बृहस्पतेः तुल्यमतेः विभीषणस्य तत् वचः यत्नेन निशम्य नैर्ऋतयूथमुख्यः महात्मा इन्द्रजित् वचनं बभाषे — ‘कनिष्ठ तात, तव इदं वाक्यम् अनर्थकं, बहुभीतवत् च। अस्मिन् कुले यः न जातः, सः अपि ईदृशं न वदेत्, न कुर्यात्। सत्त्वेन, वीर्येण, पराक्रमेण, धैर्येण, शौर्येण, तेजसा च अस्मिन् कुले विमुक्तः एकः पुरुषः एषः कनिष्ठतातः विभीषणः एव। तौ मानुषराजपुत्रौ किं नाम? अस्माकम् एकेन सुप्राकृतेन राक्षसेन अपि तौ निहन्तुं शक्यौ; भीरो, कुतः अस्मान् भीषयसे? त्रिलोकनाथः देवराजः शक्रः मया भूमितले निविष्टः; तदा सर्वे देवगणाः भयार्पिताः दिशः प्रपन्नाः। उन्नदन् ऐरावतः मया भूमितले निपातितः, तस्य दन्तौ प्रसह्य विकृष्य देवगणाः वित्रासिताः। सुराणां दर्पहन्ता, दैत्योत्तमानां शोककर्ता, सुवीर्यः अहं प्राकृतयोः मनुष्ययोः नरेन्द्रात्मजयोः कथं न शक्तः?’ इन्द्रजितः वाक्ये युवकस्य उद्धतता स्पष्टा — सः पितृव्यं ‘तात’ इति सम्बोधयन् अपि तं ‘भीरो’ इति निन्दति। तस्य तर्कः अपि प्रहस्तस्य इव — ये देवान् अजयन्, तेषां मनुष्यात् भयं कुतः। इन्द्रविजयः तस्य नाम्नः एव कारणम्, अतः सः पुनः पुनः तम् एव स्मरति। पञ्चमे षष्ठे च ‘देवगणाः समग्राः’ इति चरणः पुनरुक्तः। ‘अस्मिन् कुले यः न जातः सः अपि’ इति वाक्यस्य भावः — कुलात् बहिः जातः अपि एवं भीरुः न स्यात्, किमुत पुलस्त्यकुले जातः। हिन्दीभाष्यं तु यः अस्मिन् कुले न जातः, सः पुरुषः अपि इति व्याचष्टे। इन्द्रजित् स्वस्य कुलस्य गौरवं वदति, किन्तु तेन एव कुलस्य नाशः आसन्नः इति न पश्यति।

इन्द्रकल्पस्य दुरासदस्य महौजसः इन्द्रजितः तत् वचनं निशम्य शस्त्रभृतां वरिष्ठः विभीषणः महार्थं वचनं बभाषे — ‘तात, मन्त्रे तव निश्चयः नास्ति; त्वम् अद्य अपि बालः, अविपक्वबुद्धिः। तस्मात् त्वया आत्मविनाशाय एव अर्थहीनं बहु वचः विप्रलप्तम्। इन्द्रजित्, रावणस्य पुत्रः इति प्रवादेन त्वं मित्रमुखः शत्रुः असि, यतः राघवात् तस्य ईदृशं विनाशं निशम्य अपि मोहात् अनुमन्यसे। त्वम् एव वध्यः, सुदुर्मतिः च; यः त्वाम् इह आनयत्, सः अपि वध्यः — यः बालं दृढं साहसिकं त्वाम् अद्य मन्त्रकृतां समीपं प्रावेशयत्। त्वं मूढः, अप्रगल्भः, अविनयोपपन्नः, तीक्ष्णस्वभावः, अल्पमतिः, दुरात्मा, मूर्खः, अत्यन्तसुदुर्मतिः च; अतः एव बालतया एवं ब्रवीषि। युधि राघवेण समक्षं मुक्तान् ब्रह्मदण्डप्रतिमप्रकाशान् अर्चिष्मतः कालनिकाशरूपान् यमदण्डकल्पान् बाणान् कः सहेत? अतः राजन्, धनानि, रत्नानि, सुभूषणानि, दिव्यानि वासांसि, चित्रान् मणीन्, देवीं सीतां च रामाय निवेद्य वयं वीतशोकाः इह वसेम।’ विभीषणस्य भर्त्सना कठोरा अपि हितकरी — सः इन्द्रजितः बाल्यं दर्शयित्वा तस्य मन्त्रे अधिकारम् एव निषेधति। ‘मित्रमुखः शत्रुः’ इति पूर्वसर्गस्य ‘अमित्रप्रतिमैः मित्रैः’ इति वाक्यस्य प्रतिध्वनिः। अन्तिमे श्लोके विभीषणः केवलं सीतां न, अपि तु धनरत्नानि अपि रामाय दातुं वदति — सन्धेः पूर्णः उपायः एषः। सर्वे चतुर्दश श्लोकाः उपजातिवृत्ते निबद्धाः। द्वादशे श्लोके इन्द्रजितः नव दोषाः क्रमेण गण्यन्ते — मौढ्यम्, अप्रागल्भ्यम्, अविनयः, तैक्ष्ण्यम्, अल्पमतित्वं, दौरात्म्यं, मूर्खत्वं, दुर्मतित्वं, बाल्यं च; एतेन तस्य स्वश्लाघायाः सप्तमश्लोकस्य गुणाः निराकृताः। त्रयोदशे रामस्य बाणाः ब्रह्मदण्डेन, कालेन, यमदण्डेन च उपमिताः — त्रयः अपि मृत्योः प्रतीकाः।

