೀಷಣನು ಆಗ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪ ರಾವಣನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ರಾಜನೇ, ನೀನು ದಾರಿತಪ್ಪಿದ್ದೀಯೆ; ನನಗೆ ಏನೇನು ಹೇಳಬೇಕೆನಿಸುತ್ತದೆಯೋ ಹೇಳು. ಅಣ್ಣನೆಂದು ನೀನು ಗೌರವಾರ್ಹ, ತಂದೆಗೆ ಸಮಾನ, ಆದರೆ ಧರ್ಮಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿಲ್ಲ. ಅಣ್ಣನಾದ ನಿನ್ನ ಈ ಕಠೋರ ಮಾತನ್ನು ನಾನು ಸಹಿಸಲಾರೆ.’ ವಿಭೀಷಣನು ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ಹಾರಿದ್ದು ಪ್ರತೀಕಾತ್ಮಕ — ಅವನು ರಾವಣನ ಸಭೆಯನ್ನೂ, ಲಂಕೆಯನ್ನೂ, ರಾಕ್ಷಸಕುಲದ ಅಧರ್ಮವನ್ನೂ ತೊರೆಯುತ್ತಾನೆ. ನಾಲ್ವರು ರಾಕ್ಷಸರು ಅವನ ಅನುಚರರು; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲೂ ಅವರು ಅವನೊಡನೆ ಕಾಣುತ್ತಾರೆ. ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಿಂದ ರಚಿತವಾಗಿದೆ; ಅದರ ನಡುವಿನ ಅರ್ಧ ‘ಜ್ಯೇಷ್ಠೋ ಮಾನ್ಯಃ ಪಿತೃಸಮೋ ನ ಚ ಧರ್ಮಪಥೇ ಸ್ಥಿತಃ’ (ಅಣ್ಣನು ಗೌರವಾರ್ಹ, ತಂದೆಗೆ ಸಮಾನ, ಆದರೆ ಧರ್ಮಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿಲ್ಲ) ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲ. ವಿಭೀಷಣನು ಅಣ್ಣನ ಗೌರವವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಅಧರ್ಮವನ್ನು ಸಹಿಸುವುದಿಲ್ಲ — ಇದೇ ಅವನ ಧರ್ಮಸಂಕಟದ ಪರಿಹಾರ.

‘ದಶಾನನನೇ, ಹಿತವನ್ನು ಬಯಸುವವನು ಹೇಳಿದ ಸುನೀತಿಯ ಮಾತನ್ನು, ಆತ್ಮಸಂಯಮವಿಲ್ಲದ, ಕಾಲನ ವಶಕ್ಕೆ ಬಂದವರು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ರಾಜನೇ, ಯಾವಾಗಲೂ ಪ್ರಿಯವಾದುದನ್ನೇ ಹೇಳುವವರು ಸುಲಭವಾಗಿ ದೊರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಅಪ್ರಿಯವಾದರೂ ಹಿತಕರವಾದುದನ್ನು ಹೇಳುವವನೂ ಕೇಳುವವನೂ ದುರ್ಲಭ. ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳನ್ನೂ ಸೆಳೆದೊಯ್ಯುವ ಕಾಲನ ಪಾಶದಿಂದ ಬಂಧಿತನಾಗಿ, ಉರಿಯುತ್ತಿರುವ ಮನೆಯಂತೆ ನಾಶವಾಗುತ್ತಿರುವ ನಿನ್ನನ್ನು ನಾನು ಉಪೇಕ್ಷಿಸಲಾರೆ. ಉರಿಯುವ ಬೆಂಕಿಯಂತಿರುವ, ಹರಿತವಾದ, ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ರಾಮನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಹತನಾದ ನಿನ್ನನ್ನು ನೋಡಲು ನಾನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ. ಶೂರರೂ ಬಲಶಾಲಿಗಳೂ ಅಸ್ತ್ರವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ಕಲಿತವರೂ ಆದ ಮನುಷ್ಯರೂ ರಣದಲ್ಲಿ ಕಾಲನಿಂದ ಆಕ್ರಮಿತರಾದಾಗ ಮರಳಿನ ಸೇತುವೆಗಳಂತೆ ಕುಸಿಯುತ್ತಾರೆ. ಹಿರಿಯನೆಂಬ ಗೌರವದಿಂದ ಹಿತವನ್ನು ಬಯಸಿ ನಾನು ಹೇಳಿದುದನ್ನು ನೀನು ಕ್ಷಮಿಸು. ನಿನ್ನನ್ನೂ ರಾಕ್ಷಸರ ಸಹಿತವಾದ ಈ ನಗರವನ್ನೂ ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ರಕ್ಷಿಸಿಕೋ. ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ; ನಾನು ಹೋಗುತ್ತೇನೆ; ನಾನಿಲ್ಲದೆ ಸುಖವಾಗಿರು. ನಿಶಾಚರನೇ, ಹಿತೈಷಿಯಾದ ನಾನು ತಡೆಯುತ್ತಿದ್ದರೂ ನಿನಗೆ ನನ್ನ ಮಾತು ರುಚಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ; ಅಂತ್ಯಕಾಲ ಬಂದು ಆಯುಸ್ಸು ಮುಗಿದ ಮನುಷ್ಯರು ಸುಹೃದರು ಹೇಳಿದ ಹಿತವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ.’ ವಿಭೀಷಣನ ವಿದಾಯದ ಮಾತು ಕರುಣಾಜನಕವೂ ಗಂಭೀರವೂ ಆಗಿದೆ — ಅವನು ರೋಷವನ್ನು ತೊರೆದು ಮತ್ತೆ ಅಣ್ಣನ ಕಲ್ಯಾಣವನ್ನೇ ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಅಪ್ರಿಯಸ್ಯ ಚ ಪಥ್ಯಸ್ಯ ವಕ್ತಾ ಶ್ರೋತಾ ಚ ದುರ್ಲಭಃ’ (ಅಪ್ರಿಯವಾದರೂ ಹಿತಕರವಾದುದನ್ನು ಹೇಳುವವನೂ ಕೇಳುವವನೂ ದುರ್ಲಭ) ಎಂಬ ಸುಭಾಷಿತ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ‘ವಾಲುಕಸೇತವಃ’ (ಮರಳಿನ ಸೇತುವೆಗಳು) ಎಂಬ ಉಪಮೆ — ನೀರಿನ ಪ್ರವಾಹದಲ್ಲಿ ಮರಳಿನ ಸೇತುವೆ ಥಟ್ಟನೆ ನಾಶವಾಗುವಂತೆ, ಕಾಲಗ್ರಸ್ತರಾದ ವೀರರೂ ಹಾಗೆಯೇ. ಇಪ್ಪತ್ತೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಿಂದಲೂ, ಇಪ್ಪತ್ತಾರನೆಯದು ವಂಶಸ್ಥ ವೃತ್ತದಲ್ಲೂ ರಚಿತವಾಗಿವೆ. ವಿಭೀಷಣನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಕಾಲದ ವಿಷಯ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತದೆ — ‘ಕಾಲಸ್ಯ ವಶಮಾಗತಾಃ’ (ಕಾಲನ ವಶಕ್ಕೆ ಬಂದವರು), ‘ಕಾಲಸ್ಯ ಪಾಶೇನ ಬದ್ಧಮ್’ (ಕಾಲನ ಪಾಶದಿಂದ ಬಂಧಿತ), ‘ಕಾಲಾಭಿಪನ್ನಾಃ’ (ಕಾಲನಿಂದ ಆಕ್ರಮಿತರು), ‘ಪರಾಂತಕಾಲೇ’ (ಅಂತ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿ). ಇದರಿಂದ ಅವನು, ರಾವಣನ ಬುದ್ಧಿಭ್ರಂಶ ಮೃತ್ಯುವಿನ ಪೂರ್ವಲಕ್ಷಣ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಪ್ರದೀಪ್ತಂ ಶರಣಂ ಯಥಾ’ (ಉರಿಯುತ್ತಿರುವ ಮನೆಯಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ — ಯಾರೂ ತನ್ನ ಮನೆ ಉರಿಯುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಉಪೇಕ್ಷಿಸದಂತೆ, ನಾನೂ ನಿನ್ನನ್ನು ಉಪೇಕ್ಷಿಸಲಾರೆ. ‘ಗುರುತ್ವಾತ್’ — ಅಣ್ಣನ ಗೌರವದಿಂದಲೇ ನಾನು ಹೇಳಿದೆ, ದ್ವೇಷದಿಂದಲ್ಲ. ‘ಮಯಾ ವಿನಾ ಸುಖೀ ಭವ’ (ನಾನಿಲ್ಲದೆ ಸುಖವಾಗಿರು) ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ವ್ಯಂಗ್ಯವೂ ಇದೆ — ನಾನಿಲ್ಲದೆ ನಿನಗೆ ಸುಖವಿರುವುದಿಲ್ಲ.

