निशाचरेन्द्रस्य रावणस्य वाक्यं, कुम्भकर्णस्य गर्जितानि च निशम्य विभीषणः राक्षसराजमुख्यं रावणं हितम् अर्थयुक्तं वाक्यम् उवाच — ‘राजन्, सीतारूपः अयं महाहिः तव कण्ठे केन बद्धः? तस्याः वक्षःस्थलम् एव अस्य सर्पस्य शरीरं, तस्याः चिन्ता एव विषं, तस्याः सुस्मितम् एव तीक्ष्णाः दंष्ट्राः, तस्याः हस्तयोः पञ्च पञ्च अङ्गुलयः एव पञ्च शिरांसि — एवम् अयम् अतिकायः सर्पः।’ अत्र विभीषणः सीतां विषधरेण सर्पेण उपमिमीते; यत् रावणः सुखं मन्यते, तत् वस्तुतः मृत्युः इति सः दर्शयति। ‘यावत् पर्वतकूटमात्राः दंष्ट्रायुधाः नखायुधाः बलीमुखाः लङ्कां न समभिद्रवन्ति, यावत् रामेण प्रेरिताः वज्रोपमाः वायुसमानवेगाः बाणाः राक्षसपुङ्गवानां शिरांसि न गृह्णन्ति, तावत् मैथिली दाशरथाय प्रदीयताम्।’ ‘प्रदीयतां दाशरथाय मैथिली’ इति चरणः तृतीये चतुर्थे च श्लोके पुनरुक्तः — एषा पुनरुक्तिः विभीषणस्य आग्रहं, विषयस्य गाम्भीर्यं च सूचयति। ‘राजन्, न कुम्भकर्णः, न इन्द्रजित्, न महापार्श्वः महोदरः वा, न निकुम्भः कुम्भः अतिकायः वा — कोऽपि युधि राघवस्य पुरतः स्थातुं समर्थः। सवित्रा मरुद्भिः वा गुप्तः, वासवस्य अङ्कं गतः, मृत्योः अङ्कं गतः, नभः पातालं वा प्रविष्टः अपि त्वं रामात् जीवन् न मोक्ष्यसे।’ अत्र विभीषणः रावणस्य सर्वान् वीरान् नाम्ना गणयित्वा तेषाम् असामर्थ्यं दर्शयति; पूर्वसर्गेषु कुम्भकर्णः महापार्श्वः च यत् बलं श्लाघितवन्तौ, तत् अत्र निराक्रियते। अपि च शरणस्य सर्वे मार्गाः — स्वर्गः, आकाशः, पातालः — निरुद्धाः इति सः वदति।

विभीषणस्य वाक्यं निशम्य प्रहस्तः वचनं बभाषे — ‘वयं देवतेभ्यः, दानवेभ्यः, यक्षगन्धर्वमहोरगेभ्यः, सङ्ग्रामे पतगोरगेभ्यः अपि भयं न विद्मः; कदाचित् अपि नः भयं नासीत्। तर्हि नरेन्द्रपुत्रात् रामात् समरे कथं नु भयं भविता?’ प्रहस्तस्य तर्कः केवलं जातिगर्वे आधारितः — ये देवान् अपि अजयन्, ते मनुष्यात् कथं बिभीयुः इति। सः रामस्य वास्तविकं पराक्रमं न विचारयति, खर-दूषण-विराध-कबन्ध-वालिनां वधम् अपि न स्मरति। ‘न नो भयं विद्म’ इति — भयं नाम किम् इति अपि वयं न जानीमः इति तस्य अतिशयोक्तिः। हिन्दीभाष्यम् अपि भयं नाम किं वस्तु इति वयं न एव जानीमः इति व्याचष्टे।

प्रहस्तस्य अहितं वाक्यं निशम्य राजहितानुकाङ्क्षी धर्मार्थकामेषु निविष्टबुद्धिः विभीषणः महार्थं वचनं बभाषे — ‘प्रहस्त, राजा, महोदरः, त्वं, कुम्भकर्णः च रामं प्रति यत् यथार्थजातं ब्रूथ, तत् न शक्यम्, यथा अधर्मबुद्धेः स्वर्गगमनम्। अर्थविशारदस्य रामस्य वधः मया, त्वया, सर्वैः राक्षसैः वा कथं भवेत्? अप्लवस्य महार्णवं तर्तुम् इव सः असम्भवः। धर्मप्रधानस्य इक्ष्वाकुवंशप्रभवस्य महारथस्य तथाविधस्य राज्ञः पुरतः कृत्येषु शक्ताः देवाः अपि मूढाः भवन्ति। प्रहस्त, राघवेण विप्रमुक्ताः तीक्ष्णाः कङ्कपत्राः दुरासदाः बाणाः यावत् तव शरीरं भित्त्वा न प्रविशन्ति, तावत् एव त्वं विकत्थसे। अशनितुल्यवेगाः प्राणान्तिकाः शिताः शराः यावत् तव कायं न विशन्ति, तावत् एव एषा आत्मश्लाघा। न रावणः, न अतिबलः त्रिशीर्षः, न कुम्भकर्णस्य सुतः निकुम्भः, न इन्द्रजित्, न त्वं वा शक्रसमं दाशरथिं रणे प्रवोढुं समर्थः। देवान्तकः, नरान्तकः, अतिकायः, अतिरथः महात्मा, अद्रिसमानसारः अकम्पनः च — एते युधि राघवस्य पुरतः स्थातुं न शक्ताः। अयं राजा व्यसनैः अभिभूतः, प्रकृत्या तीक्ष्णः, असमीक्षकारी च; भवन्तः अमित्रप्रतिमाः मित्राणि, राक्षसानां नाशाय एव तम् अन्वास्ते।’ त्रयोदशे चतुर्दशे च ‘प्रहस्त तेनैव विकत्थसे त्वम्’ इति चरणः पुनरुक्तः। सप्तदशे ‘व्यसनाभिभूतः’ इति पदे पादटिप्पणी — राज्ञां सप्त व्यसनानि: वाक्पारुष्यं, दण्डपारुष्यम्, अर्थदूषणं, पानं, स्त्री, मृगया, द्यूतम् इति कामन्दकनीतेः वचनं गोविन्दराजस्य रामायणभूषणटीकातः उद्धृतम्। विभीषणस्य प्रत्युत्तरे त्रयः तर्काः — प्रथमं, अधर्मिणः स्वर्गः इव रामस्य वधः असम्भवः; द्वितीयं, रामः धर्मप्रधानः, यस्य पुरतः देवाः अपि मूढाः; तृतीयं, प्रहस्तस्य दर्पः केवलं रामस्य बाणानाम् अनुभवस्य अभावात्। ‘अमित्रप्रतिमैः मित्रैः’ इति तीक्ष्णः आक्षेपः — ये मन्त्रिणः राज्ञः रुचिम् एव अनुवर्तन्ते, ते मित्ररूपाः शत्रवः। हिन्दीभाष्यम् अपि त्वादृशानि शत्रुतुल्यानि मित्राणि इति वदति।

‘अनन्तभोगेन सहस्रमूर्ध्ना भीमेन महाबलेन नागेन इव बलात् परिक्षिप्तम् इमं राजानं भवन्तः उत्क्षिप्य विमोचयन्तु। यावत् सुहृद्भिः परिपूर्णकामैः सर्वैः समेत्य केशग्रहणात् अपि, भीमबलैः भूतैः गृहीतः इव, राजा निगृह्य परिरक्षितव्यः। सुवारिणा राघवसागरेण तरसा प्रच्छाद्यमानः, काकुत्स्थपातालमुखे पतन् अयं राजा भवद्भिः समेत्य तारयितुं युक्तः। अस्य सराक्षसस्य पुरस्य, राज्ञः ससुहृज्जनस्य च पथ्यं स्वमतं सम्यक् वाक्यं ब्रवीमि — नरेन्द्रपुत्राय मैथिली दीयताम्। परस्य वीर्यं स्वबलं च बुद्ध्वा, स्वपक्षे परपक्षे च स्थानं क्षयं वृद्धिं च बुद्ध्या अनुमृश्य यः स्वामिनः हितं क्षमं च वदेत्, सः एव मन्त्री।’ अष्टादशस्य हिन्दीभाष्ये उक्तम् — रामेण सह वैरम् एव महासर्पेण आवेष्टनम् इति निदर्शनालङ्कारः व्यङ्ग्यः। एकोनविंशे ‘केशग्रहणात्’ इति — बलात् अपि राज्ञः निग्रहः हितकरः, यथा भूतगृहीतस्य बन्धुभिः बलात् रक्षणम्। विंशे रामः समुद्रेण पातालेन च उपमितः; तयोः मुखे पतन्तं राजानं मन्त्रिणः उद्धरेयुः। अन्तिमे श्लोके विभीषणः यथार्थस्य मन्त्रिणः लक्षणं ददाति — सः न चाटुकारः, न भीरुः, अपि तु उभयोः पक्षयोः बलं विमृश्य सत्यं वक्ता। अस्य सर्गस्य सर्वे श्लोकाः उपजातिवृत्ते निबद्धाः।