బృహస్పతితో సమానమైన బుద్ధి గల విభీషణుని ఆ మాటను శ్రద్ధగా విని, నైరృతయూథాలలో ముఖ్యుడు, మహాత్ముడు అయిన ఇంద్రజిత్తు ఇలా అన్నాడు: ‘చిన్నాన్నా, నీ ఈ మాట నిరర్థకమైనది, చాలా భయపడినవానిదిలా ఉంది. ఈ కులంలో పుట్టనివాడు కూడా ఇలా మాట్లాడడు, ఇలా చేయడు. సత్త్వంలో, వీర్యంలో, పరాక్రమంలో, ధైర్యంలో, శౌర్యంలో, తేజస్సులో ఈ కులంలో వీటన్నిటినీ విడిచిపెట్టిన పురుషుడు ఒక్కడే — ఈ చిన్నాన్న విభీషణుడే. ఆ ఇద్దరు మానవ రాజకుమారులు ఏపాటివారు? మనలోని ఒక్క అతి సామాన్య రాక్షసుడు కూడా వారిని చంపగలడు; పిరికివాడా, మమ్మల్ని ఎందుకు భయపెడుతున్నావు? ముల్లోకాలకూ నాథుడు, దేవరాజు అయిన ఇంద్రుని నేను భూతలంపై పడవేశాను; అప్పుడు దేవగణాలన్నీ భయంతో దిక్కులకు పారిపోయాయి. ఘీంకరిస్తున్న ఐరావతాన్ని నేను భూతలంపై పడగొట్టాను, దాని దంతాలను బలవంతంగా పెకలించి దేవగణాలను భయపెట్టాను. దేవతల దర్పాన్ని అణచినవాడను, దైత్యశ్రేష్ఠులకు శోకం కలిగించినవాడను, గొప్ప పరాక్రమం గలవాడను అయిన నేను సామాన్యులైన ఇద్దరు మనుష్యులైన రాజకుమారుల విషయంలో ఎలా సమర్థుడను కాను?’ ఇంద్రజిత్తు మాటలో యువకుని ఉద్ధతత్వం స్పష్టం — అతడు చిన్నాన్నను ‘తాత’ (నాయనా) అని సంబోధిస్తూనే ‘భీరో’ (పిరికివాడా) అని నిందిస్తున్నాడు. అతని తర్కం కూడా ప్రహస్తునిదే — దేవతలను జయించినవారికి మనిషి నుండి భయం ఎక్కడిది. ఇంద్రవిజయమే అతని పేరుకు కారణం, కాబట్టి అతడు మళ్ళీ మళ్ళీ దానినే గుర్తుచేసుకుంటాడు. ఐదవ, ఆరవ శ్లోకాలలో ‘దేవగణాః సమగ్రాః’ (దేవగణాలన్నీ) అనే పాదం పునరుక్తమైంది. ‘అస్మిన్ కులే యః న జాతః సః అపి’ (ఈ కులంలో పుట్టనివాడు కూడా) అనే వాక్యపు భావం — కులానికి వెలుపల పుట్టినవాడు కూడా ఇంత పిరికివాడు కాడు, పులస్త్యకులంలో పుట్టినవాని సంగతి చెప్పాలా. హిందీ వ్యాఖ్యానం మాత్రం ‘ఈ కులంలో జన్మించనివాడైన పురుషుడు కూడా’ అని వివరిస్తుంది. ఇంద్రజిత్తు తన కులగౌరవం గురించి చెబుతున్నాడు, కాని దాని వల్లనే కులనాశనం సమీపిస్తోందని చూడడం లేదు.

ఇంద్రునితో సమానుడు, ఎదిరించలేనివాడు, మహాతేజస్వి అయిన ఇంద్రజిత్తు ఆ మాటను విని శస్త్రధారులలో శ్రేష్ఠుడైన విభీషణుడు గొప్ప అర్థం గల మాట పలికాడు: ‘నాయనా, మంత్రాంగంలో నీకు నిశ్చయబుద్ధి లేదు; నీవు ఇప్పటికీ బాలుడివి, పరిపక్వం కాని బుద్ధి గలవాడివి. అందుకే నీవు నీ వినాశనానికే అర్థం లేని మాటలు ఎన్నో ప్రేలావు. ఇంద్రజిత్తూ, రావణుని కుమారుడవని పేరుకే గానీ నీవు మిత్రుని ముఖం గల శత్రువువి, ఎందుకంటే రాఘవుని నుండి అతనికి రాబోయే ఇటువంటి వినాశనాన్ని విని కూడా మోహంతో దానిని సమర్థిస్తున్నావు. నీవే వధించదగినవాడివి, మహాదుర్మతివి; నిన్ను ఇక్కడికి తెచ్చినవాడు కూడా వధించదగినవాడే — మొండివాడూ దుస్సాహసీ అయిన బాలుడవైన నిన్ను ఈరోజు మంత్రాంగం చేసేవారి సమీపంలోకి ప్రవేశపెట్టినవాడు. నీవు మూఢుడివి, అప్రగల్భుడివి, వినయం లేనివాడివి, తీక్ష్ణస్వభావుడివి, అల్పబుద్ధివి, దురాత్ముడివి, మూర్ఖుడివి, అత్యంత దుర్మతివి; అందుకే బాలతనంతో ఇలా మాట్లాడుతున్నావు. యుద్ధంలో రాఘవుడు ఎదురుగా విడిచిన, బ్రహ్మదండం వంటి ప్రకాశం గల, జ్వాలలతో కూడిన, కాలుని వంటి రూపం గల, యమదండం వంటి బాణాలను ఎవడు సహించగలడు? కాబట్టి రాజా, ధనాలనూ, రత్నాలనూ, మంచి ఆభరణాలనూ, దివ్యవస్త్రాలనూ, చిత్రమైన మణులనూ, దేవి సీతనూ రామునికి సమర్పించి మనం శోకం లేకుండా ఇక్కడ నివసిద్దాం.’ విభీషణుని మందలింపు కఠినమైనదే అయినా హితకరమైనది — అతడు ఇంద్రజిత్తు బాల్యాన్ని చూపించి మంత్రాంగంలో అతని అధికారాన్నే నిరాకరిస్తున్నాడు. ‘మిత్రముఖః శత్రుః’ (మిత్రుని ముఖం గల శత్రువు) అనేది పూర్వసర్గలోని ‘అమిత్రప్రతిమైః మిత్రైః’ (శత్రువుల వంటి మిత్రులు) అనే వాక్యానికి ప్రతిధ్వని. చివరి శ్లోకంలో విభీషణుడు కేవలం సీతనే కాదు, ధనరత్నాలను కూడా రామునికి ఇవ్వమని చెబుతున్నాడు — ఇది సంధికి సంపూర్ణమైన ఉపాయం. పద్నాలుగు శ్లోకాలన్నీ ఉపజాతి వృత్తంలో కూర్చబడ్డాయి. పన్నెండవ శ్లోకంలో ఇంద్రజిత్తు తొమ్మిది దోషాలు వరుసగా లెక్కించబడ్డాయి — మౌఢ్యం, అప్రాగల్భ్యం, అవినయం, తైక్ష్ణ్యం, అల్పబుద్ధిత్వం, దౌరాత్మ్యం, మూర్ఖత్వం, దుర్మతిత్వం, బాల్యం; దీనితో అతడు ఏడవ శ్లోకంలో తనను తాను శ్లాఘించుకున్న గుణాలు నిరాకరించబడ్డాయి. పదమూడవ శ్లోకంలో రాముని బాణాలు బ్రహ్మదండంతో, కాలునితో, యమదండంతో పోల్చబడ్డాయి — మూడూ మృత్యువుకు ప్రతీకలే.

பிருகஸ்பதிக்கு நிகரான அறிவுடைய விபீஷணனின் அந்தச் சொல்லைக் கவனத்தோடு கேட்டு, ராக்ஷசக் கூட்டங்களின் தலைவர்களில் முதன்மையானவனும் மகாத்மாவுமான இந்திரஜித் சொன்னான்: ‘சிற்றப்பா, உன் இந்தச் சொல் பொருளற்றது, மிகவும் அஞ்சியவனுடையதுபோல் இருக்கிறது. இந்தக் குலத்தில் பிறக்காதவனும்கூட இப்படிப் பேசமாட்டான், இப்படிச் செய்யமாட்டான். மன உறுதி, வீரம், ஆற்றல், துணிவு, சூரத்தனம், ஒளி ஆகியவற்றில் இந்தக் குலத்தில் இவற்றை இழந்த ஒரே மனிதன் இந்தச் சிற்றப்பா விபீஷணன் ஒருவனே. மனித அரசனின் அந்த இரு மைந்தர்கள் எம்மாத்திரம்? நம்மில் மிகச் சாதாரணமான ஒரு ராக்ஷசனாலேயே அவர்களைக் கொல்ல முடியும்; கோழையே, எதற்காக எங்களை அச்சுறுத்துகிறாய்? மூவுலகின் தலைவனும் தேவர்களின் அரசனுமான இந்திரன் என்னால் தரையில் வீழ்த்தப்பட்டான்; அப்போது தேவர் கூட்டங்கள் அனைத்தும் அச்சத்தில் ஆழ்ந்து திசைகளுக்குத் தப்பியோடின. பிளிறிய ஐராவதம் என்னால் தரையில் வீழ்த்தப்பட்டது; அதன் தந்தங்களை வலிந்து பிடுங்கித் தேவர் கூட்டங்களை நடுங்கச் செய்தேன். தேவர்களின் செருக்கை அழித்தவனும், தைத்தியர்களில் சிறந்தவர்களுக்குச் சோகத்தை உண்டாக்கியவனும், பெரும் வீரம் உடையவனுமான நான், சாதாரண மனிதர்களான அரசகுமாரர்கள் இருவரை வெல்ல எப்படி இயலாதவனாவேன்?’ இந்திரஜித்தின் சொல்லில் இளைஞனின் ஆணவம் தெளிவாகிறது — அவன் சிற்றப்பனை ‘தாத’ என்று விளித்தாலும் ‘கோழையே’ என்று பழிக்கிறான். அவனுடைய வாதமும் பிரஹஸ்தனுடையதைப் போன்றதே — தேவர்களை வென்றவர்களுக்கு மனிதனிடமிருந்து அச்சம் எங்கிருந்து வரும்? இந்திரனை வென்றதே அவனுடைய பெயருக்குக் காரணம்; ஆகவே அதையே மீண்டும் மீண்டும் நினைவுகூர்கிறான். ஐந்தாவது, ஆறாவது சுலோகங்களில் ‘தேவர் கூட்டங்கள் அனைத்தும்’ என்ற அடி மீண்டும் வருகிறது. ‘இந்தக் குலத்தில் பிறக்காதவனும்கூட’ என்ற வாக்கியத்தின் கருத்து — குலத்துக்கு வெளியே பிறந்தவனும் இப்படிக் கோழையாக இருக்கமாட்டான்; புலஸ்தியரின் குலத்தில் பிறந்தவனைப் பற்றிச் சொல்லவும் வேண்டுமா? இந்தி உரையோ ‘இந்தக் குலத்தில் பிறக்காத மனிதன்கூட’ என்று விளக்குகிறது. இந்திரஜித் தன் குலத்தின் பெருமையைப் பேசுகிறான்; ஆனால் அதனாலேயே குலத்தின் அழிவு நெருங்கிவிட்டது என்பதை அவன் காணவில்லை.

