सर्गस्य आरम्भे कविः रावणस्य मनःस्थितिं दर्शयति। सः राजा मैथिलीकामेन मोहितः आसीत्; तस्य हितैषिणः सुहृदः विभीषणादयः तस्य कर्म निन्दन्तः तं न अमानयन्; सीताहरणरूपेण पापेन कर्मणा सः पापः इति ख्यातः। एतैः कारणैः सः कृशः अभवत्। अतीव कामसम्पन्नः सः वैदेहीम् एव पुनः पुनः अचिन्तयत्; युद्धस्य उचितः कालः अतीतः, तथापि तस्मिन् काले सः अमात्यैः सुहृद्भिः च सह मन्त्रणं प्राप्तकालम् इति अमन्यत। द्वितीयः श्लोकः त्रिभिः अर्धैः निबद्धः।

ततः रावणः सुवर्णजालेन आच्छादितं मणिविद्रुमभूषितं विनीताश्वैः युक्तं महारथम् आरुरोह। महामेघस्य इव गम्भीरं स्वनं कुर्वन्तं तं रथश्रेष्ठम् आस्थाय रक्षसां श्रेष्ठः दशग्रीवः सभां प्रति प्रययौ। तस्य पुरस्तात् असिचर्मधराः सर्वायुधधराः योधाः प्रस्थिताः; नानाविकृतवेषाः नानाभूषणभूषिताः राक्षसाः पार्श्वतः पृष्ठतः च तं परिवार्य ययुः। अतिरथाः रथैः, अन्ये मत्तैः वरवारणैः, अन्ये आक्रीडद्भिः वाजिभिः शीघ्रं तम् अनूत्पेतुः। केचित् गदापरिघहस्ताः, केचित् शक्तितोमरपाणयः, अन्ये परश्वधधराः, अन्ये शूलपाणयः आसन्; अष्टमः श्लोकः अपि त्रिभिः अर्धैः निबद्धः। ततः तूर्यसहस्राणां महान् निःस्वनः, शङ्खानां च तुमुलः शब्दः सञ्जज्ञे। सः महारथः नेमिघोषेण दिशः अभिनादयन् श्रिया जुष्टं राजमार्गं प्रतिपेदे। राक्षसेन्द्रस्य उपरि धृतं विमलं पाण्डुरम् आतपत्रं पूर्णः चन्द्रः इव अशोभत। हेममञ्जरीगर्भे शुद्धस्फटिकदण्डे चामरव्यजने तस्य सव्यदक्षिणे रेजतुः। मार्गे पृथिवीस्थिताः सर्वे राक्षसाः कृताञ्जलयः रथस्थं राक्षसश्रेष्ठं शिरोभिः ववन्दिरे, जयाशीर्भिः च तम् अस्तुवन्। एतत् सर्वं वैभववर्णनं रावणस्य ऐश्वर्यं, तस्य प्रजानां भयमिश्रां भक्तिं च सूचयति; किन्तु प्रथमश्लोके उक्ता कृशता अस्य बाह्यस्य वैभवस्य अन्तः गूढा चिन्ता इति पाठकः न विस्मरेत्। अत्र विशेषतः ध्येयम् — प्रयाणस्य वर्णनं क्रमेण वर्धते। प्रथमं रथः वर्ण्यते — तस्य सुवर्णजालं, मणयः, विद्रुमाणि, विनीताः अश्वाः, मेघगर्जितसदृशः घोषः च। ततः अग्रतः गच्छन्तः पदातयः योधाः, पार्श्वयोः पृष्ठतः च विकृतवेषाः अनुचराः, ततः रथिनः गजारूढाः अश्वारूढाः च। तदनन्तरं तेषाम् आयुधानि गण्यन्ते — गदाः, परिघाः, शक्तयः, तोमराः, परश्वधाः, शूलानि च। अन्ते वाद्यानां शब्दः, छत्रचामराणि राजचिह्नानि, प्रजानां प्रणामः स्तुतिः च। एवं कविः एकैकं अङ्गं योजयन् राजयात्रायाः सम्पूर्णं चित्रं रचयति। ‘अतिरथाः’ इति शब्देन महारथेभ्यः अपि श्रेष्ठाः योद्धारः सूच्यन्ते। ‘तुमुलः शङ्खशब्दः’ इति युद्धस्य पूर्वसूचना इव। ‘पूर्णः ताराधिपः यथा’ इति उपमा छत्रस्य श्वेतत्वं वर्तुलत्वं च युगपत् दर्शयति। ‘रथस्थं पृथिवीस्थिताः’ इति विरोधेन राज्ञः प्रजानां च अन्तरं स्फुटीभवति — सः उपरि, ते अधः। अस्मिन् भागे श्लोकानां वाक्यविभागः अपि ध्यातव्यः — नवमात् आरभ्य प्रायः प्रत्येकं वाक्यं श्लोकस्य उत्तरार्धे आरभ्य अग्रिमस्य पूर्वार्धे समाप्यते। यथा ‘राजमार्गं श्रिया जुष्टं प्रतिपेदे महारथः’ इति नवमस्य वाक्यस्य शेषः दशमे श्लोके, ‘विमलं चातपत्रं च’ इति नूतनं वाक्यं तत्रैव आरभ्य एकादशे समाप्यते। एतेन प्रयाणस्य अविच्छिन्नः प्रवाहः शैल्या अपि अनुभूयते, पाठकः च रथेन सह अविरतं गच्छति इव।

ततः महातेजाः अरिंदमः रावणः विरचितां सभाम् आससाद। सा सभा सुवर्णरजताभ्याम् आस्तीर्णा, विशुद्धस्फटिकैः अन्तरे शोभिता, रुक्मपट्टैः उत्तरच्छदैः अलंकृता आसीत्। षड्भिः पिशाचशतैः सदा रक्षिता सा सदाप्रभा विश्वकर्मणा सुकृता। तां प्रविश्य वपुषा विराजमानः रावणः प्रियकमृगस्य अजिनेन संवृतं वैदूर्यमयं सोपाश्रयं महत् परमासनं भेजे। ततः सः ईश्वरवत् लघुपराक्रमान् दूतान् शशास — ‘यान् राक्षसान् अहं जानामि, तान् सर्वान् इह क्षिप्रं समानयत; शत्रुभिः सह कर्तव्यं महत् कृत्यम् उपस्थितम्।’ तस्य वचनं श्रुत्वा राक्षसाः लङ्कायां परिचक्रमुः। ते अनुगेहं, विहारेषु, शयनेषु, उद्यानेषु च स्थित्वा निर्भयाः इव रक्षांसि चोदयन्तः सभां प्रति प्रेरयामासुः; एकोनविंशः श्लोकः त्रिभिः अर्धैः निबद्धः। ‘महज्जाने’ इति पदेन रावणः स्वयं कार्यस्य गौरवं स्वीकरोति। सभायाः वर्णने सुवर्णं, रजतं, स्फटिकं, वैदूर्यं च इति चत्वारि बहुमूल्यानि द्रव्याणि उक्तानि; एतेन लङ्कायाः समृद्धिः सूच्यते। विश्वकर्मणा निर्मिता इति तस्याः दिव्यत्वम्। षट्शतैः पिशाचैः रक्षिता इति — राज्ञः सभा अपि सुरक्षिता, यतः शत्रुः समीपे। ‘ईश्वरवत्’ इति पदं रावणस्य स्वामित्वं दर्शयति — सः आज्ञापयति, अन्ये पालयन्ति। दूताः अपि ‘अभीतवत्’ प्रत्येकं गृहं प्रविश्य राक्षसान् प्रेरयन्ति — राजाज्ञा सर्वत्र अप्रतिहता इति भावः। ‘रुक्मपट्टोत्तरच्छदाम्’ इति पदं हिन्दीभाष्ये सुवर्णकर्मयुक्तानि कौशेयवस्त्राणाम् आस्तरणानि इति व्याख्यातम्।

आहूताः ते राक्षसाः केचित् रथान् आरुह्य, अन्ये दृप्तान् दृढान् हयान्, अन्ये नागान् अधिरुरुहुः, केचित् पदातयः एव जग्मुः। रथकुञ्जरवाजिभिः परमाकीर्णा सा पुरी सम्पतद्भिः गरुत्मद्भिः आकीर्णम् अम्बरम् इव विरुरुचे। ते विविधानि वाहनानि यानानि च बहिः अवस्थाप्य पद्भिः एव सभां प्रविविशुः, यथा सिंहाः गिरिगुहां प्रविशन्ति। राज्ञः पादौ गृहीत्वा राज्ञा च प्रतिपूजिताः ते केचित् पीठेषु, अन्ये कुशमयीषु बृसीषु, केचित् भूमौ एव उपाविशन्। राजशासनात् सभायां समेताः ते राक्षसाः यथार्हं राक्षसाधिपं रावणम् उपतस्थुः। निश्चितार्थेषु पण्डिताः यथामुख्याः मन्त्रिणः, गुणोपेताः सर्वज्ञाः बुद्धिदर्शनाः अमात्याः, बहवः शूराः च शतशः तत्र हेमवर्णायां सभायां सर्वार्थस्य सुखाय समीयुः। अत्र सभायाः क्रमः दृश्यते — मन्त्रिणः, अमात्याः, ततः योधाः; सर्वे स्वस्य स्थानम् अनुसृत्य उपविष्टाः। हिन्दीभाष्यम् अपि यथायोग्यम् आसनेषु इति एतम् एव क्रमं सूचयति। ते सर्वे राक्षसाः सभायाः द्वारि एव स्वानि वाहनानि त्यक्त्वा पद्भ्यां प्रविविशुः — एषः राजसभायाः शिष्टाचारः। ‘सिंहाः गिरिगुहाम् इव’ इति उपमया तेषां शौर्यं, सभायाः गाम्भीर्यं च युगपत् वर्ण्यते। ‘गरुत्मद्भिः इव अम्बरम्’ इति अन्या उपमा — यथा आकाशः गरुडैः व्याप्तः भवति, तथा पुरी वाहनैः व्याप्ता। राज्ञः पादग्रहणं, राज्ञा प्रतिपूजनं च परस्परस्य सम्बन्धं दर्शयति। उपवेशनस्य त्रयः प्रकाराः — पीठानि, बृस्यः, भूमिः — पदानुसारं निर्दिष्टाः। ‘सर्वार्थस्य सुखाय’ इति सभायाः प्रयोजनम् उक्तम् — सर्वेषां कार्याणां सुखेन सिद्धिः। मन्त्रिणां विशेषणं ‘निश्चितार्थेषु पण्डिताः’ — ये कार्यस्य निश्चये कुशलाः; अमात्यानां ‘बुद्धिदर्शनाः’ — ये बुद्ध्या दूरं पश्यन्ति।

