समितिंजयः रावणः तां कृत्स्नां परिषदं समीक्ष्य वाहिनीपतिं प्रहस्तम् अचोदयत् — ‘सेनापते, कृतविद्याः चतुर्विधाः योधाः — रथिनः, अश्वारोहाः, गजारोहाः, पदातयः च — यथा नगररक्षायां तत्पराः स्युः, तथा व्यादेष्टुम् अर्हसि।’ प्रणीतात्मा प्रहस्तः राजशासनं चिकीर्षन् सर्वं बलं मन्दिरस्य बहिः अन्तः च यथास्थानं विनिक्षिप्य राज्ञः प्रमुखे निषसाद, जगाद च — ‘बलवतः तव बलं बहिः अन्तः च विहितम्। अविमनाः भूत्वा यत् तव अभिप्रेतं तत् क्षिप्रं कुरुष्व।’ राज्यहितैषिणः प्रहस्तस्य तत् वचः श्रुत्वा सुखेप्सुः रावणः सुहृदां मध्ये व्याजहार। अत्र ध्येयम् — मन्त्रणात् पूर्वं रावणः नगरस्य रक्षां सुनिश्चितां करोति; शत्रुः समुद्रस्य परतीरे स्थितः इति सः जानाति। ‘प्रणीतात्मा’ इति प्रहस्तस्य विशेषणं तस्य आज्ञापालने तत्परतां सूचयति। ‘सुखेप्सुः’ इति रावणस्य विशेषणं विशेषं ध्यातव्यम् — सः राज्यस्य हितं न, स्वस्य सुखम् एव इच्छति; एषः एव तस्य सर्वस्य अनर्थस्य मूलम्। प्रहस्तः ‘राज्यहितैषी’, रावणः ‘सुखेप्सुः’ — अनयोः विरोधः कविना सूक्ष्मतया दर्शितः। अग्रे कुम्भकर्णः अपि एतम् एव दोषं निर्दिशति। ‘चतुर्विधाः’ इति पदेन प्राचीनायाः चतुरङ्गसेनायाः सूचना — रथाः, गजाः, अश्वाः, पादाताः च। हिन्दीभाष्यम् अपि रथिनः, अश्वारोहाः, गजारोहाः, पदातयः च इति व्याचष्टे। ‘बहिरन्तश्च मन्दिरे’ इति नगरस्य प्राकारात् बहिः अन्तः च उभयत्र रक्षकाः स्थापिताः इति भावः।

‘सभासदः, प्रियाप्रिये, सुखदुःखे, लाभालाभे, हिताहिते, धर्मकामार्थकृच्छ्रेषु च यूयं वेदितुम् अर्हथ। युष्माभिः मन्त्रकर्मणि नियुक्तानि यानि कृत्यानि सर्वदा समारब्धानि, तानि मे कदापि विफलानि न अभवन्। यथा ससोमग्रहनक्षत्रैः मरुद्भिः वृतः वासवः स्वर्गश्रियं भुङ्क्ते, तथा भवद्भिः वृतः अहम् अपि अत्यर्थं श्रियम् अवाप्नुयाम्। अहं सर्वान् वः एतं विषयं समर्थयितुम् उद्यतः आसम्, किन्तु कुम्भकर्णस्य स्वप्नात् एनम् अर्थं न अचोदयम्। अयं सर्वशस्त्रभृतां मुख्यः महाबलः कुम्भकर्णः षण्मासान् सुप्तः, स इदानीं समुत्थितः।’ अत्र रावणः सभासदः प्रशंसया अनुकूलयति, ततः एव स्वस्य विषयं प्रस्तौति — कुशलस्य वक्तुः एषः क्रमः। कुम्भकर्णस्य निद्रा मन्त्रणस्य विलम्बस्य कारणत्वेन उक्ता; हिन्दीभाष्यम् अपि तदा कुम्भकर्णः सुप्तः आसीत्, अतः अहम् अस्य विषयस्य चर्चां न आरब्धवान् इति व्याचष्टे। अनेन सः सूचयति यत् कुम्भकर्णस्य बलं विना सः निर्णयं न करोति। ‘सर्वशस्त्रभृतां मुख्यः’ इति विशेषणं कुम्भकर्णस्य सैन्यमहत्त्वं दर्शयति। ‘मरुद्भिः इव वासवः’ इति उपमया रावणः आत्मानम् इन्द्रेण सभासदः देवैः च उपमिमीते। सभासदां गुणानां गणना अपि सूक्ष्मा — प्रियम् अप्रियं च, सुखं दुःखं च, लाभः अलाभः च, हितम् अहितं च इति द्वन्द्वानि; एतेषु निर्णयः विवेकिनां लक्षणम्।

‘इयं रामस्य प्रिया महिषी जनकात्मजा राक्षसैः चरितात् दण्डकारण्यप्रदेशात् मया आनीता। सा अलसगामिनी मम शय्याम् आरोढुं न इच्छति; त्रिषु लोकेषु सीतासदृशी अन्या स्त्री मम न दृश्यते। सा तनुमध्या पृथुश्रोणी शरदिन्दुनिभानना, हेमबिम्बनिभा सौम्या, मयेन निर्मिता माया इव। तस्याः सुलोहिततलौ श्लक्ष्णौ सुप्रतिष्ठितौ ताम्रनखौ चरणौ दृष्ट्वा मम शरीरजः कामः दीप्यते। हुताग्नेः अर्चिः इव, सूर्यस्य प्रभा इव एनां, तस्याः उन्नसं विमलं वल्गु चारुलोचनं वदनं च पश्यन् अहम् अवशः कामस्य वशम् एयिवान्। क्रोधे हर्षे च समानेन, दुर्वर्णकरणेन, शोकसन्तापयोः अपि नित्यं स्थितेन कामेन अहं कलुषीकृतः। सा भामिनी भर्तारं रामं प्रतीक्षमाणा संवत्सरं कालं माम् अयाचत, मया च तस्याः चारुनेत्रायाः शुभं वचः प्रतिज्ञातम्। मार्गे श्रान्तः हयः इव अहं कामात् सततं श्रान्तः। वनौकसः, दशरथात्मजौ वा बहुसत्त्वझषाकीर्णम् अक्षोभ्यं सागरं कथं तरिष्यन्ति? अथवा एकेन एव कपिना अस्माकं महत् कदनं कृतम्। कार्यगतयः दुर्ज्ञेयाः; यस्य यथामति, सः तथा ब्रूत। मानुषात् नः भयं नास्ति, तथापि विमृश्यताम्।’ अत्र रावणः सभायां स्वस्य कामं निर्लज्जं प्रकटयति। अस्मिन् प्रसङ्गे पादटिप्पण्यां हिन्दीभाष्यकारः वदति — सीतया संवत्सरस्य अवधिः कदापि न याचितः, रावणेन एव स्वयं दत्तः (अरण्यकाण्डे ५६.२४–२५); अत्र सः सभासदां पुरतः मिथ्या औदार्यं दर्शयति। वाक्यस्य अन्ते तस्य द्वैधं स्फुटम् — एकतः ‘मानुषात् भयं नास्ति’, अपरतः हनूमतः कदनस्य स्मरणम्। रावणस्य भाषायां कामस्य विविधाः अवस्थाः गण्यन्ते — दर्शनेन दीप्तिः, अवशता, कलुषता, श्रान्तिः च। ‘मायेव मयनिर्मिता’ इति सीतायाः सौन्दर्यम् अलौकिकम् इति सूच्यते। ‘श्रान्तो हय इवाध्वनि’ इति उपमा तस्य दीर्घकालिकं मानसं क्लेशं व्यनक्ति। अस्य भागस्य रचना अपि विचारणीया — रावणः प्रथमं सीतायाः हरणं वदति, ततः तस्याः सौन्दर्यस्य दीर्घं वर्णनं करोति, ततः स्वस्य कामपीडां, ततः संवत्सरस्य प्रतिज्ञां, अन्ते एव शत्रोः आगमनस्य चिन्ताम्। एवं सभायाः मुख्यः विषयः — रामस्य आक्रमणम् — तस्य भाषणे अन्तिमं स्थानं लभते; तस्य मनसि राज्यस्य रक्षा न, सीतायाः प्राप्तिः एव प्रधाना। सप्तदशे अष्टादशे च श्लोके कामस्य विशेषणानि — क्रोधहर्षयोः समानः, दुर्वर्णकरणः, शोकसन्तापनित्यः — कामः सर्वासु अवस्थासु तिष्ठति, वर्णं नाशयति, नित्यं तापयति इति। विंशे श्लोके ‘कथं सागरम् अक्षोभ्यं तरिष्यन्ति’ इति प्रश्नः, एकविंशे ‘अथवा कपिना एकेन कृतं कदनम्’ इति प्रतिप्रश्नः — एवं तस्य मनसि आशा भयं च परस्परं युध्यतः। द्वाविंशे ‘ब्रूत यस्य यथामति’ इति — रावणः सर्वेषां मतं पृच्छति, किन्तु अग्रिमे श्लोकद्वये स्वनिर्णयं पूर्वम् एव प्रकटयति।

‘पुरा देवासुरे युद्धे युष्माभिः सहितः अहम् अजयम्। ते एव भवन्तः अद्य अपि मम सहायाः। तौ नृपात्मजौ सीतायाः पदवीं प्राप्य सुग्रीवप्रमुखान् हरीन् पुरस्कृत्य समुद्रस्य परे पारे वरुणालयं सम्प्राप्तौ। यथा सीता अदेया भवेत्, दशरथात्मजौ च वध्यौ भवेताम्, तथा भवद्भिः मन्त्रः मन्त्र्यताम्, सुनीतं च अभिधीयताम्। वानरैः सह सागरं तीर्त्वा मां जेतुं जगति अन्यस्य कस्यचित् शक्तिं न प्रपश्यामि; निश्चयेन जयः मम एव।’ अत्र रावणस्य मन्त्रणम् अपि पूर्वनिश्चितम् — सीता न देया, रामलक्ष्मणौ वध्यौ इति; सभासदः केवलं तस्य उपायं वक्तुम् आहूताः। अतः इयं मन्त्रणा यथार्था मन्त्रणा न, अपि तु स्वनिर्णयस्य समर्थनस्य याचना। देवासुरयुद्धस्य स्मरणेन सः सभासदाम् उत्साहं वर्धयितुम् इच्छति। ‘वरुणालयं सम्प्राप्तौ’ इति शत्रोः सामीप्यं स्वीकरोति, ‘निश्चयेन जयो मम’ इति च आत्मविश्वासं प्रदर्शयति — भयस्य आत्मश्लाघायाः च एषः सम्मिश्रः भावः। चतुर्विंशे श्लोके ‘सीतायाः पदवीं प्राप्य’ इति पदेन रावणः अङ्गीकरोति यत् शत्रवः सीतायाः स्थानं ज्ञातवन्तः।

कामपरीतस्य तस्य परिदेवितं निशम्य कुम्भकर्णः प्रचुक्रोध, इदं वचनं च अब्रवीत् — ‘यदा त्वया सलक्ष्मणस्य रामस्य सीता प्रसह्य इह आहृता, तदा एव सकृत् समीक्ष्य सुनिश्चितं कर्तव्यम् आसीत्; यथा यमुना भूमौ अवतरितुम् उद्यता यामुनं कुण्डं पूरयित्वा पश्चात् तत् पुनः न पूरयति, तथा तव चित्तम् अपि तदा एव अस्माभिः सह निश्चयं भजेत। महाराज, एतत् सर्वं तव कृतम् अप्रतिमम्; अस्य कर्मणः आदौ एव अस्माभिः सह विधीयेत। यः राजा न्यायेन राजकार्याणि करोति, निश्चितार्थमतिः सः पश्चात् न सन्तप्यते। अनुपायेन क्रियमाणानि विपरीतानि कर्माणि अप्रयतेषु हुतानि हवींषि इव दुष्यन्ति। यः पूर्वकार्याणि पश्चात्, अपरकार्याणि पूर्वं कर्तुम् इच्छति, सः नयानयौ न वेद। कृत्येषु चपलस्य राज्ञः अधिकं बलं समीक्ष्य अपि शत्रवः तस्य छिद्रं प्रपद्यन्ते, यथा द्विजाः क्रौञ्चपर्वतस्य छिद्रम्।’ क्रौञ्चस्य छिद्रं कुमारकार्तिकेयेन शक्त्या कृतम् इति पादटिप्पण्यां महाभारतस्य (शल्यपर्व ४६) उल्लेखः। अष्टाविंशः श्लोकः वंशस्थवृत्ते। कुम्भकर्णस्य मुख्यः आक्षेपः — मन्त्रणस्य कालः अतीतः। कार्यं कृत्वा पश्चात् मन्त्रणं निष्फलम्; ‘यः पश्चात् पूर्वकार्याणि’ इति श्लोके राजनीतेः मूलसूत्रम् उक्तम्। ‘यमुनेव यामुनम्’ इति उपमा हिन्दीभाष्ये विस्तरेण व्याख्याता — यमुना पृथिव्यां अवतरितुम् उद्यता यमुनोत्रीपर्वतस्य कुण्डविशेषं स्वजलेन पूरितवती, पश्चात् तस्याः वेगे शान्ते सा तं पुनः न पूरयति; तथा विचारस्य कालः अपि एकवारम् एव आगच्छति। न्याय-अनुपाय-विपरीतकार्याणां त्रैविध्यं कुम्भकर्णः क्रमेण निरूपयति।

‘त्वया इदं महत् कार्यम् अप्रतिचिन्तितम् आरब्धम्; दिष्ट्या विषमिश्रम् आमिषम् इव रामः त्वां न अवधीत्। तस्मात् अनघ, त्वया परैः अप्रतिमं यत् कर्म समारब्धं, तत् अहं तव शत्रून् हत्वा समीकरिष्यामि। निशाचर, यदि शक्रविवस्वन्तौ, यदि पावकमारुतौ, कुबेरवरुणौ अपि स्युः, तान् अपि योधयिष्यामि, तव शत्रून् उत्सादयिष्यामि। गिरिमात्रशरीरस्य महापरिघयोधिनः तीक्ष्णदंष्ट्रस्य मम नर्दतः पुरन्दरः अपि बिभीयात्। रामः मां द्वितीयेन शरेण पुनः यावत् निहनिष्यति, ततः पूर्वम् एव अहं तस्य रुधिरं पास्यामि; कामम् आश्वसिहि। दाशरथेः वधेन तव सुखावहं जयम् आहर्तुं यतिष्ये; लक्ष्मणेन सह रामं हत्वा सर्वान् हरियूथमुख्यान् खादामि। त्वं कामं रमस्व, अग्र्यवारुणीं पिब, विज्वरः हितानि कार्याणि कुरुष्व; मया रामे यमक्षयं गमिते सीता चिराय तव वशगा भविष्यति।’ कुम्भकर्णस्य चरित्रे द्वैधं दृश्यते — सः रावणस्य दोषं स्पष्टं वदति, तथापि भ्रातृस्नेहात् तस्य पक्षे युद्धाय सिद्धः। षट्त्रिंशः श्लोकः त्रिभिः अर्धैः, ३९–४० वंशस्थवृत्ते निबद्धौ। २९–४० इत्येषां बहवः अर्धाः समीक्षितसंस्करणे ६.०५१ इति सर्गे — कुम्भकर्णप्रबोधप्रसङ्गे — दृश्यन्ते। ‘विषमिश्रम् आमिषम् इव’ इति उपमा — यथा विषमिश्रितं भोजनं खादकस्य प्राणान् हरति, तथा अविचारितम् एतत् कर्म रावणस्य नाशाय भवेत्। कुम्भकर्णस्य आत्मश्लाघा — इन्द्रः अपि भीयात्, द्वितीयः शरः न आगमिष्यति — तस्य अपारं बलं विश्वासं च सूचयति। अन्तिमौ वंशस्थश्लोकौ रावणस्य कामपूर्तेः आश्वासनेन समाप्येते; उपालम्भः आरभ्य आश्वासने सर्गः समाप्यते। पञ्चत्रिंशे ‘समीकरिष्यामि’ इति पदं ध्येयम् — विषमं कार्यं समं करिष्यामि, तव दोषं मम बलेन शोधयिष्यामि इति। कुम्भकर्णः रावणं निन्दति अपि, त्यजति न; एषः एव तस्य भ्रातृधर्मः।