నిశాచరేంద్రుడైన రావణుని మాటనూ కుంభకర్ణుని గర్జనలనూ విని విభీషణుడు రాక్షసరాజశ్రేష్ఠుడైన రావణునితో హితమైన, అర్థవంతమైన మాట అన్నాడు: ‘రాజా, సీతారూపమైన ఈ మహాసర్పాన్ని నీ కంఠానికి ఎవరు కట్టారు? ఆమె వక్షఃస్థలమే ఈ సర్పపు శరీరం, ఆమె గురించిన చింతే విషం, ఆమె చిరునవ్వే పదునైన కోరలు, ఆమె రెండు చేతుల ఐదైదు వేళ్ళే ఐదు తలలు — ఇలా ఉంది ఈ మహాకాయమైన సర్పం.’ ఇక్కడ విభీషణుడు సీతను విషసర్పంతో పోలుస్తున్నాడు; రావణుడు దేనిని సుఖమని భావిస్తున్నాడో అది నిజానికి మృత్యువని చూపిస్తున్నాడు. ‘పర్వతశిఖరాలంత పెద్దవైన, కోరలూ గోళ్ళే ఆయుధాలుగా గల వానరులు లంకపై దాడి చేయకముందే, రాముడు ప్రయోగించిన వజ్రం వంటి, వాయువేగం గల బాణాలు రాక్షసశ్రేష్ఠుల తలలను హరించకముందే దశరథపుత్రునికి మైథిలిని ఇచ్చివేయండి.’ ‘ప్రదీయతాం దాశరథాయ మైథిలీ’ (దశరథపుత్రునికి మైథిలిని ఇచ్చివేయండి) అనే పాదం మూడవ, నాలుగవ శ్లోకాలలో పునరుక్తమైంది — ఈ పునరుక్తి విభీషణుని ఆగ్రహాన్నీ విషయపు గాంభీర్యాన్నీ సూచిస్తుంది. ‘రాజా, కుంభకర్ణుడు గానీ, ఇంద్రజిత్తు గానీ, మహాపార్శ్వుడు గానీ, మహోదరుడు గానీ, నికుంభుడు గానీ, కుంభుడు గానీ, అతికాయుడు గానీ — ఎవరూ యుద్ధంలో రాఘవుని ఎదుట నిలబడలేరు. సూర్యుడు గానీ మరుత్తులు గానీ నిన్ను కాపాడినా, నీవు వాసవుని ఒడిలోకి వెళ్ళినా, మృత్యువు ఒడిలోకి వెళ్ళినా, ఆకాశంలోకో పాతాళంలోకో ప్రవేశించినా రాముని నుండి ప్రాణాలతో బయటపడలేవు.’ ఇక్కడ విభీషణుడు రావణుని వీరులందరినీ పేరుపేరునా లెక్కించి వారి అసామర్థ్యాన్ని చూపిస్తున్నాడు; పూర్వసర్గలలో కుంభకర్ణుడూ మహాపార్శ్వుడూ శ్లాఘించిన బలం ఇక్కడ నిరాకరించబడుతుంది. అంతేకాక శరణు పొందే మార్గాలన్నీ — స్వర్గం, ఆకాశం, పాతాళం — మూసుకుపోయాయని అతడు చెబుతున్నాడు.

విభీషణుని మాట విని ప్రహస్తుడు ఇలా అన్నాడు: ‘దేవతల నుండి, దానవుల నుండి, యక్షుల గంధర్వుల మహాసర్పాల నుండి, యుద్ధంలో పక్షుల సర్పాల నుండి కూడా మాకు భయమంటే తెలియదు; మాకు ఎన్నడూ భయం కలగలేదు. మరి రాజకుమారుడైన రాముని నుండి యుద్ధంలో భయం ఎలా కలుగుతుంది?’ ప్రహస్తుని తర్కం కేవలం జాతిగర్వం మీద ఆధారపడినది — దేవతలను కూడా జయించినవారు మనిషికి ఎలా భయపడతారు అని. అతడు రాముని వాస్తవ పరాక్రమాన్ని ఆలోచించడం లేదు; ఖరుడు, దూషణుడు, విరాధుడు, కబంధుడు, వాలి — వీరి వధను కూడా గుర్తుచేసుకోవడం లేదు. ‘న నో భయం విద్మ’ (మాకు భయమంటే తెలియదు) — భయం అంటే ఏమిటో కూడా మాకు తెలియదని అతని అతిశయోక్తి. హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా ‘భయం అంటే ఏమిటో మాకు అసలు తెలియదు’ అని వివరిస్తుంది.

ప్రహస్తుని అహితమైన మాట విని రాజహితాన్ని కోరే, ధర్మార్థకామాలలో నిలిచిన బుద్ధి గల విభీషణుడు గొప్ప అర్థం గల మాట పలికాడు: ‘ప్రహస్తా, రాజూ, మహోదరుడూ, నీవూ, కుంభకర్ణుడూ రాముని విషయంలో ఏది యథార్థమని చెబుతున్నారో అది సాధ్యం కాదు — అధర్మబుద్ధి గలవానికి స్వర్గప్రాప్తి సాధ్యం కానట్లు. అర్థవిశారదుడైన రాముని వధ నా చేత గానీ, నీ చేత గానీ, రాక్షసులందరి చేత గానీ ఎలా జరుగుతుంది? తెప్ప లేనివాడు మహాసముద్రాన్ని దాటడం లాగే అది అసంభవం. ధర్మప్రధానుడు, ఇక్ష్వాకువంశంలో పుట్టినవాడు, మహారథుడు అయిన అటువంటి రాజు ఎదుట కార్యాలలో సమర్థులైన దేవతలు కూడా మూఢులవుతారు. ప్రహస్తా, రాఘవుడు విడిచిన, పదునైన, కంకపత్రాలు (రాబందు ఈకలు) గల, ఎదిరించలేని బాణాలు నీ శరీరాన్ని చీల్చుకుని లోపలికి ప్రవేశించనంత వరకే నీవు బడాయి కొట్టుకుంటున్నావు. పిడుగు వంటి వేగం గల, ప్రాణాంతకమైన, పదునైన బాణాలు నీ దేహంలోకి ప్రవేశించనంత వరకే ఈ ఆత్మశ్లాఘ. రావణుడు గానీ, అతిబలుడైన త్రిశీర్షుడు గానీ, కుంభకర్ణుని కుమారుడు నికుంభుడు గానీ, ఇంద్రజిత్తు గానీ, నీవు గానీ ఇంద్రునితో సమానుడైన దాశరథిని యుద్ధంలో ఎదిరించలేరు. దేవాంతకుడు, నరాంతకుడు, అతికాయుడు, మహాత్ముడైన అతిరథుడు, పర్వతంతో సమానమైన బలం గల అకంపనుడు — వీరు యుద్ధంలో రాఘవుని ఎదుట నిలబడలేరు. ఈ రాజు వ్యసనాలకు లోనైనవాడు, స్వభావంగానే తీక్ష్ణుడు, ఆలోచించకుండా పనులు చేసేవాడు; శత్రువుల వంటి మిత్రులైన మీరు రాక్షసుల నాశనానికే అతనిని సేవిస్తున్నారు.’ పదమూడవ, పద్నాలుగవ శ్లోకాలలో ‘ప్రహస్త తేనైవ వికత్థసే త్వమ్’ (ప్రహస్తా, అంతవరకే నీవు బడాయి కొట్టుకుంటున్నావు) అనే పాదం పునరుక్తమైంది. పదిహేడవ శ్లోకంలోని ‘వ్యసనాభిభూతః’ (వ్యసనాలకు లోనైనవాడు) అనే పదంపై పాదటిప్పణి ఉంది — రాజులకు ఏడు వ్యసనాలు: వాక్పారుష్యం, దండపారుష్యం, అర్థదూషణం, పానం, స్త్రీ, వేట, జూదం అనే కామందక నీతి వచనం గోవిందరాజుల రామాయణభూషణ టీక నుండి ఉదహరించబడింది. విభీషణుని ప్రత్యుత్తరంలో మూడు తర్కాలు — మొదటిది, అధర్మికి స్వర్గం లాగే రాముని వధ అసంభవం; రెండవది, రాముడు ధర్మప్రధానుడు, అతని ఎదుట దేవతలు కూడా మూఢులవుతారు; మూడవది, ప్రహస్తుని దర్పం కేవలం రాముని బాణాల అనుభవం లేకపోవడం వల్లనే. ‘అమిత్రప్రతిమైః మిత్రైః’ (శత్రువుల వంటి మిత్రులు) అనేది తీవ్రమైన ఆక్షేపణ — రాజు ఇష్టాన్నే అనుసరించే మంత్రులు మిత్రరూపంలో ఉన్న శత్రువులు. హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా ‘నీ వంటి శత్రుతుల్యులైన మిత్రులు’ అని చెబుతుంది.