இந்திரனுக்கு நிகரானவனும் அணுகுதற்கரியவனும் பேராற்றல் உடையவனுமான இந்திரஜித்தின் அந்தச் சொல்லைக் கேட்டு, ஆயுதம் தாங்கியோரில் சிறந்தவனான விபீஷணன் பெரும் பொருள் உடைய சொல்லைச் சொன்னான்: ‘மகனே, ஆலோசனையில் உனக்கு உறுதியான அறிவு இல்லை; நீ இன்னும் சிறுவன், முதிராத அறிவுடையவன். ஆகவேதான் உன் சொந்த அழிவுக்காகவே பொருளற்ற பல சொற்களைப் பிதற்றினாய். இந்திரஜித், ராவணனின் மைந்தன் என்ற பெயரால் நீ நண்பனின் முகம் கொண்ட பகைவனாக இருக்கிறாய்; ஏனெனில் ராகவனால் அவனுக்கு இத்தகைய அழிவு வரப்போவதைக் கேட்டும் மயக்கத்தால் அதற்கு ஒப்புதல் அளிக்கிறாய். நீயே கொல்லப்படத் தகுந்தவன், மிகத் தீய அறிவுடையவன்; உன்னை இங்கே அழைத்து வந்தவனும் கொல்லப்படத் தகுந்தவனே — முரட்டுத் துணிச்சல் கொண்ட சிறுவனான உன்னை இன்று ஆலோசனை செய்வோரின் அருகே நுழைய விட்டவன். நீ மூடன், முதிர்ச்சியற்றவன், பணிவில்லாதவன், கடுமையான இயல்புடையவன், சிற்றறிவுடையவன், தீய உள்ளம் கொண்டவன், அறிவிலி, மிகத் தீய மதியுடையவன்; ஆகவேதான் சிறுபிள்ளைத்தனத்தால் இவ்வாறு பேசுகிறாய். போரில் ராகவன் நேருக்குநேர் விடும், பிரம்மதண்டம்போல் ஒளிரும், சுடர்விடும், காலனுக்கு நிகரான உருவமுடைய, யமதண்டம் போன்ற அம்புகளை எவன் தாங்குவான்? ஆகவே அரசே, செல்வங்களையும், ரத்தினங்களையும், சிறந்த அணிகலன்களையும், தெய்வீக ஆடைகளையும், விசித்திரமான மணிகளையும், தேவியான சீதையையும் ராமனிடம் ஒப்படைத்துவிட்டு, நாம் சோகமின்றி இங்கே வாழ்வோம்.’ விபீஷணனின் கண்டனம் கடுமையானதாயினும் நலம்தருவது — அவன் இந்திரஜித்தின் சிறுபிள்ளைத்தனத்தைக் காட்டி, ஆலோசனையில் பங்குகொள்ளும் உரிமையையே அவனுக்கு மறுக்கிறான். ‘நண்பனின் முகம் கொண்ட பகைவன்’ என்பது முந்தைய சர்க்கத்தின் ‘பகைவர்களுக்கு நிகரான நண்பர்கள்’ என்ற சொல்லின் எதிரொலி. கடைசிச் சுலோகத்தில் விபீஷணன் சீதையை மட்டுமன்றி, செல்வங்களையும் ரத்தினங்களையும் ராமனுக்கு அளிக்குமாறு சொல்கிறான் — இது சமாதானத்தின் முழுமையான வழி. பதினான்கு சுலோகங்களும் உபஜாதி விருத்தத்தில் அமைந்தவை. பன்னிரண்டாவது சுலோகத்தில் இந்திரஜித்தின் ஒன்பது குறைகள் வரிசையாக எண்ணப்படுகின்றன — மூடத்தனம், முதிர்ச்சியின்மை, பணிவின்மை, கடுமை, சிற்றறிவு, தீய உள்ளம், அறிவின்மை, தீய மதி, சிறுபிள்ளைத்தனம்; இதனால் ஏழாவது சுலோகத்தில் அவன் தன்னைப் புகழ்ந்துகொண்ட பண்புகள் மறுக்கப்படுகின்றன. பதின்மூன்றாவது சுலோகத்தில் ராமனின் அம்புகள் பிரம்மதண்டம், காலன், யமதண்டம் ஆகியவற்றோடு ஒப்பிடப்படுகின்றன — மூன்றுமே மரணத்தின் குறியீடுகள்.