యుద్ధాలలో జయించే రావణుడు ఆ సభనంతటినీ పరికించి సేనాపతి ప్రహస్తునితో ఇలా ఆదేశించాడు: ‘సేనాపతీ, విద్యలో శిక్షణ పొందిన నాలుగు విధాల యోధులు — రథికులు, అశ్వారోహులు, గజారోహులు, కాల్బలం — నగరరక్షణలో తత్పరులై ఉండేలా ఆదేశించు.’ ఆజ్ఞాపాలనకు అంకితమైన ప్రహస్తుడు రాజశాసనాన్ని నెరవేర్చాలని సైన్యమంతటినీ భవనానికి వెలుపలా లోపలా తగిన స్థానాలలో నిలిపి, రాజు ఎదుట కూర్చుని ఇలా అన్నాడు: ‘బలవంతుడవైన నీ సైన్యం వెలుపలా లోపలా ఏర్పాటు చేయబడింది. నిశ్చింతగా ఉండి నీకు అభిప్రేతమైనదాన్ని త్వరగా చేయి.’ రాజ్యహితాన్ని కోరే ప్రహస్తుని ఆ మాట విని సుఖాన్ని కోరే రావణుడు మిత్రుల మధ్య ఇలా మాట్లాడాడు. ఇక్కడ గమనించవలసినది — మంత్రాంగానికి ముందు రావణుడు నగరరక్షణను సునిశ్చితం చేస్తాడు; శత్రువు సముద్రపు అవతలి తీరంలో ఉన్నాడని అతనికి తెలుసు. ‘ప్రణీతాత్మా’ (అంకితమైన మనస్సు గలవాడు) అనే ప్రహస్తుని విశేషణం ఆజ్ఞాపాలనలో అతని తత్పరతను సూచిస్తుంది. ‘సుఖేప్సుః’ (సుఖాన్ని కోరేవాడు) అనే రావణుని విశేషణాన్ని ప్రత్యేకంగా గమనించాలి — అతడు రాజ్యహితాన్ని కాదు, తన సుఖాన్నే కోరుతున్నాడు; ఇదే అతని అనర్థాలన్నిటికీ మూలం. ప్రహస్తుడు ‘రాజ్యహితైషి’ (రాజ్యహితాన్ని కోరేవాడు), రావణుడు ‘సుఖేప్సుః’ — ఈ ఇద్దరి మధ్య విరోధాన్ని కవి సూక్ష్మంగా చూపించాడు. ముందు కుంభకర్ణుడు కూడా ఇదే దోషాన్ని ఎత్తిచూపుతాడు. ‘చతుర్విధాః’ (నాలుగు విధాల) అనే పదంతో ప్రాచీన చతురంగసేన సూచించబడింది — రథాలు, ఏనుగులు, గుర్రాలు, కాల్బలం. హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా ‘రథికులు, గుర్రపురౌతులు, ఏనుగురౌతులు, కాల్బలం’ అని వివరిస్తుంది. ‘బహిరంతశ్చ మందిరే’ (భవనానికి వెలుపలా లోపలా) అంటే నగరప్రాకారానికి వెలుపలా లోపలా రెండుచోట్లా రక్షకులను నిలిపారని భావం.

‘సభాసదులారా, ప్రియాప్రియాలలో, సుఖదుఃఖాలలో, లాభాలాభాలలో, హితాహితాలలో, ధర్మకామార్థాలకు సంబంధించిన కష్టాలలో మీరు తెలుసుకోగలవారు. మీరు మంత్రాంగం చేసి ఎల్లప్పుడూ ప్రారంభించిన కార్యాలు ఏవీ నాకు ఎన్నడూ విఫలం కాలేదు. చంద్రునితో, గ్రహాలతో, నక్షత్రాలతో కూడిన మరుత్తులు చుట్టూ ఉండగా వాసవుడు (ఇంద్రుడు) స్వర్గశ్రీని అనుభవించినట్లు, మీరు చుట్టూ ఉండగా నేను కూడా అత్యధికమైన సిరిని పొందాలి. ఈ విషయాన్ని మీ అందరితో చర్చించడానికి నేను సిద్ధంగానే ఉన్నాను, కాని కుంభకర్ణుడు నిద్రిస్తున్నందువల్ల ఈ విషయాన్ని ప్రస్తావించలేదు. అన్ని శస్త్రధారులలోనూ ముఖ్యుడు, మహాబలుడు అయిన ఈ కుంభకర్ణుడు ఆరు నెలలు నిద్రపోయాడు, ఇప్పుడు మేల్కొన్నాడు.’ ఇక్కడ రావణుడు సభాసదులను ప్రశంసతో అనుకూలపరచుకుని, ఆ తరువాతే తన విషయాన్ని ప్రస్తావిస్తాడు — నేర్పరి అయిన వక్త క్రమం ఇదే. కుంభకర్ణుని నిద్ర మంత్రాంగపు ఆలస్యానికి కారణంగా చెప్పబడింది; హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా ‘ఆ సమయంలో కుంభకర్ణుడు నిద్రపోతున్నాడు, అందుకే నేను దీని గురించి చర్చ మొదలుపెట్టలేదు’ అని వివరిస్తుంది. దీనితో కుంభకర్ణుని బలం లేకుండా తాను నిర్ణయం తీసుకోనని అతడు సూచిస్తున్నాడు. ‘సర్వశస్త్రభృతాం ముఖ్యః’ (అన్ని శస్త్రధారులలో ముఖ్యుడు) అనే విశేషణం కుంభకర్ణుని సైనిక ప్రాముఖ్యాన్ని చూపిస్తుంది. ‘మరుద్భిః ఇవ వాసవః’ (మరుత్తులతో వాసవుని వలె) అనే ఉపమానంతో రావణుడు తనను ఇంద్రునితో, సభాసదులను దేవతలతో పోల్చుకుంటున్నాడు. సభాసదుల గుణాల గణన కూడా సూక్ష్మమైనది — ప్రియమూ అప్రియమూ, సుఖమూ దుఃఖమూ, లాభమూ అలాభమూ, హితమూ అహితమూ అనే ద్వంద్వాలు; వీటిలో నిర్ణయించగలగడం వివేకుల లక్షణం.

‘రాముని ప్రియమహిషి, జనకాత్మజ అయిన ఈమెను రాక్షసులు సంచరించే దండకారణ్య ప్రదేశం నుండి నేను తీసుకువచ్చాను. మందగమనం గల ఆమె నా శయ్యను ఎక్కడానికి ఇష్టపడడం లేదు; ముల్లోకాలలోనూ సీతతో సమానమైన మరొక స్త్రీ నాకు కనిపించదు. ఆమె సన్నని నడుము గలది, విశాలమైన పిరుదులు గలది, శరత్కాలపు చంద్రుని వంటి ముఖం గలది, బంగారు ప్రతిమ వంటిది, సౌమ్యమైనది, మయుడు నిర్మించిన మాయవంటిది. ఎర్రని అరికాళ్ళు గల, నునుపైన, చక్కగా నిలిచిన, రాగివన్నె గోళ్ళు గల ఆమె పాదాలను చూసి నా శరీరంలో పుట్టిన కామం మండిపోతుంది. హోమాగ్ని జ్వాల వంటి, సూర్యుని కాంతి వంటి ఆమెనూ, ఎత్తైన ముక్కు గల, నిర్మలమైన, మనోహరమైన, అందమైన కన్నులు గల ఆమె ముఖాన్నీ చూస్తూ నేను అవశుడనై కామానికి వశమయ్యాను. క్రోధంలోనూ హర్షంలోనూ సమానంగా ఉండే, శరీరవర్ణాన్ని పాడుచేసే, శోకసంతాపాలలో కూడా నిత్యం ఉండే కామంతో నేను కలుషితుడనయ్యాను. ఆ భామిని భర్త అయిన రాముని కోసం ఎదురుచూస్తూ నన్ను ఒక సంవత్సరం గడువు అడిగింది; అందమైన కన్నులు గల ఆమె శుభవచనాన్ని నేను అంగీకరించాను. దారిలో అలసిన గుర్రంలా నేను కామం వల్ల నిరంతరం అలసిపోయాను. వనవాసులైన వానరులు గానీ, దశరథపుత్రులు గానీ అనేక జలజంతువులతో చేపలతో నిండిన, కల్లోలపరచలేని సముద్రాన్ని ఎలా దాటగలరు? లేదా ఒక్క కపియే మనకు గొప్ప సంహారం చేశాడు. కార్యగతులు తెలుసుకోవడం కష్టం; ఎవరి బుద్ధికి ఎలా తోస్తే అలా చెప్పండి. మానవుని నుండి మనకు భయం లేదు, అయినా ఆలోచించండి.’ ఇక్కడ రావణుడు సభలో తన కామాన్ని నిర్లజ్జగా ప్రకటిస్తున్నాడు. ఈ సందర్భంలో పాదటిప్పణిలో హిందీ వ్యాఖ్యాత ఇలా అంటాడు — సీత ఎన్నడూ సంవత్సరం గడువు అడగలేదు, రావణుడే స్వయంగా ఇచ్చాడు (అరణ్యకాండ 56.24–25); ఇక్కడ అతడు సభాసదుల ఎదుట మిథ్యా ఔదార్యాన్ని ప్రదర్శిస్తున్నాడు. వాక్యం చివర అతని ద్వైధీభావం స్ఫుటమవుతుంది — ఒకవైపు ‘మానవుని నుండి భయం లేదు’, మరొకవైపు హనుమంతుడు చేసిన సంహారపు స్మరణ. రావణుని మాటలలో కామపు వివిధ అవస్థలు లెక్కించబడతాయి — దర్శనంతో మండిపోవడం, అవశత్వం, కలుషితత్వం, అలసట. ‘మాయేవ మయనిర్మితా’ (మయుడు నిర్మించిన మాయవంటిది) అనడంతో సీత సౌందర్యం అలౌకికమని సూచించబడుతుంది. ‘శ్రాంతో హయ ఇవాధ్వని’ (దారిలో అలసిన గుర్రంలా) అనే ఉపమానం అతని దీర్ఘకాలిక మానసిక క్లేశాన్ని వ్యక్తం చేస్తుంది. ఈ భాగపు కూర్పు కూడా ఆలోచించదగినది — రావణుడు మొదట సీతాపహరణాన్ని చెబుతాడు, తరువాత ఆమె సౌందర్యాన్ని దీర్ఘంగా వర్ణిస్తాడు, తరువాత తన కామపీడను, తరువాత సంవత్సరపు ప్రతిజ్ఞను, చివరకు మాత్రమే శత్రువు రాక గురించిన చింతను. ఇలా సభ ముఖ్యవిషయమైన రాముని దాడి అతని ప్రసంగంలో చివరి స్థానం పొందుతుంది; అతని మనస్సులో రాజ్యరక్షణ కాదు, సీతను పొందడమే ప్రధానం. పదిహేడవ, పద్దెనిమిదవ శ్లోకాలలో కామపు విశేషణాలు — క్రోధహర్షాలలో సమానం, శరీరవర్ణాన్ని పాడుచేసేది, శోకసంతాపాలలో నిత్యం — కామం అన్ని అవస్థలలోనూ ఉంటుంది, వర్ణాన్ని నాశనం చేస్తుంది, నిత్యం తపింపజేస్తుంది అని. ఇరవైవ శ్లోకంలో ‘కథం సాగరమక్షోభ్యం తరిష్యంతి’ (కల్లోలపరచలేని సముద్రాన్ని ఎలా దాటగలరు) అనే ప్రశ్న, ఇరవై ఒకటవ శ్లోకంలో ‘అథవా కపినైకేన కృతం కదనమ్’ (లేదా ఒక్క కపియే సంహారం చేశాడు) అనే ఎదురుప్రశ్న — ఇలా అతని మనస్సులో ఆశా భయమూ ఒకదానితో ఒకటి పోరాడుతున్నాయి. ఇరవై రెండవ శ్లోకంలో ‘బ్రూత యస్య యథామతి’ (ఎవరి బుద్ధికి ఎలా తోస్తే అలా చెప్పండి) — రావణుడు అందరి అభిప్రాయాన్నీ అడుగుతాడు, కాని తరువాతి రెండు శ్లోకాలలో తన నిర్ణయాన్ని ముందే ప్రకటిస్తాడు.

‘పూర్వం దేవాసుర యుద్ధంలో మీతో కలిసి నేను జయించాను. ఆ మీరే ఈరోజు కూడా నాకు సహాయులు. ఆ ఇద్దరు రాజకుమారులు సీత జాడను తెలుసుకుని, సుగ్రీవుడు మొదలైన వానరులను ముందుంచుకుని సముద్రపు అవతలి తీరంలో వరుణనివాసాన్ని చేరుకున్నారు. సీతను ఇవ్వనక్కర్లేకుండా, దశరథపుత్రులిద్దరూ వధించబడేలా మీరు మంత్రాంగం చేయండి, మంచి నీతిని చెప్పండి. వానరులతో కలిసి సముద్రాన్ని దాటి నన్ను జయించే శక్తి జగత్తులో మరెవరికీ నాకు కనిపించదు; నిశ్చయంగా విజయం నాదే.’ ఇక్కడ రావణుని మంత్రాంగం కూడా ముందే నిశ్చయించబడినది — సీతను ఇవ్వకూడదు, రామలక్ష్మణులను వధించాలి అని; సభాసదులు కేవలం దాని ఉపాయం చెప్పడానికే పిలువబడ్డారు. కాబట్టి ఇది యథార్థమైన మంత్రాంగం కాదు, తన నిర్ణయానికి సమర్థన కోసం యాచన. దేవాసుర యుద్ధాన్ని గుర్తుచేయడంతో అతడు సభాసదుల ఉత్సాహాన్ని పెంచాలనుకుంటున్నాడు. ‘వరుణాలయం సంప్రాప్తౌ’ (వరుణనివాసాన్ని చేరుకున్నారు) అని శత్రువు సమీపంలో ఉన్నాడని అంగీకరిస్తాడు, ‘నిశ్చయేన జయో మమ’ (నిశ్చయంగా విజయం నాదే) అని ఆత్మవిశ్వాసాన్ని ప్రదర్శిస్తాడు — భయమూ ఆత్మశ్లాఘా కలిసిన భావం ఇది. ఇరవై నాలుగవ శ్లోకంలో ‘సీతాయాః పదవీం ప్రాప్య’ (సీత జాడను తెలుసుకుని) అనే పదంతో శత్రువులు సీత స్థానాన్ని తెలుసుకున్నారని రావణుడు అంగీకరిస్తున్నాడు.