‘అంతులేని పడగలు గల, వేయి తలల, భయంకరమైన, మహాబలమైన నాగం బలవంతంగా చుట్టుకున్నట్టున్న ఈ రాజును మీరు పైకెత్తి విడిపించండి. కోరికలు నెరవేరిన మిత్రులందరూ కలిసి, భయంకరమైన బలం గల భూతాలు పట్టుకున్నవానిని పట్టుకున్నట్టు, జుట్టు పట్టుకునైనా రాజును నిగ్రహించి రక్షించాలి. మంచి నీరు గల రాఘవసముద్రం వేగంగా కప్పివేస్తున్న, కాకుత్స్థుడనే పాతాళముఖంలోకి పడిపోతున్న ఈ రాజును మీరు కలిసి దాటించడం తగినది. ఈ పురానికీ రాక్షసులకూ, మిత్రజనంతో కూడిన రాజుకూ హితమైన నా అభిప్రాయాన్ని చక్కగా చెబుతున్నాను — రాజకుమారునికి మైథిలిని ఇచ్చివేయండి. శత్రువు పరాక్రమాన్నీ తన బలాన్నీ తెలుసుకుని, తన పక్షంలోనూ శత్రుపక్షంలోనూ స్థితినీ క్షయాన్నీ వృద్ధినీ బుద్ధితో ఆలోచించి, యజమానికి హితమైనదీ తగినదీ చెప్పేవాడే మంత్రి.’ పద్దెనిమిదవ శ్లోకపు హిందీ వ్యాఖ్యానంలో ఇలా చెప్పబడింది — రామునితో వైరమే మహాసర్పం చుట్టుకోవడం అని నిదర్శనాలంకారం వ్యంగ్యంగా ఉంది. పందొమ్మిదవ శ్లోకంలో ‘కేశగ్రహణాత్’ (జుట్టు పట్టుకునైనా) — భూతం పట్టినవానిని బంధువులు బలవంతంగా రక్షించినట్లు, బలవంతంగానైనా రాజును నిగ్రహించడం హితకరం. ఇరవైవ శ్లోకంలో రాముడు సముద్రంతోనూ పాతాళంతోనూ పోల్చబడ్డాడు; వాటి ముఖంలో పడిపోతున్న రాజును మంత్రులు ఉద్ధరించాలి. చివరి శ్లోకంలో విభీషణుడు యథార్థ మంత్రి లక్షణాన్ని ఇస్తున్నాడు — అతడు ముఖస్తుతి చేసేవాడు కాడు, పిరికివాడు కాడు, రెండు పక్షాల బలాన్నీ ఆలోచించి సత్యం చెప్పేవాడు. ఈ సర్గలోని శ్లోకాలన్నీ ఉపజాతి వృత్తంలో కూర్చబడ్డాయి.

இரவில் திரிவோரின் தலைவனான ராவணனின் சொற்களையும் கும்பகர்ணனின் முழக்கங்களையும் கேட்டு, விபீஷணன் ராக்ஷசராஜர்களில் முதன்மையான ராவணனிடம் நலம்தருவதும் பொருள் நிறைந்ததுமான சொல்லைச் சொன்னான்: ‘அரசே, சீதை என்ற உருவம் கொண்ட இந்தப் பெரும் பாம்பை உன் கழுத்தில் கட்டியவன் யார்? அவளுடைய மார்பே இந்தப் பாம்பின் உடல், அவளைப் பற்றிய நினைவே நஞ்சு, அவளுடைய இனிய புன்னகையே கூர்மையான நச்சுப்பற்கள், அவளுடைய கைகளின் ஐந்தைந்து விரல்களே ஐந்து தலைகள் — இவ்வாறு இது மிகப் பெரிய உடல் கொண்ட பாம்பு.’ இங்கே விபீஷணன் சீதையை நச்சுப்பாம்போடு ஒப்பிடுகிறான்; ராவணன் இன்பம் என்று கருதுவது உண்மையில் மரணம் என்று அவன் காட்டுகிறான். ‘மலைச்சிகரம் போன்றவர்களும், கோரைப்பற்களையும் நகங்களையும் ஆயுதங்களாகக் கொண்டவர்களுமான வானரர்கள் இலங்கையைத் தாக்குவதற்கு முன்பே, ராமனால் ஏவப்பட்ட, வஜ்ராயுதம் போன்ற, காற்றின் வேகமுடைய அம்புகள் ராக்ஷசர்களில் சிறந்தவர்களின் தலைகளைக் கொய்வதற்கு முன்பே, தசரதனின் மைந்தனுக்கு மைதிலியைக் கொடுத்துவிடு.’ ‘தசரதனின் மைந்தனுக்கு மைதிலியைக் கொடுத்துவிடு’ என்ற அடி மூன்றாவது, நான்காவது சுலோகங்களில் மீண்டும் வருகிறது — இந்த மீள்கூற்று விபீஷணனின் வற்புறுத்தலையும் விஷயத்தின் கனத்தையும் குறிக்கிறது. ‘அரசே, கும்பகர்ணனோ, இந்திரஜித்தோ, மகாபார்சுவனோ, மகோதரனோ, நிகும்பனோ, கும்பனோ, அதிகாயனோ — எவரும் போரில் ராகவனின் முன்னே நிற்க வல்லவர் அல்லர். சூரியனாலோ மருத்துக்களாலோ காக்கப்பட்டாலும், இந்திரனின் மடியை அடைந்தாலும், மரணத்தின் மடியை அடைந்தாலும், வானத்துக்குள்ளோ பாதாளத்துக்குள்ளோ புகுந்தாலும், நீ ராமனிடமிருந்து உயிரோடு தப்ப மாட்டாய்.’ இங்கே விபீஷணன் ராவணனின் வீரர்கள் அனைவரையும் பெயர் சொல்லி எண்ணி அவர்களுடைய இயலாமையைக் காட்டுகிறான்; முந்தைய சர்க்கங்களில் கும்பகர்ணனும் மகாபார்சுவனும் புகழ்ந்த வலிமை இங்கே மறுக்கப்படுகிறது. மேலும், அடைக்கலம் தேடும் எல்லா வழிகளும் — சுவர்க்கம், வானம், பாதாளம் — அடைபட்டுவிட்டன என்று அவன் சொல்கிறான்.

விபீஷணனின் சொல்லைக் கேட்டு பிரஹஸ்தன் சொன்னான்: ‘தேவர்களிடமிருந்தோ, தானவர்களிடமிருந்தோ, யக்ஷர், கந்தர்வர், பெரும் நாகர்களிடமிருந்தோ, போரில் பறவைகளிடமிருந்தும் பாம்புகளிடமிருந்துமோ நாங்கள் அச்சத்தை அறியோம்; ஒருபோதும் எங்களுக்கு அச்சம் இருந்ததில்லை. அப்படியிருக்க, அரசகுமாரனான ராமனிடமிருந்து போரில் எப்படி அச்சம் உண்டாகும்?’ பிரஹஸ்தனின் வாதம் இனப்பெருமையை மட்டுமே அடிப்படையாகக் கொண்டது — தேவர்களையும் வென்றவர்கள் மனிதனுக்கு எப்படி அஞ்சுவார்கள் என்பது. அவன் ராமனின் உண்மையான வீரத்தை ஆராயவில்லை; கரன், தூஷணன், விராதன், கபந்தன், வாலி ஆகியோர் கொல்லப்பட்டதையும் நினைவுகூரவில்லை. ‘நாங்கள் அச்சத்தை அறியோம்’ — அச்சம் என்பது என்னவென்றே எங்களுக்குத் தெரியாது என்பது அவனுடைய மிகைக்கூற்று. இந்தி உரையும் ‘அச்சம் என்பது என்ன பொருள்? அதை நாங்கள் அறியவே மாட்டோம்’ என்று விளக்குகிறது.