ततः यशस्वी महात्मा विभीषणः सुयुग्यं हेमविचित्रिताङ्गं शुभं वरं रथम् आस्थाय अग्रजस्य संसदं ययौ। सः अवरजः पूर्वजाय स्वं नाम शशंस, पश्चात् तस्य चरणौ ववन्दे; तथैव शुकः प्रहस्तः च अकुरुताम्, रावणः च तेभ्यः यथार्हं पृथक् आसनानि ददौ। सुवर्णनानामणिभूषणानां सुवाससां राक्षसानां तस्यां संसदि परार्ध्यानाम् अगुरुचन्दनानां स्रजां च गन्धाः समन्तात् प्रववुः। सभासदः न चुक्रुशुः, न कश्चित् अनृतम् आह, न उच्चैः जजल्पुः; सर्वे संसिद्धार्थाः उग्रवीर्याः भर्तुः आननम् एव ददृशुः। मनस्विनां शस्त्रभृतां महाबलानां तस्यां समितौ मनस्वी रावणः स्वप्रभया वसूनां मध्ये वज्रहस्तः इन्द्रः इव चकाशे। अन्तिमाः पञ्च श्लोकाः उपजातिवृत्ते निबद्धाः। विभीषणः अन्तिमः आगच्छति, किन्तु तस्य आगमनं पृथक् वर्ण्यते — एतेन अग्रिमेषु सर्गेषु तस्य महत्त्वं सूच्यते। सः अग्रजस्य नाम न गृह्णाति, स्वनाम एव निवेदयति, ततः चरणौ वन्दते — एषः अनुजस्य विनयः। सभायाः निःशब्दता तस्याः अनुशासनं रावणस्य प्रभावं च दर्शयति; ‘भर्तुः आननं ददृशुः’ इति सर्वे तस्य आज्ञां प्रतीक्षन्ते। अन्तिमा उपमा — वसूनां मध्ये इन्द्रः — रावणस्य गौरवस्य पराकाष्ठा; किन्तु पाठकः जानाति यत् अयं वैभवः शीघ्रं नश्यति।

సర్గ ఆరంభంలో కవి రావణుని మనఃస్థితిని చూపిస్తున్నాడు. ఆ రాజు మైథిలిపై కామంతో మోహితుడై ఉన్నాడు; అతని హితం కోరే విభీషణాది మిత్రులు అతని కర్మను నిందిస్తూ అతనిని గౌరవించలేదు; సీతాపహరణమనే పాపకర్మతో అతడు పాపి అని ప్రసిద్ధుడయ్యాడు. ఈ కారణాల వల్ల అతడు కృశించిపోయాడు. అత్యంత కామంతో నిండిన అతడు మళ్ళీ మళ్ళీ వైదేహినే తలచుకున్నాడు; యుద్ధానికి తగిన కాలం గడిచిపోయింది, అయినా ఆ సమయంలో అతడు మంత్రులతో మిత్రులతో కలిసి మంత్రాంగం చేయడానికి సమయం వచ్చిందని భావించాడు. రెండవ శ్లోకం మూడు అర్ధభాగాలతో కూర్చబడింది.

తరువాత రావణుడు బంగారు జాలంతో కప్పబడిన, మణులతో పగడాలతో అలంకరించబడిన, శిక్షణ పొందిన గుర్రాలు కట్టిన మహారథాన్ని ఎక్కాడు. మహామేఘంలా గంభీరమైన ధ్వని చేస్తున్న ఆ శ్రేష్ఠరథాన్ని అధిష్ఠించి రాక్షసశ్రేష్ఠుడైన దశగ్రీవుడు సభ వైపు బయలుదేరాడు. అతని ముందు కత్తులూ డాళ్ళూ ధరించిన, అన్ని ఆయుధాలూ ధరించిన యోధులు బయలుదేరారు; రకరకాల వికృతవేషాలు గల, రకరకాల ఆభరణాలు ధరించిన రాక్షసులు అతనిని పక్కలనుండీ వెనుకనుండీ చుట్టుముట్టి సాగారు. అతిరథులు రథాలపై, మరికొందరు మదించిన శ్రేష్ఠమైన ఏనుగులపై, మరికొందరు ఆటలాడుతున్నట్టు దూకే గుర్రాలపై త్వరగా అతనిని అనుసరించారు. కొందరు గదలూ పరిఘలూ చేతబట్టినవారు, కొందరు శక్తులూ తోమరాలూ చేతబట్టినవారు, మరికొందరు గొడ్డళ్ళు ధరించినవారు, మరికొందరు శూలాలు చేతబట్టినవారు; ఎనిమిదవ శ్లోకం కూడా మూడు అర్ధభాగాలతో కూర్చబడింది. అప్పుడు వేలాది తూర్యాల మహానాదమూ శంఖాల తుముల ధ్వనీ పుట్టాయి. ఆ మహారథం చక్రాల ఘోషతో దిక్కులను మారుమోగిస్తూ శోభతో నిండిన రాజమార్గాన్ని చేరుకుంది. రాక్షసేంద్రునిపై పట్టిన నిర్మలమైన తెల్లని గొడుగు పూర్ణచంద్రునిలా శోభించింది. బంగారు పూగుత్తులు లోపల పొదిగిన, స్వచ్ఛమైన స్ఫటిక దండాలు గల రెండు చామరాలు అతని ఎడమ కుడి పక్కలలో ప్రకాశించాయి. దారిలో నేలపై నిలుచున్న రాక్షసులందరూ చేతులు జోడించి రథంలో ఉన్న రాక్షసశ్రేష్ఠునికి తలలు వంచి నమస్కరించారు, జయాశీర్వాదాలతో అతనిని స్తుతించారు. ఈ వైభవవర్ణనంతా రావణుని ఐశ్వర్యాన్నీ, అతని ప్రజల భయమిశ్రితమైన భక్తినీ సూచిస్తుంది; కాని మొదటి శ్లోకంలో చెప్పిన కృశత్వం ఈ బాహ్యవైభవం లోపల దాగిన చింత అని పాఠకుడు మరచిపోకూడదు. ఇక్కడ ప్రత్యేకంగా గమనించవలసినది — ప్రయాణవర్ణన క్రమంగా పెరుగుతుంది. మొదట రథం వర్ణించబడుతుంది — దాని బంగారు జాలం, మణులు, పగడాలు, శిక్షణ పొందిన గుర్రాలు, మేఘగర్జన వంటి ఘోష. తరువాత ముందు నడిచే కాల్బలపు యోధులు, పక్కలనూ వెనుకనూ వికృతవేషాలు గల అనుచరులు, ఆపై రథికులు, గజారూఢులు, అశ్వారూఢులు. ఆ తరువాత వారి ఆయుధాలు లెక్కించబడతాయి — గదలు, పరిఘలు, శక్తులు, తోమరాలు, గొడ్డళ్ళు, శూలాలు. చివరలో వాద్యాల ధ్వని, గొడుగూ చామరాలూ అనే రాజచిహ్నాలు, ప్రజల ప్రణామమూ స్తుతీ. ఇలా కవి ఒక్కొక్క అంగాన్ని జోడిస్తూ రాజయాత్రకు సంపూర్ణ చిత్రాన్ని రచిస్తాడు. ‘అతిరథాః’ అనే శబ్దంతో మహారథుల కంటే కూడా శ్రేష్ఠులైన యోధులు సూచించబడతారు. ‘తుములః శంఖశబ్దః’ (తుములమైన శంఖధ్వని) యుద్ధానికి పూర్వసూచన వంటిది. ‘పూర్ణః తారాధిపః యథా’ (పూర్ణచంద్రునిలా) అనే ఉపమానం గొడుగు తెల్లదనాన్నీ గుండ్రదనాన్నీ ఒకేసారి చూపిస్తుంది. ‘రథస్థం పృథివీస్థితాః’ (రథంలో ఉన్నవానికి, నేలపై నిలుచున్నవారు) అనే విరోధంతో రాజుకూ ప్రజలకూ ఉన్న అంతరం స్ఫుటమవుతుంది — అతడు పైన, వారు కింద. ఈ భాగంలో శ్లోకాల వాక్యవిభాగాన్ని కూడా గమనించాలి — తొమ్మిదవ శ్లోకం నుండి దాదాపు ప్రతి వాక్యమూ ఒక శ్లోకపు ఉత్తరార్ధంలో మొదలై తరువాతి శ్లోకపు పూర్వార్ధంలో ముగుస్తుంది. ఉదాహరణకు ‘రాజమార్గం శ్రియా జుష్టం ప్రతిపేదే మహారథః’ (ఆ మహారథం శోభతో నిండిన రాజమార్గాన్ని చేరుకుంది) అనేది తొమ్మిదవ శ్లోకపు వాక్యశేషంగా పదవ శ్లోకంలో ఉంది; ‘విమలం చాతపత్రం చ’ (నిర్మలమైన గొడుగు) అనే కొత్త వాక్యం అక్కడే మొదలై పదకొండవ శ్లోకంలో ముగుస్తుంది. దీనితో ప్రయాణపు అవిచ్ఛిన్న ప్రవాహం శైలిలో కూడా అనుభవమవుతుంది; పాఠకుడు రథంతో పాటు ఆగకుండా సాగుతున్నట్టుంటాడు.