നന്നായി ആലോചിച്ച ഹിതവാക്യം പറഞ്ഞ വിഭീഷണനോട്, കാലത്താൽ പ്രേരിതനായ രാവണൻ കഠിനമായ വാക്കു പറഞ്ഞു: ‘ശത്രുവിനോടോ ക്രുദ്ധനായ വിഷസർപ്പത്തോടോ ഒപ്പം വസിക്കാം; എന്നാൽ മിത്രമെന്നു പേരുള്ള, ശത്രുവിനെ സേവിക്കുന്നവനോടൊപ്പം വസിക്കരുത്. രാക്ഷസാ, എല്ലാ ലോകങ്ങളിലുമുള്ള ജ്ഞാതികളുടെ (ബന്ധുക്കളുടെ) സ്വഭാവം എനിക്കറിയാം — ഈ ബന്ധുക്കൾ ബന്ധുക്കളുടെ ആപത്തുകളിൽ എപ്പോഴും സന്തോഷിക്കുന്നു. പ്രധാനിയും കാര്യസാധകനും വിദ്വാനും ധർമശീലനും ശൂരനുമായ ബന്ധുവിനെ ബന്ധുക്കൾ അവമാനിക്കുകയും പരിഭവിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അവർ എപ്പോഴും പരസ്പരം ഒത്തുകൂടി സന്തോഷിക്കുന്നവരും ആപത്തുകളിൽ ആക്രമിക്കുന്നവരും ഹൃദയം മറച്ചുവയ്ക്കുന്നവരും ഘോരരും ഭയാവഹരുമാണ്. പണ്ടു താമരവനത്തിൽ ആനകൾ പാടിയ ശ്ലോകങ്ങൾ കേൾക്കപ്പെടുന്നു — കയറേന്തിയ മനുഷ്യരെ കണ്ട് അവ പാടിയത് എന്താണോ, ഞാൻ പറയുന്നതു കേൾക്കുക: അഗ്നിയോ മറ്റ് ആയുധങ്ങളോ കയറുകളോ നമുക്കു ഭയാവഹമല്ല; സ്വാർഥത്താൽ പ്രേരിതരായ ഘോരരായ ബന്ധുക്കളാണു നമുക്കു ഭയാവഹം. ഇവർതന്നെയാണ് നമ്മെ പിടിക്കാനുള്ള ഉപായം പറഞ്ഞുകൊടുക്കുക, സംശയമില്ല; അതിനാൽ എല്ലാ ഭയങ്ങളിലുംവെച്ച് ബന്ധുക്കളിൽനിന്നുള്ള ഭയമാണ് ഏറ്റവും കഷ്ടമായി കരുതപ്പെടുന്നത്. പശുക്കളിൽ സമ്പത്തും സ്ത്രീകളിൽ ചാപല്യവും ബ്രാഹ്മണനിൽ തപസ്സും ബന്ധുക്കളിൽനിന്നു ഭയവും നിശ്ചയമായും ഉണ്ട്. അതിനാൽ സൗമ്യാ, ഞാൻ ലോകത്താൽ ആദരിക്കപ്പെടുന്നവനും ഐശ്വര്യവാനും കുലീനനും ശത്രുക്കളുടെ തലയിൽ നിൽക്കുന്നവനുമാണ് എന്നതു നിനക്ക് ഇഷ്ടമല്ല.’ രാവണൻ വിഭീഷണന്റെ ഹിതോപദേശത്തെ സ്വാർഥപ്രേരിതമായ അസൂയയായി കരുതുന്നു; അവനെ ശത്രുവിന്റെ സേവകനും രാജ്യം മോഹിക്കുന്ന ബന്ധുവുമായി സങ്കൽപ്പിക്കുന്നു. ആനകൾ പാടിയ ശ്ലോകങ്ങളുടെ ദൃഷ്ടാന്തത്തിലൂടെ അവൻ പറയുന്നു — പരിശീലിപ്പിക്കപ്പെട്ട ആനകൾ കാട്ടാനകളെ പിടിക്കാൻ സഹായിക്കുന്നതുപോലെ, ബന്ധനത്തിനുള്ള ഉപായം പറഞ്ഞുകൊടുക്കുന്നതു ബന്ധുക്കൾതന്നെ. എട്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘കുകഷ്ടം’ എന്ന പാഠമാണുള്ളത്; ഹിന്ദി വ്യാഖ്യാനം അതിനെ ‘കൂടുതൽ കഷ്ടം വരുത്തുന്നത്’ എന്നു വിവരിക്കുന്നു. ഒമ്പതാം ശ്ലോകത്തിൽ സമീക്ഷിതപതിപ്പുമായി പദങ്ങൾക്കു സ്ഥാനമാറ്റമുണ്ട് — മുദ്രിതപാഠത്തിൽ പൂർവാർധത്തിൽ ‘ജ്ഞാതിതോ ഭയം’ (ബന്ധുക്കളിൽനിന്നു ഭയം), ഉത്തരാർധത്തിൽ ‘ബ്രാഹ്മണേ തപഃ’ (ബ്രാഹ്മണനിൽ തപസ്സ്); സമീക്ഷിതപാഠത്തിൽ പൂർവാർധത്തിൽ ‘ബ്രാഹ്മണേ ദമഃ’ (ബ്രാഹ്മണനിൽ ഇന്ദ്രിയനിഗ്രഹം), ഉത്തരാർധത്തിൽ ‘ജ്ഞാതിതോ ഭയം’. രാവണന്റെ യുക്തിയുടെ ദോഷം വ്യക്തമാണ് — അവൻ ഒരു പൊതുനിയമം ഒരു പ്രത്യേകസന്ദർഭത്തിൽ ആരോപിക്കുന്നു. എല്ലാ ബന്ധുക്കളും അസൂയാലുക്കളാണെന്നു കരുതി അവൻ വിഭീഷണന്റെ സത്യമായ ഹിതത്തെയും അസൂയയുടെ ഫലമായി കാണുന്നു. അഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിൽ ബന്ധുക്കളുടെ നാലു ദോഷങ്ങൾ — പരസ്പരമുള്ള ആപത്തിൽ സന്തോഷം, വിപത്തിൽ ആക്രമണം, ഹൃദയം മറയ്ക്കൽ, ഘോരത. നാലാമത്തേതിൽ പ്രധാനി, കാര്യസാധകൻ, വിദ്വാൻ, ധർമശീലൻ, ശൂരൻ എന്നീ അഞ്ചു ഗുണങ്ങൾ — രാവണൻ ഇവയെല്ലാം തന്നിൽത്തന്നെ കാണുന്നു; അതുകൊണ്ടുതന്നെ വിഭീഷണന്റെ അസൂയ സങ്കൽപ്പിക്കുന്നു. പത്താം ശ്ലോകത്തിൽ അവന്റെ ഗർവം പ്രകടമാണ് — ലോകാദരം, ഐശ്വര്യം, കുലീനത, ശത്രുവിജയം. ആനകൾ പാടിയ ശ്ലോകങ്ങൾ ഒരു പ്രാചീന ലോകകഥയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; അതിൽ ആനകൾ മനുഷ്യരുടെ കയറുകളെയല്ല, സ്വജാതിക്കാരെയാണു ഭയപ്പെടുന്നത്.

