रावणं क्रुद्धम् आज्ञाय महाबलः महापार्श्वः मुहूर्तम् अनुसञ्चिन्त्य प्राञ्जलिः वाक्यम् अब्रवीत् — ‘यः मृगव्यालनिषेवितं वनं प्राप्य तत्र मधु सम्प्राप्य अपि न पिबेत्, सः नरः बालिशः भवेत्। हे शत्रुनिबर्हण, तव ईश्वरः कः अस्ति? त्वम् एव ईश्वराणाम् ईश्वरः। शत्रूणां मूर्धसु पादम् आक्रम्य वैदेह्या सह रमस्व। महाबल, कुक्कुटवृत्तेन बलात् प्रवर्तस्व; पुनः पुनः आक्रम्य सीतां भुङ्क्ष्व, रमस्व च। लब्धकामस्य तव पश्चात् किं भयम् आगमिष्यति? प्राप्तम् अप्राप्तकालं वा यत् किमपि भयं भवेत्, तत् सर्वं त्वं प्रतिविधास्यसे। कुम्भकर्णः अस्माभिः सह, महाबलः इन्द्रजित् च सवज्रं वज्रिणम् अपि प्रतिषेधयितुं शक्तौ। कुशलैः प्रयुक्तं उपप्रदानं, सान्त्वं, भेदं वा अतिक्रम्य दण्डेन एव अर्थेषु सिद्धिं रोचये। इह प्राप्तान् तव सर्वान् शत्रून् वयं शस्त्रप्रतापेन वशे करिष्यामः, न संशयः।’ महापार्श्वस्य उपदेशः धर्मस्य नीतेः च सर्वथा विरुद्धः — सः राज्ञः कामं प्रोत्साहयति, न तु निवारयति। ‘कुक्कुटवृत्तेन’ इति उपमा हिन्दीभाष्ये कुक्कुटानां व्यवहारम् आश्रित्य इति व्याख्याता — पशुवत् बलात्कारः इति भावः। मधुनः दृष्टान्तेन सः सीतां भोग्यवस्तुमात्रं मन्यते। चतुर्णाम् उपायानां — साम, दान, भेद, दण्ड — मध्ये सः दण्डम् एव श्रेष्ठं मन्यते; एतेन तस्य चाटुकारित्वं क्रूरता च प्रकटीभवतः। कुम्भकर्णस्य इन्द्रजितः च बलस्य उल्लेखेन सः रावणस्य आत्मविश्वासं वर्धयति। पूर्वसर्गे कुम्भकर्णः रावणम् उपालभत, अत्र महापार्श्वः केवलं तस्य रुचिम् अनुवर्तते — एषः चाटुकारस्य मन्त्रिणः दोषः। ‘ईश्वरस्येश्वरः कोऽस्ति’ इति प्रश्नेन महापार्श्वः रावणं सर्वस्मात् नियमात् मुक्तं मन्यते — राज्ञः उपरि न धर्मः, न कोऽपि शासकः इति तस्य दुर्मतम्। ‘प्राप्तमप्राप्तकालं वा’ इति — यत् भयम् उचितकाले अनुचितकाले वा आगच्छेत्, तत् सर्वं पश्चात् प्रतिकर्तव्यम् इति सः वदति; कार्यस्य परिणामं पूर्वं न विचारयति। एवं पूर्वसर्गे कुम्भकर्णेन निन्दितं ‘पश्चात् पूर्वकार्याणि’ इति दोषम् एव महापार्श्वः उपदिशति।

महापार्श्वेन एवम् उक्तः राजा रावणः तस्य वाक्यं सम्पूजयन् इदं वचनम् अब्रवीत् — ‘महापार्श्व, मम किञ्चित् रहस्यं निबोध। पुरा यत् मया अवाप्तं, तत् चिरवृत्तं वृत्तान्तम् आख्यास्ये। पितामहस्य भवनं गच्छन्तीम् आकाशे अग्निशिखाम् इव चञ्चूर्यमाणां पुञ्जिकस्थलाम् अप्सरसम् अहम् अद्राक्षम्। सा मया प्रसह्य भुक्ता, विवसना कृता च; ततः सा हस्तिना मर्दिता नलिनी इव लोलिता स्वयम्भुवः भवनं प्राप्ता। तत् च तस्य महात्मनः ज्ञातम् आसीत् इति मन्ये। अथ सङ्कुपितः वेधाः माम् इदं वाक्यम् अब्रवीत् — अद्यप्रभृति याम् अन्यां नारीं बलात् गमिष्यसि, तदा ते मूर्धा शतधा फलिष्यति, न संशयः। इति तस्य शापस्य भीतः अहं प्रसभम् एव वैदेहीं सीतां शुभे शयने बलात् न आरोहये।’ अस्मिन् प्रसङ्गे रावणस्य सीतायां संयमस्य यथार्थं कारणं प्रकटीभवति — न धर्मः, न करुणा, अपि तु केवलं शापस्य भयम्। एतेन सीतायाः पातिव्रत्यस्य रक्षा अपि दैवविहिता इति सूच्यते। रावणः स्वस्य पापं निर्लज्जं स्वीकरोति, तत् रहस्यं मन्त्रिणां पुरतः अपि प्रकाशयति — एतेन तस्य उद्धतता व्यज्यते। ‘लोलिता नलिनी यथा’ इति उपमा पीडितायाः अप्सरसः दुःखं करुणं चित्रयति। ब्रह्मणः शापः ‘शतधा मूर्धा फलिष्यति’ इति भीषणः, अतः दशमूर्धः रावणः अपि तं भीतः। अस्य रहस्यस्य प्रकाशनम् एव अस्य सर्गस्य मुख्यं प्रयोजनम् — किमर्थं रावणः सीतां बलात् न गृह्णाति इति प्रश्नस्य उत्तरम्। हिन्दीभाष्यम् अपि एवम् अहं ब्रह्मणः शापात् भीतः अस्मि इति स्पष्टं वदति। एतेन पाठकः आश्वस्यते यत् सीता अशोकवनिकायां सुरक्षिता।

‘मम वेगः सागरस्य इव, गतिः मारुतस्य इव; एतत् दाशरथिः न वेद, तेन एव माम् आसादयति। गिरिगुहाशये आसीनं सुप्तं सिंहम् इव, क्रुद्धं मृत्युम् इव आसीनं मां कः हि प्रबोधयितुम् इच्छति? मत्तः निर्गतान् द्विजिह्वान् पन्नगान् इव बाणान् रामः सङ्ग्रामे न पश्यति, तेन एव माम् अभिगच्छति। कार्मुकात् च्युतैः शतधा वज्रसमैः बाणैः उल्काभिः कुञ्जरम् इव रामं क्षिप्रम् आदीपयिष्यामि। महता बलेन वृतः अहं तस्य बलं, काले उदितः सविता नक्षत्राणां प्रभाम् इव, आदास्ये। सहस्रचक्षुषा वासवेन अपि, वरुणेन वा अपि युधा अहं न शक्यः; पुरा वैश्रवणेन पालिता इयं पुरी मया बाहुबलेन निर्जिता।’ शापकथायाः अनन्तरम् एव रावणः स्वस्य शौर्यं श्लाघते — यथा स्वस्य दौर्बल्यस्य लज्जां गूहितुम्। प्रत्येकः श्लोकः उपमया युक्तः — सागरः, मारुतः, सिंहः, मृत्युः, पन्नगाः, उल्काः, सूर्यः — एतैः सः स्वस्य अपरिमितं बलं वर्णयति। किन्तु ‘रामः न जानाति, अतः आगच्छति’ इति तस्य तर्कः एव तस्य अज्ञानं सूचयति, यतः रामः सर्वं ज्ञात्वा एव समुद्रतीरम् आगतः। अन्तिमः श्लोकः वंशस्थवृत्ते निबद्धः; कुबेरस्य पराजयस्य स्मरणेन सः पूर्वविजयस्य गर्वं प्रकटयति। सप्तदशे श्लोके ‘आसीनम्’ इति पदं द्विवारं प्रयुक्तम् — सिंहम् इव आसीनं, मृत्युम् इव आसीनम्; रावणः आत्मानं निद्रितं सिंहं, शान्तं मृत्युं च मन्यते, यस्य प्रबोधनं विनाशकरम्। विंशे ‘नक्षत्राणां प्रभाम् इव’ इति उपमया वानराणां सेना नक्षत्रैः, स्वयं च सूर्येण उपमीयते।