కామంతో ఆవరించబడిన అతని విలాపాన్ని విని కుంభకర్ణుడు తీవ్రంగా కోపించి ఇలా అన్నాడు: ‘లక్ష్మణునితో కూడిన రాముని సీతను నీవు బలవంతంగా ఇక్కడికి తెచ్చినప్పుడే ఒక్కసారి ఆలోచించి సునిశ్చయం చేసుకోవలసింది; యమున భూమిపైకి దిగడానికి సిద్ధమై యామునకుండాన్ని నింపిన తరువాత దానిని మళ్ళీ నింపనట్లు, నీ మనస్సు కూడా అప్పుడే మాతో కలిసి నిశ్చయానికి రావలసింది. మహారాజా, ఇదంతా నీవు చేసినది అనుచితమైనది; ఈ కర్మ ఆరంభంలోనే మాతో కలిసి నిర్ణయించవలసింది. న్యాయంగా రాజకార్యాలు చేసే, నిశ్చితమైన ప్రయోజనబుద్ధి గల రాజు తరువాత సంతాపపడడు. ఉపాయం లేకుండా చేసిన విపరీతకర్మలు అపవిత్రుల చేత హోమం చేయబడిన హవిస్సులలా దూషితమవుతాయి. ముందు చేయవలసిన పనులను తరువాత, తరువాత చేయవలసిన పనులను ముందు చేయాలనుకునేవాడు నయానయాలను ఎరుగడు. కార్యాలలో చపలుడైన రాజుకు ఎక్కువ బలం ఉన్నా చూసి కూడా శత్రువులు అతని లోపాన్ని పట్టుకుంటారు — పక్షులు క్రౌంచపర్వతంలోని రంధ్రాన్ని పట్టుకున్నట్లు.’ క్రౌంచపర్వతంలోని రంధ్రాన్ని కుమారస్వామి (కార్తికేయుడు) శక్తి ఆయుధంతో చేశాడని పాదటిప్పణిలో మహాభారతం (శల్యపర్వం 46) ప్రస్తావించబడింది. ఇరవై ఎనిమిదవ శ్లోకం వంశస్థ వృత్తంలో ఉంది. కుంభకర్ణుని ముఖ్య ఆక్షేపణ — మంత్రాంగపు కాలం గడిచిపోయింది. పని చేసిన తరువాత మంత్రాంగం నిష్ఫలం; ‘యః పశ్చాత్ పూర్వకార్యాణి’ (ముందు చేయవలసినవాటిని తరువాత చేసేవాడు) అనే శ్లోకంలో రాజనీతికి మూలసూత్రం చెప్పబడింది. ‘యమునేవ యామునమ్’ (యమున యామునకుండాన్ని వలె) అనే ఉపమానాన్ని హిందీ వ్యాఖ్యానం విస్తారంగా వివరించింది — యమున భూమిపైకి దిగడానికి సిద్ధమై యమునోత్రి పర్వతంలోని ఒక ప్రత్యేక కుండాన్ని తన నీటితో నింపింది, తరువాత తన వేగం శాంతించాక దానిని మళ్ళీ నింపదు; అలాగే ఆలోచించే కాలం కూడా ఒక్కసారే వస్తుంది. న్యాయమైన, ఉపాయం లేని, విపరీతమైన కార్యాలు అనే మూడు రకాలను కుంభకర్ణుడు క్రమంగా నిరూపిస్తున్నాడు.

‘ఈ గొప్ప కార్యాన్ని నీవు ముందుగా ఆలోచించకుండానే ప్రారంభించావు; విషం కలిపిన మాంసం తిన్నవానిని చంపినట్లు రాముడు నిన్ను చంపకపోవడం అదృష్టం. కాబట్టి అనఘా, శత్రువులతో నీవు ప్రారంభించిన ఈ అనుచితమైన కర్మను నేను నీ శత్రువులను చంపి సరిచేస్తాను. నిశాచరా, ఇంద్రుడూ సూర్యుడూ అయినా, అగ్నీ వాయువూ అయినా, కుబేరుడూ వరుణుడూ అయినా వారితో కూడా యుద్ధం చేస్తాను, నీ శత్రువులను నిర్మూలిస్తాను. పర్వతమంత శరీరం గల, మహాపరిఘతో యుద్ధం చేసే, పదునైన కోరలు గల నేను గర్జిస్తే పురందరుడు (ఇంద్రుడు) కూడా భయపడతాడు. రాముడు రెండవ బాణంతో నన్ను కొట్టకముందే నేను అతని రక్తం తాగుతాను; నీవు నిశ్చింతగా ఉండు. దశరథపుత్రుని వధతో నీకు సుఖం కలిగించే విజయాన్ని తేవడానికి ప్రయత్నిస్తాను; లక్ష్మణునితో సహా రాముని చంపి వానరయూథప్రముఖులందరినీ తినివేస్తాను. నీవు ఇష్టం వచ్చినట్టు ఆనందించు, శ్రేష్ఠమైన వారుణి మద్యాన్ని తాగు, చింత లేకుండా హితమైన కార్యాలు చేయి; నేను రాముని యమలోకానికి పంపిన తరువాత సీత చిరకాలం నీకు వశమవుతుంది.’ కుంభకర్ణుని పాత్రలో ద్వైధం కనిపిస్తుంది — అతడు రావణుని దోషాన్ని స్పష్టంగా చెబుతాడు, అయినా సోదరప్రేమ వల్ల అతని పక్షాన యుద్ధానికి సిద్ధపడతాడు. ముప్పై ఆరవ శ్లోకం మూడు అర్ధభాగాలతో, 39–40 శ్లోకాలు వంశస్థ వృత్తంలో కూర్చబడ్డాయి. 29–40 శ్లోకాలలోని చాలా అర్ధభాగాలు సమీక్షిత సంస్కరణలో 6.051 సర్గలో — కుంభకర్ణుని మేల్కొలిపే ప్రసంగంలో — కనిపిస్తాయి. ‘విషమిశ్రమ్ ఆమిషమ్ ఇవ’ (విషం కలిపిన మాంసం వలె) అనే ఉపమానం — విషం కలిపిన భోజనం తినేవాని ప్రాణాలను హరించినట్లు, ఆలోచించకుండా చేసిన ఈ కర్మ రావణుని నాశనానికి దారితీయవచ్చు. కుంభకర్ణుని ఆత్మశ్లాఘ — ఇంద్రుడు కూడా భయపడతాడు, రెండవ బాణం రాదు — అతని అపారమైన బలాన్నీ విశ్వాసాన్నీ సూచిస్తుంది. చివరి రెండు వంశస్థ శ్లోకాలు రావణుని కామపూర్తికి ఆశ్వాసనతో ముగుస్తాయి; ఉపాలంభంతో మొదలై ఆశ్వాసనతో సర్గ ముగుస్తుంది. ముప్పై ఐదవ శ్లోకంలోని ‘సమీకరిష్యామి’ (సరిచేస్తాను) అనే పదాన్ని గమనించాలి — విషమమైన కార్యాన్ని సమం చేస్తాను, నీ దోషాన్ని నా బలంతో శోధిస్తాను అని. కుంభకర్ణుడు రావణుని నిందిస్తాడు కూడా, విడిచిపెట్టడు; ఇదే అతని సోదరధర్మం.

போர்களை வெல்லும் ராவணன் அந்த அவை முழுவதையும் நோக்கிவிட்டு, படைத்தலைவனான பிரஹஸ்தனைத் தூண்டினான்: ‘படைத்தலைவனே, பயிற்சி பெற்ற நால்வகை வீரர்களும் — தேர்வீரர்கள், குதிரைவீரர்கள், யானைவீரர்கள், காலாட்கள் — நகரைக் காப்பதில் ஈடுபாட்டோடு இருக்குமாறு நீ ஆணையிட வேண்டும்.’ கட்டுப்பட்ட மனம் கொண்ட பிரஹஸ்தன் அரசனின் ஆணையை நிறைவேற்ற விரும்பி, படை முழுவதையும் மாளிகைக்கு வெளியேயும் உள்ளேயும் உரிய இடங்களில் நிறுத்திவிட்டு, அரசனின் முன்னே அமர்ந்து சொன்னான்: ‘வலிமையுடைய உன் படை வெளியேயும் உள்ளேயும் அமைக்கப்பட்டுவிட்டது. மனக்கலக்கமின்றி, நீ கருதுவதை விரைவில் செய்வாயாக.’ அரசின் நலம் விரும்பும் பிரஹஸ்தனின் அந்தச் சொல்லைக் கேட்டு, இன்பத்தை விரும்பும் ராவணன் நண்பர்களின் நடுவே பேசினான். இங்கே கவனிக்க வேண்டியது — ஆலோசனைக்கு முன்பே ராவணன் நகரின் பாதுகாப்பை உறுதிசெய்கிறான்; பகைவன் கடலின் அக்கரையில் இருக்கிறான் என்பதை அவன் அறிவான். ‘கட்டுப்பட்ட மனம் கொண்ட’ என்ற பிரஹஸ்தனின் அடைமொழி ஆணையை நிறைவேற்றுவதில் அவனுக்குள்ள ஈடுபாட்டைக் குறிக்கிறது. ‘இன்பத்தை விரும்பும்’ என்ற ராவணனின் அடைமொழி தனிக் கவனத்துக்குரியது — அவன் அரசின் நலனை விரும்பவில்லை, தன் இன்பத்தையே விரும்புகிறான்; இதுவே அவனுடைய எல்லாக் கேடுகளுக்கும் வேர். பிரஹஸ்தன் ‘அரசின் நலம் விரும்புபவன்’, ராவணன் ‘இன்பத்தை விரும்புபவன்’ — இவ்விருவருக்கும் உள்ள முரணைக் கவி நுட்பமாகக் காட்டுகிறார். பின்னர் கும்பகர்ணனும் இதே குறையைச் சுட்டிக்காட்டுகிறான். ‘நால்வகை’ என்ற சொல்லால் பழைய நால்வகைப் படை — தேர்கள், யானைகள், குதிரைகள், காலாட்கள் — குறிக்கப்படுகிறது. இந்தி உரையும் ‘தேர்வீரர், குதிரைவீரர், யானைவீரர், காலாட்கள்’ என்று விளக்குகிறது. ‘மாளிகைக்கு வெளியேயும் உள்ளேயும்’ என்பதன் கருத்து — நகரின் மதிலுக்கு வெளியேயும் உள்ளேயும் இரு இடங்களிலும் காவலர்கள் நிறுத்தப்பட்டனர்.

‘அவையோரே, இனியது இனியதல்லாதது, இன்பம் துன்பம், ஆதாயம் இழப்பு, நலம் கேடு, அறம், இன்பம், பொருள் ஆகியவற்றின் நெருக்கடிகள் — இவற்றில் நீங்கள் தெளிவு காணத் தகுந்தவர்கள். ஆலோசனைப் பணியில் உங்களை ஈடுபடுத்தி எப்போதெல்லாம் நான் காரியங்களைத் தொடங்கினேனோ, அவை ஒருபோதும் எனக்குப் பயனற்றுப் போனதில்லை. சந்திரன், கிரகங்கள், நட்சத்திரங்கள், மருத்துக்கள் சூழ இந்திரன் சுவர்க்கத்தின் செல்வத்தை அனுபவிப்பதுபோல, உங்களால் சூழப்பட்ட நானும் மிகுந்த செல்வத்தைப் பெறுவேனாக. இந்த விஷயத்தை உங்கள் அனைவரிடமும் முன்வைக்க நான் முன்பே முனைந்திருந்தேன்; ஆனால் கும்பகர்ணன் உறங்கிக்கொண்டிருந்ததால் இதைப் பற்றிப் பேசவில்லை. எல்லா ஆயுதம் தாங்கியோரிலும் முதன்மையானவனும் பெருவலிமை வாய்ந்தவனுமான இந்தக் கும்பகர்ணன் ஆறு மாதங்கள் உறங்கியிருந்தான்; இப்போது எழுந்திருக்கிறான்.’ இங்கே ராவணன் அவையோரைப் புகழ்ந்து தன் பக்கம் சாயச் செய்கிறான்; பிறகே தன் விஷயத்தை முன்வைக்கிறான் — திறமையான பேச்சாளரின் முறை இது. கும்பகர்ணனின் உறக்கமே ஆலோசனை தாமதமானதற்குக் காரணமாகச் சொல்லப்படுகிறது; இந்தி உரையும் ‘அப்போது கும்பகர்ணன் உறங்கிக்கொண்டிருந்தான்; ஆகவே நான் இதைப் பற்றிப் பேச்சு எடுக்கவில்லை’ என்று விளக்குகிறது. இதனால் கும்பகர்ணனின் வலிமையின்றித் தான் முடிவெடுப்பதில்லை என்று அவன் குறிப்பிடுகிறான். ‘எல்லா ஆயுதம் தாங்கியோரிலும் முதன்மையானவன்’ என்ற அடைமொழி படையில் கும்பகர்ணனுக்கு உள்ள பெருமையைக் காட்டுகிறது. ‘மருத்துக்கள் சூழ இந்திரனைப்போல’ என்ற உவமையால் ராவணன் தன்னை இந்திரனோடும் அவையோரைத் தேவர்களோடும் ஒப்பிடுகிறான். அவையோரின் பண்புகளின் கணக்கும் நுட்பமானது — இனியதும் இனியதல்லாததும், இன்பமும் துன்பமும், ஆதாயமும் இழப்பும், நலமும் கேடும் என்ற இரட்டைகள்; இவற்றில் முடிவெடுப்பது விவேகிகளின் இலக்கணம்.

‘ராமனின் அன்பிற்குரிய பட்டத்தரசியான இந்த ஜனகனின் மகள், ராக்ஷசர்கள் திரியும் தண்டகாரண்யப் பகுதியிலிருந்து என்னால் கொண்டுவரப்பட்டாள். மென்னடை உடைய அவள் என் படுக்கையில் ஏற விரும்பவில்லை; மூவுலகிலும் சீதைக்கு நிகரான வேறு பெண்ணை நான் காணவில்லை. அவள் மெல்லிய இடையும், அகன்ற இடுப்பும், கூதிர்கால நிலவு போன்ற முகமும் உடையவள்; பொற்சிலைபோன்றவள், மென்மையானவள், மயன் உருவாக்கிய மாயைபோன்றவள். நன்கு சிவந்த உள்ளங்கால்களும், மென்மையும், நன்கு ஊன்றிய நிலையும், செம்பு நிற நகங்களும் உடைய அவளுடைய பாதங்களைக் கண்டு என் உடலில் பிறக்கும் காமம் கொழுந்துவிட்டு எரிகிறது. ஹோமத்தீயின் சுடர்போலவும், சூரியனின் ஒளிபோலவும் உள்ள அவளையும், அவளுடைய உயர்ந்த மூக்குடைய, களங்கமற்ற, அழகிய கண்களுடைய இனிய முகத்தையும் பார்த்து, நான் தன்வசமிழந்து காமத்தின் வசமானேன். சினத்திலும் மகிழ்ச்சியிலும் ஒரே மாதிரி இருக்கும், நிறத்தைக் கெடுக்கும், சோகத்திலும் மனவேதனையிலும் எப்போதும் நிலைத்திருக்கும் காமத்தால் நான் கலங்கடிக்கப்பட்டேன். அந்த அழகி தன் கணவன் ராமனை எதிர்பார்த்து ஓராண்டு காலம் என்னிடம் கேட்டாள்; அழகிய கண்களுடைய அவளுடைய அந்த மங்கலமான சொல்லுக்கு நானும் வாக்களித்தேன். வழியில் களைத்த குதிரைபோல நான் காமத்தால் இடையறாது களைத்திருக்கிறேன். காட்டில் வாழும் வானரர்களோ, தசரதனின் மைந்தர்கள் இருவரோ, பெரும் உயிரினங்களும் மீன்களும் நிறைந்த, கலக்க முடியாத கடலை எப்படிக் கடப்பார்கள்? அல்லது ஒரே ஒரு வானரனால் நமக்குப் பெரும் அழிவு செய்யப்பட்டதே. காரியங்களின் போக்கை அறிவது கடினம்; ஒவ்வொருவரும் தன் அறிவுக்கு ஏற்றபடி சொல்லுங்கள். மனிதனிடமிருந்து நமக்கு அச்சமில்லை; ஆயினும் ஆராயுங்கள்.’ இங்கே ராவணன் அவையில் தன் காமத்தை வெட்கமின்றி வெளிப்படுத்துகிறான். இந்த இடத்தில் இந்தி உரையாசிரியர் அடிக்குறிப்பில் சொல்கிறார் — சீதை ஓராண்டுக் கெடுவை ஒருபோதும் கேட்கவில்லை; ராவணனே அதைத் தானாக அளித்தான் (ஆரண்ய காண்டம் 56.24–25); இங்கே அவன் அவையோர் முன்னிலையில் பொய்யான பெருந்தன்மையைக் காட்டுகிறான். வாக்கியத்தின் இறுதியில் அவனுடைய இரட்டை மனம் தெளிவாகிறது — ஒருபுறம் ‘மனிதனிடமிருந்து அச்சமில்லை’, மறுபுறம் அனுமன் செய்த அழிவின் நினைவு. ராவணனின் பேச்சில் காமத்தின் பல நிலைகள் எண்ணப்படுகின்றன — பார்வையால் கொழுந்துவிடுதல், தன்வசமிழத்தல், கலக்கம், களைப்பு. ‘மயன் உருவாக்கிய மாயைபோன்றவள்’ என்பதால் சீதையின் அழகு உலகியலுக்கு அப்பாற்பட்டது என்று குறிக்கப்படுகிறது. ‘வழியில் களைத்த குதிரைபோல’ என்ற உவமை அவனுடைய நீண்டகால மனவேதனையை வெளிப்படுத்துகிறது. இந்தப் பகுதியின் அமைப்பும் சிந்திக்கத்தக்கது — ராவணன் முதலில் சீதையைக் கவர்ந்ததைச் சொல்கிறான், பிறகு அவளுடைய அழகை நீளமாக வருணிக்கிறான், பிறகு தன் காம வேதனையை, பிறகு ஓராண்டு வாக்குறுதியை, இறுதியில்தான் பகைவனின் வருகையைப் பற்றிய கவலையை. இவ்வாறு அவையின் முக்கிய விஷயமான ராமனின் படையெடுப்பு அவனுடைய பேச்சில் கடைசி இடத்தையே பெறுகிறது; அவன் மனத்தில் அரசைக் காப்பதன்று, சீதையை அடைவதே முதன்மையானது. பதினேழாவது, பதினெட்டாவது சுலோகங்களில் காமத்தின் அடைமொழிகள் — சினத்திலும் மகிழ்ச்சியிலும் ஒரே மாதிரியானது, நிறத்தைக் கெடுப்பது, சோகத்திலும் வேதனையிலும் நிலைத்திருப்பது — காமம் எல்லா நிலைகளிலும் நிற்கிறது, நிறத்தை அழிக்கிறது, எப்போதும் வாட்டுகிறது. இருபதாவது சுலோகத்தில் ‘கலக்க முடியாத கடலை எப்படிக் கடப்பார்கள்?’ என்ற கேள்வி, இருபத்தொன்றாவதில் ‘அல்லது ஒரே வானரனால் செய்யப்பட்ட அழிவு’ என்ற எதிர்க்கேள்வி — இவ்வாறு அவன் மனத்தில் நம்பிக்கையும் அச்சமும் ஒன்றோடொன்று போரிடுகின்றன. இருபத்திரண்டாவதில் ‘ஒவ்வொருவரும் தன் அறிவுக்கு ஏற்றபடி சொல்லுங்கள்’ — ராவணன் அனைவருடைய கருத்தையும் கேட்கிறான்; ஆனால் அடுத்த இரு சுலோகங்களில் தன் முடிவை முன்பே வெளிப்படுத்திவிடுகிறான்.