‘താമരയിലകളിൽ വീഴുന്ന ജലബിന്ദുക്കൾ അവയോട് ഒട്ടിച്ചേരാത്തതുപോലെയാണ് അനാര്യരിലുള്ള സൗഹൃദം. ശരത്കാലത്ത് ഇടിമുഴക്കുകയും പെയ്യുകയും ചെയ്യുന്ന മേഘങ്ങളുടെ ജലംകൊണ്ടു ഭൂമി നനയാത്തതുപോലെയാണ് അനാര്യരിലുള്ള സൗഹൃദം. വണ്ട് ദാഹത്താൽ തേൻ നുകർന്നാലും അവിടെ തങ്ങിനിൽക്കാത്തതുപോലെ നീയും; അതുപോലെയാണ് അനാര്യരിലുള്ള സൗഹൃദം. വണ്ട് ദാഹത്താൽ കാശപ്പൂ നുകർന്നാലും അതിൽ തേൻ കിട്ടാത്തതുപോലെയാണ് അനാര്യരിലുള്ള സൗഹൃദം. ആന ആദ്യം കുളിച്ചിട്ട് പിന്നെ തുമ്പിക്കൈകൊണ്ടു പൊടിവാരി സ്വന്തം ദേഹം മലിനമാക്കുന്നതുപോലെയാണ് അനാര്യരിലുള്ള സൗഹൃദം. നിശാചരാ, മറ്റാരെങ്കിലുമാണ് ഇത്തരം വാക്കു പറഞ്ഞിരുന്നതെങ്കിൽ ഈ നിമിഷംതന്നെ അവൻ ഇല്ലാതാകുമായിരുന്നു; കുലകളങ്കമേ, നിനക്കു ധിക്കാരം!’ ഈ അഞ്ച് ഉപമകൾ ‘തഥാനാര്യേഷു സൗഹൃദം’ (അതുപോലെയാണ് അനാര്യരിലുള്ള സൗഹൃദം) എന്ന ഒരേ പല്ലവികൊണ്ടു കോർത്തിരിക്കുന്നു — ഈ ആവർത്തനം രാവണന്റെ രോഷത്തിന്റെ വേഗം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഓരോ ഉപമയും സൗഹൃദത്തിന്റെ വ്യത്യസ്തമായ ദോഷം കാണിക്കുന്നു — ഒട്ടിച്ചേരായ്മ, നിഷ്ഫലത, അസ്ഥിരത, രസഹീനത, ആത്മദൂഷണം. 1–15 ശ്ലോകങ്ങളിൽ 11–15 എന്നീ അഞ്ചു ശ്ലോകങ്ങൾ സമീക്ഷിതപതിപ്പിലില്ല — പ്രചാരത്തിലുള്ള പാഠത്തിൽ മാത്രമുള്ളവയാണ്. പതിനാറാം ശ്ലോകത്തിൽ രാവണൻ വിഭീഷണനെ വധത്തിൽനിന്ന് ഒഴിവാക്കുന്നതു സഹോദരനായതുകൊണ്ടു മാത്രമാണ് — ‘മറ്റാരെങ്കിലുമായിരുന്നെങ്കിൽ ഇല്ലാതാകുമായിരുന്നു’; അവന്റെ കോപം അതിരിലെത്തിയിരിക്കുന്നു. പതിനാറാമത്തേതിന്റെ ഉത്തരാർധത്തിലെ ‘കുലപാംസന’ (കുലകളങ്കമേ) എന്ന സംബോധന വിഭീഷണന്റെ അപമാനത്തിന്റെ പരകോടിയാണ്; ഇതുകൊണ്ടുതന്നെ അവൻ ലങ്ക ഉപേക്ഷിക്കുന്നു.