రావణుడు కోపించాడని గ్రహించి మహాబలుడైన మహాపార్శ్వుడు ఒక ముహూర్తం ఆలోచించి చేతులు జోడించి ఇలా అన్నాడు: ‘మృగాలూ క్రూరజంతువులూ తిరిగే అడవికి వెళ్ళి, అక్కడ తేనె దొరికినా తాగనివాడు మూర్ఖుడు. శత్రుసంహారకా, నీకు ప్రభువు ఎవరున్నారు? ప్రభువులకు ప్రభువు నీవే. శత్రువుల తలలపై కాలుమోపి వైదేహితో ఆనందించు. మహాబలా, కోడి ప్రవర్తనతో బలవంతంగా ప్రవర్తించు; మళ్ళీ మళ్ళీ ఆక్రమించి సీతను అనుభవించు, ఆనందించు. కోరిక తీరిన తరువాత నీకు ఏ భయం వస్తుంది? సకాలంలోనో అకాలంలోనో ఏ భయం వచ్చినా, దానికంతటికీ నీవు ప్రతివిధానం చేయగలవు. మాతో పాటు కుంభకర్ణుడూ మహాబలుడైన ఇంద్రజిత్తూ వజ్రంతో సహా వజ్రధారిని (ఇంద్రుని) కూడా అడ్డుకోగలరు. నేర్పరులు ప్రయోగించే దానాన్నీ, సామాన్నీ, భేదాన్నీ దాటి దండంతోనే కార్యసిద్ధిని నేను కోరుతున్నాను. ఇక్కడికి వచ్చిన నీ శత్రువులందరినీ మేము శస్త్రప్రతాపంతో వశపరచుకుంటాము, సందేహం లేదు.’ మహాపార్శ్వుని ఉపదేశం ధర్మానికీ నీతికీ పూర్తిగా విరుద్ధమైనది — అతడు రాజు కామాన్ని ప్రోత్సహిస్తాడు, నివారించడు. ‘కుక్కుటవృత్తేన’ (కోడి ప్రవర్తనతో) అనే ఉపమానాన్ని హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘కోళ్ళ ప్రవర్తనను అనుసరించి’ అని వివరించింది — పశువులా బలాత్కారం అని భావం. తేనె దృష్టాంతంతో అతడు సీతను కేవలం భోగవస్తువుగా భావిస్తున్నాడు. సామ, దాన, భేద, దండాలనే నాలుగు ఉపాయాలలో అతడు దండాన్నే శ్రేష్ఠమైనదిగా భావిస్తాడు; దీనితో అతని ముఖస్తుతీ క్రూరత్వమూ బయటపడతాయి. కుంభకర్ణుని, ఇంద్రజిత్తు బలాన్ని ప్రస్తావించడంతో అతడు రావణుని ఆత్మవిశ్వాసాన్ని పెంచుతున్నాడు. పూర్వసర్గలో కుంభకర్ణుడు రావణుని నిందించాడు, ఇక్కడ మహాపార్శ్వుడు కేవలం అతని ఇష్టాన్ని అనుసరిస్తున్నాడు — ఇది ముఖస్తుతి చేసే మంత్రి దోషం. ‘ఈశ్వరస్యేశ్వరః కోఽస్తి’ (నీకు ప్రభువు ఎవరున్నారు) అనే ప్రశ్నతో మహాపార్శ్వుడు రావణుని అన్ని నియమాల నుండీ విముక్తునిగా భావిస్తున్నాడు — రాజుపైన ధర్మం లేదు, ఏ శాసకుడూ లేడు అని అతని దుర్మతి. ‘ప్రాప్తమప్రాప్తకాలం వా’ (సకాలంలోనో అకాలంలోనో) — సకాలంలో గానీ అకాలంలో గానీ వచ్చే ఏ భయానికైనా తరువాత ప్రతివిధానం చేయవచ్చని అతడు అంటున్నాడు; కార్యపరిణామాన్ని ముందు ఆలోచించడం లేదు. ఇలా పూర్వసర్గలో కుంభకర్ణుడు నిందించిన ‘పశ్చాత్ పూర్వకార్యాణి’ (ముందు చేయవలసినవాటిని తరువాత) అనే దోషాన్నే మహాపార్శ్వుడు ఉపదేశిస్తున్నాడు.

మహాపార్శ్వుడు ఇలా అనగా రాజు రావణుడు అతని మాటను మెచ్చుకుంటూ ఇలా అన్నాడు: ‘మహాపార్శ్వా, నా ఒక రహస్యాన్ని తెలుసుకో. పూర్వం నాకు జరిగిన, చాలా కాలం క్రితపు వృత్తాంతాన్ని చెబుతాను. పితామహుని (బ్రహ్మ) భవనానికి వెళ్తూ, ఆకాశంలో అగ్నిశిఖలా చలిస్తున్న పుంజికస్థల అనే అప్సరసను నేను చూశాను. నేను ఆమెను బలవంతంగా అనుభవించాను, వివస్త్రను చేశాను; తరువాత ఆమె ఏనుగు నలిపిన తామరతూడులా నలిగిపోయి స్వయంభువు భవనానికి చేరింది. ఆ మహాత్మునికి అది తెలిసిందని భావిస్తున్నాను. అప్పుడు బాగా కోపించిన విధాత నాతో ఇలా అన్నాడు — ఈరోజు నుండి నీవు మరే స్త్రీనైనా బలాత్కారంగా పొందితే, అప్పుడు నీ తల నూరు ముక్కలవుతుంది, సందేహం లేదు. ఇలా ఆ శాపానికి భయపడి నేను వైదేహి అయిన సీతను బలవంతంగా శుభశయ్యపైకి ఎక్కించడం లేదు.’ ఈ ప్రసంగంలో సీత విషయంలో రావణుని సంయమానికి యథార్థ కారణం బయటపడుతుంది — ధర్మం కాదు, కరుణ కాదు, కేవలం శాపభయం. దీనితో సీత పాతివ్రత్య రక్షణ కూడా దైవనిర్ణయమేనని సూచించబడుతుంది. రావణుడు తన పాపాన్ని నిర్లజ్జగా అంగీకరిస్తున్నాడు, ఆ రహస్యాన్ని మంత్రుల ఎదుట కూడా బయటపెడుతున్నాడు — దీనితో అతని ఉద్ధతత్వం వ్యక్తమవుతుంది. ‘లోలితా నలినీ యథా’ (నలిగిన తామరతూడులా) అనే ఉపమానం పీడించబడిన అప్సరస దుఃఖాన్ని కరుణాభరితంగా చిత్రిస్తుంది. బ్రహ్మ శాపం ‘శతధా మూర్ధా ఫలిష్యతి’ (తల నూరు ముక్కలవుతుంది) అనేది భయంకరమైనది, కాబట్టి పది తలల రావణుడు కూడా దానికి భయపడ్డాడు. ఈ రహస్యాన్ని బయటపెట్టడమే ఈ సర్గ ముఖ్య ప్రయోజనం — రావణుడు సీతను ఎందుకు బలవంతంగా గ్రహించడం లేదు అనే ప్రశ్నకు జవాబు. హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా ‘ఈ విధంగా నేను బ్రహ్మదేవుని శాపానికి భయపడుతున్నాను’ అని స్పష్టంగా చెబుతుంది. దీనితో సీత అశోకవనంలో సురక్షితంగా ఉందని పాఠకునికి ఆశ్వాసన కలుగుతుంది.