తరువాత మహాతేజస్వి, అరిందముడు అయిన రావణుడు అలంకరించబడిన సభను చేరుకున్నాడు. ఆ సభ బంగారంతో వెండితో పరచబడి, లోపల స్వచ్ఛమైన స్ఫటికాలతో శోభిస్తూ, బంగారు పట్టు దుప్పట్లతో అలంకరించబడి ఉంది. ఆరువందల పిశాచాలు ఎల్లప్పుడూ రక్షించే, ఎల్లప్పుడూ ప్రకాశించే ఆ సభను విశ్వకర్మ చక్కగా నిర్మించాడు. దానిలో ప్రవేశించి శరీరకాంతితో ప్రకాశిస్తున్న రావణుడు ప్రియకమృగపు చర్మంతో కప్పబడిన, వైడూర్యమయమైన, ఆనుకోవడానికి దిండు గల గొప్ప శ్రేష్ఠాసనాన్ని అధిష్ఠించాడు. తరువాత అతడు ప్రభువులా, త్వరగా నడిచే దూతలను ఇలా ఆజ్ఞాపించాడు: ‘నాకు తెలిసిన రాక్షసులందరినీ ఇక్కడికి త్వరగా తీసుకురండి; శత్రువులతో చేయవలసిన గొప్ప కార్యం ఎదురైందని నాకు తెలుసు.’ అతని మాట విని రాక్షసులు లంకలో తిరిగారు. వారు ప్రతి ఇంటికీ, విహారస్థలాలకూ, శయనగృహాలకూ, ఉద్యానాలకూ వెళ్ళి నిర్భయంగా రాక్షసులను తొందరపెడుతూ సభ వైపు పంపారు; పందొమ్మిదవ శ్లోకం మూడు అర్ధభాగాలతో కూర్చబడింది. ‘మహజ్జానే’ (గొప్పదని నాకు తెలుసు) అనే పదంతో రావణుడు స్వయంగా కార్యపు గౌరవాన్ని అంగీకరిస్తున్నాడు. సభావర్ణనలో బంగారం, వెండి, స్ఫటికం, వైడూర్యం అనే నాలుగు విలువైన ద్రవ్యాలు చెప్పబడ్డాయి; దీనితో లంక సమృద్ధి సూచించబడుతుంది. విశ్వకర్మ నిర్మించినది కాబట్టి దాని దివ్యత్వం. ఆరువందల పిశాచాలు రక్షించేది — శత్రువు సమీపంలో ఉన్నాడు కాబట్టి రాజసభ కూడా సురక్షితంగా ఉంది. ‘ఈశ్వరవత్’ (ప్రభువులా) అనే పదం రావణుని స్వామిత్వాన్ని చూపిస్తుంది — అతడు ఆజ్ఞాపిస్తాడు, ఇతరులు పాటిస్తారు. దూతలు కూడా ‘అభీతవత్’ (నిర్భయంగా) ప్రతి ఇంట్లోకీ ప్రవేశించి రాక్షసులను పంపుతారు — రాజాజ్ఞ ఎక్కడా అడ్డులేనిదని భావం. ‘రుక్మపట్టోత్తరచ్ఛదామ్’ అనే పదాన్ని హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘బంగారు పనితనం గల పట్టువస్త్రాల దుప్పట్లు’ అని వివరించింది.

పిలువబడిన ఆ రాక్షసులలో కొందరు రథాలను ఎక్కి, మరికొందరు మదించిన దృఢమైన గుర్రాలను, మరికొందరు ఏనుగులను ఎక్కి, కొందరు కాలినడకనే వెళ్ళారు. రథాలతో, ఏనుగులతో, గుర్రాలతో కిక్కిరిసిన ఆ పురం ఎగురుతున్న గరుడులతో నిండిన ఆకాశంలా ప్రకాశించింది. వారు రకరకాల వాహనాలనూ యానాలనూ బయటే నిలిపి, సింహాలు పర్వతగుహలోకి ప్రవేశించినట్లు కాలినడకనే సభలోకి ప్రవేశించారు. రాజు పాదాలను పట్టుకుని, రాజు చేత తిరిగి గౌరవించబడి, వారిలో కొందరు పీఠాలపై, మరికొందరు దర్భాసనాలపై, కొందరు నేలపైనే కూర్చున్నారు. రాజశాసనంతో సభలో చేరిన ఆ రాక్షసులు తగిన విధంగా రాక్షసాధిపతి రావణుని సేవించారు. నిశ్చితార్థాలలో పండితులైన ముఖ్యమంత్రులు వారి వారి స్థానక్రమంలో, గుణవంతులు సర్వజ్ఞులు బుద్ధిదర్శనులు అయిన అమాత్యులు, అనేక శూరులు వందల సంఖ్యలో ఆ బంగారువన్నె సభలో అన్ని కార్యాల సుఖసిద్ధి కోసం సమావేశమయ్యారు. ఇక్కడ సభాక్రమం కనిపిస్తుంది — మంత్రులు, అమాత్యులు, తరువాత యోధులు; అందరూ తమ తమ స్థానాన్ని అనుసరించి కూర్చున్నారు. హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా ‘తగిన ఆసనాలపై’ అని ఇదే క్రమాన్ని సూచిస్తుంది. ఆ రాక్షసులందరూ సభాద్వారం వద్దనే తమ వాహనాలను విడిచి కాలినడకన ప్రవేశించారు — ఇది రాజసభ శిష్టాచారం. ‘సింహాః గిరిగుహామ్ ఇవ’ (సింహాలు పర్వతగుహలోకి వలె) అనే ఉపమానంతో వారి శౌర్యమూ సభ గాంభీర్యమూ ఒకేసారి వర్ణించబడ్డాయి. ‘గరుత్మద్భిః ఇవ అంబరమ్’ (గరుడులతో ఆకాశం వలె) అనేది మరొక ఉపమానం — ఆకాశం గరుడులతో వ్యాపించినట్లు, పురం వాహనాలతో వ్యాపించింది. రాజు పాదాలను పట్టుకోవడం, రాజు తిరిగి గౌరవించడం పరస్పర సంబంధాన్ని చూపిస్తాయి. కూర్చోవడానికి మూడు విధాలు — పీఠాలు, దర్భాసనాలు, నేల — పదవిని బట్టి నిర్దేశించబడ్డాయి. ‘సర్వార్థస్య సుఖాయ’ (అన్ని కార్యాల సుఖం కోసం) అని సభ ప్రయోజనం చెప్పబడింది — అన్ని కార్యాలూ సుఖంగా సిద్ధించడం. మంత్రుల విశేషణం ‘నిశ్చితార్థేషు పండితాః’ — కార్యనిశ్చయంలో నేర్పరులు; అమాత్యులది ‘బుద్ధిదర్శనాః’ — బుద్ధితో దూరం చూడగలవారు.

తరువాత యశస్వి, మహాత్ముడు అయిన విభీషణుడు మంచి గుర్రాలు కట్టిన, బంగారంతో చిత్రించబడిన అవయవాలు గల, శుభమైన శ్రేష్ఠరథాన్ని ఎక్కి అన్నగారి సభకు వెళ్ళాడు. ఆ తమ్ముడు అన్నగారికి తన పేరు చెప్పుకుని, తరువాత అతని పాదాలకు నమస్కరించాడు; అలాగే శుకుడూ ప్రహస్తుడూ చేశారు; రావణుడు వారికి తగిన విధంగా వేరువేరు ఆసనాలు ఇచ్చాడు. బంగారంతో, రకరకాల మణులతో అలంకరించుకున్న, మంచి వస్త్రాలు ధరించిన రాక్షసుల ఆ సభలో, విలువైన అగరు చందనాల, పూలమాలల సుగంధాలు అన్నివైపులా వ్యాపించాయి. సభాసదులు కేకలు వేయలేదు, ఎవరూ అసత్యం పలకలేదు, బిగ్గరగా మాట్లాడుకోలేదు; కార్యసిద్ధి పొందినవారు, ఉగ్రపరాక్రములు అయిన వారందరూ యజమాని ముఖాన్నే చూస్తున్నారు. మనస్వులైన, శస్త్రధారులైన, మహాబలుల ఆ సమావేశంలో మనస్వి అయిన రావణుడు తన కాంతితో వసువుల మధ్య వజ్రధారి అయిన ఇంద్రునిలా ప్రకాశించాడు. చివరి ఐదు శ్లోకాలు ఉపజాతి వృత్తంలో కూర్చబడ్డాయి. విభీషణుడు అందరికంటే చివరగా వస్తాడు, కాని అతని రాక వేరుగా వర్ణించబడుతుంది — దీనితో తరువాతి సర్గలలో అతని ప్రాముఖ్యం సూచించబడుతుంది. అతడు అన్నగారి పేరు పలకడు, తన పేరునే నివేదించుకుని తరువాత పాదాలకు నమస్కరిస్తాడు — ఇది తమ్ముని వినయం. సభ నిశ్శబ్దత దాని క్రమశిక్షణనూ రావణుని ప్రభావాన్నీ చూపిస్తుంది; ‘భర్తుః ఆననం దదృశుః’ (యజమాని ముఖాన్నే చూశారు) — అందరూ అతని ఆజ్ఞ కోసం ఎదురుచూస్తున్నారు. చివరి ఉపమానం — వసువుల మధ్య ఇంద్రుడు — రావణుని గౌరవానికి పరాకాష్ఠ; కాని ఈ వైభవం త్వరలోనే నశిస్తుందని పాఠకునికి తెలుసు.

சர்க்கத்தின் தொடக்கத்தில் கவி ராவணனின் மனநிலையைக் காட்டுகிறார். அந்த அரசன் மைதிலியின்மீது கொண்ட காமத்தால் மயங்கியிருந்தான்; அவனுடைய நலம்விரும்பும் நண்பர்களான விபீஷணன் முதலியோர் அவனுடைய செயலைப் பழித்து அவனை மதிக்கவில்லை; சீதையைக் கவர்ந்தது என்ற பாவச்செயலால் அவன் பாவி என்று பெயர் பெற்றான். இந்தக் காரணங்களால் அவன் மெலிந்துபோனான். மிகுந்த காமம் கொண்ட அவன் வைதேகியையே மீண்டும் மீண்டும் நினைத்தான்; போருக்கான தக்க காலம் கடந்துவிட்டது; ஆயினும் அந்த நேரத்தில் அமைச்சர்களோடும் நண்பர்களோடும் ஆலோசிப்பதே காலத்துக்கு உகந்தது என்று அவன் கருதினான். இரண்டாவது சுலோகம் மூன்று அரையடிகளால் அமைந்தது.