ഇങ്ങനെ കഠിനമായ വാക്കു കേട്ട, ന്യായം പറയുന്ന വിഭീഷണൻ ഗദയേന്തി നാലു രാക്ഷസന്മാരോടൊപ്പം ആകാശത്തിലേക്ക് ഉയർന്നു. ആകാശത്തിലെത്തിയ, ക്രോധം ജനിച്ച, ശ്രീമാനായ സഹോദരൻ വിഭീഷണൻ അപ്പോൾ രാക്ഷസാധിപനായ രാവണനോടു പറഞ്ഞു: ‘രാജാവേ, നിനക്കു ഭ്രമം ബാധിച്ചിരിക്കുന്നു; എന്നോട് എന്തൊക്കെ പറയണമെന്നു തോന്നുന്നുവോ അതു പറഞ്ഞുകൊള്ളുക. ജ്യേഷ്ഠനെന്ന നിലയിൽ നീ മാന്യനും പിതൃതുല്യനുമാണ്; എന്നാൽ ധർമമാർഗത്തിൽ നിൽക്കുന്നില്ല. ജ്യേഷ്ഠനായ നിന്റെ ഈ കഠിനവാക്കു ഞാൻ ക്ഷമിക്കുന്നില്ല.’ വിഭീഷണന്റെ ആകാശത്തിലേക്കുള്ള ഉയർച്ച പ്രതീകാത്മകമാണ് — അവൻ രാവണന്റെ സഭയും ലങ്കയും രാക്ഷസകുലത്തിന്റെ അധർമവും ഉപേക്ഷിക്കുന്നു. നാലു രാക്ഷസന്മാർ അവന്റെ അനുചരന്മാരാണ്; അവരെ അടുത്ത സർഗത്തിലും അവനോടൊപ്പം കാണാം. പത്തൊമ്പതാം ശ്ലോകം മൂന്ന് അർധങ്ങളുള്ളതാണ്; അതിന്റെ ‘ജ്യേഷ്ഠോ മാന്യഃ പിതൃസമോ ന ച ധർമപഥേ സ്ഥിതഃ’ (ജ്യേഷ്ഠൻ മാന്യനും പിതൃതുല്യനുമാണ്, പക്ഷേ ധർമമാർഗത്തിൽ നിൽക്കുന്നില്ല) എന്ന മധ്യാർധം സമീക്ഷിതപാഠത്തിലില്ല. വിഭീഷണൻ ജ്യേഷ്ഠന്റെ ഗൗരവം അംഗീകരിക്കുന്നു, പക്ഷേ അധർമം സഹിക്കുന്നില്ല — ഇതുതന്നെയാണ് അവന്റെ ധർമസങ്കടത്തിനുള്ള പരിഹാരം.

‘ദശാനനാ, ഹിതം ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ പറഞ്ഞ നല്ല നീതിവാക്യം ആത്മനിയന്ത്രണമില്ലാത്തവരും കാലത്തിനു വശംവദരായവരും സ്വീകരിക്കുന്നില്ല. രാജാവേ, എപ്പോഴും പ്രിയം പറയുന്നവർ സുലഭരാണ്; അപ്രിയമെങ്കിലും ഹിതകരമായതു പറയുന്നവനും കേൾക്കുന്നവനും ദുർലഭരാണ്. എല്ലാ ജീവികളെയും അപഹരിക്കുന്ന കാലത്തിന്റെ പാശത്താൽ ബന്ധിക്കപ്പെട്ട്, തീപിടിച്ച വീടുപോലെ നശിക്കുന്ന നിന്നെ ഞാൻ ഉപേക്ഷിച്ചുകളയുന്നില്ല. ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിക്കു സമമായ, മൂർച്ചയേറിയ, സ്വർണാലംകൃതമായ രാമശരങ്ങളാൽ കൊല്ലപ്പെട്ട നിലയിൽ നിന്നെ കാണാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല. ശൂരരും ബലവാന്മാരും അസ്ത്രവിദ്യ നേടിയവരുമായ മനുഷ്യർപോലും യുദ്ധത്തിൽ കാലഗ്രസ്തരാകുമ്പോൾ മണൽകൊണ്ടുള്ള ചിറകൾപോലെ തകർന്നുവീഴുന്നു. ഗൗരവംകൊണ്ടു ഹിതം ആഗ്രഹിച്ചു ഞാൻ പറഞ്ഞതു ഭവാൻ ക്ഷമിക്കുക. നിന്നെയും രാക്ഷസന്മാരോടുകൂടിയ ഈ നഗരിയെയും എല്ലാവിധത്തിലും രക്ഷിക്കുക. നിനക്കു സ്വസ്തി; ഞാൻ പോകുന്നു; ഞാനില്ലാതെ നീ സുഖമായിരിക്കുക. നിശാചരാ, ഹിതൈഷിയായ ഞാൻ തടഞ്ഞിട്ടും എന്റെ വാക്കു നിനക്കു രുചിക്കുന്നില്ല; ആയുസ്സൊടുങ്ങിയ മനുഷ്യർ അന്ത്യകാലത്തു സുഹൃത്തുക്കൾ പറയുന്ന ഹിതം സ്വീകരിക്കുന്നില്ല.’ വിഭീഷണന്റെ വിടവാങ്ങൽവാക്കു കരുണവും ഗംഭീരവുമാണ് — അവൻ രോഷം ഉപേക്ഷിച്ചു വീണ്ടും സഹോദരന്റെ മംഗളം ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ‘അപ്രിയസ്യ ച പഥ്യസ്യ വക്താ ശ്രോതാ ച ദുർലഭഃ’ (അപ്രിയമെങ്കിലും ഹിതകരമായതു പറയുന്നവനും കേൾക്കുന്നവനും ദുർലഭർ) എന്ന സുഭാഷിതം ലോകത്തിൽ പ്രസിദ്ധമാണ്. ‘വാലുകസേതവഃ’ (മണൽച്ചിറകൾ) എന്ന ഉപമ — ജലപ്രവാഹത്തിൽ മണൽകൊണ്ടുള്ള ചിറ പെട്ടെന്നു നശിക്കുന്നതുപോലെ കാലഗ്രസ്തരായ വീരന്മാരും. ഇരുപത്തഞ്ചാം ശ്ലോകം മൂന്ന് അർധങ്ങളുള്ളതും ഇരുപത്താറാമത്തേതു വംശസ്ഥവൃത്തത്തിലുള്ളതുമാണ്. വിഭീഷണന്റെ വാക്കിൽ കാലം എന്ന വിഷയം വീണ്ടും വീണ്ടും വരുന്നു — ‘കാലസ്യ വശമാഗതാഃ’ (കാലത്തിനു വശംവദരായവർ), ‘കാലസ്യ പാശേന ബദ്ധം’ (കാലപാശത്താൽ ബന്ധിക്കപ്പെട്ടവനെ), ‘കാലാഭിപന്നാഃ’ (കാലഗ്രസ്തർ), ‘പരാന്തകാലേ’ (അന്ത്യകാലത്ത്). ഇതിലൂടെ രാവണന്റെ ബുദ്ധിഭ്രംശം