‘నా వేగం సముద్రం వంటిది, నా గమనం వాయువు వంటిది; ఇది దాశరథికి తెలియదు, అందుకే నా మీదికి వస్తున్నాడు. పర్వతగుహలో పడుకుని నిద్రిస్తున్న సింహంలా, కోపించిన మృత్యువులా కూర్చున్న నన్ను ఎవడు మేల్కొలపాలనుకుంటాడు? నా నుండి వెలువడే, రెండు నాలుకల సర్పాల వంటి బాణాలను రాముడు యుద్ధంలో చూడలేదు, అందుకే నా మీదికి వస్తున్నాడు. విల్లు నుండి వెలువడే వందలాది వజ్రసమానమైన బాణాలతో, కాగడాలతో ఏనుగును కాల్చినట్లు, రాముని త్వరగా కాల్చివేస్తాను. గొప్ప సైన్యంతో కూడిన నేను, సకాలంలో ఉదయించిన సూర్యుడు నక్షత్రాల కాంతిని హరించినట్లు, అతని బలాన్ని హరిస్తాను. వేయి కన్నులు గల వాసవుడు గానీ వరుణుడు గానీ యుద్ధంలో నన్ను జయించలేరు; పూర్వం వైశ్రవణుడు (కుబేరుడు) పాలించిన ఈ పురాన్ని నేను భుజబలంతో జయించాను.’ శాపకథ చెప్పిన వెంటనే రావణుడు తన శౌర్యాన్ని శ్లాఘించుకుంటాడు — తన దౌర్బల్యపు సిగ్గును దాచుకోవడానికి అన్నట్టు. ప్రతి శ్లోకమూ ఉపమానంతో కూడి ఉంది — సముద్రం, వాయువు, సింహం, మృత్యువు, సర్పాలు, కాగడాలు, సూర్యుడు — వీటితో అతడు తన అపరిమిత బలాన్ని వర్ణిస్తాడు. కాని ‘రాముడికి తెలియదు, అందుకే వస్తున్నాడు’ అనే అతని తర్కమే అతని అజ్ఞానాన్ని సూచిస్తుంది, ఎందుకంటే రాముడు అంతా తెలుసుకునే సముద్రతీరానికి వచ్చాడు. చివరి శ్లోకం వంశస్థ వృత్తంలో కూర్చబడింది; కుబేరుని పరాజయాన్ని గుర్తుచేసి అతడు పూర్వవిజయ గర్వాన్ని ప్రకటిస్తాడు. పదిహేడవ శ్లోకంలో ‘ఆసీనమ్’ (కూర్చున్న) అనే పదం రెండుసార్లు ప్రయోగించబడింది — సింహంలా కూర్చున్న, మృత్యువులా కూర్చున్న; రావణుడు తనను నిద్రిస్తున్న సింహంగా, శాంతంగా ఉన్న మృత్యువుగా భావిస్తాడు, వాటిని మేల్కొలపడం వినాశకరం. ఇరవైవ శ్లోకంలో ‘నక్షత్రాణాం ప్రభామ్ ఇవ’ (నక్షత్రాల కాంతిని వలె) అనే ఉపమానంతో వానరసేన నక్షత్రాలతో, తాను సూర్యునితో పోల్చబడ్డారు.

ராவணன் சினம் கொண்டிருப்பதை அறிந்த பெருவலிமை வாய்ந்த மகாபார்சுவன் ஒரு கணம் சிந்தித்துவிட்டுக் கைகூப்பிச் சொன்னான்: ‘விலங்குகளும் கொடிய பாம்புகளும் வாழும் காட்டை அடைந்து, அங்கே தேனைப் பெற்றும் அதைப் பருகாதவன் மூடனே. பகைவரை அழிப்பவனே, உனக்குத் தலைவன் யார்? தலைவர்களுக்கெல்லாம் தலைவன் நீயே. பகைவர்களின் தலைகள்மீது காலை வைத்து, வைதேகியோடு இன்புற்றிரு. பெருவலிமை உடையவனே, சேவலின் நடத்தையைப் பின்பற்றி வலிந்து செயல்படு; மீண்டும் மீண்டும் தாக்கிச் சீதையை அனுபவி, இன்புற்றிரு. விருப்பத்தை அடைந்த பின் உனக்கு என்ன அச்சம் வரப்போகிறது? உரிய காலத்திலோ உரிய காலமல்லாதபோதோ எந்த அச்சம் வந்தாலும், அவை அனைத்துக்கும் நீ தீர்வு காண்பாய். எங்களோடு கும்பகர்ணனும், பெருவலிமை வாய்ந்த இந்திரஜித்தும், வஜ்ராயுதத்தோடு கூடிய இந்திரனையும் தடுக்க வல்லவர்கள். திறமையானவர்கள் பயன்படுத்தும் கொடை, இணக்கம், பிரித்தல் ஆகியவற்றைக் கடந்து, தண்டத்தாலேயே காரியங்களை நிறைவேற்றுவதை நான் விரும்புகிறேன். இங்கே வந்திருக்கும் உன் பகைவர்கள் அனைவரையும் நாங்கள் ஆயுத வலிமையால் அடக்குவோம்; இதில் ஐயமில்லை.’ மகாபார்சுவனின் அறிவுரை அறத்துக்கும் நீதிக்கும் முற்றிலும் முரணானது — அவன் அரசனின் காமத்தைத் தடுக்கவில்லை, தூண்டுகிறான். ‘சேவலின் நடத்தையைப் பின்பற்றி’ என்ற உவமையை இந்தி உரை ‘சேவல்களின் நடத்தையைக் கடைப்பிடித்து’ என்று விளக்குகிறது — விலங்குபோல வலிந்து கொள்வது என்பது கருத்து. தேனின் எடுத்துக்காட்டால் அவன் சீதையை வெறும் நுகர்பொருளாகக் கருதுகிறான். சாமம், தானம், பேதம், தண்டம் என்ற நான்கு வழிகளில் அவன் தண்டத்தையே சிறந்ததாகக் கருதுகிறான்; இதனால் அவனுடைய முகஸ்துதியும் கொடூரமும் வெளிப்படுகின்றன. கும்பகர்ணன், இந்திரஜித் ஆகியோரின் வலிமையைக் குறிப்பிட்டு அவன் ராவணனின் தன்னம்பிக்கையை வளர்க்கிறான். முந்தைய சர்க்கத்தில் கும்பகர்ணன் ராவணனைக் கண்டித்தான்; இங்கே மகாபார்சுவன் அவனுடைய விருப்பத்தை மட்டுமே பின்பற்றுகிறான் — முகஸ்துதி செய்யும் அமைச்சனின் குறை இது. ‘தலைவர்களுக்கெல்லாம் தலைவனுக்குத் தலைவன் யார்?’ என்ற கேள்வியால் மகாபார்சுவன் ராவணனை எல்லா நெறிகளிலிருந்தும் விடுபட்டவனாகக் கருதுகிறான் — அரசனுக்கு மேல் அறமும் இல்லை, ஆள்பவனும் இல்லை என்பது அவனுடைய தீய கருத்து. ‘உரிய காலத்திலோ உரிய காலமல்லாதபோதோ’ — உரிய காலத்திலோ உரிய காலமல்லாதபோதோ வரும் அச்சத்துக்கெல்லாம் பின்னர் தீர்வு காணலாம் என்று அவன் சொல்கிறான்; செயலின் விளைவை முன்னதாக ஆராய்வதில்லை. இவ்வாறு முந்தைய சர்க்கத்தில் கும்பகர்ணன் பழித்த ‘முதலில் செய்ய வேண்டியவற்றைப் பின்னர்’ என்ற குறையையே மகாபார்சுவன் அறிவுறுத்துகிறான்.