பிறகு ராவணன் பொன்வலையால் மூடப்பட்ட, மணிகளாலும் பவளங்களாலும் அணிசெய்யப்பட்ட, பயிற்சிபெற்ற குதிரைகள் பூட்டிய பெருந்தேரில் ஏறினான். பெருமேகம்போல் ஆழ்ந்த ஒலியெழுப்பும் அந்தச் சிறந்த தேரில் அமர்ந்து, ராக்ஷசர்களில் சிறந்தவனான பத்துத் தலையன் அவையை நோக்கிப் புறப்பட்டான். அவனுக்கு முன்னே வாளும் கேடயமும் ஏந்திய, எல்லா ஆயுதங்களும் தாங்கிய வீரர்கள் சென்றனர்; பலவகை விகாரமான வேடங்கள் அணிந்த, பலவகை அணிகலன்களால் அலங்கரிக்கப்பட்ட ராக்ஷசர்கள் பக்கங்களிலும் பின்னாலும் அவனைச் சூழ்ந்து சென்றனர். அதிரதர்கள் தேர்களிலும், வேறு சிலர் மதங்கொண்ட சிறந்த யானைகளிலும், மற்றும் சிலர் துள்ளிவிளையாடும் குதிரைகளிலும் விரைந்து அவனைப் பின்தொடர்ந்தனர். சிலர் கைகளில் கதைகளையும் இரும்புத் தண்டுகளையும், சிலர் சக்திகளையும் தோமரங்களையும், வேறு சிலர் கோடரிகளையும், மற்றும் சிலர் சூலங்களையும் ஏந்தியிருந்தனர்; எட்டாவது சுலோகமும் மூன்று அரையடிகளால் அமைந்தது. பிறகு ஆயிரக்கணக்கான இசைக்கருவிகளின் பெருமுழக்கமும் சங்குகளின் ஆரவாரமான ஒலியும் எழுந்தன. அந்தப் பெருந்தேர் சக்கரங்களின் ஒலியால் திசைகளை எதிரொலிக்கச் செய்தவாறு, செல்வம் நிறைந்த அரசவீதியை அடைந்தது. ராக்ஷசர் தலைவனின்மேல் பிடிக்கப்பட்ட களங்கமற்ற வெண்குடை முழுநிலவுபோல் ஒளிர்ந்தது. பொன்னாலான பூங்கொத்துகளை உள்ளே கொண்ட, தூய பளிங்குக் கைப்பிடிகள் உடைய இரு சாமரங்கள் அவனுடைய இடப்புறமும் வலப்புறமும் ஒளிர்ந்தன. வழியில் தரையில் நின்ற ராக்ஷசர்கள் அனைவரும் கைகூப்பி, தேரில் அமர்ந்திருந்த ராக்ஷசர்களில் சிறந்தவனைத் தலைவணங்கி வணங்கினர்; வெற்றி வாழ்த்துகளால் அவனைப் போற்றினர். இந்தச் செல்வச் சிறப்பின் வருணனை முழுவதும் ராவணனின் ஐசுவரியத்தையும், அவனுடைய குடிமக்களின் அச்சம் கலந்த பக்தியையும் குறிக்கிறது; ஆனால் முதல் சுலோகத்தில் சொல்லப்பட்ட மெலிவு இந்த வெளிப்புறச் சிறப்புக்குள் மறைந்திருக்கும் கவலை என்பதை வாசகர் மறக்கக்கூடாது. இங்கே தனியாகக் கவனிக்க வேண்டியது — புறப்பாட்டின் வருணனை படிப்படியாக வளர்கிறது. முதலில் தேர் வருணிக்கப்படுகிறது — அதன் பொன்வலை, மணிகள், பவளங்கள், பயிற்சிபெற்ற குதிரைகள், இடிமுழக்கம் போன்ற ஒலி. பிறகு முன்னே செல்லும் காலாட்படை வீரர்கள், பக்கங்களிலும் பின்னாலும் விகாரமான வேடம் அணிந்த பரிவாரத்தினர், பிறகு தேர்வீரர்கள், யானைவீரர்கள், குதிரைவீரர்கள். அதன்பின் அவர்களுடைய ஆயுதங்கள் எண்ணப்படுகின்றன — கதைகள், இரும்புத் தண்டுகள், சக்திகள், தோமரங்கள், கோடரிகள், சூலங்கள். இறுதியில் இசைக்கருவிகளின் ஒலி, குடை, சாமரம் ஆகிய அரசச் சின்னங்கள், குடிமக்களின் வணக்கமும் போற்றுதலும். இவ்வாறு கவி ஒவ்வொரு உறுப்பாகச் சேர்த்து அரசப் பவனியின் முழுச் சித்திரத்தை உருவாக்குகிறார். ‘அதிரதர்கள்’ என்ற சொல்லால் மகாரதர்களைவிடவும் சிறந்த போர்வீரர்கள் குறிக்கப்படுகிறார்கள். ‘சங்குகளின் ஆரவாரமான ஒலி’ போரின் முன்னறிவிப்புபோல் உள்ளது. ‘முழுநிலவுபோல’ என்ற உவமை குடையின் வெண்மையையும் வட்ட வடிவத்தையும் ஒருசேரக் காட்டுகிறது. ‘தேரில் அமர்ந்தவனை, தரையில் நின்றவர்கள்’ என்ற முரணால் அரசனுக்கும் மக்களுக்கும் உள்ள இடைவெளி தெளிவாகிறது — அவன் மேலே, அவர்கள் கீழே. இந்தப் பகுதியில் சுலோகங்களின் வாக்கியப் பிரிவும் கவனிக்கத்தக்கது — ஒன்பதாவது சுலோகம் முதல் ஏறக்குறைய ஒவ்வொரு வாக்கியமும் ஒரு சுலோகத்தின் பின்பாதியில் தொடங்கி அடுத்த சுலோகத்தின் முன்பாதியில் முடிகிறது. எடுத்துக்காட்டாக, ‘செல்வம் நிறைந்த அரசவீதியை அந்தப் பெருந்தேர் அடைந்தது’ என்ற ஒன்பதாவது சுலோகத்தின் வாக்கியத்தின் மீதி பத்தாவது சுலோகத்தில் உள்ளது; ‘களங்கமற்ற வெண்குடையும்’ என்ற புதிய வாக்கியம் அங்கேயே தொடங்கிப் பதினொன்றாவதில் முடிகிறது. இதனால் புறப்பாட்டின் இடையறாத ஓட்டம் நடையிலும் உணரப்படுகிறது; வாசகரும் தேரோடு இடைவிடாமல் செல்வதுபோல் உணர்கிறார்.

பிறகு பேரொளி உடையவனும் பகைவரை அடக்குபவனுமான ராவணன் நன்கு அமைக்கப்பட்ட அவையை அடைந்தான். அந்த அவை பொன்னாலும் வெள்ளியாலும் தளம் இடப்பட்டிருந்தது; இடையிடையே தூய பளிங்குகளால் அழகுற்றிருந்தது; பொன்னிழைப் பட்டு விரிப்புகளால் அலங்கரிக்கப்பட்டிருந்தது. அறுநூறு பிசாசுகளால் எப்போதும் காக்கப்படும், எப்போதும் ஒளிரும் அது விசுவகர்மாவால் நன்கு அமைக்கப்பட்டது. அதற்குள் நுழைந்து, உடலழகால் ஒளிர்ந்த ராவணன், பிரியக மான்தோலால் மூடப்பட்ட, சாய்வுத் திண்டு உடைய, வைடூரியத்தாலான பெரிய சிறந்த ஆசனத்தில் அமர்ந்தான். பிறகு அவன் தலைவனுக்குரிய முறையில் விரைந்து செல்லும் தூதர்களுக்கு ஆணையிட்டான்: ‘நான் அறிந்த ராக்ஷசர்கள் அனைவரையும் விரைவில் இங்கே அழைத்து வாருங்கள்; பகைவர்களோடு செய்ய வேண்டிய பெரும் காரியம் வந்திருக்கிறது.’ அவனுடைய சொல்லைக் கேட்டு ராக்ஷசர்கள் இலங்கையில் சுற்றி வந்தனர். அவர்கள் வீடுதோறும், உல்லாச இடங்களிலும், படுக்கையறைகளிலும், தோட்டங்களிலும் நின்று, அச்சமற்றவர்கள்போல ராக்ஷசர்களைத் தூண்டி அவைக்கு அனுப்பினர்; பத்தொன்பதாவது சுலோகம் மூன்று அரையடிகளால் அமைந்தது. ‘பெரும் காரியம் என்று அறிகிறேன்’ என்ற சொல்லால் ராவணன் தானே காரியத்தின் கனத்தை ஒப்புக்கொள்கிறான். அவையின் வருணனையில் பொன், வெள்ளி, பளிங்கு, வைடூரியம் என்ற நான்கு விலையுயர்ந்த பொருள்கள் சொல்லப்படுகின்றன; இதனால் இலங்கையின் செழிப்பு குறிக்கப்படுகிறது. விசுவகர்மாவால் கட்டப்பட்டது என்பது அதன் தெய்வீகத் தன்மை. அறுநூறு பிசாசுகளால் காக்கப்படுவது — பகைவன் அருகில் இருப்பதால் அரசனின் அவையும் நன்கு காக்கப்படுகிறது. ‘தலைவனுக்குரிய முறையில்’ என்ற சொல் ராவணனின் ஆளுமையைக் காட்டுகிறது — அவன் ஆணையிடுகிறான், மற்றவர்கள் நிறைவேற்றுகிறார்கள். தூதர்களும் ‘அச்சமற்றவர்கள்போல’ ஒவ்வொரு வீட்டுக்குள்ளும் நுழைந்து ராக்ஷசர்களைத் தூண்டுகிறார்கள் — அரசாணை எங்கும் தடையின்றிச் செல்கிறது என்பது கருத்து. ‘ருக்மபட்டோத்தரச்சதம்’ என்ற சொல்லை இந்தி உரை ‘பொன் வேலைப்பாடுள்ள பட்டுத் துணி விரிப்புகள்’ என்று விளக்குகிறது.