മൃത്യുവിന്റെ മുന്നോടിയാണെന്ന് അവൻ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘പ്രദീപ്തം ശരണം യഥാ’ (തീപിടിച്ച വീടുപോലെ) എന്ന ഉപമ — ഒരാൾ കത്തുന്ന സ്വന്തം വീടിനെ ഉപേക്ഷിക്കാത്തതുപോലെ ഞാൻ നിന്നെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നില്ല. ‘ഗുരുത്വാത്’ (ഗൗരവംകൊണ്ട്) — ജ്യേഷ്ഠനോടുള്ള ഗൗരവംകൊണ്ടാണു ഞാൻ പറഞ്ഞത്, ദ്വേഷംകൊണ്ടല്ല. ‘മയാ വിനാ സുഖീ ഭവ’ (ഞാനില്ലാതെ നീ സുഖമായിരിക്കുക) എന്ന വാക്യത്തിൽ വ്യംഗ്യവുമുണ്ട് — ഞാനില്ലാതെ നിനക്കു സുഖമുണ്ടാവില്ല.

Vibhīṣaṇa had spoken well-founded words for his brother's good, but Rāvaṇa, driven by Time, answered him harshly. "A man may live with a rival, or with an angry venomous snake, but never with one who calls himself a friend while he serves the enemy. I know the nature of kinsmen in every world, rākṣasa: kinsmen always rejoice in the misfortunes of their kin. The foremost man among them, the one who gets things done, the learned, the righteous and the brave, his kinsmen despise and humiliate. Always pleased with one another, quick to strike in times of trouble, their hearts concealed, kinsmen are dreadful and to be feared. We hear of verses that elephants once sang in a lotus wood when they saw men with nooses in their hands; listen while I tell them: 'Fire does not frighten us, nor other weapons, nor nooses; it is our dreadful kinsmen, bent on their own ends, whom we fear. They will show the way to catch us, no doubt of it; of all dangers, the danger from kinsmen has been ordained the cruellest.' In cows there is wealth, in women fickleness, in a brahmin austerity, and from kinsmen there is always danger. So, gentle brother, you cannot bear it that I am honoured by the world, possess sovereignty, am nobly born and stand on the heads of my enemies." Rāvaṇa takes Vibhīṣaṇa's good advice for self-seeking jealousy, and imagines him as a servant of the enemy and a kinsman greedy for the kingdom. With the verses sung by the elephants he argues that it is kinsmen who show the way to capture, just as trained elephants help men catch wild ones; the danger from kinsmen, the elephants say, is the most painful of all. The flaw in Rāvaṇa's reasoning is plain: he applies a general rule to a particular case, and because he thinks all kinsmen jealous he takes even Vibhīṣaṇa's true concern for jealousy. He names four faults of kinsmen, pleasure in one another's misfortune, attacking in adversity, hidden hearts and cruelty; and he sees in himself all five virtues he lists, leadership, getting things done, learning, righteousness and bravery, which is why he imagines Vibhīṣaṇa envies him. His pride shows openly at the end: the world's honour, sovereignty, noble birth and victory over his enemies. The elephants' verses point to an old folk tale in which elephants fear not men's nooses but their own kind.