‘முன்பு தேவாசுரப் போரில் உங்களோடு சேர்ந்து நான் வென்றேன். அதே நீங்கள் இன்றும் எனக்குத் துணைவர்கள். அந்த இரு அரசகுமாரர்களும் சீதையின் தடத்தை அறிந்து, சுக்ரீவன் முதலிய வானரர்களை முன்னிட்டுக்கொண்டு, கடலின் அக்கரையில் வருணனின் இருப்பிடத்தை அடைந்துவிட்டார்கள். சீதையைக் கொடுக்க வேண்டியிராதபடியும், தசரதனின் மைந்தர்கள் இருவரும் கொல்லப்படும்படியும் நீங்கள் ஆலோசனை செய்யுங்கள்; நல்ல நீதியான வழியைச் சொல்லுங்கள். வானரர்களோடு கடலைக் கடந்து என்னை வெல்லும் ஆற்றல் உலகில் வேறு எவனுக்கும் இருப்பதாக நான் காணவில்லை; வெற்றி நிச்சயமாக என்னுடையதே.’ இங்கே ராவணனின் ஆலோசனையும் முன்பே தீர்மானிக்கப்பட்டது — சீதையைக் கொடுக்கக்கூடாது, ராம-லக்ஷ்மணர்கள் கொல்லப்பட வேண்டும்; அவையோர் அதற்கான வழியைச் சொல்ல மட்டுமே அழைக்கப்பட்டனர். ஆகவே இது உண்மையான ஆலோசனையன்று; தன் முடிவுக்கு ஆதரவு கேட்பதே. தேவாசுரப் போரை நினைவூட்டுவதால் அவன் அவையோரின் ஊக்கத்தை வளர்க்க விரும்புகிறான். ‘வருணனின் இருப்பிடத்தை அடைந்துவிட்டார்கள்’ என்பதால் பகைவன் அருகில் இருப்பதை ஒப்புக்கொள்கிறான்; ‘வெற்றி நிச்சயமாக என்னுடையதே’ என்பதால் தன்னம்பிக்கையைக் காட்டுகிறான் — அச்சமும் தற்பெருமையும் கலந்த உணர்வு இது. இருபத்துநான்காவது சுலோகத்தில் ‘சீதையின் தடத்தை அறிந்து’ என்ற சொல்லால், பகைவர்கள் சீதை இருக்கும் இடத்தை அறிந்துவிட்டார்கள் என்பதை ராவணன் ஒப்புக்கொள்கிறான்.

காமத்தால் சூழப்பட்ட அவனுடைய புலம்பலைக் கேட்டுக் கும்பகர்ணன் பெருஞ்சினம் கொண்டு இவ்வாறு சொன்னான்: ‘லக்ஷ்மணனோடு கூடிய ராமனின் சீதையை நீ வலிந்து இங்கே கவர்ந்து வந்தபோதே, ஒருமுறை ஆராய்ந்து உறுதியான முடிவு எடுத்திருக்க வேண்டும்; பூமிக்கு இறங்க முனைந்த யமுனை யாமுனக் குளத்தை நிரப்பிவிட்டுப் பிறகு அதை மீண்டும் நிரப்புவதில்லையோ, அதுபோல உன் மனமும் அப்போதே எங்களோடு கலந்து முடிவெடுத்திருக்க வேண்டும். மகாராஜா, நீ செய்த இவை அனைத்தும் ஒப்பற்றவை (முறையற்றவை); இந்தச் செயலின் தொடக்கத்திலேயே எங்களோடு ஆலோசித்திருக்க வேண்டும். நியாயப்படி அரசுக் காரியங்களைச் செய்யும் அரசன், உறுதியான பொருளும் மதியும் உடையவனாக, பின்னர் வருந்துவதில்லை. தக்க வழியின்றிச் செய்யப்படும் தலைகீழான செயல்கள், தூய்மையற்றவர்களால் அர்ப்பணிக்கப்பட்ட ஹவிஸ்போலக் கெட்டுப்போகின்றன. முதலில் செய்ய வேண்டியவற்றைப் பின்னரும், பின்னர் செய்ய வேண்டியவற்றை முன்னரும் செய்ய விரும்புபவன் நீதியையும் அநீதியையும் அறியாதவன். காரியங்களில் சபலம் உடைய அரசனின் வலிமை மிகுதியாக இருப்பதைக் கண்டாலும், பறவைகள் கிரௌஞ்ச மலையின் துளைக்குள் புகுவதுபோலப் பகைவர்கள் அவனுடைய பலவீனத்துக்குள் புகுந்துவிடுகிறார்கள்.’ கிரௌஞ்ச மலையின் துளை குமாரனான கார்த்திகேயனால் சக்தி ஆயுதத்தால் செய்யப்பட்டது என்று அடிக்குறிப்பில் மகாபாரதம் (சல்ய பர்வம் 46) குறிப்பிடப்படுகிறது. இருபத்தெட்டாவது சுலோகம் வம்சஸ்த விருத்தத்தில் அமைந்தது. கும்பகர்ணனின் முக்கியக் குற்றச்சாட்டு — ஆலோசனைக்கான காலம் கடந்துவிட்டது. செயலைச் செய்துவிட்டுப் பின்னர் ஆலோசிப்பது பயனற்றது; ‘முதலில் செய்ய வேண்டியவற்றைப் பின்னர்’ என்ற சுலோகத்தில் அரசநீதியின் அடிப்படை விதி சொல்லப்படுகிறது. ‘யமுனை யாமுனக் குளத்தை’ என்ற உவமை இந்தி உரையில் விரிவாக விளக்கப்படுகிறது — பூமிக்கு இறங்க முனைந்த யமுனை யமுனோத்திரி மலையில் உள்ள ஒரு குறிப்பிட்ட குளத்தைத் தன் நீரால் நிரப்பியது; பின்னர் அதன் வேகம் தணிந்ததும் அதை மீண்டும் நிரப்புவதில்லை; அதுபோலச் சிந்திப்பதற்கான காலமும் ஒருமுறைதான் வருகிறது. நியாயமான செயல், வழியற்ற செயல், தலைகீழான செயல் என்ற மூவகையையும் கும்பகர்ணன் வரிசையாக விளக்குகிறான்.

‘இந்தப் பெரும் காரியத்தை நீ முன்யோசனையின்றித் தொடங்கினாய்; நல்லவேளையாக, நஞ்சு கலந்த உணவு உண்டவனைக் கொல்வதுபோல ராமன் உன்னைக் கொல்லவில்லை. ஆகவே குற்றமற்றவனே, பகைவர்களிடம் நீ தொடங்கிய இந்தப் பொருத்தமற்ற செயலை, உன் பகைவர்களைக் கொன்று நான் சரிசெய்வேன். இரவில் திரிபவனே, இந்திரனும் சூரியனும், அக்னியும் வாயுவும், குபேரனும் வருணனும் வந்தாலும், அவர்களோடும் போர் புரிவேன்; உன் பகைவர்களை அழிப்பேன். மலையளவு உடலும், பெரும் இரும்புத் தண்டால் போரிடும் திறனும், கூர்மையான கோரைப்பற்களும் உடைய நான் முழங்கும்போது இந்திரனும் அஞ்சுவான். ராமன் இரண்டாவது அம்பால் என்னை மீண்டும் தாக்குவதற்கு முன்பே நான் அவனுடைய இரத்தத்தைப் பருகுவேன்; நீ நிம்மதியாக இரு. தசரதனின் மைந்தனைக் கொன்று உனக்கு இன்பம் தரும் வெற்றியைக் கொண்டுவர முயல்வேன்; லக்ஷ்மணனோடு ராமனைக் கொன்று வானரப் படைத்தலைவர்கள் அனைவரையும் தின்றுவிடுவேன். நீ விருப்பம்போல் இன்புற்றிரு, சிறந்த வாருணி மதுவைப் பருகு, கவலையின்றி நலமான காரியங்களைச் செய்; நான் ராமனை யமனுலகுக்கு அனுப்பியதும் சீதை நீண்ட காலம் உன் வசமாவாள்.’ கும்பகர்ணனின் பாத்திரத்தில் இரட்டைத்தன்மை தெரிகிறது — அவன் ராவணனின் குற்றத்தை வெளிப்படையாகச் சொல்கிறான்; ஆயினும் சகோதர அன்பால் அவனுடைய தரப்பில் போரிட ஆயத்தமாக இருக்கிறான். முப்பத்தாறாவது சுலோகம் மூன்று அரையடிகளாலும், 39–40 வம்சஸ்த விருத்தத்திலும் அமைந்தவை. 29–40 சுலோகங்களின் பல அரையடிகள் திறனாய்வுப் பதிப்பில் 6.051 என்ற சர்க்கத்தில் — கும்பகர்ணனை எழுப்பும் நிகழ்ச்சியில் — காணப்படுகின்றன. ‘நஞ்சு கலந்த உணவுபோல’ என்ற உவமை — நஞ்சு கலந்த உணவு உண்பவனின் உயிரைப் பறிப்பதுபோல, ஆராயாமல் செய்த இந்தச் செயல் ராவணனின் அழிவுக்குக் காரணமாகக்கூடும். கும்பகர்ணனின் தற்பெருமை — இந்திரனும் அஞ்சுவான், இரண்டாவது அம்பு வராது — அவனுடைய அளவற்ற வலிமையையும் நம்பிக்கையையும் குறிக்கிறது. கடைசி இரு வம்சஸ்த சுலோகங்கள் ராவணனின் காமம் நிறைவேறும் என்ற உறுதிமொழியோடு முடிகின்றன; கண்டனத்தோடு தொடங்கிய சர்க்கம் உறுதிமொழியோடு முடிகிறது. முப்பத்தைந்தாவது சுலோகத்தில் ‘ஸமீகரிஷ்யாமி’ (சரிசெய்வேன்) என்ற சொல் கவனிக்கத்தக்கது — சீரற்ற காரியத்தைச் சீராக்குவேன், உன் குற்றத்தை என் வலிமையால் தூய்மைப்படுத்துவேன் என்பது கருத்து. கும்பகர்ணன் ராவணனைப் பழிக்கிறான், ஆனால் கைவிடவில்லை; இதுவே அவனுடைய சகோதர அறம்.

ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಗೆಲ್ಲುವ ರಾವಣನು ಆ ಇಡೀ ಸಭೆಯನ್ನು ಅವಲೋಕಿಸಿ ಸೇನಾಪತಿ ಪ್ರಹಸ್ತನಿಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು — ‘ಸೇನಾಪತಿಯೇ, ಶಸ್ತ್ರವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ಕಲಿತ ನಾಲ್ಕು ಬಗೆಯ ಯೋಧರು — ರಥಿಕರು, ಅಶ್ವಾರೋಹಿಗಳು, ಗಜಾರೋಹಿಗಳು, ಕಾಲಾಳುಗಳು — ನಗರರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿ ತತ್ಪರರಾಗಿರುವಂತೆ ನೀನು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಬೇಕು.’ ಆಜ್ಞಾಪಾಲನೆಯಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸಿಟ್ಟ ಪ್ರಹಸ್ತನು ರಾಜಾಜ್ಞೆಯನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಲು ಬಯಸಿ, ಎಲ್ಲ ಸೈನ್ಯವನ್ನೂ ಅರಮನೆಯ ಹೊರಗೂ ಒಳಗೂ ಯಥಾಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ನಿಯೋಜಿಸಿ, ರಾಜನ ಎದುರು ಕುಳಿತು ಹೇಳಿದನು — ‘ಬಲಶಾಲಿಯಾದ ನಿನ್ನ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಹೊರಗೂ ಒಳಗೂ ನಿಯೋಜಿಸಲಾಗಿದೆ. ಉದ್ವೇಗವಿಲ್ಲದೆ ನಿನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನೋ ಅದನ್ನು ಬೇಗನೆ ಮಾಡು.’ ರಾಜ್ಯದ ಹಿತೈಷಿಯಾದ ಪ್ರಹಸ್ತನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಸುಖವನ್ನು ಬಯಸುವ ರಾವಣನು ಸುಹೃದರ ನಡುವೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆಗೆ ಮೊದಲು ರಾವಣನು ನಗರದ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ; ಶತ್ರು ಸಮುದ್ರದ ಆಚೆಯ ದಡದಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಅವನಿಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ. ‘ಪ್ರಣೀತಾತ್ಮಾ’ ಎಂಬ ಪ್ರಹಸ್ತನ ವಿಶೇಷಣ ಆಜ್ಞಾಪಾಲನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನ ತತ್ಪರತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಸುಖೇಪ್ಸುಃ’ (ಸುಖವನ್ನು ಬಯಸುವವನು) ಎಂಬ ರಾವಣನ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಅವನು ರಾಜ್ಯದ ಹಿತವನ್ನಲ್ಲ, ತನ್ನ ಸುಖವನ್ನೇ ಬಯಸುತ್ತಾನೆ; ಇದೇ ಅವನ ಎಲ್ಲ ಅನರ್ಥಗಳ ಮೂಲ. ಪ್ರಹಸ್ತನು ‘ರಾಜ್ಯಹಿತೈಷಿ’, ರಾವಣನು ‘ಸುಖೇಪ್ಸು’ — ಇವರಿಬ್ಬರ ವಿರೋಧವನ್ನು ಕವಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಮುಂದೆ ಕುಂಭಕರ್ಣನೂ ಇದೇ ದೋಷವನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಚತುರ್ವಿಧಾಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಪ್ರಾಚೀನ ಚತುರಂಗಸೈನ್ಯ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ರಥಗಳು, ಆನೆಗಳು, ಕುದುರೆಗಳು, ಕಾಲಾಳುಗಳು. ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯವೂ ‘ರಥಿಕರು, ಕುದುರೆ ಸವಾರರು, ಆನೆ ಸವಾರರು ಮತ್ತು ಕಾಲಾಳುಗಳು’ ಎಂದು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಬಹಿರಂತಶ್ಚ ಮಂದಿರೇ’ ಎಂದರೆ ನಗರದ ಪ್ರಾಕಾರದ ಹೊರಗೂ ಒಳಗೂ ಎರಡೂ ಕಡೆ ರಕ್ಷಕರನ್ನು ನೇಮಿಸಲಾಯಿತು ಎಂಬ ಭಾವ.