அழைக்கப்பட்ட அந்த ராக்ஷசர்களில் சிலர் தேர்களில் ஏறினர், வேறு சிலர் செருக்குற்ற உறுதியான குதிரைகளில் ஏறினர், மற்றும் சிலர் யானைகளில் ஏறினர், சிலர் கால்நடையாகவே சென்றனர். தேர்களாலும் யானைகளாலும் குதிரைகளாலும் நிறைந்த அந்த நகரம், பறந்துசெல்லும் கருடன்களால் நிறைந்த வானம்போல் ஒளிர்ந்தது. அவர்கள் பலவகை ஊர்திகளையும் வாகனங்களையும் வெளியே நிறுத்திவிட்டு, சிங்கங்கள் மலைக்குகைக்குள் நுழைவதுபோலக் கால்நடையாகவே அவைக்குள் நுழைந்தனர். அரசனின் பாதங்களைப் பற்றி வணங்கி, அரசனாலும் பதிலுக்கு மதிக்கப்பட்டு, அவர்களில் சிலர் பீடங்களிலும், வேறு சிலர் தர்ப்பைப் புல்லாலான இருக்கைகளிலும், சிலர் தரையிலேயும் அமர்ந்தனர். அரசனின் ஆணையால் அவையில் கூடிய அந்த ராக்ஷசர்கள் ராக்ஷசர் தலைவனான ராவணனைத் தகுதிக்கேற்றபடி அணுகி நின்றனர். தீர்மானிக்கப்பட்ட காரியங்களில் வல்லவர்களான முதன்மை வரிசைப்படி அமைச்சர்களும், நற்பண்புகள் உடைய, எல்லாம் அறிந்த, அறிவால் தொலைநோக்கு உடைய மந்திரிகளும், நூற்றுக்கணக்கான பல வீரர்களும் அந்தப் பொன்னிற அவையில் எல்லாக் காரியங்களும் இனிது நிறைவேறுவதற்காகக் கூடினர். இங்கே அவையின் வரிசைமுறை தெரிகிறது — அமைச்சர்கள், மந்திரிகள், பிறகு போர்வீரர்கள்; அனைவரும் தத்தம் இடத்தைப் பின்பற்றி அமர்ந்தனர். இந்தி உரையும் ‘தகுதிக்கேற்ற ஆசனங்களில்’ என்று இதே வரிசைமுறையைக் குறிப்பிடுகிறது. அந்த ராக்ஷசர்கள் அனைவரும் அவையின் வாயிலிலேயே தங்கள் வாகனங்களை விட்டுவிட்டுக் கால்நடையாக நுழைந்தனர் — இது அரசவையின் நன்னடத்தை. ‘சிங்கங்கள் மலைக்குகைக்குள் நுழைவதுபோல’ என்ற உவமையால் அவர்களுடைய வீரமும் அவையின் கம்பீரமும் ஒருசேர வருணிக்கப்படுகின்றன. ‘கருடன்களால் நிறைந்த வானம்போல’ என்பது மற்றொரு உவமை — வானம் கருடன்களால் நிறைவதுபோல நகரம் வாகனங்களால் நிறைந்தது. அரசனின் பாதங்களைப் பற்றுவதும், அரசன் பதிலுக்கு மதிப்பதும் இருவருக்கும் இடையிலான உறவைக் காட்டுகின்றன. அமர்வதற்கான மூன்று வகைகள் — பீடங்கள், தர்ப்பை இருக்கைகள், தரை — பதவிக்கு ஏற்ப குறிப்பிடப்படுகின்றன. ‘எல்லாக் காரியங்களும் இனிது நிறைவேறுவதற்காக’ என்று அவையின் நோக்கம் சொல்லப்படுகிறது. அமைச்சர்களின் அடைமொழி ‘தீர்மானிக்கப்பட்ட காரியங்களில் வல்லவர்கள்’ — காரியத்தைத் தீர்மானிப்பதில் திறமையுடையவர்கள்; மந்திரிகளின் அடைமொழி ‘அறிவால் தொலைநோக்கு உடையவர்கள்’ — அறிவால் வெகுதூரம் காண்பவர்கள்.

பிறகு புகழ்பெற்ற மகாத்மாவான விபீஷணன், நல்ல குதிரைகள் பூட்டிய, பொன்னால் விசித்திரமாக அணிசெய்யப்பட்ட உறுப்புகள் உடைய, மங்கலமான சிறந்த தேரில் அமர்ந்து, அண்ணனின் அவைக்குச் சென்றான். இளையவனான அவன் மூத்தவனுக்குத் தன் பெயரைச் சொல்லி அறிவித்தான்; பின்னர் அவனுடைய பாதங்களை வணங்கினான்; அவ்வாறே சுகனும் பிரஹஸ்தனும் செய்தனர்; ராவணனும் அவர்களுக்குத் தகுதிக்கேற்பத் தனித்தனி ஆசனங்களை அளித்தான். பொன்னாலும் பலவகை மணிகளாலும் ஆன அணிகலன்கள் அணிந்த, நல்லாடை உடுத்திய ராக்ஷசர்களின் அந்த அவையில், விலையுயர்ந்த அகிலும் சந்தனமும் மலர்மாலைகளும் வீசிய நறுமணங்கள் எங்கும் பரவின. அவையோர் கூச்சலிடவில்லை; எவரும் பொய் பேசவில்லை; உரக்கப் பிதற்றவில்லை; நோக்கங்களில் வெற்றிபெற்றவர்களும் கடுமையான வீரம் உடையவர்களுமான அனைவரும் தங்கள் தலைவனின் முகத்தையே நோக்கியிருந்தனர். மனவுறுதி உடைய, ஆயுதம் தாங்கிய, பெருவலிமை வாய்ந்தவர்களின் அந்தக் கூட்டத்தில், மனவுறுதி உடைய ராவணன் தன் ஒளியால், வசுக்களின் நடுவே வஜ்ராயுதம் ஏந்திய இந்திரனைப்போல ஒளிர்ந்தான். கடைசி ஐந்து சுலோகங்கள் உபஜாதி விருத்தத்தில் அமைந்தவை. விபீஷணன் கடைசியாக வருகிறான்; ஆயினும் அவனுடைய வருகை தனியாக வருணிக்கப்படுகிறது — இதனால் அடுத்த சர்க்கங்களில் அவனுக்கு உள்ள முக்கியத்துவம் குறிக்கப்படுகிறது. அவன் அண்ணனின் பெயரைச் சொல்லாமல் தன் பெயரையே தெரிவித்துவிட்டுப் பாதங்களை வணங்குகிறான் — இது தம்பியின் பணிவு. அவையின் அமைதி அதன் கட்டுப்பாட்டையும் ராவணனின் செல்வாக்கையும் காட்டுகிறது; ‘தலைவனின் முகத்தையே நோக்கியிருந்தனர்’ — அனைவரும் அவனுடைய ஆணைக்காகக் காத்திருக்கிறார்கள். கடைசி உவமை — வசுக்களின் நடுவே இந்திரன் — ராவணனின் பெருமையின் உச்சம்; ஆனால் இந்தச் சிறப்பு விரைவில் அழியும் என்பதை வாசகர் அறிவார்.

ಸರ್ಗದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಕವಿ ರಾವಣನ ಮನಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆ ರಾಜನು ಮೈಥಿಲಿಯ ಮೇಲಿನ ಕಾಮದಿಂದ ಮೋಹಿತನಾಗಿದ್ದನು; ಅವನ ಹಿತೈಷಿಗಳಾದ ವಿಭೀಷಣಾದಿ ಸುಹೃದರು ಅವನ ಕೃತ್ಯವನ್ನು ನಿಂದಿಸುತ್ತಾ ಅವನನ್ನು ಗೌರವಿಸಲಿಲ್ಲ; ಸೀತಾಪಹರಣವೆಂಬ ಪಾಪಕರ್ಮದಿಂದ ಅವನು ಪಾಪಿ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದನು. ಈ ಕಾರಣಗಳಿಂದ ಅವನು ಕೃಶನಾದನು. ಅತಿಯಾದ ಕಾಮದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಅವನು ವೈದೇಹಿಯನ್ನೇ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಿದ್ದನು; ಯುದ್ಧದ ಉಚಿತ ಕಾಲ ಕಳೆದುಹೋಗಿತ್ತು, ಆದರೂ ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅಮಾತ್ಯರೊಡನೆಯೂ ಸುಹೃದರೊಡನೆಯೂ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆ ಮಾಡುವುದು ಸಕಾಲಿಕ ಎಂದು ಅವನು ಭಾವಿಸಿದನು. ಎರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಿಂದ ರಚಿತವಾಗಿದೆ.