மகாபார்சுவன் இவ்வாறு சொன்னதும், அரசனான ராவணன் அவனுடைய சொல்லைப் பாராட்டி இவ்வாறு சொன்னான்: ‘மகாபார்சுவா, என்னுடைய ஒரு ரகசியத்தைக் கேள். முன்பு எனக்கு நேர்ந்த, நெடுங்காலத்துக்கு முன் நடந்த ஒரு நிகழ்ச்சியைச் சொல்கிறேன். பிதாமகனின் (பிரம்மாவின்) மாளிகைக்குச் சென்றுகொண்டிருந்த, வானில் நெருப்புச் சுடர்போல ஒளிர்ந்து நகர்ந்த புஞ்ஜிகஸ்தலை என்ற அப்சரஸைக் கண்டேன். அவளை நான் வலிந்து அனுபவித்தேன், ஆடையற்றவளாக்கினேன்; பிறகு யானையால் நசுக்கப்பட்ட தாமரைபோலக் கசங்கிய அவள் சுயம்புவின் (பிரம்மாவின்) மாளிகையை அடைந்தாள். அது அந்த மகாத்மாவுக்குத் தெரிந்துவிட்டது என்று நினைக்கிறேன். பிறகு பெருஞ்சினம் கொண்ட படைப்பவன் (பிரம்மா) என்னிடம் இவ்வாறு சொன்னான் — “இன்றுமுதல் வேறு எந்தப் பெண்ணையாவது நீ வலிந்து அடைந்தால், அப்போது உன் தலை நூறு துண்டுகளாகச் சிதறும்; இதில் ஐயமில்லை.” இவ்வாறு அந்தச் சாபத்துக்கு அஞ்சியே நான் வைதேகியான சீதையை வலிந்து மங்கலமான படுக்கையில் ஏற்றுவதில்லை.’ இந்த நிகழ்ச்சியில் சீதையின் விஷயத்தில் ராவணன் காட்டும் கட்டுப்பாட்டின் உண்மையான காரணம் வெளிப்படுகிறது — அறமன்று, கருணையன்று, சாபத்தின்மீதுள்ள அச்சம் மட்டுமே. இதனால் சீதையின் கற்பின் பாதுகாப்பும் தெய்வத்தால் ஏற்பாடு செய்யப்பட்டது என்பது குறிக்கப்படுகிறது. ராவணன் தன் பாவத்தை வெட்கமின்றி ஒப்புக்கொள்கிறான்; அந்த ரகசியத்தை அமைச்சர்களின் முன்னிலையிலும் வெளிப்படுத்துகிறான் — இதனால் அவனுடைய ஆணவம் வெளிப்படுகிறது. ‘கசங்கிய தாமரைபோல’ என்ற உவமை துன்புறுத்தப்பட்ட அப்சரஸின் துயரத்தைக் கருணையோடு சித்திரிக்கிறது. ‘தலை நூறு துண்டுகளாகச் சிதறும்’ என்ற பிரம்மாவின் சாபம் பயங்கரமானது; ஆகவே பத்துத் தலையனான ராவணனும் அதற்கு அஞ்சுகிறான். இந்த ரகசியத்தை வெளிப்படுத்துவதே இந்தச் சர்க்கத்தின் முக்கிய நோக்கம் — ராவணன் ஏன் சீதையை வலிந்து கொள்வதில்லை என்ற கேள்விக்கான விடை. இந்தி உரையும் ‘இவ்வாறு நான் பிரம்மதேவரின் சாபத்துக்கு அஞ்சுகிறேன்’ என்று தெளிவாகச் சொல்கிறது. இதனால் சீதை அசோகவனத்தில் பாதுகாப்பாக இருக்கிறாள் என்று வாசகர் ஆறுதல் அடைகிறார்.

‘என் வேகம் கடலின் வேகம் போன்றது, என் நடை காற்றின் நடை போன்றது; இதைத் தசரதனின் மைந்தன் அறியவில்லை; ஆகவேதான் என்னை எதிர்த்து வருகிறான். மலைக்குகையில் படுத்துறங்கும் சிங்கத்தைப் போலவும், சினம் கொண்ட மரணத்தைப் போலவும் அமர்ந்திருக்கும் என்னை எவன்தான் எழுப்ப விரும்புவான்? என்னிடமிருந்து வெளிப்படும், இரட்டை நாக்குடைய பாம்புகள் போன்ற அம்புகளை ராமன் போரில் கண்டதில்லை; ஆகவேதான் என்னை நோக்கி வருகிறான். வில்லிலிருந்து விடுபட்ட, நூற்றுக்கணக்கான, வஜ்ராயுதம் போன்ற அம்புகளால், எரிகொள்ளிகளால் யானையை எரிப்பதுபோல, ராமனை விரைவில் எரித்துவிடுவேன். பெரும் படை சூழ்ந்த நான், உரிய காலத்தில் உதிக்கும் சூரியன் நட்சத்திரங்களின் ஒளியைக் கவர்வதுபோல, அவனுடைய படையின் வலிமையைக் கவர்ந்துகொள்வேன். ஆயிரம் கண்களுடைய இந்திரனாலும், வருணனாலும் போரில் என்னை வெல்ல இயலாது; முன்பு குபேரனால் ஆளப்பட்ட இந்த நகரம் என் தோள்வலிமையால் வெல்லப்பட்டது.’ சாபக் கதையைச் சொன்னவுடனேயே ராவணன் தன் வீரத்தைப் புகழ்ந்துகொள்கிறான் — தன் பலவீனத்தைப் பற்றிய வெட்கத்தை மறைப்பதுபோல. ஒவ்வொரு சுலோகமும் உவமையோடு கூடியது — கடல், காற்று, சிங்கம், மரணம், பாம்புகள், எரிகொள்ளிகள், சூரியன் — இவற்றால் அவன் தன் அளவற்ற வலிமையை வருணிக்கிறான். ஆனால் ‘ராமன் அறியவில்லை, ஆகவே வருகிறான்’ என்ற அவனுடைய வாதமே அவனுடைய அறியாமையைக் காட்டுகிறது; ஏனெனில் ராமன் அனைத்தையும் அறிந்தே கடற்கரைக்கு வந்திருக்கிறான். கடைசிச் சுலோகம் வம்சஸ்த விருத்தத்தில் அமைந்தது; குபேரனின் தோல்வியை நினைவுகூர்வதால் அவன் முந்தைய வெற்றியின் கர்வத்தை வெளிப்படுத்துகிறான். பதினேழாவது சுலோகத்தில் ‘அமர்ந்திருக்கும்’ என்ற சொல் இருமுறை பயன்படுத்தப்படுகிறது — சிங்கம்போல அமர்ந்திருக்கும், மரணம்போல அமர்ந்திருக்கும்; ராவணன் தன்னை உறங்கும் சிங்கமாகவும் அமைதியான மரணமாகவும் கருதுகிறான்; அதை எழுப்புவது அழிவைத் தரும். இருபதாவது சுலோகத்தில் ‘நட்சத்திரங்களின் ஒளிபோல’ என்ற உவமையால் வானரப் படை நட்சத்திரங்களோடும், தான் சூரியனோடும் ஒப்பிடப்படுகின்றனர்.