‘ಸಭಾಸದರೇ, ಪ್ರಿಯ-ಅಪ್ರಿಯ, ಸುಖ-ದುಃಖ, ಲಾಭ-ನಷ್ಟ, ಹಿತ-ಅಹಿತಗಳನ್ನೂ, ಧರ್ಮ-ಕಾಮ-ಅರ್ಥಗಳ ಸಂಕಟಗಳನ್ನೂ ತಿಳಿಯಲು ನೀವು ಸಮರ್ಥರು. ಮಂತ್ರಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ನೀವು ನಿಯೋಜಿಸಿ ಯಾವಾಗಲೂ ಆರಂಭಿಸಿದ ಕಾರ್ಯಗಳು ನನಗೆ ಎಂದೂ ವಿಫಲವಾಗಲಿಲ್ಲ. ಚಂದ್ರ, ಗ್ರಹ, ನಕ್ಷತ್ರಗಳ ಸಹಿತವಾದ ಮರುತ್ತುಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಇಂದ್ರನು ಸ್ವರ್ಗದ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವಂತೆ, ನಿಮ್ಮಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ನಾನೂ ಅತಿಶಯವಾದ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಪಡೆಯುವೆನು. ಈ ವಿಷಯವನ್ನು ನಿಮ್ಮೆಲ್ಲರ ಮುಂದೆ ಇಡಲು ನಾನು ಸಿದ್ಧನಾಗಿದ್ದೆ, ಆದರೆ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಿದ್ದುದರಿಂದ ಈ ವಿಷಯವನ್ನು ಎತ್ತಲಿಲ್ಲ. ಎಲ್ಲ ಶಸ್ತ್ರಧಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯನಾದ ಈ ಮಹಾಬಲ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಆರು ತಿಂಗಳು ನಿದ್ರಿಸಿದ್ದನು, ಈಗ ಎಚ್ಚರಗೊಂಡಿದ್ದಾನೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ಸಭಾಸದರನ್ನು ಪ್ರಶಂಸೆಯಿಂದ ಅನುಕೂಲಗೊಳಿಸಿಕೊಂಡು, ಆಮೇಲೆಯೇ ತನ್ನ ವಿಷಯವನ್ನು ಮಂಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ಕುಶಲ ವಾಗ್ಮಿಯ ಕ್ರಮ ಇದು. ಕುಂಭಕರ್ಣನ ನಿದ್ರೆಯನ್ನು ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆಯ ವಿಳಂಬಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯವೂ ‘ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಿದ್ದನು, ಆದ್ದರಿಂದ ನಾನು ಇದರ ಚರ್ಚೆಯನ್ನು ಎತ್ತಲಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ಅವನು, ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಬಲವಿಲ್ಲದೆ ತಾನು ನಿರ್ಣಯ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಸರ್ವಶಸ್ತ್ರಭೃತಾಂ ಮುಖ್ಯಃ’ (ಎಲ್ಲ ಶಸ್ತ್ರಧಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಸೈನಿಕ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಮರುತ್ತುಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಇಂದ್ರನಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ರಾವಣನು ತನ್ನನ್ನು ಇಂದ್ರನಿಗೂ ಸಭಾಸದರನ್ನು ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಹೋಲಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಸಭಾಸದರ ಗುಣಗಳ ಪಟ್ಟಿಯೂ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿದೆ — ಪ್ರಿಯ-ಅಪ್ರಿಯ, ಸುಖ-ದುಃಖ, ಲಾಭ-ನಷ್ಟ, ಹಿತ-ಅಹಿತ ಎಂಬ ದ್ವಂದ್ವಗಳು; ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ನಿರ್ಣಯ ಮಾಡುವುದು ವಿವೇಕಿಗಳ ಲಕ್ಷಣ.

‘ರಾಮನ ಪ್ರಿಯ ಪಟ್ಟಮಹಿಷಿಯಾದ ಈ ಜನಕಪುತ್ರಿಯನ್ನು ರಾಕ್ಷಸರು ಸಂಚರಿಸುವ ದಂಡಕಾರಣ್ಯ ಪ್ರದೇಶದಿಂದ ನಾನು ತಂದಿದ್ದೇನೆ. ಮಂದಗಮನೆಯಾದ ಅವಳು ನನ್ನ ಶಯ್ಯೆಯನ್ನು ಏರಲು ಇಚ್ಛಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ; ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲೂ ಸೀತೆಗೆ ಸಮಾನಳಾದ ಬೇರೊಬ್ಬ ಸ್ತ್ರೀ ನನಗೆ ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ. ಅವಳು ತೆಳುನಡುವಿನವಳು, ವಿಶಾಲ ನಿತಂಬದವಳು, ಶರತ್ಕಾಲದ ಚಂದ್ರನಂತಹ ಮುಖದವಳು, ಚಿನ್ನದ ಪ್ರತಿಮೆಯಂತೆ ಸೌಮ್ಯಳು, ಮಯನು ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಮಾಯೆಯಂತಿರುವವಳು. ಚೆನ್ನಾಗಿ ಕೆಂಪಾದ ಅಂಗಾಲುಗಳ, ನಯವಾದ, ಸುಂದರವಾಗಿ ನೆಲೆನಿಂತ, ತಾಮ್ರವರ್ಣದ ಉಗುರುಗಳುಳ್ಳ ಅವಳ ಪಾದಗಳನ್ನು ಕಂಡು ನನ್ನ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಕಾಮವು ಉರಿಯುತ್ತದೆ. ಹೋಮಾಗ್ನಿಯ ಜ್ವಾಲೆಯಂತೆ, ಸೂರ್ಯನ ಪ್ರಭೆಯಂತೆ ಇರುವ ಅವಳನ್ನೂ, ಅವಳ ಎತ್ತರವಾದ ಮೂಗಿನ, ನಿರ್ಮಲವಾದ, ಮನೋಹರವಾದ, ಸುಂದರ ಕಣ್ಣುಗಳ ಮುಖವನ್ನೂ ನೋಡುತ್ತಾ ನಾನು ಅವಶನಾಗಿ ಕಾಮನ ವಶನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಕ್ರೋಧದಲ್ಲೂ ಹರ್ಷದಲ್ಲೂ ಸಮಾನವಾಗಿರುವ, ದೇಹದ ಬಣ್ಣವನ್ನು ಕೆಡಿಸುವ, ಶೋಕದಲ್ಲೂ ಸಂತಾಪದಲ್ಲೂ ಸದಾ ನೆಲೆಸಿರುವ ಕಾಮದಿಂದ ನಾನು ಕಲುಷಿತನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಆ ಭಾಮಿನಿಯು ತನ್ನ ಪತಿ ರಾಮನನ್ನು ನಿರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಾ ನನ್ನಿಂದ ಒಂದು ವರ್ಷದ ಕಾಲಾವಕಾಶವನ್ನು ಬೇಡಿದಳು; ಸುಂದರ ಕಣ್ಣುಗಳ ಅವಳ ಶುಭವಾದ ಮಾತಿಗೆ ನಾನೂ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದೆ. ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ದಣಿದ ಕುದುರೆಯಂತೆ ನಾನು ಕಾಮದಿಂದ ಸತತವಾಗಿ ದಣಿದಿದ್ದೇನೆ. ವನವಾಸಿಗಳಾದ ವಾನರರಾಗಲೀ, ದಶರಥಪುತ್ರರಿಬ್ಬರಾಗಲೀ ಅನೇಕ ಜಲಜಂತುಗಳಿಂದಲೂ ಮೀನುಗಳಿಂದಲೂ ತುಂಬಿದ, ಕಲಕಲಾಗದ ಸಾಗರವನ್ನು ಹೇಗೆ ದಾಟುವರು? ಅಥವಾ, ಒಬ್ಬನೇ ಕಪಿ ನಮಗೆ ಮಹಾಸಂಹಾರ ಮಾಡಿದನಲ್ಲ. ಕಾರ್ಯಗಳ ಗತಿಯನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದು ಕಷ್ಟ; ಯಾರಿಗೆ ಹೇಗೆ ತೋರುತ್ತದೆಯೋ ಹಾಗೆ ಹೇಳಿ. ಮನುಷ್ಯನಿಂದ ನಮಗೆ ಭಯವಿಲ್ಲ, ಆದರೂ ವಿಚಾರಿಸಿ.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಕಾಮವನ್ನು ನಾಚಿಕೆಯಿಲ್ಲದೆ ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯಕಾರರು ಅಡಿಟಿಪ್ಪಣಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — ಸೀತೆ ಎಂದೂ ಒಂದು ವರ್ಷದ ಅವಧಿಯನ್ನು ಬೇಡಲಿಲ್ಲ, ರಾವಣನೇ ಸ್ವತಃ ಅದನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದನು (ಅರಣ್ಯಕಾಂಡ 56.24–25); ಇಲ್ಲಿ ಅವನು ಸಭಾಸದರ ಮುಂದೆ ಸುಳ್ಳು ಔದಾರ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮಾತಿನ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನ ದ್ವಂದ್ವ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ — ಒಂದೆಡೆ ‘ಮನುಷ್ಯನಿಂದ ಭಯವಿಲ್ಲ’, ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ಹನುಮಂತನು ಮಾಡಿದ ಸಂಹಾರದ ಸ್ಮರಣೆ. ರಾವಣನ ಭಾಷಣದಲ್ಲಿ ಕಾಮದ ವಿವಿಧ ಅವಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ದರ್ಶನದಿಂದ ಉರಿಯುವಿಕೆ, ಅವಶತೆ, ಕಲುಷತೆ, ದಣಿವು. ‘ಮಾಯೇವ ಮಯನಿರ್ಮಿತಾ’ (ಮಯನು ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಮಾಯೆಯಂತೆ) ಎಂಬುದರಿಂದ ಸೀತೆಯ ಸೌಂದರ್ಯ ಅಲೌಕಿಕ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಶ್ರಾಂತೋ ಹಯ ಇವಾಧ್ವನಿ’ (ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ದಣಿದ ಕುದುರೆಯಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಅವನ ದೀರ್ಘಕಾಲದ ಮಾನಸಿಕ ಕ್ಲೇಶವನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಭಾಗದ ರಚನೆಯೂ ವಿಚಾರಣೀಯ — ರಾವಣನು ಮೊದಲು ಸೀತೆಯ ಅಪಹರಣವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ಆಮೇಲೆ ಅವಳ ಸೌಂದರ್ಯದ ದೀರ್ಘ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಆಮೇಲೆ ತನ್ನ ಕಾಮಪೀಡೆ, ಆಮೇಲೆ ಒಂದು ವರ್ಷದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಶತ್ರುವಿನ ಆಗಮನದ ಚಿಂತೆ. ಹೀಗೆ ಸಭೆಯ ಮುಖ್ಯ ವಿಷಯವಾದ ರಾಮನ ಆಕ್ರಮಣಕ್ಕೆ ಅವನ ಭಾಷಣದಲ್ಲಿ ಕೊನೆಯ ಸ್ಥಾನ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ; ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯದ ರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲ, ಸೀತೆಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯೇ ಪ್ರಧಾನ. ಹದಿನೇಳು ಮತ್ತು ಹದಿನೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಮದ ವಿಶೇಷಣಗಳು — ಕ್ರೋಧ-ಹರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಾನ, ಬಣ್ಣವನ್ನು ಕೆಡಿಸುವುದು, ಶೋಕ-ಸಂತಾಪಗಳಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯ — ಕಾಮವು ಎಲ್ಲ ಅವಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲೂ ನೆಲೆಸಿರುತ್ತದೆ, ಬಣ್ಣವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತದೆ, ಸದಾ ತಾಪಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು. ಇಪ್ಪತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಕಲಕಲಾಗದ ಸಾಗರವನ್ನು ಹೇಗೆ ದಾಟುವರು’ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ, ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಅಥವಾ ಒಬ್ಬನೇ ಕಪಿ ಸಂಹಾರ ಮಾಡಿದನಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಮರುಪ್ರಶ್ನೆ — ಹೀಗೆ ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಆಶೆಯೂ ಭಯವೂ ಪರಸ್ಪರ ಕಾದಾಡುತ್ತಿವೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಬ್ರೂತ ಯಸ್ಯ ಯಥಾಮತಿ’ (ಯಾರಿಗೆ ಹೇಗೆ ತೋರುತ್ತದೆಯೋ ಹಾಗೆ ಹೇಳಿ) — ರಾವಣನು ಎಲ್ಲರ ಮತವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಮುಂದಿನ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ತನ್ನ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ಮೊದಲೇ ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ.

‘ಹಿಂದೆ ದೇವಾಸುರಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಿಮ್ಮೊಡನೆ ಕೂಡಿ ನಾನು ಗೆದ್ದೆನು. ಅದೇ ನೀವು ಇಂದೂ ನನಗೆ ಸಹಾಯಕರು. ಆ ಇಬ್ಬರು ರಾಜಕುಮಾರರು ಸೀತೆಯ ಜಾಡು ಹಿಡಿದು, ಸುಗ್ರೀವನೇ ಮೊದಲಾದ ವಾನರರನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಸಮುದ್ರದ ಆಚೆಯ ದಡದಲ್ಲಿ ವರುಣಾಲಯವನ್ನು ತಲುಪಿದ್ದಾರೆ. ಸೀತೆಯನ್ನು ಕೊಡಬೇಕಾಗಿ ಬಾರದಂತೆ, ದಶರಥಪುತ್ರರಿಬ್ಬರೂ ವಧಿಸಲ್ಪಡುವಂತೆ ನೀವು ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆ ನಡೆಸಿ, ಸುನೀತಿಯನ್ನು ಹೇಳಿ. ವಾನರರೊಡನೆ ಸಾಗರವನ್ನು ದಾಟಿ ನನ್ನನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಬೇರೆ ಯಾರಲ್ಲೂ ನಾನು ಕಾಣೆ; ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಜಯ ನನ್ನದೇ.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆಯೂ ಮೊದಲೇ ನಿಶ್ಚಿತವಾದುದು — ಸೀತೆಯನ್ನು ಕೊಡಬಾರದು, ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನು ಕೊಲ್ಲಬೇಕು ಎಂದು; ಸಭಾಸದರನ್ನು ಅದರ ಉಪಾಯವನ್ನು ಹೇಳಲು ಮಾತ್ರ ಕರೆಯಲಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇದು ನಿಜವಾದ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆಯಲ್ಲ, ತನ್ನ ನಿರ್ಣಯಕ್ಕೆ ಸಮರ್ಥನೆಯ ಯಾಚನೆ. ದೇವಾಸುರಯುದ್ಧದ ಸ್ಮರಣೆಯಿಂದ ಅವನು ಸಭಾಸದರ ಉತ್ಸಾಹವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ‘ವರುಣಾಲಯಂ ಸಂಪ್ರಾಪ್ತೌ’ (ವರುಣಾಲಯವನ್ನು ತಲುಪಿದ್ದಾರೆ) ಎಂದು ಶತ್ರುವಿನ ಸಾಮೀಪ್ಯವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ‘ನಿಶ್ಚಯೇನ ಜಯೋ ಮಮ’ (ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಜಯ ನನ್ನದೇ) ಎಂದು ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸವನ್ನೂ ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ಭಯ ಮತ್ತು ಆತ್ಮಶ್ಲಾಘೆಗಳ ಮಿಶ್ರ ಭಾವ ಇದು. ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸೀತಾಯಾಃ ಪದವೀಂ ಪ್ರಾಪ್ಯ’ (ಸೀತೆಯ ಜಾಡು ಹಿಡಿದು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ, ಶತ್ರುಗಳಿಗೆ ಸೀತೆಯ ಸ್ಥಳ ತಿಳಿದಿದೆ ಎಂದು ರಾವಣನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.