ಅನಂತರ ರಾವಣನು ಚಿನ್ನದ ಜಾಲದಿಂದ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟ, ಮಣಿ-ಹವಳಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ, ಪಳಗಿದ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಹೂಡಿದ ಮಹಾರಥವನ್ನೇರಿದನು. ಮಹಾಮೇಘದಂತೆ ಗಂಭೀರವಾಗಿ ಮೊಳಗುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ರಥವನ್ನೇರಿ ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ದಶಗ್ರೀವನು ಸಭೆಯ ಕಡೆಗೆ ಹೊರಟನು. ಅವನ ಮುಂದೆ ಖಡ್ಗ-ಗುರಾಣಿಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದ, ಎಲ್ಲ ಆಯುಧಗಳನ್ನೂ ಧರಿಸಿದ ಯೋಧರು ಹೊರಟರು; ನಾನಾ ವಿಕೃತ ವೇಷಗಳ, ನಾನಾ ಆಭರಣಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತರಾದ ರಾಕ್ಷಸರು ಪಕ್ಕದಲ್ಲೂ ಹಿಂದೆಯೂ ಅವನನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದು ನಡೆದರು. ಅತಿರಥರು ರಥಗಳಲ್ಲಿ, ಇನ್ನು ಕೆಲವರು ಮದಿಸಿದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆನೆಗಳ ಮೇಲೆ, ಇನ್ನು ಕೆಲವರು ಕುಣಿಯುವ ಕುದುರೆಗಳ ಮೇಲೆ ಬೇಗನೆ ಅವನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದರು. ಕೆಲವರ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಗದೆ-ಪರಿಘಗಳು, ಕೆಲವರ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಶಕ್ತಿ-ತೋಮರಗಳು, ಇನ್ನು ಕೆಲವರು ಪರಶುಧಾರಿಗಳು, ಇನ್ನು ಕೆಲವರು ಶೂಲಧಾರಿಗಳು; ಎಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕವೂ ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಿಂದ ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ಅನಂತರ ಸಾವಿರಾರು ತೂರ್ಯಗಳ ಮಹಾನಾದವೂ ಶಂಖಗಳ ತುಮುಲ ಶಬ್ದವೂ ಉಂಟಾಯಿತು. ಆ ಮಹಾರಥವು ಗಾಲಿಗಳ ಘೋಷದಿಂದ ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಮೊಳಗಿಸುತ್ತಾ ಶೋಭೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ರಾಜಮಾರ್ಗವನ್ನು ತಲುಪಿತು. ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನ ಮೇಲೆ ಹಿಡಿದಿದ್ದ ನಿರ್ಮಲವಾದ ಬಿಳಿಯ ಛತ್ರವು ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನಂತೆ ಶೋಭಿಸಿತು. ಒಳಗೆ ಚಿನ್ನದ ಹೂಗೊಂಚಲುಗಳುಳ್ಳ, ಶುದ್ಧ ಸ್ಫಟಿಕದ ದಂಡಗಳ ಎರಡು ಚಾಮರಗಳು ಅವನ ಎಡಬಲಗಳಲ್ಲಿ ಬೆಳಗಿದವು. ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ನಿಂತಿದ್ದ ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರೂ ಕೈಮುಗಿದು ರಥದಲ್ಲಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠನಿಗೆ ತಲೆಬಾಗಿ ವಂದಿಸಿದರು, ಜಯದ ಆಶೀರ್ವಾದಗಳಿಂದ ಅವನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಿದರು. ಈ ಎಲ್ಲ ವೈಭವವರ್ಣನೆ ರಾವಣನ ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನೂ, ಅವನ ಪ್ರಜೆಗಳ ಭಯಮಿಶ್ರಿತ ಭಕ್ತಿಯನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಮೊದಲ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ ಕೃಶತೆ ಈ ಬಾಹ್ಯ ವೈಭವದೊಳಗೆ ಅಡಗಿರುವ ಚಿಂತೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಓದುಗನು ಮರೆಯಬಾರದು. ಇಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಗಮನಿಸಬೇಕಾದುದು — ಪ್ರಯಾಣದ ವರ್ಣನೆ ಹಂತಹಂತವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ. ಮೊದಲು ರಥವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ — ಅದರ ಚಿನ್ನದ ಜಾಲ, ಮಣಿಗಳು, ಹವಳಗಳು, ಪಳಗಿದ ಕುದುರೆಗಳು, ಮೇಘಗರ್ಜನೆಯಂತಹ ಘೋಷ. ಆಮೇಲೆ ಮುಂದೆ ಹೋಗುವ ಕಾಲಾಳು ಯೋಧರು, ಪಕ್ಕಗಳಲ್ಲೂ ಹಿಂದೆಯೂ ವಿಕೃತ ವೇಷದ ಅನುಚರರು, ಆಮೇಲೆ ರಥಿಕರು, ಗಜಾರೋಹಿಗಳು, ಅಶ್ವಾರೋಹಿಗಳು. ಅನಂತರ ಅವರ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಎಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ — ಗದೆಗಳು, ಪರಿಘಗಳು, ಶಕ್ತಿಗಳು, ತೋಮರಗಳು, ಪರಶುಗಳು, ಶೂಲಗಳು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ವಾದ್ಯಗಳ ಶಬ್ದ, ಛತ್ರ-ಚಾಮರಗಳೆಂಬ ರಾಜಚಿಹ್ನೆಗಳು, ಪ್ರಜೆಗಳ ಪ್ರಣಾಮ ಮತ್ತು ಸ್ತುತಿ. ಹೀಗೆ ಕವಿ ಒಂದೊಂದೇ ಅಂಗವನ್ನು ಜೋಡಿಸುತ್ತಾ ರಾಜಯಾತ್ರೆಯ ಸಂಪೂರ್ಣ ಚಿತ್ರವನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಅತಿರಥಾಃ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದದಿಂದ ಮಹಾರಥರಿಗಿಂತಲೂ ಶ್ರೇಷ್ಠರಾದ ಯೋಧರು ಸೂಚಿತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ‘ತುಮುಲಃ ಶಂಖಶಬ್ದಃ’ (ಶಂಖಗಳ ತುಮುಲ ಶಬ್ದ) ಎಂಬುದು ಯುದ್ಧದ ಮುನ್ಸೂಚನೆಯಂತೆ. ‘ಪೂರ್ಣಃ ತಾರಾಧಿಪಃ ಯಥಾ’ (ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಛತ್ರದ ಬಿಳುಪನ್ನೂ ದುಂಡಗಿರುವಿಕೆಯನ್ನೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ರಥಸ್ಥಂ ಪೃಥಿವೀಸ್ಥಿತಾಃ’ (ರಥದಲ್ಲಿದ್ದವನನ್ನು, ನೆಲದ ಮೇಲಿದ್ದವರು) ಎಂಬ ವಿರೋಧದಿಂದ ರಾಜನಿಗೂ ಪ್ರಜೆಗಳಿಗೂ ಇರುವ ಅಂತರ ಸ್ಫುಟವಾಗುತ್ತದೆ — ಅವನು ಮೇಲೆ, ಅವರು ಕೆಳಗೆ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಶ್ಲೋಕಗಳ ವಾಕ್ಯವಿಭಾಗವನ್ನೂ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಒಂಬತ್ತನೆಯದರಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ಬಹುತೇಕ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವಾಕ್ಯವೂ ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾಗಿ ಮುಂದಿನದರ ಪೂರ್ವಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ ‘ರಾಜಮಾರ್ಗಂ ಶ್ರಿಯಾ ಜುಷ್ಟಂ ಪ್ರತಿಪೇದೇ ಮಹಾರಥಃ’ ಎಂಬ ಒಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ವಾಕ್ಯದ ಉಳಿದ ಭಾಗ ಹತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿದೆ; ‘ವಿಮಲಂ ಚಾತಪತ್ರಂ ಚ’ ಎಂಬ ಹೊಸ ವಾಕ್ಯ ಅಲ್ಲೇ ಆರಂಭವಾಗಿ ಹನ್ನೊಂದನೆಯದರಲ್ಲಿ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ಪ್ರಯಾಣದ ಅವಿಚ್ಛಿನ್ನ ಪ್ರವಾಹ ಶೈಲಿಯಲ್ಲೂ ಅನುಭವಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತದೆ; ಓದುಗನೂ ರಥದೊಡನೆ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಸಾಗುತ್ತಿರುವಂತೆ ಅನಿಸುತ್ತದೆ.

ಅನಂತರ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಶತ್ರುದಮನನೂ ಆದ ರಾವಣನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ರಚಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಸಭೆಯನ್ನು ತಲುಪಿದನು. ಆ ಸಭೆ ಚಿನ್ನ-ಬೆಳ್ಳಿಗಳಿಂದ ಹಾಸಲ್ಪಟ್ಟಿತ್ತು, ನಡುವೆ ಶುದ್ಧ ಸ್ಫಟಿಕಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು, ಚಿನ್ನದ ಕಸೂತಿಯ ರೇಷ್ಮೆ ಹೊದಿಕೆಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾಗಿತ್ತು. ಆರುನೂರು ಪಿಶಾಚರಿಂದ ಸದಾ ರಕ್ಷಿತವಾದ, ಸದಾ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವ ಆ ಸಭೆಯನ್ನು ವಿಶ್ವಕರ್ಮನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಿದ್ದನು. ಅದನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ದೇಹಕಾಂತಿಯಿಂದ ಬೆಳಗುತ್ತಿದ್ದ ರಾವಣನು ಪ್ರಿಯಕಮೃಗದ ಚರ್ಮದಿಂದ ಹೊದಿಸಿದ, ವೈಡೂರ್ಯಮಯವಾದ, ಒರಗುದಿಂಬುಳ್ಳ ಮಹತ್ತಾದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆಸನವನ್ನು ಅಲಂಕರಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ಅವನು ಒಡೆಯನಂತೆ ವೇಗವಾಗಿ ಓಡಾಡುವ ದೂತರಿಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು — ‘ನನಗೆ ತಿಳಿದಿರುವ ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನೂ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬೇಗನೆ ಕರೆತನ್ನಿ; ಶತ್ರುಗಳೊಡನೆ ಮಾಡಬೇಕಾದ ಮಹತ್ಕಾರ್ಯ ಒದಗಿದೆ.’ ಅವನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಕ್ಷಸರು ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ಸುತ್ತಾಡಿದರು. ಅವರು ಮನೆಮನೆಗೂ, ವಿಹಾರಸ್ಥಳಗಳಿಗೂ, ಶಯನಗೃಹಗಳಿಗೂ, ಉದ್ಯಾನಗಳಿಗೂ ಹೋಗಿ, ನಿರ್ಭಯರಂತೆ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಎಚ್ಚರಿಸುತ್ತಾ ಸಭೆಗೆ ಕಳುಹಿಸಿದರು; ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಿಂದ ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಮಹಜ್ಜಾನೇ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾವಣನು ಸ್ವತಃ ಕಾರ್ಯದ ಗೌರವವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಸಭೆಯ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಚಿನ್ನ, ಬೆಳ್ಳಿ, ಸ್ಫಟಿಕ, ವೈಡೂರ್ಯ ಎಂಬ ನಾಲ್ಕು ಬೆಲೆಬಾಳುವ ದ್ರವ್ಯಗಳನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಇದರಿಂದ ಲಂಕೆಯ ಸಮೃದ್ಧಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ವಿಶ್ವಕರ್ಮನಿಂದ ನಿರ್ಮಿತವಾದುದು ಎಂಬುದು ಅದರ ದಿವ್ಯತೆ. ಆರುನೂರು ಪಿಶಾಚರಿಂದ ರಕ್ಷಿತ ಎಂಬುದು — ಶತ್ರು ಸಮೀಪದಲ್ಲಿರುವುದರಿಂದ ರಾಜನ ಸಭೆಯೂ ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಈಶ್ವರವತ್’ (ಒಡೆಯನಂತೆ) ಎಂಬ ಪದ ರಾವಣನ ಸ್ವಾಮಿತ್ವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ, ಇತರರು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾರೆ. ದೂತರೂ ‘ಅಭೀತವತ್’ (ನಿರ್ಭಯರಂತೆ) ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಮನೆಯನ್ನೂ ಹೊಕ್ಕು ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಪ್ರೇರೇಪಿಸುತ್ತಾರೆ — ರಾಜಾಜ್ಞೆ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಅಡೆತಡೆಯಿಲ್ಲದ್ದು ಎಂಬ ಭಾವ. ‘ರುಕ್ಮಪಟ್ಟೋತ್ತರಚ್ಛದಾಮ್’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯದಲ್ಲಿ ‘ಚಿನ್ನದ ಕೆಲಸವುಳ್ಳ ರೇಷ್ಮೆ ವಸ್ತ್ರಗಳ ಹೊದಿಕೆಗಳು’ ಎಂದು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಕರೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ರಾಕ್ಷಸರಲ್ಲಿ ಕೆಲವರು ರಥಗಳನ್ನೇರಿ, ಇನ್ನು ಕೆಲವರು ದರ್ಪಿಷ್ಠವಾದ ಗಟ್ಟಿಮುಟ್ಟಾದ ಕುದುರೆಗಳನ್ನೇರಿ, ಇನ್ನು ಕೆಲವರು ಆನೆಗಳನ್ನೇರಿ, ಕೆಲವರು ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲೇ ಹೋದರು. ರಥ, ಆನೆ, ಕುದುರೆಗಳಿಂದ ಕಿಕ್ಕಿರಿದ ಆ ನಗರವು ಹಾರಾಡುವ ಗರುಡರಿಂದ ತುಂಬಿದ ಆಕಾಶದಂತೆ ಶೋಭಿಸಿತು. ಅವರು ಬಗೆಬಗೆಯ ವಾಹನಗಳನ್ನೂ ಯಾನಗಳನ್ನೂ ಹೊರಗೆ ನಿಲ್ಲಿಸಿ, ಸಿಂಹಗಳು ಗಿರಿಗುಹೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವಂತೆ ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲೇ ಸಭೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರು. ರಾಜನ ಪಾದಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ರಾಜನಿಂದಲೂ ಪ್ರತಿಗೌರವ ಪಡೆದು, ಕೆಲವರು ಪೀಠಗಳ ಮೇಲೆ, ಇನ್ನು ಕೆಲವರು ದರ್ಭೆಯ ಚಾಪೆಗಳ ಮೇಲೆ, ಕೆಲವರು ನೆಲದ ಮೇಲೆಯೇ ಕುಳಿತರು. ರಾಜಾಜ್ಞೆಯಿಂದ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಸೇರಿದ ಆ ರಾಕ್ಷಸರು ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪ ರಾವಣನ ಸೇವೆಗೆ ನಿಂತರು. ನಿಶ್ಚಿತ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಪಂಡಿತರಾದ ಪ್ರಮುಖ ಮಂತ್ರಿಗಳೂ, ಗುಣಸಂಪನ್ನರೂ ಸರ್ವಜ್ಞರೂ ಬುದ್ಧಿದೃಷ್ಟಿಯುಳ್ಳವರೂ ಆದ ಅಮಾತ್ಯರೂ, ನೂರಾರು ಶೂರರೂ ಆ ಚಿನ್ನದ ಬಣ್ಣದ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯಗಳ ಸುಖಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ಸೇರಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ಸಭೆಯ ಕ್ರಮ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಮಂತ್ರಿಗಳು, ಅಮಾತ್ಯರು, ಆಮೇಲೆ ಯೋಧರು; ಎಲ್ಲರೂ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಕುಳಿತರು. ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯವೂ ‘ಯಥಾಯೋಗ್ಯ ಆಸನಗಳ ಮೇಲೆ’ ಎಂದು ಇದೇ ಕ್ರಮವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಆ ರಾಕ್ಷಸರೆಲ್ಲರೂ ಸಭೆಯ ಬಾಗಿಲಲ್ಲೇ ತಮ್ಮ ವಾಹನಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರು — ಇದು ರಾಜಸಭೆಯ ಶಿಷ್ಟಾಚಾರ. ‘ಸಿಂಹಗಳು ಗಿರಿಗುಹೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಅವರ ಶೌರ್ಯವೂ ಸಭೆಯ ಗಾಂಭೀರ್ಯವೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಿವೆ. ‘ಗರುಡರಿಂದ ತುಂಬಿದ ಆಕಾಶದಂತೆ’ ಎಂಬುದು ಇನ್ನೊಂದು ಉಪಮೆ — ಆಕಾಶವು ಗರುಡರಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗುವಂತೆ ನಗರವು ವಾಹನಗಳಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ತವಾಯಿತು. ರಾಜನ ಪಾದಗ್ರಹಣ ಮತ್ತು ರಾಜನಿಂದ ಪ್ರತಿಗೌರವ ಇವು ಪರಸ್ಪರ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವ ಮೂರು ಬಗೆಗಳು — ಪೀಠಗಳು, ದರ್ಭೆಯ ಚಾಪೆಗಳು, ನೆಲ — ಪದವಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿವೆ. ‘ಸರ್ವಾರ್ಥಸ್ಯ ಸುಖಾಯ’ (ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯಗಳ ಸುಖಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ) ಎಂಬುದು ಸಭೆಯ ಪ್ರಯೋಜನ. ಮಂತ್ರಿಗಳ ವಿಶೇಷಣ ‘ನಿಶ್ಚಿತಾರ್ಥೇಷು ಪಂಡಿತಾಃ’ — ಕಾರ್ಯದ ನಿಶ್ಚಯದಲ್ಲಿ ಕುಶಲರು; ಅಮಾತ್ಯರದು ‘ಬುದ್ಧಿದರ್ಶನಾಃ’ — ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ದೂರದೃಷ್ಟಿಯುಳ್ಳವರು.