ಬೃಹಸ್ಪತಿಗೆ ಸಮಾನ ಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳ ವಿಭೀಷಣನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕಷ್ಟಪಟ್ಟು ಕೇಳಿಸಿಕೊಂಡು, ರಾಕ್ಷಸಯೂಥಪತಿಗಳಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯನಾದ ಮಹಾತ್ಮ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಚಿಕ್ಕಪ್ಪಾ, ನಿನ್ನ ಈ ಮಾತು ಅರ್ಥಹೀನವಾದುದು, ತುಂಬಾ ಹೆದರಿದವನ ಮಾತಿನಂತಿದೆ. ಈ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟದವನೂ ಇಂತಹ ಮಾತನ್ನು ಆಡುವುದಿಲ್ಲ, ಇಂತಹ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಸತ್ತ್ವ, ವೀರ್ಯ, ಪರಾಕ್ರಮ, ಧೈರ್ಯ, ಶೌರ್ಯ, ತೇಜಸ್ಸು — ಇವುಗಳಿಂದ ವಂಚಿತನಾದವನು ಈ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬನೇ, ಅವನೇ ಈ ಚಿಕ್ಕಪ್ಪ ವಿಭೀಷಣ. ಆ ಇಬ್ಬರು ಮನುಷ್ಯ ರಾಜಕುಮಾರರು ಯಾವ ಲೆಕ್ಕ? ನಮ್ಮ ಒಬ್ಬ ಅತಿ ಸಾಮಾನ್ಯ ರಾಕ್ಷಸನೂ ಅವರನ್ನು ಕೊಲ್ಲಬಲ್ಲ; ಹೇಡಿಯೇ, ನಮ್ಮನ್ನೇಕೆ ಹೆದರಿಸುತ್ತೀಯೆ? ಮೂರು ಲೋಕಗಳ ಒಡೆಯನಾದ ದೇವರಾಜ ಇಂದ್ರನನ್ನು ನಾನು ನೆಲಕ್ಕೆ ಕೆಡವಿದೆ; ಆಗ ಎಲ್ಲ ದೇವಗಣಗಳೂ ಭಯಗೊಂಡು ದಿಕ್ಕುದಿಕ್ಕಿಗೆ ಓಡಿಹೋದರು. ಘೀಳಿಡುತ್ತಿದ್ದ ಐರಾವತವನ್ನು ನಾನು ನೆಲಕ್ಕೆ ಉರುಳಿಸಿದೆ, ಅದರ ದಂತಗಳನ್ನು ಬಲವಾಗಿ ಕಿತ್ತು ದೇವಗಣಗಳನ್ನು ನಡುಗಿಸಿದೆ. ದೇವತೆಗಳ ದರ್ಪವನ್ನು ಮುರಿದವನು, ದೈತ್ಯಶ್ರೇಷ್ಠರಿಗೆ ಶೋಕ ತಂದವನು, ಮಹಾವೀರ್ಯನಾದ ನಾನು ಸಾಮಾನ್ಯ ಮನುಷ್ಯರಾದ ಇಬ್ಬರು ರಾಜಕುಮಾರರ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಸಮರ್ಥನಾಗಲಾರೆ?’ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಯುವಕನ ಉದ್ಧಟತನ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ — ಚಿಕ್ಕಪ್ಪನನ್ನು ‘ತಾತ’ ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಲೇ ಅವನನ್ನು ‘ಭೀರೋ’ (ಹೇಡಿಯೇ) ಎಂದು ನಿಂದಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ತರ್ಕವೂ ಪ್ರಹಸ್ತನಂತೆಯೇ — ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಗೆದ್ದವರಿಗೆ ಮನುಷ್ಯನಿಂದ ಭಯ ಎಲ್ಲಿಯದು. ಇಂದ್ರವಿಜಯವೇ ಅವನ ಹೆಸರಿಗೆ ಕಾರಣ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಅದನ್ನೇ ನೆನೆಯುತ್ತಾನೆ. ಐದು ಮತ್ತು ಆರನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ‘ದೇವಗಣಾಃ ಸಮಗ್ರಾಃ’ (ಎಲ್ಲ ದೇವಗಣಗಳು) ಎಂಬ ಪಾದ ಮರಳಿ ಬರುತ್ತದೆ. ‘ಈ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟದವನೂ’ ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದ ಭಾವ — ಕುಲದ ಹೊರಗೆ ಹುಟ್ಟಿದವನೂ ಹೀಗೆ ಹೇಡಿಯಾಗಿರಲಾರ, ಇನ್ನು ಪುಲಸ್ತ್ಯಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದವನ ಪಾಡೇನು. ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯವಾದರೋ ‘ಈ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಜನ್ಮ ತಾಳದ ಪುರುಷನೂ’ ಎಂದು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸುತ್ತದೆ. ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ತನ್ನ ಕುಲದ ಗೌರವವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಅದರಿಂದಲೇ ಕುಲದ ನಾಶ ಸಮೀಪಿಸಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ.

ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಸಮಾನನಾದ, ಎದುರಿಸಲಸಾಧ್ಯನಾದ, ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ಶಸ್ತ್ರಧಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ವಿಭೀಷಣನು ಮಹತ್ತಾದ ಅರ್ಥವುಳ್ಳ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಮಗೂ, ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆಯಲ್ಲಿ ನಿನಗೆ ನಿಶ್ಚಯಬುದ್ಧಿಯಿಲ್ಲ; ನೀನು ಇನ್ನೂ ಬಾಲಕ, ಬುದ್ಧಿ ಇನ್ನೂ ಪಕ್ವವಾಗಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ನಿನ್ನ ವಿನಾಶಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಅರ್ಥಹೀನವಾಗಿ ಬಹಳ ಬಡಬಡಿಸಿರುವೆ. ಇಂದ್ರಜಿತ್ತೇ, ರಾವಣನ ಮಗನೆಂಬ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ನೀನು ಮಿತ್ರಮುಖದ ಶತ್ರು, ಏಕೆಂದರೆ ರಾಘವನಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಇಂತಹ ವಿನಾಶ ಬರುವುದೆಂದು ಕೇಳಿಯೂ ನೀನು ಮೋಹದಿಂದ ಅದನ್ನು ಅನುಮೋದಿಸುತ್ತಿರುವೆ. ನೀನೇ ವಧ್ಯನು, ಅತಿ ದುರ್ಬುದ್ಧಿಯೂ ಹೌದು; ನಿನ್ನನ್ನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಕರೆತಂದವನೂ ವಧ್ಯನೇ — ಹಠಮಾರಿಯೂ ದುಸ್ಸಾಹಸಿಯೂ ಆದ ಬಾಲಕನಾದ ನಿನ್ನನ್ನು ಇಂದು ಮಂತ್ರಿಗಳ ಸಮೀಪಕ್ಕೆ ಕರೆತಂದವನು. ನೀನು ಮೂಢ, ಪ್ರೌಢಿಮೆಯಿಲ್ಲದವನು, ವಿನಯಹೀನ, ಉಗ್ರಸ್ವಭಾವದವನು, ಅಲ್ಪಬುದ್ಧಿ, ದುರಾತ್ಮ, ಮೂರ್ಖ, ಅತ್ಯಂತ ದುರ್ಬುದ್ಧಿ; ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಬಾಲಿಶತನದಿಂದ ಹೀಗೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿರುವೆ. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಾಘವನು ಕಣ್ಣೆದುರೇ ಬಿಡುವ, ಬ್ರಹ್ಮದಂಡದಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ, ಜ್ವಾಲೆಗಳುಳ್ಳ, ಕಾಲನಂತಹ ರೂಪದ, ಯಮದಂಡಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಯಾರು ತಾನೇ ಸಹಿಸಬಲ್ಲರು? ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಜನೇ, ಧನಗಳನ್ನೂ, ರತ್ನಗಳನ್ನೂ, ಉತ್ತಮ ಆಭರಣಗಳನ್ನೂ, ದಿವ್ಯ ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನೂ, ಬಗೆಬಗೆಯ ಮಣಿಗಳನ್ನೂ, ದೇವಿ ಸೀತೆಯನ್ನೂ ರಾಮನಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಿ ನಾವು ಶೋಕವಿಲ್ಲದೆ ಇಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸೋಣ.’ ವಿಭೀಷಣನ ಛೀಮಾರಿ ಕಠೋರವಾದರೂ ಹಿತಕರ — ಅವನು ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಬಾಲ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸಿ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನ ಅಧಿಕಾರವನ್ನೇ ನಿರಾಕರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಮಿತ್ರಮುಖಃ ಶತ್ರುಃ’ (ಮಿತ್ರಮುಖದ ಶತ್ರು) ಎಂಬುದು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ‘ಅಮಿತ್ರಪ್ರತಿಮೈಃ ಮಿತ್ರೈಃ’ (ಶತ್ರುಗಳಂತಿರುವ ಮಿತ್ರರು) ಎಂಬ ಮಾತಿನ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವಿಭೀಷಣನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಧನ-ರತ್ನಗಳನ್ನೂ ರಾಮನಿಗೆ ಕೊಡಬೇಕೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಸಂಧಿಯ ಪೂರ್ಣ ಉಪಾಯ. ಎಲ್ಲ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಶ್ಲೋಕಗಳೂ ಉಪಜಾತಿ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿವೆ. ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಒಂಬತ್ತು ದೋಷಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಮೌಢ್ಯ, ಪ್ರೌಢಿಮೆಯ ಕೊರತೆ, ಅವಿನಯ, ಉಗ್ರತೆ, ಅಲ್ಪಬುದ್ಧಿ, ದೌರಾತ್ಮ್ಯ, ಮೂರ್ಖತೆ, ದುರ್ಬುದ್ಧಿ, ಬಾಲ್ಯ; ಇದರಿಂದ ಏಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅವನು ಹೊಗಳಿಕೊಂಡ ಗುಣಗಳು ನಿರಾಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಹದಿಮೂರನೆಯದರಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮದಂಡ, ಕಾಲ, ಯಮದಂಡಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಲಾಗಿದೆ — ಮೂರೂ ಮೃತ್ಯುವಿನ ಪ್ರತೀಕಗಳು.