ರಾವಣನು ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿರುವುದನ್ನು ತಿಳಿದು ಮಹಾಬಲನಾದ ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವನು ಒಂದು ಕ್ಷಣ ಆಲೋಚಿಸಿ ಕೈಮುಗಿದು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಮೃಗಗಳೂ ಕ್ರೂರಜಂತುಗಳೂ ಸಂಚರಿಸುವ ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗಿ, ಅಲ್ಲಿ ಜೇನು ದೊರೆತರೂ ಕುಡಿಯದವನು ಮೂರ್ಖನೇ ಸರಿ. ಶತ್ರುನಾಶಕನೇ, ನಿನಗೆ ಒಡೆಯನಾರು? ನೀನೇ ಒಡೆಯರಿಗೂ ಒಡೆಯ. ಶತ್ರುಗಳ ತಲೆಗಳ ಮೇಲೆ ಕಾಲಿಟ್ಟು ವೈದೇಹಿಯೊಡನೆ ವಿಹರಿಸು. ಮಹಾಬಲನೇ, ಹುಂಜದ ವರ್ತನೆಯಂತೆ ಬಲಾತ್ಕಾರದಿಂದ ವರ್ತಿಸು; ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಆಕ್ರಮಿಸಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಭೋಗಿಸು, ವಿಹರಿಸು. ಬಯಕೆ ಈಡೇರಿದ ಮೇಲೆ ನಿನಗೆ ಯಾವ ಭಯ ತಾನೇ ಬಂದೀತು? ಸಕಾಲದಲ್ಲಾಗಲೀ ಅಕಾಲದಲ್ಲಾಗಲೀ ಯಾವುದೇ ಭಯ ಬಂದರೂ ಅದೆಲ್ಲಕ್ಕೂ ನೀನು ಪ್ರತೀಕಾರ ಮಾಡುವೆ. ನಮ್ಮೊಡನೆ ಕುಂಭಕರ್ಣನೂ ಮಹಾಬಲ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತೂ ವಜ್ರಸಹಿತನಾದ ವಜ್ರಧಾರಿಯನ್ನೂ (ಇಂದ್ರನನ್ನೂ) ತಡೆಯಲು ಸಮರ್ಥರು. ಕುಶಲರು ಪ್ರಯೋಗಿಸುವ ದಾನ, ಸಾಮ, ಭೇದಗಳನ್ನು ಮೀರಿ, ದಂಡದಿಂದಲೇ ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿ ಪಡೆಯುವುದು ನನಗೆ ಸರಿಯೆನಿಸುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿರುವ ನಿನ್ನ ಎಲ್ಲ ಶತ್ರುಗಳನ್ನೂ ನಾವು ಶಸ್ತ್ರಪ್ರತಾಪದಿಂದ ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವೆವು, ಸಂದೇಹವಿಲ್ಲ.’ ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವನ ಉಪದೇಶ ಧರ್ಮಕ್ಕೂ ನೀತಿಗೂ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ವಿರುದ್ಧ — ಅವನು ರಾಜನ ಕಾಮವನ್ನು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸುತ್ತಾನೆ, ತಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಕುಕ್ಕುಟವೃತ್ತೇನ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯನ್ನು ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯದಲ್ಲಿ ‘ಹುಂಜಗಳ ವರ್ತನೆಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ’ ಎಂದು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ — ಪಶುವಿನಂತೆ ಬಲಾತ್ಕಾರ ಎಂಬ ಭಾವ. ಜೇನಿನ ದೃಷ್ಟಾಂತದಿಂದ ಅವನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಕೇವಲ ಭೋಗವಸ್ತುವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸಾಮ, ದಾನ, ಭೇದ, ದಂಡ ಎಂಬ ನಾಲ್ಕು ಉಪಾಯಗಳಲ್ಲಿ ಅವನು ದಂಡವನ್ನೇ ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಅವನ ಮುಖಸ್ತುತಿಯೂ ಕ್ರೌರ್ಯವೂ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತವೆ. ಕುಂಭಕರ್ಣ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಜಿತ್ತರ ಬಲವನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿ ಅವನು ರಾವಣನ ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ರಾವಣನನ್ನು ಆಕ್ಷೇಪಿಸಿದನು, ಇಲ್ಲಿ ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವನು ಕೇವಲ ಅವನ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಮುಖಸ್ತುತಿ ಮಾಡುವ ಮಂತ್ರಿಯ ದೋಷ. ‘ಈಶ್ವರಸ್ಯೇಶ್ವರಃ ಕೋಽಸ್ತಿ’ (ಒಡೆಯನಿಗೆ ಒಡೆಯನಾರು) ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಯಿಂದ ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವನು ರಾವಣನನ್ನು ಎಲ್ಲ ನಿಯಮಗಳಿಂದಲೂ ಮುಕ್ತನೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಾಜನ ಮೇಲೆ ಧರ್ಮವೂ ಇಲ್ಲ, ಯಾವ ಶಾಸಕನೂ ಇಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಅವನ ದುರ್ಮತಿ. ‘ಪ್ರಾಪ್ತಮಪ್ರಾಪ್ತಕಾಲಂ ವಾ’ (ಸಕಾಲದಲ್ಲಾಗಲೀ ಅಕಾಲದಲ್ಲಾಗಲೀ) — ಉಚಿತ ಕಾಲದಲ್ಲಾಗಲೀ ಅನುಚಿತ ಕಾಲದಲ್ಲಾಗಲೀ ಬರುವ ಭಯಕ್ಕೆಲ್ಲ ಆಮೇಲೆ ಪ್ರತೀಕಾರ ಮಾಡಬಹುದು ಎಂದು ಅವನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ಕಾರ್ಯದ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ಮೊದಲೇ ವಿಚಾರಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ನಿಂದಿಸಿದ ‘ಮೊದಲು ಮಾಡಬೇಕಾದುದನ್ನು ಆಮೇಲೆ ಮಾಡುವ’ ದೋಷವನ್ನೇ ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು, ರಾಜ ರಾವಣನು ಅವನ ಮಾತನ್ನು ಗೌರವಿಸುತ್ತಾ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವನೇ, ನನ್ನ ಒಂದು ರಹಸ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೋ. ಹಿಂದೆ ನನಗೆ ಏನಾಯಿತೋ ಆ ಬಹಳ ಹಿಂದಿನ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ಪಿತಾಮಹನ ಭವನಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದ, ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಶಿಖೆಯಂತೆ ಮಿಂಚುತ್ತಾ ಸಾಗುತ್ತಿದ್ದ ಪುಂಜಿಕಸ್ಥಲಾ ಎಂಬ ಅಪ್ಸರೆಯನ್ನು ನಾನು ಕಂಡೆನು. ಅವಳನ್ನು ನಾನು ಬಲಾತ್ಕಾರದಿಂದ ಭೋಗಿಸಿದೆ, ವಿವಸ್ತ್ರಳನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದೆ; ಆಮೇಲೆ ಆನೆಯಿಂದ ತುಳಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ಕಮಲಿನಿಯಂತೆ ಕಂಗೆಟ್ಟ ಅವಳು ಸ್ವಯಂಭುವಿನ ಭವನವನ್ನು ತಲುಪಿದಳು. ಅದು ಆ ಮಹಾತ್ಮನಿಗೆ ತಿಳಿಯಿತು ಎಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ. ಆಗ ಕುಪಿತನಾದ ಬ್ರಹ್ಮನು ನನಗೆ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — “ಇಂದಿನಿಂದ ನೀನು ಬೇರೆ ಯಾವ ಸ್ತ್ರೀಯನ್ನಾದರೂ ಬಲಾತ್ಕಾರದಿಂದ ಹೊಂದಿದರೆ, ಆಗ ನಿನ್ನ ತಲೆ ನೂರು ಚೂರಾಗಿ ಒಡೆಯುವುದು, ಸಂದೇಹವಿಲ್ಲ.” ಆ ಶಾಪಕ್ಕೆ ಹೆದರಿಯೇ ನಾನು ವೈದೇಹಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಬಲಾತ್ಕಾರದಿಂದ ಶುಭಶಯ್ಯೆಗೆ ಏರಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ.’ ಈ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಸಂಯಮದ ನಿಜವಾದ ಕಾರಣ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ — ಧರ್ಮವಲ್ಲ, ಕರುಣೆಯಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಶಾಪದ ಭಯ. ಇದರಿಂದ ಸೀತೆಯ ಪಾತಿವ್ರತ್ಯದ ರಕ್ಷಣೆಯೂ ದೈವವಿಹಿತ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ರಾವಣನು ತನ್ನ ಪಾಪವನ್ನು ನಾಚಿಕೆಯಿಲ್ಲದೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಆ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಮಂತ್ರಿಗಳ ಮುಂದೆಯೂ ಬಯಲುಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ಇದರಿಂದ ಅವನ ಉದ್ಧಟತನ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಲೋಲಿತಾ ನಲಿನೀ ಯಥಾ’ (ತುಳಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ಕಮಲಿನಿಯಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಪೀಡಿತಳಾದ ಅಪ್ಸರೆಯ ದುಃಖವನ್ನು ಕರುಣಾಜನಕವಾಗಿ ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ತಲೆ ನೂರು ಚೂರಾಗಿ ಒಡೆಯುವುದು’ ಎಂಬ ಬ್ರಹ್ಮನ ಶಾಪ ಭೀಷಣವಾದುದು; ಆದ್ದರಿಂದ ಹತ್ತು ತಲೆಗಳ ರಾವಣನೂ ಅದಕ್ಕೆ ಹೆದರುತ್ತಾನೆ. ಈ ರಹಸ್ಯದ ಪ್ರಕಟನೆಯೇ ಈ ಸರ್ಗದ ಮುಖ್ಯ ಪ್ರಯೋಜನ — ರಾವಣನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಏಕೆ ಬಲಾತ್ಕಾರದಿಂದ ಹೊಂದುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಉತ್ತರ. ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯವೂ ‘ಹೀಗೆ ನಾನು ಬ್ರಹ್ಮದೇವನ ಶಾಪಕ್ಕೆ ಹೆದರಿದ್ದೇನೆ’ ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ಸೀತೆ ಅಶೋಕವನದಲ್ಲಿ ಸುರಕ್ಷಿತಳಾಗಿದ್ದಾಳೆ ಎಂದು ಓದುಗನಿಗೆ ಆಶ್ವಾಸನೆ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ.