ಅನಂತರ ಯಶಸ್ವಿಯೂ ಮಹಾತ್ಮನೂ ಆದ ವಿಭೀಷಣನು ಉತ್ತಮ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಹೂಡಿದ, ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಅಂಗಗಳುಳ್ಳ ಶುಭವಾದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ರಥವನ್ನೇರಿ ಅಣ್ಣನ ಸಭೆಗೆ ಹೋದನು. ಆ ತಮ್ಮನು ಅಣ್ಣನಿಗೆ ತನ್ನ ಹೆಸರನ್ನು ನಿವೇದಿಸಿ, ಆಮೇಲೆ ಅವನ ಪಾದಗಳಿಗೆ ವಂದಿಸಿದನು; ಹಾಗೆಯೇ ಶುಕ ಮತ್ತು ಪ್ರಹಸ್ತರೂ ಮಾಡಿದರು; ರಾವಣನು ಅವರಿಗೆ ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಆಸನಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು. ಚಿನ್ನ ಮತ್ತು ನಾನಾ ಮಣಿಗಳ ಆಭರಣಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ, ಉತ್ತಮ ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನುಟ್ಟ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ತುಂಬಿದ ಆ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಬೆಲೆಬಾಳುವ ಅಗರು, ಚಂದನ ಮತ್ತು ಹೂಮಾಲೆಗಳ ಸುಗಂಧಗಳು ಸುತ್ತಲೂ ಹರಡಿದವು. ಸಭಾಸದರು ಕೂಗಾಡಲಿಲ್ಲ, ಯಾರೂ ಅಸತ್ಯ ನುಡಿಯಲಿಲ್ಲ, ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಹರಟಲಿಲ್ಲ; ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧರೂ ಉಗ್ರವೀರ್ಯರೂ ಆದ ಎಲ್ಲರೂ ಒಡೆಯನ ಮುಖವನ್ನೇ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಮನಸ್ವಿಗಳಾದ, ಶಸ್ತ್ರಧಾರಿಗಳಾದ, ಮಹಾಬಲರಾದವರ ಆ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಮನಸ್ವಿಯಾದ ರಾವಣನು ತನ್ನ ಪ್ರಭೆಯಿಂದ, ವಸುಗಳ ನಡುವೆ ವಜ್ರಧಾರಿ ಇಂದ್ರನಂತೆ ಬೆಳಗಿದನು. ಕೊನೆಯ ಐದು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಉಪಜಾತಿ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿವೆ. ವಿಭೀಷಣನು ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಅವನ ಆಗಮನವನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಇದರಿಂದ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಅವನ ಮಹತ್ತ್ವ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಅವನು ಅಣ್ಣನ ಹೆಸರನ್ನು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ತನ್ನ ಹೆಸರನ್ನೇ ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆಮೇಲೆ ಪಾದಗಳಿಗೆ ವಂದಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದು ತಮ್ಮನ ವಿನಯ. ಸಭೆಯ ನಿಃಶಬ್ದತೆ ಅದರ ಶಿಸ್ತನ್ನೂ ರಾವಣನ ಪ್ರಭಾವವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ‘ಭರ್ತುಃ ಆನನಂ ದದೃಶುಃ’ (ಒಡೆಯನ ಮುಖವನ್ನೇ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದರು) — ಎಲ್ಲರೂ ಅವನ ಆಜ್ಞೆಗಾಗಿ ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಕೊನೆಯ ಉಪಮೆ — ವಸುಗಳ ನಡುವೆ ಇಂದ್ರ — ರಾವಣನ ಗೌರವದ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆ; ಆದರೆ ಈ ವೈಭವ ಬೇಗನೆ ನಾಶವಾಗುವುದು ಎಂದು ಓದುಗನಿಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ.

സർഗാരംഭത്തിൽ കവി രാവണന്റെ മനോനില കാണിക്കുന്നു. ആ രാജാവു മൈഥിലിയോടുള്ള കാമത്താൽ മോഹിതനായിരുന്നു; അവന്റെ ഹിതൈഷികളായ വിഭീഷണൻ മുതലായ സുഹൃത്തുക്കൾ അവന്റെ കർമത്തെ നിന്ദിച്ച് അവനെ ആദരിച്ചില്ല; സീതാപഹരണമെന്ന പാപകർമത്താൽ അവൻ പാപിയെന്നു പ്രസിദ്ധനായി. ഈ കാരണങ്ങളാൽ അവൻ ക്ഷീണിച്ചു. അത്യന്തം കാമാതുരനായ അവൻ വൈദേഹിയെക്കുറിച്ചുതന്നെ വീണ്ടും വീണ്ടും ചിന്തിച്ചു; യുദ്ധത്തിനുള്ള ഉചിതസമയം കടന്നുപോയിരുന്നു; എങ്കിലും ആ സമയത്ത് അമാത്യന്മാരോടും സുഹൃത്തുക്കളോടുമൊപ്പമുള്ള മന്ത്രാലോചനയ്ക്കു സമയമായി എന്ന് അവൻ കരുതി. രണ്ടാം ശ്ലോകം മൂന്ന് അർധങ്ങളുള്ളതാണ്.