ബൃഹസ്പതിക്കു തുല്യമായ ബുദ്ധിയുള്ള വിഭീഷണന്റെ ആ വാക്കു ശ്രദ്ധയോടെ കേട്ട്, നൈരൃതയൂഥങ്ങളുടെ (രാക്ഷസസംഘങ്ങളുടെ) മുഖ്യനും മഹാത്മാവുമായ ഇന്ദ്രജിത്ത് പറഞ്ഞു: ‘ഇളയച്ഛാ, നിന്റെ ഈ വാക്കു നിരർഥകവും ഏറെ ഭയന്നവന്റേതുപോലെയുള്ളതുമാണ്. ഈ കുലത്തിൽ ജനിക്കാത്തവൻപോലും ഇങ്ങനെ പറയുകയോ ചെയ്യുകയോ ഇല്ല. സത്ത്വം, വീര്യം, പരാക്രമം, ധൈര്യം, ശൗര്യം, തേജസ്സ് എന്നിവ ഇല്ലാത്ത ഒരേയൊരു പുരുഷൻ ഈ കുലത്തിൽ ഇളയച്ഛനായ ഈ വിഭീഷണൻ മാത്രമാണ്. ആ രണ്ടു മനുഷ്യരാജകുമാരന്മാർ എന്തുണ്ട്? നമ്മുടെ ഏറ്റവും സാധാരണക്കാരനായ ഒരു രാക്ഷസനുപോലും അവരെ കൊല്ലാൻ കഴിയും; ഭീരുവേ, നീ ഞങ്ങളെ എന്തിനു പേടിപ്പിക്കുന്നു? ത്രിലോകനാഥനും ദേവരാജനുമായ ഇന്ദ്രനെ ഞാൻ ഭൂമിയിൽ വീഴ്ത്തി; അപ്പോൾ എല്ലാ ദേവഗണങ്ങളും ഭയാക്രാന്തരായി ദിക്കുകളിലേക്ക് ഓടിയൊളിച്ചു. ഗർജിക്കുന്ന ഐരാവതത്തെ ഞാൻ ഭൂമിയിൽ വീഴ്ത്തി, അതിന്റെ കൊമ്പുകൾ ബലമായി പിഴുതെടുത്ത് ദേവഗണങ്ങളെ ഭയപ്പെടുത്തി. ദേവന്മാരുടെ ഗർവം നശിപ്പിക്കുന്നവനും ദൈത്യശ്രേഷ്ഠന്മാരെ ദുഃഖിപ്പിക്കുന്നവനും മഹാവീര്യനുമായ ഞാൻ സാധാരണക്കാരായ രണ്ടു മനുഷ്യരോട്, രാജപുത്രന്മാരോട്, എങ്ങനെ സമർഥനാകാതിരിക്കും?’ ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ വാക്കിൽ യുവാവിന്റെ ധാർഷ്ട്യം വ്യക്തമാണ് — അവൻ ഇളയച്ഛനെ ‘താത’ എന്നു സംബോധന ചെയ്യുന്നുണ്ടെങ്കിലും ‘ഭീരുവേ’ എന്നു നിന്ദിക്കുന്നു. അവന്റെ യുക്തിയും പ്രഹസ്തന്റേതുപോലെതന്നെ — ദേവന്മാരെ ജയിച്ചവർക്കു മനുഷ്യനിൽനിന്ന് എവിടെനിന്നു ഭയം? ഇന്ദ്രവിജയമാണ് അവന്റെ പേരിനുതന്നെ കാരണം; അതിനാൽ അവൻ അതുതന്നെ വീണ്ടും വീണ്ടും ഓർക്കുന്നു. അഞ്ചും ആറും ശ്ലോകങ്ങളിൽ ‘ദേവഗണാഃ സമഗ്രാഃ’ (എല്ലാ ദേവഗണങ്ങളും) എന്ന പാദം ആവർത്തിക്കുന്നു. ‘ഈ കുലത്തിൽ ജനിക്കാത്തവൻപോലും’ എന്ന വാക്യത്തിന്റെ ഭാവം — കുലത്തിനു പുറത്തു ജനിച്ചവൻപോലും ഇത്ര ഭീരുവാകില്ല, പിന്നെ പുലസ്ത്യകുലത്തിൽ ജനിച്ചവന്റെ കാര്യം പറയാനുണ്ടോ. ഹിന്ദി വ്യാഖ്യാനമാകട്ടെ ‘ഈ കുലത്തിൽ ജന്മമെടുത്തിട്ടില്ലാത്ത പുരുഷൻപോലും’ എന്നു വിവരിക്കുന്നു. ഇന്ദ്രജിത്ത് സ്വന്തം കുലത്തിന്റെ ഗൗരവം പറയുന്നു; എന്നാൽ അതുകൊണ്ടുതന്നെ കുലത്തിന്റെ നാശം ആസന്നമായിരിക്കുന്നു എന്ന് അവൻ കാണുന്നില്ല.

ഇന്ദ്രതുല്യനും ദുർജയനും മഹാതേജസ്വിയുമായ ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ ആ വാക്കുകേട്ട്, ശസ്ത്രധാരികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ വിഭീഷണൻ മഹാർഥമായ വാക്കു പറഞ്ഞു: ‘ഉണ്ണീ, മന്ത്രാലോചനയിൽ നിനക്ക് ഉറച്ച നിശ്ചയമില്ല; നീ ഇപ്പോഴും ബാലനാണ്, പാകമാകാത്ത ബുദ്ധിയുള്ളവനാണ്. അതിനാൽ നീ സ്വന്തം വിനാശത്തിനായിത്തന്നെ അർഥമില്ലാതെ ഏറെ പുലമ്പിയിരിക്കുന്നു. ഇന്ദ്രജിത്തേ, രാവണന്റെ പുത്രൻ എന്ന പേരുകൊണ്ടു മാത്രം നീ മിത്രമുഖമുള്ള ശത്രുവാണ്; കാരണം, രാഘവനിൽനിന്ന് അവനുണ്ടാകാൻ പോകുന്ന ഇത്തരം വിനാശം കേട്ടിട്ടും നീ മോഹംകൊണ്ട് അതിനെ അനുകൂലിക്കുന്നു. നീതന്നെയാണു വധിക്കപ്പെടേണ്ടവൻ, നീ അത്യന്തം ദുർബുദ്ധിയുമാണ്; നിന്നെ ഇവിടെ കൊണ്ടുവന്നവനും — ബാലനും ദൃഢഗാത്രനും സാഹസികനുമായ നിന്നെ ഇന്നു മന്ത്രിമാരുടെ സമീപത്തു പ്രവേശിപ്പിച്ചവനും — വധിക്കപ്പെടേണ്ടവനാണ്. നീ മൂഢനും പക്വതയില്ലാത്തവനും വിനയമില്ലാത്തവനും തീക്ഷ്ണസ്വഭാവിയും അൽപബുദ്ധിയും ദുരാത്മാവും മൂർഖനും അത്യന്തം ദുർബുദ്ധിയുമാണ്; അതുകൊണ്ടുതന്നെയാണു ബാലിശമായി ഇങ്ങനെ പറയുന്നത്. യുദ്ധത്തിൽ രാഘവൻ നേർക്കുനേരെ അയയ്ക്കുന്ന, ബ്രഹ്മദണ്ഡംപോലെ പ്രകാശിക്കുന്ന, ജ്വലിക്കുന്ന, കാലന്റെ രൂപമുള്ള, യമദണ്ഡംപോലെയുള്ള ബാണങ്ങളെ ആർക്കു സഹിക്കാനാകും? അതിനാൽ രാജാവേ, ധനങ്ങളും രത്നങ്ങളും നല്ല ആഭരണങ്ങളും ദിവ്യവസ്ത്രങ്ങളും വിചിത്രമായ മണികളും ദേവിയായ സീതയെയും രാമനു സമർപ്പിച്ചിട്ട് നമുക്ക് ഇവിടെ ശോകമില്ലാതെ വസിക്കാം.’ വിഭീഷണന്റെ ശാസന കഠിനമാണെങ്കിലും ഹിതകരമാണ് — ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ ബാല്യം കാണിച്ചുകൊണ്ട് അവനു മന്ത്രാലോചനയിലുള്ള അധികാരംതന്നെ നിഷേധിക്കുന്നു. ‘മിത്രമുഖനായ ശത്രു’ എന്നതു കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിലെ ‘ശത്രുക്കളെപ്പോലെയുള്ള മിത്രങ്ങൾ’ എന്ന വാക്യത്തിന്റെ പ്രതിധ്വനിയാണ്. അവസാനശ്ലോകത്തിൽ വിഭീഷണൻ സീതയെ മാത്രമല്ല, ധനവും രത്നങ്ങളും രാമനു നൽകാൻ പറയുന്നു — സന്ധിയുടെ പൂർണമായ ഉപായമാണിത്. പതിനാലു ശ്ലോകങ്ങളും ഉപജാതിവൃത്തത്തിലാണ്. പന്ത്രണ്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ ഒമ്പതു ദോഷങ്ങൾ ക്രമമായി എണ്ണിപ്പറയുന്നു — മൗഢ്യം, അപക്വത, അവിനയം, തീക്ഷ്ണത, അൽപബുദ്ധിത്വം, ദൗരാത്മ്യം, മൂർഖത, ദുർബുദ്ധിത്വം, ബാല്യം; ഇതിലൂടെ ഏഴാം ശ്ലോകത്തിലെ അവന്റെ ആത്മപ്രശംസയിലെ ഗുണങ്ങൾ നിരാകരിക്കപ്പെടുന്നു. പതിമൂന്നാമത്തേതിൽ രാമന്റെ ബാണങ്ങളെ ബ്രഹ്മദണ്ഡത്തോടും കാലനോടും യമദണ്ഡത്തോടും ഉപമിച്ചിരിക്കുന്നു — മൂന്നും മൃത്യുവിന്റെ പ്രതീകങ്ങൾ.