"As drops of water that fall on lotus leaves do not cling, so is friendship with the ignoble. As autumn clouds thunder and rain yet never soak the earth, so is friendship with the ignoble. As a bee, from its thirst, does not stay even where it finds nectar, so are you, and so is friendship with the ignoble. As a bee, from its thirst, may drink from the kāśa flower yet find no sweetness there, so is friendship with the ignoble. As an elephant first bathes and then takes up dust in its trunk and soils its own body, so is friendship with the ignoble. If anyone else had said such things, night-rover, he would not live another moment. Shame on you, disgrace of our family!" The five similes are strung on a single refrain, "so is friendship with the ignoble", and the repetition shows the force of Rāvaṇa's anger. Each simile shows a different flaw in such friendship: it does not cling, it bears no fruit, it does not stay, it has no sweetness, and it defiles itself. Rāvaṇa spares Vibhīṣaṇa's life only because he is his brother, "if anyone else had said this", and his anger has reached its limit. "Disgrace of our family" is the final insult, and it is this that makes Vibhīṣaṇa leave Laṅkā.

Spoken to so harshly, Vibhīṣaṇa, who had spoken only what was just, rose into the air, mace in hand, with four rākṣasas. Standing in the sky, the glorious Vibhīṣaṇa, now roused to anger, said to his brother, the lord of the rākṣasas: "You are deluded, king; say to me whatever you like. As my elder you deserve honour like a father, but you do not keep to the path of dharma. This harsh speech of yours I will not bear, elder though you are." Vibhīṣaṇa's rising into the air is symbolic: he is leaving Rāvaṇa's court, Laṅkā and the unrighteousness of the rākṣasa race. The four rākṣasas are his followers, who will be seen with him in the next sarga as well. He grants his elder brother the honour due to him but will not tolerate wrongdoing, and that is how he resolves his dilemma of duty.

"Ten-faced one, men without self-control who have fallen into the power of Time do not accept wise words spoken by one who wishes them well. Men who always say pleasant things are easy to find, king; one who speaks what is unpleasant but wholesome, and one who will listen to it, are rare. I could not stand by and watch you perish, bound by the noose of Time that carries off all beings, like a house on fire. I do not want to see you struck down by Rāma's sharp, gold-adorned arrows, blazing like fire. Heroes, strong men and masters of weapons, once Time has seized them, sink down in battle like dams of sand. Forgive what I said; I said it wishing your good, because you are my elder. Protect yourself by every means, and this city with its rākṣasas. Farewell; I shall go. Be happy without me. My words, holding you back as one who wishes you well, do not please you, night-rover; for men whose life is spent, when their end has come, do not accept the good counsel of their friends." Vibhīṣaṇa's parting words are moving and grave: he sets his anger aside and again wishes his brother well. The saying that one who speaks unpleasant but wholesome words, and one who will hear them, are rare is famous everywhere. Dams of sand collapse suddenly in a flood, and so do heroes whom Time has seized. The theme of Time runs through his words, "in the power of Time", "the noose of Time", "seized by Time", "when their end has come", suggesting that Rāvaṇa's loss of judgement is a sign of approaching death. As no one ignores his own house when it is burning, so Vibhīṣaṇa cannot ignore his brother. He spoke "because you are my elder", out of respect, not hatred. And "be happy without me" carries a hidden edge: without me there will be no happiness for you.