பிரஹஸ்தனின் நலமற்ற சொல்லைக் கேட்டு, அரசனின் நலத்தை விரும்புபவனும், அறம், பொருள், இன்பம் ஆகியவற்றில் நிலைத்த அறிவுடையவனுமான விபீஷணன் பெரும் பொருள் உடைய சொல்லைச் சொன்னான்: ‘பிரஹஸ்தா, அரசனும், மகோதரனும், நீயும், கும்பகர்ணனும் ராமனைப் பற்றி உண்மையென்று சொல்வது நிறைவேறாது — அறமற்ற எண்ணம் கொண்டவன் சுவர்க்கம் செல்வதுபோல. பொருளறிவில் வல்லவனான ராமனின் வதம் என்னாலோ, உன்னாலோ, எல்லா ராக்ஷசர்களாலோ எப்படி நிகழும்? படகின்றிப் பெருங்கடலைக் கடப்பதுபோல அது இயலாதது. அறத்தை முதன்மையாகக் கொண்ட, இக்ஷ்வாகு குலத்தில் தோன்றிய, மகாரதனான அத்தகைய அரசனின் முன்னே, காரியங்களில் வல்ல தேவர்களும் மயங்கிவிடுகிறார்கள். பிரஹஸ்தா, ராகவனால் விடப்பட்ட, கூர்மையான, கங்கப் பறவையின் இறகுகள் உடைய, அணுகுதற்கரிய அம்புகள் உன் உடலைப் பிளந்து நுழையாதவரைதான் நீ வீம்பு பேசுகிறாய். இடியின் வேகமுடைய, உயிரை முடிக்கும், கூர்மையான அம்புகள் உன் உடலுக்குள் நுழையாதவரைதான் இந்தத் தற்பெருமை. ராவணனோ, பெருவலிமை வாய்ந்த திரிசிரஸோ, கும்பகர்ணனின் மைந்தனான நிகும்பனோ, இந்திரஜித்தோ, நீயோ — இந்திரனுக்கு நிகரான தசரதனின் மைந்தனைப் போரில் தாங்கி நிற்க வல்லவர் அல்லர். தேவாந்தகன், நராந்தகன், அதிரதனும் மகாத்மாவுமான அதிகாயன், மலைக்கு நிகரான வலிமையுடைய அகம்பனன் — இவர்கள் போரில் ராகவனின் முன்னே நிற்க இயலாதவர்கள். இந்த அரசன் தீய பழக்கங்களுக்கு ஆட்பட்டவன், இயல்பாகவே கடுமையானவன், ஆராயாமல் செயல்படுபவன்; பகைவர்களுக்கு நிகரான நண்பர்களான நீங்கள் ராக்ஷசர்களின் அழிவுக்காகவே அவனைச் சூழ்ந்திருக்கிறீர்கள்.’ பதின்மூன்றாவது, பதினான்காவது சுலோகங்களில் ‘பிரஹஸ்தா, அதனால்தான் நீ வீம்பு பேசுகிறாய்’ என்ற அடி மீண்டும் வருகிறது. பதினேழாவது சுலோகத்தின் ‘தீய பழக்கங்களுக்கு ஆட்பட்டவன்’ என்ற சொல்லுக்கு அடிக்குறிப்பு உள்ளது — அரசர்களின் ஏழு தீய பழக்கங்கள்: கடுஞ்சொல், கடுந்தண்டனை, செல்வத்தைக் கெடுத்தல், குடி, பெண்ணாசை, வேட்டை, சூதாட்டம் என்ற காமந்தக நீதியின் சொல் கோவிந்தராஜரின் ‘ராமாயண பூஷணம்’ உரையிலிருந்து மேற்கோள் காட்டப்படுகிறது. விபீஷணனின் மறுமொழியில் மூன்று வாதங்கள் உள்ளன — முதலாவது, அறமற்றவனுக்குச் சுவர்க்கம்போல ராமனின் வதம் இயலாதது; இரண்டாவது, ராமன் அறத்தை முதன்மையாகக் கொண்டவன், அவன் முன்னே தேவர்களும் மயங்குகிறார்கள்; மூன்றாவது, பிரஹஸ்தனின் செருக்கு ராமனின் அம்புகளை அவன் அனுபவித்ததில்லை என்பதனாலேயே. ‘பகைவர்களுக்கு நிகரான நண்பர்கள்’ என்பது கூர்மையான குற்றச்சாட்டு — அரசனின் விருப்பத்தை மட்டுமே பின்பற்றும் அமைச்சர்கள் நண்பர் உருவில் உள்ள பகைவர்கள். இந்தி உரையும் ‘உங்களைப் போன்ற பகைவருக்கு நிகரான நண்பர்கள்’ என்று சொல்கிறது.

‘முடிவற்ற உடலும் ஆயிரம் தலைகளும் உடைய, பயங்கரமான, பெருவலிமை வாய்ந்த நாகத்தால் வலிந்து சுற்றப்பட்டவனைப் போன்ற இந்த அரசனை, நீங்கள் தூக்கி விடுவிக்க வேண்டும். விருப்பங்கள் நிறைவேறிய நண்பர்கள் அனைவரும் ஒன்றுசேர்ந்து, பயங்கர வலிமையுடைய பூதங்களால் பிடிக்கப்பட்டவனைப்போல உள்ள அரசனை, தலைமுடியைப் பற்றியாவது அடக்கிக் காக்க வேண்டும். நல்ல நீர் நிறைந்த ராகவன் என்ற கடலால் வேகமாக மூடப்பட்டு, காகுத்ஸ்தன் என்ற பாதாளத்தின் வாயில் விழுந்துகொண்டிருக்கும் இந்த அரசனை, நீங்கள் ஒன்றுசேர்ந்து கரையேற்றுவதே தகுந்தது. ராக்ஷசர்களோடு கூடிய இந்த நகரத்துக்கும், நண்பர்களோடு கூடிய அரசனுக்கும் நலம்தரும் என் சொந்தக் கருத்தை நான் நேர்மையாகச் சொல்கிறேன் — அரசகுமாரனுக்கு மைதிலியைக் கொடுத்துவிட வேண்டும். பகைவனின் வீரத்தையும் தன் வலிமையையும் அறிந்து, தன் தரப்பிலும் பகைவர் தரப்பிலும் உள்ள நிலை, தேய்வு, வளர்ச்சி ஆகியவற்றை அறிவால் ஆராய்ந்து, தலைவனுக்கு நலமானதையும் தகுந்ததையும் சொல்பவனே அமைச்சன்.’ பதினெட்டாவது சுலோகத்தின் இந்தி உரையில் சொல்லப்படுவது — ராமனோடு கொண்ட பகைமையே பெரும் பாம்பால் சுற்றப்படுவது என்ற நிதர்சன அணி உட்பொருளாக உள்ளது. பத்தொன்பதாவதில் ‘தலைமுடியைப் பற்றியாவது’ — பூதம் பிடித்தவனை உறவினர்கள் வலிந்து காப்பதுபோல, வலிந்தாவது அரசனை அடக்குவது நலம்தரும். இருபதாவதில் ராமன் கடலோடும் பாதாளத்தோடும் ஒப்பிடப்படுகிறான்; அவற்றின் வாயில் விழும் அரசனை அமைச்சர்கள் மீட்க வேண்டும். கடைசிச் சுலோகத்தில் விபீஷணன் உண்மையான அமைச்சனின் இலக்கணத்தைத் தருகிறான் — அவன் முகஸ்துதி செய்பவனுமல்லன், அஞ்சுபவனுமல்லன்; இரு தரப்பின் வலிமையையும் ஆராய்ந்து உண்மையைச் சொல்பவன். இந்தச் சர்க்கத்தின் எல்லாச் சுலோகங்களும் உபஜாதி விருத்தத்தில் அமைந்தவை.

ನಿಶಾಚರೇಂದ್ರನಾದ ರಾವಣನ ಮಾತನ್ನೂ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಗರ್ಜನೆಗಳನ್ನೂ ಕೇಳಿ ವಿಭೀಷಣನು ರಾಕ್ಷಸರಾಜರಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯನಾದ ರಾವಣನಿಗೆ ಹಿತಕರವೂ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣವೂ ಆದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ರಾಜನೇ, ಸೀತಾರೂಪಿಯಾದ ಈ ಮಹಾಸರ್ಪವನ್ನು ನಿನ್ನ ಕೊರಳಿಗೆ ಕಟ್ಟಿದವರು ಯಾರು? ಅವಳ ಎದೆಯೇ ಈ ಸರ್ಪದ ದೇಹ, ಅವಳ ಚಿಂತೆಯೇ ವಿಷ, ಅವಳ ಸುಂದರ ಮುಗುಳ್ನಗೆಯೇ ಹರಿತವಾದ ಕೋರೆಹಲ್ಲುಗಳು, ಅವಳ ಕೈಗಳ ಐದೈದು ಬೆರಳುಗಳೇ ಐದು ಹೆಡೆಗಳು — ಹೀಗಿದೆ ಈ ಮಹಾಕಾಯ ಸರ್ಪ.’ ಇಲ್ಲಿ ವಿಭೀಷಣನು ಸೀತೆಯನ್ನು ವಿಷಸರ್ಪಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸುತ್ತಾನೆ; ರಾವಣನು ಯಾವುದನ್ನು ಸುಖವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೋ ಅದು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಮೃತ್ಯು ಎಂದು ಅವನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಪರ್ವತಶಿಖರಗಳಷ್ಟು ದೊಡ್ಡದಾದ, ಕೋರೆಹಲ್ಲುಗಳೂ ಉಗುರುಗಳೂ ಆಯುಧಗಳಾಗಿರುವ ವಾನರರು ಲಂಕೆಯ ಮೇಲೆ ಎರಗುವುದಕ್ಕೆ ಮುಂಚೆಯೇ, ರಾಮನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದ ವಜ್ರಸಮಾನವಾದ, ವಾಯುವೇಗದ ಬಾಣಗಳು ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠರ ತಲೆಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಮುಂಚೆಯೇ, ದಶರಥಪುತ್ರನಿಗೆ ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟುಬಿಡು.’ ‘ಪ್ರದೀಯತಾಂ ದಾಶರಥಾಯ ಮೈಥಿಲೀ’ (ದಶರಥಪುತ್ರನಿಗೆ ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟುಬಿಡು) ಎಂಬ ಪಾದವು ಮೂರನೆಯ ಮತ್ತು ನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಮರಳಿ ಬರುತ್ತದೆ — ಈ ಪುನರುಕ್ತಿ ವಿಭೀಷಣನ ಆಗ್ರಹವನ್ನೂ ವಿಷಯದ ಗಾಂಭೀರ್ಯವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ರಾಜನೇ, ಕುಂಭಕರ್ಣನಾಗಲೀ, ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಾಗಲೀ, ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವನಾಗಲೀ ಮಹೋದರನಾಗಲೀ, ನಿಕುಂಭನಾಗಲೀ ಕುಂಭನಾಗಲೀ ಅತಿಕಾಯನಾಗಲೀ — ಯಾರೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಾಘವನ ಎದುರು ನಿಲ್ಲಲು ಸಮರ್ಥರಲ್ಲ. ಸೂರ್ಯನಿಂದಾಗಲೀ ಮರುತ್ತುಗಳಿಂದಾಗಲೀ ರಕ್ಷಿತನಾದರೂ, ಇಂದ್ರನ ಮಡಿಲನ್ನು ಸೇರಿದರೂ, ಮೃತ್ಯುವಿನ ಮಡಿಲನ್ನು ಸೇರಿದರೂ, ಆಕಾಶವನ್ನಾಗಲೀ ಪಾತಾಳವನ್ನಾಗಲೀ ಹೊಕ್ಕರೂ ನೀನು ರಾಮನಿಂದ ಜೀವಂತವಾಗಿ ಪಾರಾಗಲಾರೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ವಿಭೀಷಣನು ರಾವಣನ ಎಲ್ಲ ವೀರರನ್ನೂ ಹೆಸರಿಸಿ ಅವರ ಅಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಕುಂಭಕರ್ಣನೂ ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವನೂ ಯಾವ ಬಲವನ್ನು ಹೊಗಳಿದ್ದರೋ ಅದನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ನಿರಾಕರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲದೆ ಆಶ್ರಯದ ಎಲ್ಲ ದಾರಿಗಳೂ — ಸ್ವರ್ಗ, ಆಕಾಶ, ಪಾತಾಳ — ಮುಚ್ಚಿಹೋಗಿವೆ ಎಂದು ಅವನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

ವಿಭೀಷಣನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಪ್ರಹಸ್ತನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ನಮಗೆ ದೇವತೆಗಳಿಂದಾಗಲೀ, ದಾನವರಿಂದಾಗಲೀ, ಯಕ್ಷ-ಗಂಧರ್ವ-ಮಹೋರಗರಿಂದಾಗಲೀ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಪಕ್ಷಿ-ಸರ್ಪಗಳಿಂದಾಗಲೀ ಭಯವೆಂಬುದೇ ತಿಳಿಯದು; ಎಂದಿಗೂ ನಮಗೆ ಭಯವಿರಲಿಲ್ಲ. ಹಾಗಿರುವಾಗ ರಾಜಕುಮಾರನಾದ ರಾಮನಿಂದ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಭಯ ಹೇಗೆ ತಾನೇ ಉಂಟಾದೀತು?’ ಪ್ರಹಸ್ತನ ತರ್ಕ ಕೇವಲ ಜಾತಿಗರ್ವದ ಮೇಲೆ ನಿಂತಿದೆ — ದೇವತೆಗಳನ್ನೇ ಗೆದ್ದವರು ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಹೇಗೆ ಹೆದರುವರು ಎಂದು. ಅವನು ರಾಮನ ನಿಜವಾದ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ವಿಚಾರಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಖರ, ದೂಷಣ, ವಿರಾಧ, ಕಬಂಧ, ವಾಲಿಯರ ವಧೆಯನ್ನೂ ನೆನೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ‘ನ ನೋ ಭಯಂ ವಿದ್ಮ’ — ಭಯ ಎಂದರೇನು ಎಂಬುದೂ ನಮಗೆ ತಿಳಿಯದು ಎಂಬುದು ಅವನ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿ. ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯವೂ ‘ಭಯ ಎಂದರೇನು? ಅದು ನಮಗೆ ತಿಳಿಯವೇ ತಿಳಿಯದು’ ಎಂದು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸುತ್ತದೆ.

ಪ್ರಹಸ್ತನ ಅಹಿತಕರವಾದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ರಾಜನ ಹಿತವನ್ನು ಬಯಸುವ, ಧರ್ಮ-ಅರ್ಥ-ಕಾಮಗಳಲ್ಲಿ ನೆಲೆನಿಂತ ಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳ ವಿಭೀಷಣನು ಮಹತ್ತಾದ ಅರ್ಥವುಳ್ಳ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಪ್ರಹಸ್ತನೇ, ರಾಜನೂ, ಮಹೋದರನೂ, ನೀನೂ, ಕುಂಭಕರ್ಣನೂ ರಾಮನ ಬಗ್ಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿರುವುದು, ಅಧರ್ಮಬುದ್ಧಿಯವನಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗಪ್ರಾಪ್ತಿಯಂತೆ, ಸಾಧ್ಯವಾಗದು. ಅರ್ಥವಿಶಾರದನಾದ ರಾಮನ ವಧೆ ನನ್ನಿಂದಾಗಲೀ ನಿನ್ನಿಂದಾಗಲೀ ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದಾಗಲೀ ಹೇಗೆ ತಾನೇ ಆದೀತು? ದೋಣಿಯಿಲ್ಲದವನು ಮಹಾಸಾಗರವನ್ನು ದಾಟುವಂತೆ ಅದು ಅಸಂಭವ. ಧರ್ಮಪ್ರಧಾನನಾದ, ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಂಶದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ, ಮಹಾರಥನಾದ ಅಂತಹ ರಾಜನ ಎದುರು ಕಾರ್ಯದಕ್ಷರಾದ ದೇವತೆಗಳೂ ದಿಗ್ಭ್ರಾಂತರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಪ್ರಹಸ್ತನೇ, ರಾಘವನು ಬಿಟ್ಟ ಹರಿತವಾದ, ಕಂಕಪಕ್ಷಿಯ ಗರಿಗಳುಳ್ಳ, ಎದುರಿಸಲಸಾಧ್ಯವಾದ ಬಾಣಗಳು ನಿನ್ನ ದೇಹವನ್ನು ಸೀಳಿ ಹೊಕ್ಕುವವರೆಗೆ ಮಾತ್ರ ನೀನು ಬಡಾಯಿ ಕೊಚ್ಚಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವೆ. ಸಿಡಿಲಿನಂತಹ ವೇಗದ, ಪ್ರಾಣಾಂತಕವಾದ, ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳು ನಿನ್ನ ದೇಹವನ್ನು ಹೊಕ್ಕುವವರೆಗೆ ಮಾತ್ರ ಈ ಆತ್ಮಶ್ಲಾಘೆ. ರಾವಣನಾಗಲೀ, ಅತಿಬಲನಾದ ತ್ರಿಶೀರ್ಷನಾಗಲೀ, ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಮಗ ನಿಕುಂಭನಾಗಲೀ, ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಾಗಲೀ, ನೀನಾಗಲೀ ಇಂದ್ರಸಮಾನನಾದ ದಶರಥಪುತ್ರನನ್ನು ರಣದಲ್ಲಿ ಎದುರಿಸಲು ಸಮರ್ಥರಲ್ಲ. ದೇವಾಂತಕ, ನರಾಂತಕ, ಅತಿಕಾಯ, ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಅತಿರಥ, ಪರ್ವತಸಮಾನ ಬಲದ ಅಕಂಪನ — ಇವರು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಾಘವನ ಎದುರು ನಿಲ್ಲಲಾರರು. ಈ ರಾಜನು ವ್ಯಸನಗಳಿಂದ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ, ಸ್ವಭಾವತಃ ಉಗ್ರನು, ವಿಚಾರಿಸದೆ ಕಾರ್ಯ ಮಾಡುವವನು; ಶತ್ರುಗಳಂತಿರುವ ಮಿತ್ರರಾದ ನೀವು ರಾಕ್ಷಸರ ನಾಶಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಅವನನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದಿದ್ದೀರಿ.’ ಹದಿಮೂರು ಮತ್ತು ಹದಿನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಹಸ್ತ ತೇನೈವ ವಿಕತ್ಥಸೇ ತ್ವಮ್’ (ಪ್ರಹಸ್ತನೇ, ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಮಾತ್ರ ನೀನು ಬಡಾಯಿ ಕೊಚ್ಚುತ್ತಿರುವೆ) ಎಂಬ ಪಾದ ಮರಳಿ ಬರುತ್ತದೆ. ಹದಿನೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ‘ವ್ಯಸನಾಭಿಭೂತಃ’ ಎಂಬ ಪದದ ಮೇಲೆ ಅಡಿಟಿಪ್ಪಣಿಯಿದೆ — ರಾಜರ ಏಳು ವ್ಯಸನಗಳು: ಕಠೋರ ಮಾತು, ಕಠೋರ ದಂಡನೆ, ಧನದ ದುರುಪಯೋಗ, ಮದ್ಯಪಾನ, ಸ್ತ್ರೀ, ಬೇಟೆ, ಜೂಜು — ಎಂಬ ಕಾಮಂದಕನೀತಿಯ ಮಾತನ್ನು ಗೋವಿಂದರಾಜರ ರಾಮಾಯಣಭೂಷಣ ಟೀಕೆಯಿಂದ ಉದ್ಧರಿಸಲಾಗಿದೆ. ವಿಭೀಷಣನ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರದಲ್ಲಿ ಮೂರು ತರ್ಕಗಳಿವೆ — ಮೊದಲನೆಯದು, ಅಧರ್ಮಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗದಂತೆ ರಾಮನ ವಧೆ ಅಸಂಭವ; ಎರಡನೆಯದು, ರಾಮನು ಧರ್ಮಪ್ರಧಾನ, ಅವನ ಎದುರು ದೇವತೆಗಳೂ ದಿಗ್ಭ್ರಾಂತರಾಗುತ್ತಾರೆ; ಮೂರನೆಯದು, ಪ್ರಹಸ್ತನ ದರ್ಪಕ್ಕೆ ಕಾರಣ ರಾಮನ ಬಾಣಗಳ ಅನುಭವ ಅವನಿಗೆ ಇಲ್ಲದಿರುವುದು ಮಾತ್ರ. ‘ಅಮಿತ್ರಪ್ರತಿಮೈಃ ಮಿತ್ರೈಃ’ (ಶತ್ರುಗಳಂತಿರುವ ಮಿತ್ರರು) ಎಂಬುದು ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ಆಕ್ಷೇಪ — ರಾಜನ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸುವ ಮಂತ್ರಿಗಳು ಮಿತ್ರರೂಪದ ಶತ್ರುಗಳು. ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯವೂ ‘ನಿಮ್ಮಂತಹ ಶತ್ರುಸಮಾನ ಮಿತ್ರರು’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ.