ಕಾಮಪೀಡಿತನಾದ ಅವನ ಗೋಳನ್ನು ಕೇಳಿ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಕೆರಳಿದನು, ಮತ್ತು ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣಸಹಿತನಾದ ರಾಮನ ಸೀತೆಯನ್ನು ನೀನು ಬಲಾತ್ಕಾರದಿಂದ ಇಲ್ಲಿಗೆ ತಂದಾಗಲೇ, ಒಮ್ಮೆ ವಿಚಾರಿಸಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ನಿಶ್ಚಯಿಸಬೇಕಾಗಿತ್ತು; ಭೂಮಿಗೆ ಇಳಿಯಲು ಸಿದ್ಧಳಾದ ಯಮುನೆಯು ಯಾಮುನ ಕುಂಡವನ್ನು ತುಂಬಿಸಿ ಆಮೇಲೆ ಅದನ್ನು ಮತ್ತೆ ತುಂಬಿಸದಿರುವಂತೆ, ನಿನ್ನ ಮನಸ್ಸೂ ಆಗಲೇ ನಮ್ಮೊಡನೆ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಮಾಡಬೇಕಾಗಿತ್ತು. ಮಹಾರಾಜನೇ, ಇದೆಲ್ಲವೂ ನಿನ್ನ ಅನುಚಿತ ಕೃತ್ಯ; ಈ ಕಾರ್ಯದ ಆರಂಭದಲ್ಲೇ ನಮ್ಮೊಡನೆ ಇದನ್ನು ವಿಚಾರಿಸಬೇಕಾಗಿತ್ತು. ನ್ಯಾಯವಾಗಿ ರಾಜಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ, ನಿಶ್ಚಿತಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳ ರಾಜನು ಆಮೇಲೆ ಪರಿತಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಉಪಾಯವಿಲ್ಲದೆ ಮಾಡಿದ ವಿಪರೀತ ಕಾರ್ಯಗಳು, ಅಶುದ್ಧರಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿದ ಹವಿಸ್ಸುಗಳಂತೆ, ದೂಷಿತವಾಗುತ್ತವೆ. ಮೊದಲು ಮಾಡಬೇಕಾದ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಆಮೇಲೆ, ಆಮೇಲೆ ಮಾಡಬೇಕಾದವನ್ನು ಮೊದಲು ಮಾಡಲು ಬಯಸುವವನಿಗೆ ನೀತಿ-ಅನೀತಿಗಳ ಅರಿವಿಲ್ಲ. ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಚಪಲನಾದ ರಾಜನ ಅಧಿಕ ಬಲವನ್ನು ಕಂಡರೂ, ಹಕ್ಕಿಗಳು ಕ್ರೌಂಚಪರ್ವತದ ರಂಧ್ರವನ್ನು ಹೊಕ್ಕುವಂತೆ ಶತ್ರುಗಳು ಅವನ ದೌರ್ಬಲ್ಯವನ್ನು ಹೊಕ್ಕುತ್ತಾರೆ.’ ಕ್ರೌಂಚಪರ್ವತದ ರಂಧ್ರವನ್ನು ಕುಮಾರ ಕಾರ್ತಿಕೇಯನು ಶಕ್ತ್ಯಾಯುಧದಿಂದ ಮಾಡಿದನು ಎಂದು ಅಡಿಟಿಪ್ಪಣಿಯಲ್ಲಿ ಮಹಾಭಾರತದ (ಶಲ್ಯಪರ್ವ 46) ಉಲ್ಲೇಖವಿದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ವಂಶಸ್ಥ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿದೆ. ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಮುಖ್ಯ ಆಕ್ಷೇಪ — ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆಯ ಕಾಲ ಮೀರಿದೆ. ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿ ಆಮೇಲೆ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆ ಮಾಡುವುದು ನಿಷ್ಫಲ; ‘ಯಃ ಪಶ್ಚಾತ್ ಪೂರ್ವಕಾರ್ಯಾಣಿ’ ಎಂಬ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ರಾಜನೀತಿಯ ಮೂಲಸೂತ್ರವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ‘ಯಮುನೇವ ಯಾಮುನಮ್’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯನ್ನು ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ — ಭೂಮಿಗೆ ಇಳಿಯಲು ಸಿದ್ಧಳಾದ ಯಮುನೆ ಯಮುನೋತ್ರೀ ಪರ್ವತದ ಒಂದು ವಿಶೇಷ ಕುಂಡವನ್ನು ತನ್ನ ನೀರಿನಿಂದ ತುಂಬಿಸಿದಳು, ಆಮೇಲೆ ಅವಳ ವೇಗ ಶಾಂತವಾದ ಮೇಲೆ ಅದನ್ನು ಮತ್ತೆ ತುಂಬಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಹಾಗೆಯೇ ವಿಚಾರದ ಕಾಲವೂ ಒಮ್ಮೆ ಮಾತ್ರ ಬರುತ್ತದೆ. ನ್ಯಾಯ, ಉಪಾಯಹೀನ ಮತ್ತು ವಿಪರೀತ ಕಾರ್ಯಗಳ ಮೂರು ಬಗೆಗಳನ್ನು ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ನಿರೂಪಿಸುತ್ತಾನೆ.

‘ನೀನು ಈ ಮಹತ್ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮುಂದಾಲೋಚನೆಯಿಲ್ಲದೆ ಆರಂಭಿಸಿದೆ; ವಿಷ ಬೆರೆತ ಮಾಂಸದಂತೆ ರಾಮನು ನಿನ್ನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲಿಲ್ಲವಲ್ಲ, ಅದೇ ಅದೃಷ್ಟ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪಾಪರಹಿತನೇ, ಶತ್ರುಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನೀನು ಆರಂಭಿಸಿದ ಈ ಅನುಚಿತ ಕರ್ಮವನ್ನು ನಾನು ನಿನ್ನ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಕೊಂದು ಸರಿಪಡಿಸುವೆನು. ನಿಶಾಚರನೇ, ಇಂದ್ರ-ಸೂರ್ಯರಾಗಲೀ, ಅಗ್ನಿ-ವಾಯುಗಳಾಗಲೀ, ಕುಬೇರ-ವರುಣರಾಗಲೀ ಇದ್ದರೂ ಅವರೊಡನೆಯೂ ಯುದ್ಧಮಾಡುವೆನು, ನಿನ್ನ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ನಿರ್ನಾಮ ಮಾಡುವೆನು. ಪರ್ವತದಷ್ಟು ದೊಡ್ಡ ದೇಹದ, ಮಹಾಪರಿಘದಿಂದ ಹೋರಾಡುವ, ಹರಿತವಾದ ಕೋರೆಹಲ್ಲುಗಳುಳ್ಳ ನಾನು ಗರ್ಜಿಸಿದರೆ ಪುರಂದರನೂ (ಇಂದ್ರನೂ) ಹೆದರುವನು. ರಾಮನು ಎರಡನೆಯ ಬಾಣದಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಮತ್ತೆ ಹೊಡೆಯುವುದಕ್ಕೆ ಮುಂಚೆಯೇ ನಾನು ಅವನ ರಕ್ತವನ್ನು ಕುಡಿಯುವೆನು; ನೀನು ನೆಮ್ಮದಿಯಿಂದಿರು. ದಶರಥಪುತ್ರನ ವಧೆಯಿಂದ ನಿನಗೆ ಸುಖ ತರುವ ಜಯವನ್ನು ತಂದುಕೊಡಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುವೆನು; ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ರಾಮನನ್ನು ಕೊಂದು ಎಲ್ಲ ವಾನರ ಯೂಥಪತಿಗಳನ್ನೂ ತಿಂದುಹಾಕುವೆನು. ನೀನು ಇಷ್ಟಬಂದಂತೆ ವಿಹರಿಸು, ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ವಾರುಣಿಯನ್ನು ಕುಡಿ, ಚಿಂತೆಯಿಲ್ಲದೆ ಹಿತಕರವಾದ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡು; ನಾನು ರಾಮನನ್ನು ಯಮಲೋಕಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸಿದ ಮೇಲೆ ಸೀತೆ ಬಹುಕಾಲ ನಿನ್ನ ವಶಳಾಗುವಳು.’ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ದ್ವಂದ್ವ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಅವನು ರಾವಣನ ದೋಷವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ಆದರೂ ಭ್ರಾತೃಸ್ನೇಹದಿಂದ ಅವನ ಪರವಾಗಿ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಮೂವತ್ತಾರನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಿಂದಲೂ, 39–40 ವಂಶಸ್ಥ ವೃತ್ತದಲ್ಲೂ ರಚಿತವಾಗಿವೆ. 29–40 ಶ್ಲೋಕಗಳ ಅನೇಕ ಅರ್ಧಗಳು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ 6.051 ಎಂಬ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ — ಕುಂಭಕರ್ಣನನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸುವ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ — ಕಾಣುತ್ತವೆ. ‘ವಿಷಮಿಶ್ರಮ್ ಆಮಿಷಮ್ ಇವ’ (ವಿಷ ಬೆರೆತ ಮಾಂಸದಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ — ವಿಷ ಬೆರೆತ ಆಹಾರ ತಿನ್ನುವವನ ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಹರಿಸುವಂತೆ, ವಿಚಾರಿಸದೆ ಮಾಡಿದ ಈ ಕಾರ್ಯ ರಾವಣನ ನಾಶಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗಬಹುದು. ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಆತ್ಮಶ್ಲಾಘೆ — ಇಂದ್ರನೂ ಹೆದರುವನು, ಎರಡನೆಯ ಬಾಣ ಬರುವುದೇ ಇಲ್ಲ — ಅವನ ಅಪಾರ ಬಲವನ್ನೂ ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯ ಎರಡು ವಂಶಸ್ಥ ಶ್ಲೋಕಗಳು ರಾವಣನ ಕಾಮಪೂರ್ತಿಯ ಆಶ್ವಾಸನೆಯಿಂದ ಮುಗಿಯುತ್ತವೆ; ಆಕ್ಷೇಪದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿ ಸರ್ಗವು ಆಶ್ವಾಸನೆಯಲ್ಲಿ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ಮೂವತ್ತೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸಮೀಕರಿಷ್ಯಾಮಿ’ (ಸರಿಪಡಿಸುವೆನು) ಎಂಬ ಪದ ಗಮನಾರ್ಹ — ವಿಷಮವಾದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಸಮಗೊಳಿಸುವೆನು, ನಿನ್ನ ದೋಷವನ್ನು ನನ್ನ ಬಲದಿಂದ ಶೋಧಿಸುವೆನು ಎಂದು. ಕುಂಭಕರ್ಣನು ರಾವಣನನ್ನು ನಿಂದಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ತೊರೆಯುವುದಿಲ್ಲ; ಇದೇ ಅವನ ಭ್ರಾತೃಧರ್ಮ.

യുദ്ധവിജയിയായ രാവണൻ ആ സഭ മുഴുവൻ നോക്കിയശേഷം സൈന്യാധിപനായ പ്രഹസ്തനോട് ആജ്ഞാപിച്ചു: ‘സേനാപതേ, വിദ്യ അഭ്യസിച്ച നാലുവിധ യോദ്ധാക്കൾ — രഥികൾ, കുതിരപ്പടയാളികൾ, ആനപ്പടയാളികൾ, കാലാളുകൾ — നഗരരക്ഷയിൽ ശ്രദ്ധാലുക്കളാകുംവിധം നീ അവരെ നിയോഗിക്കണം.’ ആജ്ഞയിൽ മനസ്സുറപ്പിച്ച പ്രഹസ്തൻ രാജശാസനം നിറവേറ്റാനാഗ്രഹിച്ച്, സൈന്യത്തെ മുഴുവൻ കൊട്ടാരത്തിന്റെ പുറത്തും അകത്തും യഥാസ്ഥാനം വിന്യസിച്ചശേഷം രാജാവിന്റെ മുന്നിൽ ഇരുന്നു പറഞ്ഞു: ‘ബലവാനായ നിന്റെ സൈന്യം പുറത്തും അകത്തും നിയോഗിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. മനസ്സു കലങ്ങാതെ നിനക്ക് ഇഷ്ടമുള്ളതു വേഗം ചെയ്യുക.’ രാജ്യഹിതൈഷിയായ പ്രഹസ്തന്റെ ആ വാക്കുകേട്ട്, സുഖം ആഗ്രഹിക്കുന്ന രാവണൻ സുഹൃത്തുക്കളുടെ മധ്യത്തിൽ സംസാരിച്ചു. ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത് — മന്ത്രാലോചനയ്ക്കുമുമ്പ് രാവണൻ നഗരരക്ഷ ഉറപ്പുവരുത്തുന്നു; ശത്രു സമുദ്രത്തിന്റെ മറുകരയിലുണ്ടെന്ന് അവനറിയാം. ‘പ്രണീതാത്മാ’ (ആജ്ഞയിൽ മനസ്സുറപ്പിച്ചവൻ) എന്ന പ്രഹസ്തന്റെ വിശേഷണം ആജ്ഞാപാലനത്തിലുള്ള അവന്റെ തത്പരത സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘സുഖേപ്സുഃ’ (സുഖം ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ) എന്ന രാവണന്റെ വിശേഷണം പ്രത്യേകം ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ് — അവൻ രാജ്യത്തിന്റെ ഹിതമല്ല, സ്വന്തം സുഖം മാത്രമാണ് ആഗ്രഹിക്കുന്നത്; ഇതുതന്നെയാണ് അവന്റെ എല്ലാ അനർഥങ്ങളുടെയും മൂലം. പ്രഹസ്തൻ ‘രാജ്യഹിതൈഷി’, രാവണൻ ‘സുഖേപ്സു’ — ഇവർ തമ്മിലുള്ള വൈരുധ്യം കവി സൂക്ഷ്മമായി കാണിച്ചിരിക്കുന്നു. മുന്നോട്ടു കുംഭകർണനും ഇതേ ദോഷം ചൂണ്ടിക്കാട്ടുന്നു. ‘ചതുർവിധാഃ’ (നാലുവിധം) എന്ന പദത്താൽ പ്രാചീനമായ ചതുരംഗസൈന്യം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — രഥങ്ങൾ, ആനകൾ, കുതിരകൾ, കാലാളുകൾ. ഹിന്ദി വ്യാഖ്യാനവും ‘രഥികൾ, കുതിരപ്പടയാളികൾ, ആനപ്പടയാളികൾ, കാലാളുകൾ’ എന്നു വിവരിക്കുന്നു. ‘ബഹിരന്തശ്ച മന്ദിരേ’ (കൊട്ടാരത്തിന്റെ പുറത്തും അകത്തും) എന്നതിന്, നഗരത്തിന്റെ കോട്ടമതിലിനു പുറത്തും അകത്തും രണ്ടിടത്തും കാവൽക്കാരെ നിർത്തി എന്നാണു ഭാവം.