Indrajit, the great-souled chief among the leaders of the rākṣasas, listened closely to Vibhīṣaṇa, whose wisdom equalled Bṛhaspati's, and then said: "What sort of talk is this, youngest uncle, meaningless and full of fear? Not even a man born outside this family would speak or act like this. In strength, valour and prowess, in courage, heroism and vigour, there is only one man in this family who is lacking, and that is this youngest uncle, Vibhīṣaṇa. What are those two princes of men? Even one of our most ordinary rākṣasas could kill them. Why do you try to frighten us, coward? I brought Śakra himself, king of the gods and lord of the three worlds, down to the ground, and all the hosts of the gods fled in terror to the quarters. I threw Airāvata trumpeting to the earth and wrenched out his tusks by force, and terrified the hosts of the gods. I, who have humbled the pride of the gods and brought grief to the foremost of the daityas, how could I, so mighty, not be a match for two ordinary men, the sons of a king?" Indrajit's words are full of a young man's arrogance: he calls his uncle "uncle" and in the same breath calls him a coward. His argument is Prahasta's: those who have beaten the gods have nothing to fear from a man. His victory over Indra is the very source of his name, so he recalls it again and again. What he means by "not even a man born outside this family" is that even an outsider would not be so cowardly, let alone one born in Pulastya's line. Indrajit speaks of his family's glory, but does not see that its ruin is at hand because of him.

Hearing the words of Indrajit, mighty, unassailable and a match for Indra, Vibhīṣaṇa, best of those who bear arms, answered him with words of weight. "Child, you have no settled judgement in counsel; you are still a boy and your mind is unripe, and so you have prattled on at length to no purpose, to your own ruin. Indrajit, you are called Rāvaṇa's son, but you are an enemy with a friend's face, since you hear of the ruin that threatens him from Rāghava and in your folly you agree to it. It is you who deserve death, you evil-minded boy, and so does whoever brought you here today, letting a headstrong, rash child into the presence of the counsellors. Foolish, immature, undisciplined, hot-tempered, of little sense, evil-hearted, a dunce and utterly wrong-headed, you talk like this out of sheer childishness. Who could withstand the arrows Rāghava looses face to face in battle, blazing, bright as Brahmā's rod, like Time itself, like the staff of Yama? So, king, let us give Rāma wealth and gems, fine ornaments, heavenly garments and bright jewels, and the lady Sītā, and live on here free from grief." Vibhīṣaṇa's rebuke is harsh but for Indrajit's good: by exposing his childishness he denies him any right to speak in counsel. "An enemy with a friend's face" echoes his words in the previous sarga about friends no better than enemies. The list of Indrajit's faults, folly, immaturity, lack of discipline, hot temper, little sense, wickedness, stupidity, wrong-headedness and childishness, answers point by point the qualities he claimed for himself. Rāma's arrows are likened to Brahmā's rod, to Time and to Yama's staff, all three emblems of death. And at the end Vibhīṣaṇa proposes giving Rāma not only Sītā but wealth and jewels as well, the full means of making peace.