‘ನನ್ನ ವೇಗ ಸಾಗರದಂತೆ, ನನ್ನ ಗತಿ ಗಾಳಿಯಂತೆ; ಇದು ದಶರಥಪುತ್ರನಿಗೆ ತಿಳಿಯದು, ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಅವನು ನನ್ನನ್ನು ಎದುರಿಸಲು ಬರುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಗಿರಿಗುಹೆಯಲ್ಲಿ ಮಲಗಿರುವ ಸಿಂಹದಂತೆ, ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ಕುಳಿತಿರುವ ಮೃತ್ಯುವಿನಂತೆ ಕುಳಿತಿರುವ ನನ್ನನ್ನು ಯಾರು ತಾನೇ ಎಬ್ಬಿಸಲು ಬಯಸುವರು? ನನ್ನಿಂದ ಹೊರಡುವ, ಎರಡು ನಾಲಿಗೆಯ ಸರ್ಪಗಳಂತಹ ಬಾಣಗಳನ್ನು ರಾಮನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕಂಡಿಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಅವನು ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಬರುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಬಿಲ್ಲಿನಿಂದ ಹೊರಟ ನೂರಾರು ವಜ್ರಸಮಾನ ಬಾಣಗಳಿಂದ, ಉಲ್ಕೆಗಳಿಂದ ಆನೆಯನ್ನು ಸುಡುವಂತೆ, ರಾಮನನ್ನು ಬೇಗನೆ ಸುಟ್ಟುಬಿಡುವೆನು. ಮಹಾಸೈನ್ಯದಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ನಾನು, ಸಕಾಲದಲ್ಲಿ ಉದಯಿಸಿದ ಸೂರ್ಯನು ನಕ್ಷತ್ರಗಳ ಪ್ರಭೆಯನ್ನು ಕಸಿದುಕೊಳ್ಳುವಂತೆ, ಅವನ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಕಸಿದುಕೊಳ್ಳುವೆನು. ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷನಾದ ಇಂದ್ರನಿಂದಾಗಲೀ ವರುಣನಿಂದಾಗಲೀ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನನ್ನನ್ನು ಗೆಲ್ಲಲಾಗದು; ಹಿಂದೆ ವೈಶ್ರವಣನಿಂದ (ಕುಬೇರನಿಂದ) ಪಾಲಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಈ ನಗರವನ್ನು ನಾನು ಬಾಹುಬಲದಿಂದ ಗೆದ್ದೆನು.’ ಶಾಪಕಥೆಯ ಬೆನ್ನಲ್ಲೇ ರಾವಣನು ತನ್ನ ಶೌರ್ಯವನ್ನು ಹೊಗಳಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ತನ್ನ ದೌರ್ಬಲ್ಯದ ನಾಚಿಕೆಯನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಡಲೋ ಎಂಬಂತೆ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಶ್ಲೋಕವೂ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದೆ — ಸಾಗರ, ಗಾಳಿ, ಸಿಂಹ, ಮೃತ್ಯು, ಸರ್ಪಗಳು, ಉಲ್ಕೆಗಳು, ಸೂರ್ಯ — ಇವುಗಳಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ಅಪರಿಮಿತ ಬಲವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ‘ರಾಮನಿಗೆ ತಿಳಿಯದು, ಆದ್ದರಿಂದ ಬರುತ್ತಿದ್ದಾನೆ’ ಎಂಬ ಅವನ ತರ್ಕವೇ ಅವನ ಅಜ್ಞಾನವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ರಾಮನು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ತಿಳಿದೇ ಸಮುದ್ರತೀರಕ್ಕೆ ಬಂದಿದ್ದಾನೆ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ವಂಶಸ್ಥ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿದೆ; ಕುಬೇರನ ಪರಾಜಯದ ಸ್ಮರಣೆಯಿಂದ ಅವನು ಹಿಂದಿನ ವಿಜಯದ ಗರ್ವವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹದಿನೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಆಸೀನಮ್’ (ಕುಳಿತಿರುವ) ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಎರಡು ಬಾರಿ ಬಳಸಲಾಗಿದೆ — ಸಿಂಹದಂತೆ ಕುಳಿತಿರುವ, ಮೃತ್ಯುವಿನಂತೆ ಕುಳಿತಿರುವ; ರಾವಣನು ತನ್ನನ್ನು ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಿರುವ ಸಿಂಹವೆಂದೂ ಶಾಂತ ಮೃತ್ಯುವೆಂದೂ ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅದನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸುವುದು ವಿನಾಶಕಾರಿ. ಇಪ್ಪತ್ತನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ನಕ್ಷತ್ರಗಳ ಪ್ರಭೆಯಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ವಾನರಸೈನ್ಯವನ್ನು ನಕ್ಷತ್ರಗಳಿಗೂ ತನ್ನನ್ನು ಸೂರ್ಯನಿಗೂ ಹೋಲಿಸಲಾಗಿದೆ.