‘ಅನಂತವಾದ ಸುರುಳಿಗಳುಳ್ಳ, ಸಾವಿರ ಹೆಡೆಗಳ, ಭಯಂಕರವಾದ, ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಯಾದ ಸರ್ಪವೊಂದು ಬಲವಾಗಿ ಸುತ್ತಿಕೊಂಡಿರುವಂತಿರುವ ಈ ರಾಜನನ್ನು ನೀವು ಮೇಲೆತ್ತಿ ಬಿಡಿಸಿ. ಭಯಂಕರ ಬಲದ ಭೂತಗಳಿಂದ ಹಿಡಿಯಲ್ಪಟ್ಟವನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವಂತೆ, ಎಲ್ಲ ಬಯಕೆಗಳೂ ಈಡೇರಿದ ಸುಹೃದರೆಲ್ಲರೂ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಸೇರಿ, ಜುಟ್ಟು ಹಿಡಿದಾದರೂ ರಾಜನನ್ನು ನಿಗ್ರಹಿಸಿ ರಕ್ಷಿಸಬೇಕು. ಉತ್ತಮ ಜಲವುಳ್ಳ ರಾಘವನೆಂಬ ಸಾಗರದಿಂದ ವೇಗವಾಗಿ ಮುಳುಗಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿರುವ, ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನೆಂಬ ಪಾತಾಳದ ಬಾಯಿಗೆ ಬೀಳುತ್ತಿರುವ ಈ ರಾಜನನ್ನು ನೀವೆಲ್ಲರೂ ಸೇರಿ ಪಾರುಮಾಡುವುದು ಯುಕ್ತ. ರಾಕ್ಷಸರ ಸಹಿತವಾದ ಈ ನಗರಕ್ಕೂ, ಸುಹೃಜ್ಜನರ ಸಹಿತವಾದ ರಾಜನಿಗೂ ಹಿತಕರವಾದ ನನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯದ ಸರಿಯಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ — ರಾಜಕುಮಾರನಿಗೆ ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟುಬಿಡಿ. ಶತ್ರುವಿನ ವೀರ್ಯವನ್ನೂ ತನ್ನ ಬಲವನ್ನೂ ತಿಳಿದು, ತನ್ನ ಪಕ್ಷದಲ್ಲೂ ಶತ್ರುಪಕ್ಷದಲ್ಲೂ ಸ್ಥಿತಿ, ಕ್ಷಯ, ವೃದ್ಧಿಗಳನ್ನು ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ವಿಚಾರಿಸಿ, ಸ್ವಾಮಿಗೆ ಹಿತವಾದುದನ್ನೂ ಯೋಗ್ಯವಾದುದನ್ನೂ ಹೇಳುವವನೇ ಮಂತ್ರಿ.’ ಹದಿನೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ರಾಮನೊಡನೆಯ ವೈರವೇ ಮಹಾಸರ್ಪದ ಸುತ್ತುವಿಕೆ ಎಂಬುದು ನಿದರ್ಶನಾಲಂಕಾರದ ವ್ಯಂಗ್ಯ. ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಕೇಶಗ್ರಹಣಾತ್’ (ಜುಟ್ಟು ಹಿಡಿದಾದರೂ) — ಭೂತಹಿಡಿದವನನ್ನು ಬಂಧುಗಳು ಬಲಾತ್ಕಾರದಿಂದ ರಕ್ಷಿಸುವಂತೆ, ಬಲಾತ್ಕಾರದಿಂದಾದರೂ ರಾಜನ ನಿಗ್ರಹ ಹಿತಕರ. ಇಪ್ಪತ್ತನೆಯದರಲ್ಲಿ ರಾಮನನ್ನು ಸಮುದ್ರಕ್ಕೂ ಪಾತಾಳಕ್ಕೂ ಹೋಲಿಸಲಾಗಿದೆ; ಅವುಗಳ ಬಾಯಿಗೆ ಬೀಳುತ್ತಿರುವ ರಾಜನನ್ನು ಮಂತ್ರಿಗಳು ಮೇಲೆತ್ತಬೇಕು. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವಿಭೀಷಣನು ನಿಜವಾದ ಮಂತ್ರಿಯ ಲಕ್ಷಣವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ — ಅವನು ಮುಖಸ್ತುತಿ ಮಾಡುವವನಲ್ಲ, ಹೇಡಿಯಲ್ಲ, ಎರಡೂ ಪಕ್ಷಗಳ ಬಲವನ್ನು ವಿಚಾರಿಸಿ ಸತ್ಯವನ್ನು ಹೇಳುವವನು. ಈ ಸರ್ಗದ ಎಲ್ಲ ಶ್ಲೋಕಗಳೂ ಉಪಜಾತಿ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿವೆ.

നിശാചരേന്ദ്രനായ രാവണന്റെ വാക്കും കുംഭകർണന്റെ ഗർജനങ്ങളും കേട്ട് വിഭീഷണൻ രാക്ഷസരാജശ്രേഷ്ഠനായ രാവണനോടു ഹിതവും അർഥപൂർണവുമായ വാക്കു പറഞ്ഞു: ‘രാജാവേ, സീതയാകുന്ന ഈ മഹാസർപ്പത്തെ നിന്റെ കഴുത്തിൽ ആരാണു കെട്ടിയത്? അവളുടെ മാറിടമാണ് ഈ സർപ്പത്തിന്റെ ശരീരം, അവളെക്കുറിച്ചുള്ള ചിന്തയാണു വിഷം, അവളുടെ മനോഹരമായ പുഞ്ചിരിയാണു മൂർച്ചയേറിയ ദംഷ്ട്രകൾ, അവളുടെ കൈകളിലെ അഞ്ചഞ്ചു വിരലുകളാണ് അഞ്ചു തലകൾ — ഇങ്ങനെയാണ് ഈ മഹാകായനായ സർപ്പം.’ ഇവിടെ വിഭീഷണൻ സീതയെ വിഷസർപ്പത്തോട് ഉപമിക്കുന്നു; രാവണൻ സുഖമായി കരുതുന്നതു യഥാർഥത്തിൽ മൃത്യുവാണെന്ന് അവൻ കാണിക്കുന്നു. ‘പർവതശിഖരങ്ങളോളം വലിപ്പമുള്ള, ദംഷ്ട്രകളും നഖങ്ങളും ആയുധമാക്കിയ വാനരന്മാർ ലങ്കയെ ആക്രമിക്കുന്നതിനുമുമ്പ്, രാമൻ അയയ്ക്കുന്ന വജ്രസമാനവും വായുവേഗമുള്ളതുമായ ബാണങ്ങൾ രാക്ഷസശ്രേഷ്ഠന്മാരുടെ തലകൾ കൊയ്യുന്നതിനുമുമ്പ്, ദാശരഥിക്കു മൈഥിലിയെ തിരികെ നൽകുക.’ ‘പ്രദീയതാം ദാശരഥായ മൈഥിലീ’ (ദാശരഥിക്കു മൈഥിലിയെ തിരികെ നൽകുക) എന്ന പാദം മൂന്നാമത്തെയും നാലാമത്തെയും ശ്ലോകങ്ങളിൽ ആവർത്തിക്കുന്നു — ഈ ആവർത്തനം വിഭീഷണന്റെ നിർബന്ധവും വിഷയത്തിന്റെ ഗൗരവവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘രാജാവേ, കുംഭകർണനോ ഇന്ദ്രജിത്തോ മഹാപാർശ്വനോ മഹോദരനോ നികുംഭനോ കുംഭനോ അതികായനോ — ആരും യുദ്ധത്തിൽ രാഘവന്റെ മുന്നിൽ നിൽക്കാൻ സമർഥരല്ല. സൂര്യനാലോ മരുത്തുക്കളാലോ സംരക്ഷിക്കപ്പെട്ടാലും, ഇന്ദ്രന്റെ മടിയിൽ ചെന്നാലും, മൃത്യുവിന്റെ മടിയിൽ ചെന്നാലും, ആകാശത്തിലോ പാതാളത്തിലോ പ്രവേശിച്ചാലും നീ രാമനിൽനിന്നു ജീവനോടെ രക്ഷപ്പെടില്ല.’ ഇവിടെ വിഭീഷണൻ രാവണന്റെ എല്ലാ വീരന്മാരെയും പേരെടുത്തു പറഞ്ഞ് അവരുടെ അസാമർഥ്യം കാണിക്കുന്നു; കഴിഞ്ഞ സർഗങ്ങളിൽ കുംഭകർണനും മഹാപാർശ്വനും പ്രശംസിച്ച ബലം ഇവിടെ നിരാകരിക്കപ്പെടുന്നു. കൂടാതെ ശരണത്തിനുള്ള എല്ലാ വഴികളും — സ്വർഗം, ആകാശം, പാതാളം — അടഞ്ഞിരിക്കുന്നുവെന്നും അവൻ പറയുന്നു.