‘സഭാംഗങ്ങളേ, പ്രിയവും അപ്രിയവും, സുഖവും ദുഃഖവും, ലാഭവും നഷ്ടവും, ഹിതവും അഹിതവും, ധർമകാമാർഥങ്ങളിലെ ക്ലേശങ്ങളും അറിയാൻ നിങ്ങൾ യോഗ്യരാണ്. മന്ത്രകർമത്തിൽ നിങ്ങൾ നിയോഗിച്ച് എപ്പോഴും ആരംഭിച്ച കാര്യങ്ങളൊന്നും എനിക്ക് ഒരിക്കലും വിഫലമായിട്ടില്ല. ചന്ദ്രനോടും ഗ്രഹങ്ങളോടും നക്ഷത്രങ്ങളോടും കൂടിയ മരുത്തുക്കളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട ഇന്ദ്രൻ സ്വർഗലക്ഷ്മിയെ അനുഭവിക്കുന്നതുപോലെ, നിങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട ഞാനും അത്യധികം ഐശ്വര്യം നേടട്ടെ. ഈ വിഷയം നിങ്ങളോടെല്ലാവരോടും അവതരിപ്പിക്കാൻ ഞാൻ ഒരുങ്ങിയതായിരുന്നു; പക്ഷേ കുംഭകർണൻ ഉറങ്ങുകയായിരുന്നതിനാൽ ഈ കാര്യം ഉന്നയിച്ചില്ല. സർവശസ്ത്രധാരികളിലും മുഖ്യനായ ഈ മഹാബലൻ കുംഭകർണൻ ആറുമാസം ഉറങ്ങിയശേഷം ഇപ്പോൾ ഉണർന്നിരിക്കുന്നു.’ ഇവിടെ രാവണൻ സഭാംഗങ്ങളെ പ്രശംസകൊണ്ട് അനുകൂലരാക്കുന്നു; അതിനുശേഷമാണു സ്വന്തം വിഷയം അവതരിപ്പിക്കുന്നത് — കുശലനായ പ്രഭാഷകന്റെ ക്രമമാണിത്. കുംഭകർണന്റെ ഉറക്കം മന്ത്രാലോചന വൈകിയതിന്റെ കാരണമായി പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; ഹിന്ദി വ്യാഖ്യാനവും ‘ആ സമയത്തു കുംഭകർണൻ ഉറങ്ങുകയായിരുന്നു, അതിനാൽ ഞാൻ ഇക്കാര്യം ചർച്ചയ്ക്കെടുത്തില്ല’ എന്നു വിവരിക്കുന്നു. ഇതിലൂടെ, കുംഭകർണന്റെ ബലമില്ലാതെ താൻ തീരുമാനമെടുക്കുന്നില്ലെന്ന് അവൻ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘സർവശസ്ത്രഭൃതാം മുഖ്യഃ’ (സർവശസ്ത്രധാരികളിലും മുഖ്യൻ) എന്ന വിശേഷണം കുംഭകർണന്റെ സൈനികപ്രാധാന്യം കാണിക്കുന്നു. ‘മരുത്തുക്കളാൽ ഇന്ദ്രൻ എന്നപോലെ’ എന്ന ഉപമയാൽ രാവണൻ തന്നെ ഇന്ദ്രനോടും സഭാംഗങ്ങളെ ദേവന്മാരോടും ഉപമിക്കുന്നു. സഭാംഗങ്ങളുടെ ഗുണങ്ങളുടെ എണ്ണിപ്പറയലും സൂക്ഷ്മമാണ് — പ്രിയവും അപ്രിയവും, സുഖവും ദുഃഖവും, ലാഭവും നഷ്ടവും, ഹിതവും അഹിതവും എന്നിങ്ങനെയുള്ള ദ്വന്ദ്വങ്ങൾ; ഇവയിൽ നിർണയമെടുക്കുന്നതു വിവേകികളുടെ ലക്ഷണമാണ്.

‘രാമന്റെ പ്രിയപത്നിയായ ഈ ജനകപുത്രിയെ രാക്ഷസന്മാർ സഞ്ചരിക്കുന്ന ദണ്ഡകാരണ്യപ്രദേശത്തുനിന്നു ഞാൻ കൊണ്ടുവന്നു. മന്ദഗമനയായ അവൾ എന്റെ ശയ്യയിൽ കയറാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല; മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും സീതയെപ്പോലെ മറ്റൊരു സ്ത്രീയെ ഞാൻ കാണുന്നില്ല. നേർത്ത അരക്കെട്ടും വിശാലമായ നിതംബവും ശരത്ചന്ദ്രനെപ്പോലുള്ള മുഖവുമുള്ള, സ്വർണപ്രതിമപോലെയുള്ള, സൗമ്യയായ അവൾ മയൻ നിർമിച്ച മായപോലെയാണ്. നല്ല ചുവപ്പുള്ള ഉള്ളംകാലുകളോടും മിനുസമുള്ളതും നന്നായി ഉറച്ചതും ചെമ്പുനിറമുള്ള നഖങ്ങളോടുംകൂടിയ അവളുടെ പാദങ്ങൾ കണ്ടിട്ട് എന്റെ ശരീരത്തിൽ ജനിച്ച കാമം ജ്വലിക്കുന്നു. ഹോമാഗ്നിയുടെ ജ്വാലപോലെ, സൂര്യന്റെ പ്രഭപോലെയുള്ള ഇവളെയും, ഉയർന്ന നാസികയോടുകൂടിയ നിർമലവും മനോഹരവും സുന്ദരനയനങ്ങളുള്ളതുമായ അവളുടെ മുഖത്തെയും കണ്ട് ഞാൻ വിവശനായി കാമത്തിനു വശംവദനായി. ക്രോധത്തിലും ഹർഷത്തിലും ഒരുപോലെയിരിക്കുന്ന, ശരീരകാന്തി കെടുത്തുന്ന, ശോകത്തിലും സന്താപത്തിലും എപ്പോഴും നിലകൊള്ളുന്ന കാമത്താൽ ഞാൻ കലുഷനാക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ഭർത്താവായ രാമനെ കാത്തിരിക്കുന്ന ആ സുന്ദരി എന്നോട് ഒരു വർഷത്തെ സമയം ചോദിച്ചു; സുന്ദരനയനയായ അവളുടെ ആ ശുഭവാക്കു ഞാൻ അംഗീകരിക്കുകയും ചെയ്തു. വഴിയിൽ തളർന്ന കുതിരയെപ്പോലെ ഞാൻ കാമത്താൽ നിരന്തരം തളർന്നിരിക്കുന്നു. വനവാസികളായ വാനരന്മാരോ ദശരഥപുത്രന്മാരോ അനേകം ജലജീവികളും മത്സ്യങ്ങളും നിറഞ്ഞ, ഇളക്കാനാവാത്ത സാഗരം എങ്ങനെ കടക്കും? അല്ലെങ്കിൽ, ഒരൊറ്റ കപിതന്നെ നമുക്കു വലിയ നാശം വരുത്തിയല്ലോ. കാര്യങ്ങളുടെ ഗതി അറിയാൻ പ്രയാസമാണ്; ഓരോരുത്തരും അവരവരുടെ ബുദ്ധിക്കനുസരിച്ചു പറയുക. മനുഷ്യനിൽനിന്നു നമുക്കു ഭയമില്ല; എങ്കിലും ആലോചിക്കുക.’ ഇവിടെ രാവണൻ സഭയിൽ തന്റെ കാമം ലജ്ജയില്ലാതെ വെളിപ്പെടുത്തുന്നു. ഈ സന്ദർഭത്തിൽ ഹിന്ദി വ്യാഖ്യാതാവ് അടിക്കുറിപ്പിൽ പറയുന്നു — സീത ഒരിക്കലും ഒരു വർഷത്തെ അവധി ചോദിച്ചിട്ടില്ല, രാവണൻതന്നെ സ്വയം നൽകിയതാണ് (ആരണ്യകാണ്ഡം 56.24–25); ഇവിടെ അവൻ സഭാംഗങ്ങളുടെ മുന്നിൽ വ്യാജമായ ഔദാര്യം കാട്ടുകയാണ്. വാക്യത്തിന്റെ അവസാനം അവന്റെ ഇരട്ടമനസ്സു വ്യക്തമാണ് — ഒരുവശത്ത് ‘മനുഷ്യനിൽനിന്നു ഭയമില്ല’, മറുവശത്തു ഹനുമാൻ വരുത്തിയ നാശത്തിന്റെ ഓർമ. രാവണന്റെ ഭാഷണത്തിൽ കാമത്തിന്റെ പല അവസ്ഥകൾ എണ്ണിപ്പറയുന്നു — ദർശനത്താൽ ജ്വലനം, വിവശത, കലുഷത, തളർച്ച. ‘മായേവ മയനിർമിതാ’ (മയൻ നിർമിച്ച മായപോലെ) എന്നതിലൂടെ സീതയുടെ സൗന്ദര്യം അലൗകികമാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘ശ്രാന്തോ ഹയ ഇവാധ്വനി’ (വഴിയിൽ തളർന്ന കുതിരയെപ്പോലെ) എന്ന ഉപമ അവന്റെ ദീർഘകാലത്തെ മാനസികക്ലേശം വ്യഞ്ജിപ്പിക്കുന്നു. ഈ ഭാഗത്തിന്റെ രചനയും ആലോചിക്കേണ്ടതാണ് — രാവണൻ ആദ്യം സീതാപഹരണം പറയുന്നു, പിന്നെ അവളുടെ സൗന്ദര്യത്തിന്റെ നീണ്ട വർണന, പിന്നെ സ്വന്തം കാമപീഡ, പിന്നെ ഒരു വർഷത്തെ പ്രതിജ്ഞ, ഒടുവിൽ മാത്രം ശത്രുവിന്റെ വരവിനെക്കുറിച്ചുള്ള ചിന്ത. ഇങ്ങനെ സഭയുടെ മുഖ്യവിഷയമായ രാമന്റെ ആക്രമണം അവന്റെ ഭാഷണത്തിൽ അവസാനസ്ഥാനമാണു നേടുന്നത്; അവന്റെ മനസ്സിൽ രാജ്യരക്ഷയല്ല, സീതയെ നേടുന്നതാണു പ്രധാനം. പതിനേഴും പതിനെട്ടും ശ്ലോകങ്ങളിൽ കാമത്തിന്റെ വിശേഷണങ്ങൾ — ക്രോധത്തിലും ഹർഷത്തിലും ഒരുപോലെ, കാന്തി കെടുത്തുന്നത്, ശോകത്തിലും സന്താപത്തിലും നിത്യം — കാമം എല്ലാ അവസ്ഥകളിലും നിലകൊള്ളുന്നു, നിറം കെടുത്തുന്നു, നിത്യം തപിപ്പിക്കുന്നു എന്ന്. ഇരുപതാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘ഇളക്കാനാവാത്ത സാഗരം എങ്ങനെ കടക്കും’ എന്ന ചോദ്യം, ഇരുപത്തൊന്നാമത്തേതിൽ ‘അല്ലെങ്കിൽ ഒരൊറ്റ കപി വരുത്തിയ നാശം’ എന്ന മറുചോദ്യം — ഇങ്ങനെ അവന്റെ മനസ്സിൽ പ്രത്യാശയും ഭയവും പരസ്പരം പോരടിക്കുന്നു. ഇരുപത്തിരണ്ടാമത്തേതിൽ ‘ബ്രൂത യസ്യ യഥാമതി’ (ഓരോരുത്തരും ബുദ്ധിക്കനുസരിച്ചു പറയുക) — രാവണൻ എല്ലാവരുടെയും അഭിപ്രായം ചോദിക്കുന്നു; പക്ഷേ അടുത്ത രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങളിൽ സ്വന്തം തീരുമാനം മുമ്പേ വെളിപ്പെടുത്തുന്നു.

‘പണ്ട് ദേവാസുരയുദ്ധത്തിൽ നിങ്ങളോടുചേർന്നു ഞാൻ ജയിച്ചു. അതേ നിങ്ങൾതന്നെയാണ് ഇന്നും എന്റെ സഹായികൾ. ആ രണ്ടു രാജകുമാരന്മാരും സീതയുടെ വഴി കണ്ടെത്തി, സുഗ്രീവൻ മുതലായ വാനരന്മാരെ മുന്നിൽ നിർത്തി, സമുദ്രത്തിന്റെ മറുകരയിൽ വരുണാലയത്തിൽ എത്തിയിരിക്കുന്നു. സീതയെ നൽകേണ്ടിവരാത്തവിധവും ദശരഥപുത്രന്മാർ വധിക്കപ്പെടുംവിധവും നിങ്ങൾ മന്ത്രാലോചന നടത്തുക, നല്ല നീതി പറയുക. വാനരന്മാരോടൊപ്പം സാഗരം കടന്ന് എന്നെ ജയിക്കാൻ ലോകത്തിൽ മറ്റാർക്കും ശക്തിയുള്ളതായി ഞാൻ കാണുന്നില്ല; നിശ്ചയമായും ജയം എനിക്കുതന്നെ.’ ഇവിടെ രാവണന്റെ മന്ത്രാലോചനയും മുൻകൂട്ടി നിശ്ചയിച്ചതാണ് — സീതയെ നൽകില്ല, രാമലക്ഷ്മണന്മാരെ കൊല്ലണം; സഭാംഗങ്ങളെ വിളിച്ചിരിക്കുന്നത് അതിനുള്ള ഉപായം പറയാൻ മാത്രമാണ്. അതിനാൽ ഇതു യഥാർഥ മന്ത്രാലോചനയല്ല, സ്വന്തം തീരുമാനത്തിനുള്ള പിന്തുണ തേടലാണ്. ദേവാസുരയുദ്ധത്തിന്റെ സ്മരണയിലൂടെ സഭാംഗങ്ങളുടെ ഉത്സാഹം വർധിപ്പിക്കാൻ അവൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ‘വരുണാലയം സമ്പ്രാപ്തൗ’ (വരുണാലയത്തിൽ എത്തിയിരിക്കുന്നു) എന്നതിലൂടെ ശത്രുവിന്റെ സാമീപ്യം അംഗീകരിക്കുന്നു; ‘നിശ്ചയേന ജയോ മമ’ (നിശ്ചയമായും ജയം എനിക്ക്) എന്നതിലൂടെ ആത്മവിശ്വാസം പ്രകടിപ്പിക്കുന്നു — ഭയത്തിന്റെയും ആത്മപ്രശംസയുടെയും കലർന്ന ഭാവമാണിത്. ഇരുപത്തിനാലാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘സീതായാഃ പദവീം പ്രാപ്യ’ (സീതയുടെ വഴി കണ്ടെത്തി) എന്ന പദത്താൽ ശത്രുക്കൾ സീതയുടെ സ്ഥാനം അറിഞ്ഞുകഴിഞ്ഞെന്നു രാവണൻ അംഗീകരിക്കുന്നു.