രാവണൻ ക്രുദ്ധനാണെന്നറിഞ്ഞ മഹാബലനായ മഹാപാർശ്വൻ ഒരു നിമിഷം ആലോചിച്ചശേഷം കൈകൂപ്പി പറഞ്ഞു: ‘മൃഗങ്ങളും ഹിംസ്രജന്തുക്കളും നിറഞ്ഞ വനത്തിലെത്തി അവിടെ തേൻ കിട്ടിയിട്ടും കുടിക്കാത്തവൻ മൂഢനാണ്. ശത്രുസംഹാരകാ, നിനക്കു മേലെ ഒരു പ്രഭു ആരുണ്ട്? നീതന്നെയാണു പ്രഭുക്കളുടെ പ്രഭു. ശത്രുക്കളുടെ തലയിൽ ചവിട്ടിനിന്നു വൈദേഹിയോടൊപ്പം രമിക്കുക. മഹാബലാ, കോഴിയുടെ രീതിയിൽ ബലമായി പ്രവർത്തിക്കുക; വീണ്ടും വീണ്ടും ആക്രമിച്ചു സീതയെ അനുഭവിക്കുക, രമിക്കുക. ആഗ്രഹം സാധിച്ചുകഴിഞ്ഞ നിനക്കു പിന്നെ എന്തു ഭയമാണു വരിക? സമയത്തോ അസമയത്തോ ഏതു ഭയം വന്നാലും അതിനെല്ലാം നീ പ്രതിവിധി ചെയ്യും. ഞങ്ങളോടൊപ്പമുള്ള കുംഭകർണനും മഹാബലനായ ഇന്ദ്രജിത്തും വജ്രമേന്തിയ ഇന്ദ്രനെപ്പോലും തടയാൻ കഴിവുള്ളവരാണ്. കുശലർ പ്രയോഗിക്കുന്ന ദാനം, സാമം, ഭേദം എന്നിവയെ മറികടന്ന് ദണ്ഡംകൊണ്ടുമാത്രം കാര്യസിദ്ധി നേടുന്നതാണ് എനിക്കിഷ്ടം. ഇവിടെ എത്തിയ നിന്റെ എല്ലാ ശത്രുക്കളെയും ഞങ്ങൾ ശസ്ത്രപ്രതാപംകൊണ്ടു വശത്താക്കും, സംശയമില്ല.’ മഹാപാർശ്വന്റെ ഉപദേശം ധർമത്തിനും നീതിക്കും തീർത്തും വിരുദ്ധമാണ് — അവൻ രാജാവിന്റെ കാമത്തെ പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുന്നു, തടയുന്നില്ല. ‘കുക്കുടവൃത്തേന’ (കോഴിയുടെ രീതിയിൽ) എന്ന ഉപമ ഹിന്ദി വ്യാഖ്യാനത്തിൽ ‘കോഴികളുടെ പെരുമാറ്റം സ്വീകരിച്ച്’ എന്നു വിവരിച്ചിരിക്കുന്നു — മൃഗത്തെപ്പോലെയുള്ള ബലാത്കാരം എന്നാണു ഭാവം. തേനിന്റെ ദൃഷ്ടാന്തത്തിലൂടെ അവൻ സീതയെ കേവലം ഭോഗവസ്തുവായി കാണുന്നു. സാമം, ദാനം, ഭേദം, ദണ്ഡം എന്നീ നാല് ഉപായങ്ങളിൽ അവൻ ദണ്ഡത്തെ മാത്രം ശ്രേഷ്ഠമായി കരുതുന്നു; ഇതിലൂടെ അവന്റെ മുഖസ്തുതിയും ക്രൂരതയും വെളിപ്പെടുന്നു. കുംഭകർണന്റെയും ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെയും ബലം പരാമർശിച്ച് അവൻ രാവണന്റെ ആത്മവിശ്വാസം വർധിപ്പിക്കുന്നു. കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ കുംഭകർണൻ രാവണനെ ശകാരിച്ചു; ഇവിടെ മഹാപാർശ്വൻ അവന്റെ ഇഷ്ടത്തെ പിന്തുടരുക മാത്രം ചെയ്യുന്നു — ഇതു മുഖസ്തുതിക്കാരനായ മന്ത്രിയുടെ ദോഷമാണ്. ‘ഈശ്വരസ്യേശ്വരഃ കോഽസ്തി’ (പ്രഭുവിനു മേലെ പ്രഭു ആരുണ്ട്) എന്ന ചോദ്യത്തിലൂടെ മഹാപാർശ്വൻ രാവണനെ എല്ലാ നിയമങ്ങളിൽനിന്നും മുക്തനായി കാണുന്നു — രാജാവിനു മുകളിൽ ധർമമോ ഒരു ശാസകനോ ഇല്ല എന്നാണ് അവന്റെ ദുഷ്ടമായ അഭിപ്രായം. ‘പ്രാപ്തമപ്രാപ്തകാലം വാ’ (സമയത്തോ അസമയത്തോ) — ഉചിതസമയത്തോ അനുചിതസമയത്തോ വരുന്ന ഏതു ഭയത്തിനും പിന്നീടു പ്രതിവിധി ചെയ്താൽ മതി എന്ന് അവൻ പറയുന്നു; കാര്യത്തിന്റെ പരിണാമം മുൻകൂട്ടി ആലോചിക്കുന്നില്ല. ഇങ്ങനെ കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ കുംഭകർണൻ നിന്ദിച്ച ‘ആദ്യം ചെയ്യേണ്ടവ പിന്നീടു ചെയ്യൽ’ എന്ന ദോഷംതന്നെയാണു മഹാപാർശ്വൻ ഉപദേശിക്കുന്നത്.

മഹാപാർശ്വൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ രാജാവായ രാവണൻ അവന്റെ വാക്കിനെ മാനിച്ചുകൊണ്ട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘മഹാപാർശ്വാ, എന്റെ ഒരു രഹസ്യം അറിഞ്ഞുകൊള്ളുക. പണ്ട് എനിക്കു സംഭവിച്ച, ഏറെക്കാലം മുമ്പുള്ള ഒരു വൃത്താന്തം ഞാൻ പറയാം. പിതാമഹന്റെ ഭവനത്തിലേക്കു പോകുന്ന, ആകാശത്തിൽ അഗ്നിജ്വാലപോലെ ഒളിമിന്നി നീങ്ങുന്ന പുഞ്ജികസ്ഥല എന്ന അപ്സരസ്സിനെ ഞാൻ കണ്ടു. ഞാൻ അവളെ ബലമായി അനുഭവിച്ചു, വിവസ്ത്രയാക്കി; പിന്നെ ആനയാൽ ചതയ്ക്കപ്പെട്ട താമരവള്ളിപോലെ ഉലഞ്ഞ അവൾ സ്വയംഭൂവിന്റെ ഭവനത്തിലെത്തി. ആ മഹാത്മാവ് അത് അറിഞ്ഞു എന്നു ഞാൻ കരുതുന്നു. അപ്പോൾ അത്യന്തം കുപിതനായ ബ്രഹ്മാവ് എന്നോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു — ഇന്നുമുതൽ മറ്റേതെങ്കിലും സ്ത്രീയെ നീ ബലമായി പ്രാപിച്ചാൽ അപ്പോൾ നിന്റെ ശിരസ്സ് നൂറായി പിളരും, സംശയമില്ല. ആ ശാപം ഭയന്നാണ് ഞാൻ വൈദേഹിയായ സീതയെ ബലമായി ശുഭമായ ശയ്യയിൽ കയറ്റാത്തത്.’ ഈ പ്രസംഗത്തിൽ സീതയുടെ കാര്യത്തിൽ രാവണൻ പാലിക്കുന്ന സംയമത്തിന്റെ യഥാർഥ കാരണം വെളിപ്പെടുന്നു — ധർമമല്ല, കരുണയുമല്ല, ശാപത്തോടുള്ള ഭയം മാത്രം. ഇതിലൂടെ സീതയുടെ പാതിവ്രത്യത്തിന്റെ രക്ഷയും ദൈവവിഹിതമാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. രാവണൻ തന്റെ പാപം ലജ്ജയില്ലാതെ സമ്മതിക്കുന്നു, ആ രഹസ്യം മന്ത്രിമാരുടെ മുന്നിലും വെളിപ്പെടുത്തുന്നു — ഇതിലൂടെ അവന്റെ ധാർഷ്ട്യം വ്യഞ്ജിക്കപ്പെടുന്നു. ‘ലോലിതാ നലിനീ യഥാ’ (ഉലഞ്ഞ താമരവള്ളിപോലെ) എന്ന ഉപമ പീഡിതയായ അപ്സരസ്സിന്റെ ദുഃഖം കരുണമായി ചിത്രീകരിക്കുന്നു. ബ്രഹ്മാവിന്റെ ശാപം ‘ശിരസ്സു നൂറായി പിളരും’ എന്നത്ര ഭീഷണമാണ്; അതിനാൽ പത്തു തലയുള്ള രാവണൻപോലും അതിനെ ഭയപ്പെടുന്നു. ഈ രഹസ്യത്തിന്റെ വെളിപ്പെടുത്തലാണ് ഈ സർഗത്തിന്റെ മുഖ്യപ്രയോജനം — രാവണൻ എന്തുകൊണ്ടു സീതയെ ബലമായി പിടിക്കുന്നില്ല എന്ന ചോദ്യത്തിനുള്ള ഉത്തരം. ഹിന്ദി വ്യാഖ്യാനവും ‘ഇങ്ങനെ ഞാൻ ബ്രഹ്മാവിന്റെ ശാപത്താൽ ഭയപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു’ എന്നു വ്യക്തമായി പറയുന്നു. ഇതിലൂടെ സീത അശോകവനികയിൽ സുരക്ഷിതയാണെന്നു വായനക്കാരൻ ആശ്വസിക്കുന്നു.