വിഭീഷണന്റെ വാക്കുകേട്ട് പ്രഹസ്തൻ പറഞ്ഞു: ‘ഞങ്ങൾ ദേവന്മാരെയോ ദാനവന്മാരെയോ യക്ഷന്മാരെയോ ഗന്ധർവന്മാരെയോ മഹാസർപ്പങ്ങളെയോ, യുദ്ധത്തിൽ പക്ഷികളെയോ നാഗങ്ങളെയോപോലും ഭയപ്പെടുന്നില്ല; ഞങ്ങൾക്ക് ഒരിക്കലും ഭയമുണ്ടായിട്ടില്ല. പിന്നെ രാജകുമാരനായ രാമനിൽനിന്നു യുദ്ധത്തിൽ എങ്ങനെ ഭയമുണ്ടാകും?’ പ്രഹസ്തന്റെ യുക്തി ജാതിഗർവത്തിൽ മാത്രം അധിഷ്ഠിതമാണ് — ദേവന്മാരെപ്പോലും ജയിച്ചവർ മനുഷ്യനെ എങ്ങനെ ഭയപ്പെടും എന്ന്. അവൻ രാമന്റെ യഥാർഥ പരാക്രമം ആലോചിക്കുന്നില്ല; ഖരൻ, ദൂഷണൻ, വിരാധൻ, കബന്ധൻ, ബാലി എന്നിവരുടെ വധംപോലും ഓർക്കുന്നില്ല. ‘ന നോ ഭയം വിദ്മ’ — ഭയം എന്താണെന്നുപോലും ഞങ്ങൾക്കറിയില്ല എന്നാണ് അവന്റെ അതിശയോക്തി. ഹിന്ദി വ്യാഖ്യാനവും ‘ഭയം എന്ന വസ്തു എന്താണ്? അതു ഞങ്ങൾക്ക് അറിയുകപോലുമില്ല’ എന്നു വിവരിക്കുന്നു.

പ്രഹസ്തന്റെ അഹിതമായ വാക്കുകേട്ട്, രാജാവിന്റെ ഹിതം ആഗ്രഹിക്കുന്നവനും ധർമാർഥകാമങ്ങളിൽ ബുദ്ധിയുറപ്പിച്ചവനുമായ വിഭീഷണൻ മഹാർഥമായ വാക്കു പറഞ്ഞു: ‘പ്രഹസ്താ, രാജാവും മഹോദരനും നീയും കുംഭകർണനും രാമനെക്കുറിച്ച് എന്തു പറയുന്നുവോ, അതു നടക്കാത്തതാണ്, അധർമബുദ്ധിക്കു സ്വർഗപ്രാപ്തിപോലെ. കാര്യജ്ഞനായ രാമന്റെ വധം എന്നാലോ നിന്നാലോ എല്ലാ രാക്ഷസന്മാരാലോ എങ്ങനെ സാധിക്കും? തോണിയില്ലാത്തവനു മഹാസമുദ്രം കടക്കുന്നതുപോലെ അത് അസാധ്യമാണ്. ധർമപ്രധാനനും ഇക്ഷ്വാകുവംശത്തിൽ ജനിച്ചവനും മഹാരഥനുമായ അത്തരമൊരു രാജാവിന്റെ മുന്നിൽ കാര്യങ്ങളിൽ സമർഥരായ ദേവന്മാർപോലും മൂഢരാകുന്നു. പ്രഹസ്താ, രാഘവൻ അയയ്ക്കുന്ന മൂർച്ചയേറിയ, കങ്കപ്പക്ഷിത്തൂവലുള്ള, ദുർജയമായ ബാണങ്ങൾ നിന്റെ ശരീരം പിളർന്ന് ഉള്ളിൽ കടക്കുംവരെ മാത്രമേ നീ വീമ്പു പറയൂ. ഇടിമിന്നലിനൊത്ത വേഗമുള്ള, പ്രാണനെടുക്കുന്ന, മൂർച്ചയേറിയ ശരങ്ങൾ നിന്റെ ശരീരത്തിൽ കടക്കുംവരെ മാത്രമേ ഈ ആത്മപ്രശംസയുള്ളൂ. രാവണനോ അതിബലനായ ത്രിശീർഷനോ കുംഭകർണപുത്രനായ നികുംഭനോ ഇന്ദ്രജിത്തോ നീയോ ഇന്ദ്രതുല്യനായ ദാശരഥിയെ യുദ്ധത്തിൽ നേരിടാൻ സമർഥരല്ല. ദേവാന്തകൻ, നരാന്തകൻ, അതികായൻ, മഹാത്മാവായ അതിരഥൻ, പർവതസമാനമായ കരുത്തുള്ള അകമ്പനൻ — ഇവരും യുദ്ധത്തിൽ രാഘവന്റെ മുന്നിൽ നിൽക്കാൻ കഴിവുള്ളവരല്ല. ഈ രാജാവ് വ്യസനങ്ങളാൽ കീഴടക്കപ്പെട്ടവനും സ്വഭാവേന തീക്ഷ്ണനും ആലോചിക്കാതെ പ്രവർത്തിക്കുന്നവനുമാണ്; ശത്രുക്കളെപ്പോലെയുള്ള മിത്രങ്ങളായ നിങ്ങൾ രാക്ഷസന്മാരുടെ നാശത്തിനായിത്തന്നെ അവനെ ചുറ്റിനിൽക്കുന്നു.’ പതിമൂന്നും പതിനാലും ശ്ലോകങ്ങളിൽ ‘പ്രഹസ്ത തേനൈവ വികത്ഥസേ ത്വം’ (പ്രഹസ്താ, അതുവരെ മാത്രമേ നീ വീമ്പു പറയൂ) എന്ന പാദം ആവർത്തിക്കുന്നു. പതിനേഴാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘വ്യസനാഭിഭൂതഃ’ (വ്യസനങ്ങളാൽ കീഴടക്കപ്പെട്ടവൻ) എന്ന പദത്തിന് അടിക്കുറിപ്പുണ്ട് — രാജാക്കന്മാരുടെ ഏഴു വ്യസനങ്ങൾ: വാക്പാരുഷ്യം, ദണ്ഡപാരുഷ്യം, അർഥദൂഷണം, മദ്യപാനം, സ്ത്രീ, നായാട്ട്, ചൂത് എന്നിങ്ങനെയുള്ള കാമന്ദകനീതിയുടെ വചനം ഗോവിന്ദരാജന്റെ രാമായണഭൂഷണം ടീകയിൽനിന്ന് ഉദ്ധരിച്ചിരിക്കുന്നു. വിഭീഷണന്റെ മറുപടിയിൽ മൂന്നു യുക്തികളുണ്ട് — ഒന്ന്, അധർമിക്കു സ്വർഗമെന്നപോലെ രാമവധം അസാധ്യം; രണ്ട്, രാമൻ ധർമപ്രധാനനാണ്, അവന്റെ മുന്നിൽ ദേവന്മാർപോലും മൂഢരാകുന്നു; മൂന്ന്, പ്രഹസ്തന്റെ ഗർവം രാമബാണങ്ങളുടെ അനുഭവമില്ലാത്തതുകൊണ്ടു മാത്രമാണ്. ‘അമിത്രപ്രതിമൈഃ മിത്രൈഃ’ (ശത്രുക്കളെപ്പോലെയുള്ള മിത്രങ്ങളാൽ) എന്നതു മൂർച്ചയുള്ള ആക്ഷേപമാണ് — രാജാവിന്റെ ഇഷ്ടത്തെ മാത്രം പിന്തുടരുന്ന മന്ത്രിമാർ മിത്രരൂപത്തിലുള്ള ശത്രുക്കളാണ്. ഹിന്ദി വ്യാഖ്യാനവും ‘നിങ്ങളെപ്പോലെയുള്ള ശത്രുതുല്യരായ മിത്രങ്ങൾ’ എന്നു പറയുന്നു.