കാമാതുരനായ അവന്റെ ആ പരിദേവനം കേട്ട് കുംഭകർണൻ കോപിച്ചു, ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘ലക്ഷ്മണനോടുകൂടിയ രാമന്റെ സീതയെ നീ ബലമായി ഇവിടെ കൊണ്ടുവന്നപ്പോൾത്തന്നെ ഒരിക്കൽ ആലോചിച്ചു നന്നായി നിശ്ചയിക്കേണ്ടതായിരുന്നു; ഭൂമിയിലേക്ക് ഇറങ്ങാനൊരുങ്ങിയ യമുന യാമുനകുണ്ഡം നിറച്ചശേഷം പിന്നീട് അതിനെ വീണ്ടും നിറയ്ക്കാത്തതുപോലെ, നിന്റെ മനസ്സും അപ്പോൾത്തന്നെ ഞങ്ങളോടൊപ്പം നിശ്ചയത്തിലെത്തേണ്ടതായിരുന്നു. മഹാരാജാവേ, നീ ചെയ്തതെല്ലാം അനുചിതമാണ്; ഈ കർമത്തിന്റെ ആരംഭത്തിൽത്തന്നെ ഞങ്ങളോടൊപ്പം ആലോചിക്കേണ്ടതായിരുന്നു. ന്യായമനുസരിച്ചു രാജകാര്യങ്ങൾ ചെയ്യുന്ന, നിശ്ചിതബുദ്ധിയായ രാജാവു പിന്നീടു പശ്ചാത്തപിക്കുന്നില്ല. ഉപായമില്ലാതെ ചെയ്യുന്ന വിപരീതകർമങ്ങൾ അശുദ്ധരായവർ ഹോമിക്കുന്ന ഹവിസ്സുകൾപോലെ ദുഷിക്കുന്നു. ആദ്യം ചെയ്യേണ്ടവ പിന്നീടും പിന്നീടു ചെയ്യേണ്ടവ ആദ്യവും ചെയ്യാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ നീതിയും അനീതിയും അറിയുന്നില്ല. കാര്യങ്ങളിൽ ചപലനായ രാജാവിന്റെ ബലം അധികമാണെന്നു കണ്ടാലും ശത്രുക്കൾ അവന്റെ പഴുതു കണ്ടെത്തി അതിലൂടെ കടക്കുന്നു, പക്ഷികൾ ക്രൗഞ്ചപർവതത്തിലെ പഴുതിലൂടെ എന്നപോലെ.’ ക്രൗഞ്ചപർവതത്തിലെ പഴുതു കുമാരനായ കാർത്തികേയൻ ശക്തിയായുധംകൊണ്ടു തുളച്ചതാണെന്ന് അടിക്കുറിപ്പിൽ മഹാഭാരതത്തിന്റെ (ശല്യപർവം 46) പരാമർശമുണ്ട്. ഇരുപത്തെട്ടാം ശ്ലോകം വംശസ്ഥവൃത്തത്തിലാണ്. കുംഭകർണന്റെ മുഖ്യ ആക്ഷേപം — മന്ത്രാലോചനയുടെ സമയം കഴിഞ്ഞുപോയി. കാര്യം ചെയ്തശേഷമുള്ള മന്ത്രാലോചന നിഷ്ഫലമാണ്; ‘യഃ പശ്ചാത് പൂർവകാര്യാണി’ (ആദ്യം ചെയ്യേണ്ടവ പിന്നീടു ചെയ്യുന്നവൻ) എന്ന ശ്ലോകത്തിൽ രാജനീതിയുടെ മൂലസൂത്രം പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. ‘യമുനേവ യാമുനം’ (യമുന യാമുനകുണ്ഡത്തെ എന്നപോലെ) എന്ന ഉപമ ഹിന്ദി വ്യാഖ്യാനത്തിൽ വിസ്തരിച്ചു വിവരിച്ചിരിക്കുന്നു — ഭൂമിയിലേക്ക് ഇറങ്ങാനൊരുങ്ങിയ യമുന യമുനോത്രിപർവതത്തിലെ ഒരു പ്രത്യേക കുണ്ഡം സ്വന്തം ജലംകൊണ്ടു നിറച്ചു; പിന്നീട് അവളുടെ വേഗം ശമിച്ചശേഷം അവൾ അതിനെ വീണ്ടും നിറയ്ക്കുന്നില്ല; അതുപോലെ ആലോചനയുടെ സമയവും ഒരിക്കൽ മാത്രമേ വരൂ. ന്യായം, ഉപായമില്ലായ്മ, വിപരീതകർമം എന്നീ മൂന്നു തരങ്ങൾ കുംഭകർണൻ ക്രമമായി നിരൂപണം ചെയ്യുന്നു.

‘ഈ മഹത്തായ കാര്യം നീ ആലോചിക്കാതെയാണ് ആരംഭിച്ചത്; ഭാഗ്യവശാൽ, വിഷം കലർന്ന മാംസം ഭക്ഷിച്ചവനെ എന്നപോലെ, രാമൻ നിന്നെ കൊന്നില്ല. അതിനാൽ അനഘാ, ശത്രുക്കളോടു നീ തുടങ്ങിവച്ച ഈ അനുചിതകർമം, നിന്റെ ശത്രുക്കളെ കൊന്നു ഞാൻ നേരെയാക്കും. നിശാചരാ, ഇന്ദ്രനും സൂര്യനും, അഗ്നിയും വായുവും, കുബേരനും വരുണനും ആയാലും ഞാൻ അവരോടു യുദ്ധം ചെയ്യും, നിന്റെ ശത്രുക്കളെ ഉന്മൂലനം ചെയ്യും. പർവതത്തോളം വലിയ ശരീരമുള്ള, വലിയ ഇരുമ്പുലക്കകൊണ്ടു യുദ്ധം ചെയ്യുന്ന, മൂർച്ചയേറിയ ദംഷ്ട്രകളുള്ള ഞാൻ ഗർജിക്കുമ്പോൾ ഇന്ദ്രൻപോലും ഭയപ്പെടും. രാമൻ രണ്ടാമതൊരു ശരംകൊണ്ട് എന്നെ വീണ്ടും പ്രഹരിക്കുന്നതിനുമുമ്പുതന്നെ ഞാൻ അവന്റെ രക്തം കുടിക്കും; നീ ആശ്വസിച്ചുകൊള്ളുക. ദാശരഥിയുടെ വധത്തിലൂടെ നിനക്കു സുഖം നൽകുന്ന ജയം കൊണ്ടുവരാൻ ഞാൻ ശ്രമിക്കും; ലക്ഷ്മണനോടുകൂടി രാമനെ കൊന്ന് എല്ലാ വാനരയൂഥപ്രമുഖന്മാരെയും ഞാൻ തിന്നും. നീ ഇഷ്ടംപോലെ രമിച്ചുകൊള്ളുക, ശ്രേഷ്ഠമായ വാരുണി കുടിച്ചുകൊള്ളുക, ആശങ്കയില്ലാതെ ഹിതകരമായ കാര്യങ്ങൾ ചെയ്തുകൊള്ളുക; ഞാൻ രാമനെ യമലോകത്തേക്ക് അയച്ചുകഴിഞ്ഞാൽ സീത എന്നേക്കുമായി നിനക്കു വശംവദയാകും.’ കുംഭകർണന്റെ ചരിത്രത്തിൽ ഇരട്ടഭാവം കാണാം — അവൻ രാവണന്റെ ദോഷം വ്യക്തമായി പറയുന്നു; എങ്കിലും സഹോദരസ്നേഹത്താൽ അവന്റെ പക്ഷത്തു യുദ്ധം ചെയ്യാൻ സജ്ജനാണ്. മുപ്പത്താറാം ശ്ലോകം മൂന്ന് അർധങ്ങളുള്ളതാണ്; 39–40 ശ്ലോകങ്ങൾ വംശസ്ഥവൃത്തത്തിലാണ്. 29–40 ശ്ലോകങ്ങളിലെ പല അർധങ്ങളും സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ 6.051 എന്ന സർഗത്തിൽ — കുംഭകർണപ്രബോധനപ്രസംഗത്തിൽ — കാണപ്പെടുന്നു. ‘വിഷമിശ്രമാമിഷമിവ’ (വിഷം കലർന്ന മാംസംപോലെ) എന്ന ഉപമ — വിഷം കലർന്ന ഭക്ഷണം കഴിക്കുന്നവന്റെ പ്രാണൻ അപഹരിക്കുന്നതുപോലെ, ആലോചിക്കാതെ ചെയ്ത ഈ കർമം രാവണന്റെ നാശത്തിനു കാരണമായേക്കാം. കുംഭകർണന്റെ ആത്മപ്രശംസ — ഇന്ദ്രൻപോലും ഭയപ്പെടും, രണ്ടാമത്തെ ശരം വരില്ല — അവന്റെ അപാരമായ ബലവും വിശ്വാസവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. അവസാനത്തെ രണ്ടു വംശസ്ഥശ്ലോകങ്ങൾ രാവണന്റെ കാമപൂർത്തിയുടെ ആശ്വാസവാക്കോടെ അവസാനിക്കുന്നു; ശകാരത്തിൽ തുടങ്ങിയ സർഗം ആശ്വാസത്തിൽ അവസാനിക്കുന്നു. മുപ്പത്തഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘സമീകരിഷ്യാമി’ (നേരെയാക്കും) എന്ന പദം ശ്രദ്ധേയമാണ് — വിഷമമായ കാര്യം ഞാൻ സമമാക്കും, നിന്റെ ദോഷം എന്റെ ബലംകൊണ്ടു ശോധന ചെയ്യും എന്ന്. കുംഭകർണൻ രാവണനെ നിന്ദിക്കുന്നുണ്ടെങ്കിലും ഉപേക്ഷിക്കുന്നില്ല; ഇതുതന്നെയാണ് അവന്റെ സഹോദരധർമം.

Rāvaṇa, conqueror in battle, looked over the whole assembly and then turned to Prahasta, commander of the army. "Commander, you should instruct the warriors of the four arms, trained in their skills, to stand guard over the city." Prahasta, disciplined and eager to carry out the king's command, posted the whole army in its places outside and inside the palace, and when he had stationed it all for the city's protection he sat down before the king and said: "The army of your mighty self has been posted outside and within. Now, with an untroubled mind, do quickly whatever you intend." Hearing the words of Prahasta, who sought the good of the kingdom, Rāvaṇa, who sought his own pleasure, spoke among his friends. Before the council begins, Rāvaṇa makes sure of the city's defence, knowing the enemy stands on the far shore of the sea. The four arms are the old fourfold army of chariots, elephants, horsemen and foot-soldiers, and the guards are set both inside and outside the walls. Prahasta is called disciplined, ready to obey. But the word used of Rāvaṇa, "seeking his own pleasure", deserves particular attention: he wants not the good of the kingdom but his own enjoyment, and this is the root of all his misfortune. Prahasta seeks the kingdom's good, Rāvaṇa his own pleasure; the poet draws the contrast with a light touch, and Kumbhakarṇa will soon point to the same fault.

"Members of this assembly, you know how to judge what is pleasant and unpleasant, joy and sorrow, gain and loss, good and ill, and every difficulty touching dharma, pleasure and wealth. Whatever you have undertaken at any time, when charged with counsel and action, has never failed me. Surrounded by you, as Vāsava is surrounded by the Maruts with the moon, the planets and the stars, may I win fortune in full measure. I have long been ready to have you all approve this matter, but I did not raise it because Kumbhakarṇa was asleep. This mighty Kumbhakarṇa, foremost of all who bear arms, has slept for six months and has only now risen." Rāvaṇa first wins the assembly over with praise and only then brings up his business, the method of a skilled speaker. Kumbhakarṇa's sleep is given as the reason the council was delayed, suggesting that Rāvaṇa will make no decision without that great warrior's strength. In likening himself to Indra and his courtiers to the gods he flatters them all. And the qualities he praises are subtle ones: judging between pairs of opposites, pleasant and unpleasant, joy and sorrow, gain and loss, good and ill, is the mark of wise men.

"I carried off Janaka's daughter, Rāma's beloved queen, from the Daṇḍaka forest where the rākṣasas roam. But she, with her languid gait, will not come to my bed, and in the three worlds I see no other woman like Sītā. Slender-waisted, broad-hipped, her face like the autumn moon, gentle, like a golden statue, she is like a magic image made by Maya. When I see her feet, smooth and shapely, their soles deep red and their nails copper-coloured, the desire in my body blazes up. When I look at her, bright as the flame of a sacrificial fire or the light of the sun, and at her face with its fine nose, spotless, lovely, with beautiful eyes, I lose all self-command and fall into the power of desire, a desire that is the same in anger and in joy, that spoils my colour and never leaves me in grief and torment; it has defiled me. That spirited lady, waiting for her husband Rāma, asked me for a year's time, and I promised the lovely-eyed woman what she asked. I am worn out by desire without respite, like a horse on a long road. But how will the forest-dwellers, or those two sons of Daśaratha, cross the unshakeable sea, teeming with creatures and fish? And yet a single monkey did great slaughter among us. The course of events is hard to know; speak, each of you, as you think. We have nothing to fear from a man; still, let it be considered." Here Rāvaṇa shamelessly lays bare his lust before the assembly. In truth Sītā never asked for a year's grace; Rāvaṇa himself set that term, in the Araṇya Kāṇḍa, and here he puts on a false show of generosity before his courtiers. At the end his double mind is plain: on the one hand "nothing to fear from a man", on the other the memory of Hanumān's havoc. His words run through the stages of desire: it blazes up at the sight of her, robs him of self-command, defiles him and wears him out. "A magic image made by Maya" suggests her beauty is not of this world, and the tired horse on a long road conveys his long mental torment. Desire, he says, stays with him in every state, drains his colour and burns him always. The order of his speech is revealing: first the abduction of Sītā, then a long description of her beauty, then his torment of desire, then the promise of a year, and only at the very end his worry about the enemy's approach. So the real business of the council, Rāma's attack, comes last in his speech; what matters most to him is not the kingdom's safety but winning Sītā. His question how they will cross the sea is answered by his own counter-thought that one monkey wrought such slaughter, and hope and fear fight each other in his mind. He asks everyone's opinion, "speak as you think", yet in the very next verses he announces his own decision in advance.

"In the war of the gods and asuras long ago, I conquered with your help, and you are the same men now. Those two princes have found Sītā's trail and, with Sugrīva and the monkeys before them, have reached the far shore of the sea, the home of Varuṇa. Sītā is not to be given back, and the sons of Daśaratha are to be killed: consult together how this can be done, and tell me a sound plan. I see no one else in the world with the power to cross the sea with monkeys and defeat me; victory will certainly be mine." So even Rāvaṇa's council is decided beforehand: Sītā is not to be returned and Rāma and Lakṣmaṇa must die, and the courtiers are summoned only to say how. It is not real counsel but a request that they endorse his own decision. By recalling the war of the gods and asuras he hopes to fire their spirits. He admits that the enemy is near, on the shore of the sea, and that they have found where Sītā is, yet proclaims "victory will certainly be mine": fear and boasting are mixed together.

When he heard the lament of that king consumed by desire, Kumbhakarṇa grew angry and said: "When you carried off Sītā here by force from Rāma and Lakṣmaṇa, that was the moment to weigh the matter once and settle it firmly, as the Yamunā fills her basin only once. All this you have done, great king, is unfitting; it should have been settled with us at the very start of the undertaking. The king who conducts the affairs of state by right method, Ten-faced one, and holds to what has been decided, has no regrets afterwards. Deeds done by wrong means and against the rules are spoiled in the doing, like oblations offered by the impure. He who wants to do later what should be done first, and first what should be done later, knows neither sound policy nor unsound. When enemies see that even a greater power is fickle in its undertakings, they find its weak spot, as birds found the gap in the Krauñca mountain." Kumbhakarṇa's chief reproach is that the time for counsel is past: to take counsel after the deed is done is useless, and his words about doing first things last state a basic rule of statecraft. The image of the Yamunā means this: as the river prepared to descend to earth, she filled a certain basin on the mountain of her source with her waters, and once her rush had subsided she never filled it again; so too the time for deliberation comes only once. The gap in the Krauñca mountain was made by Kārttikeya's spear, and birds fly through it. Kumbhakarṇa sets out in turn the deed done by right method, the deed done by wrong means, and the deed done against the rules.

"You began this great undertaking without thinking it through. It is your good luck that Rāma did not kill you, as poisoned meat kills the one who eats it. So, sinless one, I will set right this deed you have begun against your enemies, unmatched as it is, by killing your foes. Night-rover, even if they were Śakra and Vivasvat, Fire and Wind, even Kubera and Varuṇa, I would fight them and destroy your enemies. When I, huge as a mountain, fighting with my great iron bar, roar with my sharp teeth, even Purandara would take fright. Before Rāma can strike me with a second arrow, I shall drink his blood; rest assured of it. I will strive to win you a happy victory by killing Daśaratha's son, and when I have killed Rāma and Lakṣmaṇa I will eat up all the leaders of the monkey hosts. Enjoy yourself as you please, drink the finest wine, see to your affairs free of care; once I have sent Rāma to Yama's realm, Sītā will be yours for a long time to come." Kumbhakarṇa's character is double: he states Rāvaṇa's fault plainly, yet out of love for his brother he is ready to fight on his side. As poisoned food takes the life of the eater, so this thoughtless deed could have destroyed Rāvaṇa. His boasts, that even Indra would fear him and that Rāma would never get to loose a second arrow, show his boundless strength and confidence. "I will set it right" means he will make the crooked deed straight and wash away his brother's fault with his own strength. The sarga begins with reproach and ends with reassurance, the promise that Rāvaṇa's desire will be fulfilled. Kumbhakarṇa blames Rāvaṇa but does not abandon him, and that is his duty as a brother.