‘എന്റെ വേഗം സാഗരത്തിന്റേതുപോലെ, ഗതി കാറ്റിന്റേതുപോലെ; ഇതു ദാശരഥി അറിയുന്നില്ല; അതുകൊണ്ടുതന്നെയാണ് അവൻ എന്നെ നേരിടാൻ വരുന്നത്. പർവതഗുഹയിൽ കിടന്നുറങ്ങുന്ന സിംഹത്തെപ്പോലെ, ക്രുദ്ധനായ മൃത്യുവിനെപ്പോലെ ഇരിക്കുന്ന എന്നെ ആരാണ് ഉണർത്താൻ ആഗ്രഹിക്കുക? എന്നിൽനിന്നു പുറപ്പെടുന്ന, ഇരട്ടനാവുള്ള സർപ്പങ്ങളെപ്പോലുള്ള ബാണങ്ങളെ രാമൻ യുദ്ധത്തിൽ കണ്ടിട്ടില്ല; അതുകൊണ്ടുതന്നെയാണ് അവൻ എന്റെ നേരെ വരുന്നത്. വില്ലിൽനിന്നു പുറപ്പെടുന്ന, വജ്രസമാനമായ നൂറുകണക്കിനു ബാണങ്ങളാൽ, കൊള്ളിമീനുകൾകൊണ്ട് ആനയെ എന്നപോലെ, ഞാൻ രാമനെ വേഗം ജ്വലിപ്പിക്കും. മഹത്തായ സൈന്യത്താൽ ചുറ്റപ്പെട്ട ഞാൻ, സമയത്ത് ഉദിക്കുന്ന സൂര്യൻ നക്ഷത്രങ്ങളുടെ പ്രഭയെ എന്നപോലെ, അവന്റെ സൈന്യത്തെ ഇല്ലാതാക്കും. ആയിരം കണ്ണുള്ള ഇന്ദ്രനോ വരുണനോപോലും യുദ്ധത്തിൽ എന്നെ ജയിക്കാനാവില്ല; പണ്ടു വൈശ്രവണൻ (കുബേരൻ) പാലിച്ചിരുന്ന ഈ നഗരി ഞാൻ എന്റെ ബാഹുബലംകൊണ്ടു ജയിച്ചതാണ്.’ ശാപകഥയ്ക്കു തൊട്ടുപിന്നാലെ രാവണൻ സ്വന്തം ശൗര്യം പ്രശംസിക്കുന്നു — സ്വന്തം ദൗർബല്യത്തിന്റെ ലജ്ജ മറയ്ക്കാനെന്നപോലെ. ഓരോ ശ്ലോകവും ഉപമയോടുകൂടിയതാണ് — സാഗരം, കാറ്റ്, സിംഹം, മൃത്യു, സർപ്പങ്ങൾ, കൊള്ളിമീനുകൾ, സൂര്യൻ — ഇവയിലൂടെ അവൻ തന്റെ അപരിമിതമായ ബലം വർണിക്കുന്നു. എന്നാൽ ‘രാമൻ അറിയുന്നില്ല, അതിനാൽ വരുന്നു’ എന്ന അവന്റെ യുക്തിതന്നെ അവന്റെ അജ്ഞത സൂചിപ്പിക്കുന്നു; കാരണം രാമൻ എല്ലാം അറിഞ്ഞുകൊണ്ടുതന്നെയാണു സമുദ്രതീരത്തെത്തിയത്. അവസാനശ്ലോകം വംശസ്ഥവൃത്തത്തിലാണ്; കുബേരന്റെ പരാജയം ഓർമിപ്പിച്ച് അവൻ പഴയ വിജയത്തിന്റെ ഗർവം പ്രകടിപ്പിക്കുന്നു. പതിനേഴാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘ആസീനം’ (ഇരിക്കുന്ന) എന്ന പദം രണ്ടുതവണ പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നു — സിംഹത്തെപ്പോലെ ഇരിക്കുന്ന, മൃത്യുവിനെപ്പോലെ ഇരിക്കുന്ന; രാവണൻ തന്നെത്തന്നെ ഉറങ്ങുന്ന സിംഹമായും ശാന്തനായ മൃത്യുവായും കാണുന്നു; അവനെ ഉണർത്തുന്നതു വിനാശകരമാണത്രേ. ഇരുപതാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘നക്ഷത്രങ്ങളുടെ പ്രഭയെ എന്നപോലെ’ എന്ന ഉപമയിലൂടെ വാനരസൈന്യത്തെ നക്ഷത്രങ്ങളോടും തന്നെ സൂര്യനോടും ഉപമിക്കുന്നു.

Seeing that Rāvaṇa was angry, mighty Mahāpārśva thought for a moment and then, with joined palms, said: "A man who comes into a forest full of beasts and snakes and finds honey there but does not drink it is a fool. Who is lord over you, slayer of foes? You are lord of lords. Trample on your enemies' heads and take your pleasure with Vaidehī. Act by force, mighty one, as a cock does: assail Sītā again and again, enjoy her and take your pleasure. Once your desire is fulfilled, what is there to fear afterwards? Whatever danger comes, in its season or out of it, you will deal with it. Kumbhakarṇa with the rest of us, and mighty Indrajit, can hold back even the wielder of the thunderbolt, thunderbolt and all. Let others use gifts, conciliation or division as the skilful do; I would pass them all by and prefer to win our ends by force. All your enemies who have come here we shall bring under our power by the might of our weapons; of that there is no doubt." Mahāpārśva's advice runs wholly against both dharma and good policy: he urges the king's lust on instead of restraining it. Acting "as a cock does" means taking her by force like an animal, and by his image of the honey he treats Sītā as nothing but a thing to be enjoyed. Of the four means, conciliation, gifts, division and force, he thinks force alone the best, which reveals both his flattery and his cruelty. By naming Kumbhakarṇa's and Indrajit's strength he boosts Rāvaṇa's confidence. In the previous sarga Kumbhakarṇa rebuked Rāvaṇa; Mahāpārśva merely follows his whims, the fault of a flattering minister. His question "who is lord over you?" treats Rāvaṇa as free of every law, the wicked notion that neither dharma nor any ruler stands above a king. And "whatever comes, in season or out of it, you will deal with it" means: meet any danger afterwards, without weighing the consequences first. So Mahāpārśva recommends the very fault Kumbhakarṇa condemned, doing first things last.

Rāvaṇa praised Mahāpārśva's words and then answered him. "Mahāpārśva, let me tell you a secret of mine, something that happened to me long ago. Once I saw the apsaras Puñjikasthalā flashing across the sky like a tongue of flame on her way to the Grandsire's palace. I took her by force and stripped her, and she came to the palace of the Self-born crushed like a lotus trampled by an elephant. I believe the great one came to know of it, for the Ordainer was enraged and said to me: 'From this day on, if you take any other woman by force, your head will split into a hundred pieces; of that there is no doubt.' It is because I fear that curse that I do not force Vaidehī Sītā onto my lovely bed." Here the true reason for Rāvaṇa's restraint with Sītā comes out: not dharma, not pity, only fear of the curse. It suggests that Sītā's chastity is protected by providence as well. Rāvaṇa shamelessly admits his sin and reveals this secret even before his ministers, which shows his arrogance. The trampled lotus paints the violated apsaras's suffering with pity. Brahmā's curse, that his head would split into a hundred pieces, is so dreadful that even ten-headed Rāvaṇa fears it. Revealing this secret is the chief purpose of the sarga, answering the question why Rāvaṇa does not take Sītā by force, and it reassures the reader that she is safe in the aśoka grove.

"My speed is like the ocean's, my course like the wind's; the son of Daśaratha does not know this, and that is why he comes against me. Who would want to wake a lion sleeping in a mountain cave, or Death himself sitting in his wrath? Rāma has never seen in battle the arrows that fly from me like forked-tongued serpents; that is why he approaches me. With arrows like thunderbolts, shot from my bow in hundreds, I shall quickly set Rāma ablaze, as men drive an elephant with firebrands. Surrounded by my great army I shall take away the strength of his, as the rising sun in its season takes away the light of the stars. Not even thousand-eyed Vāsava or Varuṇa can match me in battle; this city, once guarded by Vaiśravaṇa, I won by the strength of my arms." Straight after telling of the curse Rāvaṇa boasts of his valour, as if to hide his shame at his own weakness. Every verse carries an image, sea, wind, lion, Death, serpents, firebrands, sun, with which he describes his measureless strength. Yet his reasoning, that Rāma comes only because he does not know, shows his own ignorance, for Rāma has come to the shore knowing everything. He pictures himself twice as something at rest, a sleeping lion and Death sitting still, which it is fatal to rouse; and in the image of the sun he likens the monkey army to the stars and himself to the sun. The last verse, recalling his defeat of Kubera, shows his pride in past victories.