‘അനന്തമായ ഉടലും ആയിരം തലകളുമുള്ള ഭീകരനും മഹാബലനുമായ ഒരു നാഗത്താലെന്നപോലെ ബലമായി ചുറ്റിവരിയപ്പെട്ട ഈ രാജാവിനെ നിങ്ങൾ ഉയർത്തി മോചിപ്പിക്കുക. ആഗ്രഹങ്ങൾ സഫലമായ സുഹൃത്തുക്കളെല്ലാം ഒത്തുചേർന്ന്, ഭീകരബലമുള്ള ഭൂതങ്ങൾ ബാധിച്ചവനെ എന്നപോലെ, മുടിയിൽ പിടിച്ചിട്ടായാലും രാജാവിനെ തടഞ്ഞുനിർത്തി രക്ഷിക്കണം. നിറഞ്ഞ ജലമുള്ള രാഘവസാഗരത്താൽ വേഗത്തിൽ മൂടപ്പെട്ടുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന, കാകുത്സ്ഥനാകുന്ന പാതാളത്തിന്റെ വായിലേക്കു വീഴുന്ന ഈ രാജാവിനെ നിങ്ങൾ ഒത്തുചേർന്നു കരകയറ്റേണ്ടതാണ്. രാക്ഷസന്മാരോടുകൂടിയ ഈ നഗരത്തിനും സുഹൃജ്ജനങ്ങളോടുകൂടിയ രാജാവിനും ഹിതകരമായ എന്റെ അഭിപ്രായം ഞാൻ ശരിയായി പറയുന്നു — രാജകുമാരനു മൈഥിലിയെ നൽകുക. ശത്രുവിന്റെ വീര്യവും സ്വന്തം ബലവും അറിഞ്ഞ്, സ്വപക്ഷത്തിലും പരപക്ഷത്തിലുമുള്ള നില, ക്ഷയം, വൃദ്ധി എന്നിവ ബുദ്ധികൊണ്ടു വിചാരിച്ച്, സ്വാമിക്കു ഹിതവും ഉചിതവുമായതു പറയുന്നവനാണു മന്ത്രി.’ പതിനെട്ടാം ശ്ലോകത്തിന്റെ ഹിന്ദി വ്യാഖ്യാനത്തിൽ പറയുന്നു — രാമനോടുള്ള വൈരംതന്നെയാണു മഹാസർപ്പത്താൽ ചുറ്റിവരിയപ്പെടൽ എന്ന നിദർശനാലങ്കാരം ഇവിടെ വ്യംഗ്യമാണ്. പത്തൊമ്പതാമത്തേതിലെ ‘കേശഗ്രഹണാത്’ (മുടിയിൽ പിടിച്ചിട്ടായാലും) — ഭൂതബാധിതനെ ബന്ധുക്കൾ ബലമായി രക്ഷിക്കുന്നതുപോലെ, ബലംപ്രയോഗിച്ചായാലും രാജാവിനെ തടയുന്നതു ഹിതകരമാണ്. ഇരുപതാമത്തേതിൽ രാമനെ സമുദ്രത്തോടും പാതാളത്തോടും ഉപമിച്ചിരിക്കുന്നു; അവയുടെ വായിലേക്കു വീഴുന്ന രാജാവിനെ മന്ത്രിമാർ ഉദ്ധരിക്കണം. അവസാനശ്ലോകത്തിൽ വിഭീഷണൻ യഥാർഥ മന്ത്രിയുടെ ലക്ഷണം നൽകുന്നു — അവൻ മുഖസ്തുതിക്കാരനല്ല, ഭീരുവുമല്ല; ഇരുപക്ഷത്തിന്റെയും ബലം വിചാരിച്ചു സത്യം പറയുന്നവനാണ്. ഈ സർഗത്തിലെ എല്ലാ ശ്ലോകങ്ങളും ഉപജാതിവൃത്തത്തിലാണ്.

Vibhīṣaṇa had heard Rāvaṇa's words and Kumbhakarṇa's roaring, and he spoke to the king of the rākṣasas words that were for his good and full of sense. "King, who has hung round your neck this great serpent called Sītā? Her bosom is its body, anxiety over her its venom, her sweet smile its sharp fangs, the five fingers of each hand its five heads; so huge is this serpent." Vibhīṣaṇa likens Sītā to a venomous snake: what Rāvaṇa thinks is pleasure is in truth death. "Before the monkeys, big as mountain peaks, armed with teeth and claws, rush upon Laṅkā, and before the arrows Rāma looses, like thunderbolts and swift as the wind, carry off the heads of the rākṣasa chiefs, let Maithilī be given back to Daśaratha's son." The refrain "let Maithilī be given back to Daśaratha's son" is repeated, marking both Vibhīṣaṇa's insistence and the gravity of the matter. "Neither Kumbhakarṇa nor Indrajit, king, nor Mahāpārśva, Mahodara, Nikumbha, Kumbha or Atikāya can stand before Rāghava in battle. Though the Sun or the Maruts guard you, though you take refuge in Vāsava's lap or in Death's, though you go into the sky or the underworld, you will not escape Rāma alive." Here Vibhīṣaṇa names Rāvaṇa's heroes one by one and shows that none of them is equal to the task, overturning the strength that Kumbhakarṇa and Mahāpārśva boasted of in the previous sargas; and he says that every road of escape, heaven, sky and underworld, is closed.

Hearing Vibhīṣaṇa's words, Prahasta answered: "We know no fear of gods or dānavas, of yakṣas, gandharvas or great serpents, of birds or snakes in battle; we have never known fear. How then should we fear Rāma, a mere king's son, in combat?" Prahasta's argument rests only on the pride of his race: those who have conquered the gods, how could they fear a man? He does not weigh Rāma's real prowess, nor remember how Rāma killed Khara, Dūṣaṇa, Virādha, Kabandha and Vālin. "We know no fear" is his exaggeration, meaning that they do not even know what fear is.

Hearing Prahasta's ill-judged words, Vibhīṣaṇa, who wanted only the king's good and whose mind was set on dharma, wealth and pleasure alike, spoke words of great weight. "What the king and Mahodara, you and Kumbhakarṇa say about Rāma can no more come true, Prahasta, than heaven can come to a man set on wrongdoing. How could Rāma, master of every art, be killed by me, or by you, or by all the rākṣasas together? It is as impossible as crossing the great ocean without a boat. Before a king like him, born of the Ikṣvāku line, a great chariot-warrior devoted above all to dharma, even the gods, able as they are in every task, are at a loss. You boast, Prahasta, only because Rāghava's sharp, heron-feathered, irresistible arrows have not yet pierced your body. You boast only because his keen and deadly shafts, swift as lightning, have not yet entered you. Neither Rāvaṇa nor mighty Triśiras, neither Nikumbha, Kumbhakarṇa's son, nor Indrajit, nor you, can withstand Daśaratha's son, Śakra's equal, in battle. Devāntaka and Narāntaka, great-souled Atikāya, that great chariot-warrior, and Akampana, firm as a mountain, none of them can stand before Rāghava in battle. And this king, overcome by his vices, fierce by nature and acting without reflection, is served by friends like you who are no better than enemies, and all to the ruin of the rākṣasas." His taunt that Prahasta boasts only because Rāma's arrows have not yet pierced him is repeated twice. The vices that overwhelm the king are the seven traditionally counted for rulers: harsh speech, harsh punishment, squandering wealth, drink, women, hunting and gambling. Vibhīṣaṇa's reply rests on three arguments: killing Rāma is as impossible as heaven for the wicked; Rāma is devoted to dharma, and before him even the gods are at a loss; and Prahasta's pride comes only from never having felt Rāma's arrows. "Friends no better than enemies" is a sharp reproach: ministers who only follow the king's whims are enemies in the guise of friends.

"This king is caught in the coils of a serpent, as if bound by force by a terrible, mighty snake with endless coils and a thousand heads; you must lift him up and set him free. All of you, his friends, whose wishes he has fulfilled, must join together and restrain him and keep him safe, even by seizing him by the hair, as one does with a man possessed by fierce spirits. He is being swiftly overwhelmed by the ocean that is Rāghava, whose waters are pure, and is falling into the jaws of the abyss that is Kākutstha; it is right for you to come together and bring him safely across. For the good of this city and its rākṣasas, and of the king and his friends, I tell you rightly what I think: let Maithilī be given back to the king's son. The true counsellor is the one who understands the enemy's strength and his own, weighs with his mind the standing, decline and growth of both his own side and the other, and then tells his master what is good and fitting." The serpent image implies that enmity with Rāma is itself the great snake coiling round the king. Seizing him by the hair means that it is good to restrain a king even by force, as relatives forcibly protect someone possessed by a spirit. Rāma is likened to the ocean and to the abyss, and the ministers should pull their king back from their jaws. In the last verse Vibhīṣaṇa gives the mark of a true counsellor: not a flatterer and not a coward, but one who weighs the strength of both sides and speaks the truth.