അനന്തരം രാവണൻ സ്വർണവലകൊണ്ടു മൂടിയതും മണികളും പവിഴങ്ങളുംകൊണ്ട് അലംകരിച്ചതും നന്നായി പരിശീലിപ്പിച്ച കുതിരകളെ പൂട്ടിയതുമായ മഹാരഥത്തിൽ കയറി. മഹാമേഘംപോലെ ഗംഭീരമായി ശബ്ദിക്കുന്ന ആ ശ്രേഷ്ഠരഥത്തിൽ ഇരുന്ന് രാക്ഷസശ്രേഷ്ഠനായ ദശഗ്രീവൻ സഭയിലേക്കു പുറപ്പെട്ടു. അവന്റെ മുന്നിൽ വാളും പരിചയും ധരിച്ചവരും എല്ലാ ആയുധങ്ങളുമേന്തിയവരുമായ യോദ്ധാക്കൾ നീങ്ങി; പലതരം വികൃതവേഷങ്ങളണിഞ്ഞ, പലതരം ആഭരണങ്ങളാൽ അലംകൃതരായ രാക്ഷസന്മാർ ഇരുവശങ്ങളിലും പിന്നിലും അവനെ ചുറ്റിനടന്നു. അതിരഥന്മാർ രഥങ്ങളിലും മറ്റുചിലർ മദിച്ച ശ്രേഷ്ഠഗജങ്ങളിലും വേറെ ചിലർ കളിച്ചുചാടുന്ന കുതിരകളിലും വേഗം അവനെ പിന്തുടർന്നു. ചിലർ ഗദകളും ഇരുമ്പുലക്കകളും കൈയിലേന്തിയവർ, ചിലർ ശക്തികളും തോമരങ്ങളും ധരിച്ചവർ, മറ്റുചിലർ പരശുക്കളേന്തിയവർ, വേറെ ചിലർ ശൂലധാരികൾ; എട്ടാം ശ്ലോകവും മൂന്ന് അർധങ്ങളുള്ളതാണ്. അനന്തരം ആയിരക്കണക്കിനു വാദ്യങ്ങളുടെ മഹാനാദവും ശംഖുകളുടെ തുമുലശബ്ദവും ഉയർന്നു. ആ മഹാരഥം ചക്രങ്ങളുടെ ഘോഷംകൊണ്ടു ദിക്കുകളെ മുഴക്കിക്കൊണ്ട് ശോഭയാർന്ന രാജവീഥിയിലെത്തി. രാക്ഷസേന്ദ്രന്റെ മുകളിൽ പിടിച്ച നിർമലമായ വെളുത്ത കുട പൂർണചന്ദ്രനെപ്പോലെ ശോഭിച്ചു. സ്വർണമഞ്ജരികൾ ഉള്ളിലുള്ളതും ശുദ്ധസ്ഫടികംകൊണ്ടുള്ള പിടിയോടുകൂടിയതുമായ രണ്ടു ചാമരങ്ങൾ അവന്റെ ഇടത്തും വലത്തും വിളങ്ങി. വഴിയിൽ നിലത്തുനിന്ന എല്ലാ രാക്ഷസന്മാരും കൈകൂപ്പി രഥത്തിലിരിക്കുന്ന രാക്ഷസശ്രേഷ്ഠനെ ശിരസ്സുകൊണ്ടു വന്ദിച്ചു, ജയാശിസ്സുകളാൽ അവനെ സ്തുതിച്ചു. ഈ വൈഭവവർണനയെല്ലാം രാവണന്റെ ഐശ്വര്യവും അവന്റെ പ്രജകളുടെ ഭയംകലർന്ന ഭക്തിയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു; എന്നാൽ ഒന്നാം ശ്ലോകത്തിൽ പറഞ്ഞ ക്ഷീണം ഈ ബാഹ്യവൈഭവത്തിനുള്ളിൽ മറഞ്ഞിരിക്കുന്ന ചിന്തയാണെന്നു വായനക്കാരൻ മറക്കരുത്. ഇവിടെ പ്രത്യേകം ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത് — യാത്രയുടെ വർണന ക്രമമായി വളരുന്നു. ആദ്യം രഥം വർണിക്കപ്പെടുന്നു — അതിന്റെ സ്വർണവല, മണികൾ, പവിഴങ്ങൾ, പരിശീലിപ്പിച്ച കുതിരകൾ, മേഘഗർജനംപോലുള്ള ഘോഷം. പിന്നെ മുന്നിൽ പോകുന്ന കാലാൾയോദ്ധാക്കൾ, ഇരുവശങ്ങളിലും പിന്നിലും വികൃതവേഷധാരികളായ അനുചരന്മാർ, പിന്നെ രഥികളും ആനപ്പുറത്തും കുതിരപ്പുറത്തുമുള്ളവരും. അതിനുശേഷം അവരുടെ ആയുധങ്ങൾ എണ്ണിപ്പറയുന്നു — ഗദകൾ, ഇരുമ്പുലക്കകൾ, ശക്തികൾ, തോമരങ്ങൾ, പരശുക്കൾ, ശൂലങ്ങൾ. ഒടുവിൽ വാദ്യങ്ങളുടെ ശബ്ദം, കുടയും ചാമരങ്ങളുമാകുന്ന രാജചിഹ്നങ്ങൾ, പ്രജകളുടെ പ്രണാമവും സ്തുതിയും. ഇങ്ങനെ കവി ഓരോ അംഗവും ചേർത്തു രാജയാത്രയുടെ സമ്പൂർണചിത്രം രചിക്കുന്നു. ‘അതിരഥാഃ’ എന്ന പദംകൊണ്ട് മഹാരഥന്മാരെക്കാളും ശ്രേഷ്ഠരായ യോദ്ധാക്കളെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘തുമുലഃ ശംഖശബ്ദഃ’ (ശംഖുകളുടെ തുമുലശബ്ദം) യുദ്ധത്തിന്റെ മുന്നറിയിപ്പുപോലെയാണ്. ‘പൂർണഃ താരാധിപഃ യഥാ’ (പൂർണചന്ദ്രനെപ്പോലെ) എന്ന ഉപമ കുടയുടെ വെണ്മയും വട്ടവും ഒരേസമയം കാണിക്കുന്നു. ‘രഥസ്ഥം പൃഥിവീസ്ഥിതാഃ’ (രഥത്തിലിരിക്കുന്നവനെ നിലത്തു നിൽക്കുന്നവർ) എന്ന വൈരുധ്യത്തിലൂടെ രാജാവും പ്രജകളും തമ്മിലുള്ള അന്തരം വ്യക്തമാകുന്നു — അവൻ മുകളിൽ, അവർ താഴെ. ഈ ഭാഗത്തു ശ്ലോകങ്ങളിലെ വാക്യവിഭജനവും ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ് — ഒമ്പതാം ശ്ലോകം മുതൽ ഏതാണ്ട് ഓരോ വാക്യവും ഒരു ശ്ലോകത്തിന്റെ ഉത്തരാർധത്തിൽ തുടങ്ങി അടുത്തതിന്റെ പൂർവാർധത്തിൽ അവസാനിക്കുന്നു. ഉദാഹരണത്തിന്, ‘രാജമാർഗം ശ്രിയാ ജുഷ്ടം പ്രതിപേദേ മഹാരഥഃ’ (ആ മഹാരഥം ശോഭയാർന്ന രാജവീഥിയിലെത്തി) എന്നത് ഒമ്പതാം ശ്ലോകത്തിലെ വാക്യത്തിന്റെ ശേഷമായി പത്താം ശ്ലോകത്തിലാണ്; ‘വിമലം ചാതപത്രം ച’ (നിർമലമായ കുടയും) എന്ന പുതിയ വാക്യം അവിടെത്തന്നെ തുടങ്ങി പതിനൊന്നാമത്തേതിൽ അവസാനിക്കുന്നു. ഇതിലൂടെ യാത്രയുടെ അവിച്ഛിന്നമായ പ്രവാഹം ശൈലിയിലും അനുഭവപ്പെടുന്നു; വായനക്കാരൻ രഥത്തോടൊപ്പം ഇടവിടാതെ നീങ്ങുന്നതുപോലെ.

അനന്തരം മഹാതേജസ്വിയും ശത്രുസംഹാരകനുമായ രാവണൻ ഒരുക്കിവച്ച സഭയിലെത്തി. ആ സഭ സ്വർണവും വെള്ളിയുംകൊണ്ടു വിരിച്ചതും ഉള്ളിൽ ശുദ്ധസ്ഫടികങ്ങളാൽ ശോഭിക്കുന്നതും സ്വർണക്കസവുള്ള പട്ടുവിരിപ്പുകളാൽ അലംകൃതവുമായിരുന്നു. അറുനൂറു പിശാചുക്കളാൽ എപ്പോഴും കാക്കപ്പെടുന്ന, എപ്പോഴും പ്രകാശമുള്ള ആ സഭ വിശ്വകർമാവ് നന്നായി നിർമിച്ചതായിരുന്നു. അതിൽ പ്രവേശിച്ച്, ശരീരശോഭയാൽ വിളങ്ങുന്ന രാവണൻ, പ്രിയകമാനിന്റെ തോൽ വിരിച്ചതും വൈഡൂര്യമയവും ചാരുപലകയുള്ളതുമായ വിശാലമായ ശ്രേഷ്ഠാസനത്തിൽ ഇരുന്നു. അനന്തരം അവൻ ഒരു പ്രഭുവിനെപ്പോലെ വേഗമേറിയ ദൂതന്മാരോട് ആജ്ഞാപിച്ചു: ‘ഞാൻ അറിയുന്ന എല്ലാ രാക്ഷസന്മാരെയും വേഗം ഇവിടെ കൊണ്ടുവരിക; ശത്രുക്കളുമായി ബന്ധപ്പെട്ട് ചെയ്യേണ്ട ഒരു വലിയ കാര്യം വന്നിരിക്കുന്നു.’ അവന്റെ വാക്കുകേട്ട് രാക്ഷസന്മാർ ലങ്കയിൽ ചുറ്റിനടന്നു. അവർ ഓരോ വീട്ടിലും വിഹാരസ്ഥലങ്ങളിലും ശയനഗൃഹങ്ങളിലും ഉദ്യാനങ്ങളിലും ചെന്നു നിന്ന്, നിർഭയരെപ്പോലെ രാക്ഷസന്മാരെ ഉണർത്തി സഭയിലേക്കു പറഞ്ഞയച്ചു; പത്തൊമ്പതാം ശ്ലോകം മൂന്ന് അർധങ്ങളുള്ളതാണ്. ‘മഹജ്ജാനേ’ എന്ന പദത്താൽ രാവണൻ സ്വയം കാര്യത്തിന്റെ ഗൗരവം അംഗീകരിക്കുന്നു. സഭയുടെ വർണനയിൽ സ്വർണം, വെള്ളി, സ്ഫടികം, വൈഡൂര്യം എന്നീ നാലു വിലപിടിച്ച ദ്രവ്യങ്ങൾ പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; ഇതിലൂടെ ലങ്കയുടെ സമൃദ്ധി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. വിശ്വകർമാവു നിർമിച്ചത് എന്നത് അതിന്റെ ദിവ്യത്വം. അറുനൂറു പിശാചുക്കളാൽ കാക്കപ്പെടുന്നത് എന്നത് — ശത്രു അടുത്തുള്ളതിനാൽ രാജാവിന്റെ സഭയും സുരക്ഷിതമാണ്. ‘ഈശ്വരവത്’ (പ്രഭുവിനെപ്പോലെ) എന്ന പദം രാവണന്റെ സ്വാമിത്വം കാണിക്കുന്നു — അവൻ ആജ്ഞാപിക്കുന്നു, മറ്റുള്ളവർ അനുസരിക്കുന്നു. ദൂതന്മാരും ‘അഭീതവത്’ (നിർഭയരെപ്പോലെ) ഓരോ വീട്ടിലും കടന്നു രാക്ഷസന്മാരെ ഉണർത്തുന്നു — രാജാജ്ഞ എല്ലായിടത്തും തടസ്സമില്ലാത്തതാണ് എന്നാണു ഭാവം. ‘രുക്മപട്ടോത്തരച്ഛദാം’ എന്ന പദം ഹിന്ദി വ്യാഖ്യാനത്തിൽ ‘സ്വർണപ്പണിയുള്ള പട്ടുവസ്ത്രങ്ങളുടെ വിരിപ്പുകൾ’ എന്നു വിവരിച്ചിരിക്കുന്നു.

വിളിക്കപ്പെട്ട ആ രാക്ഷസന്മാരിൽ ചിലർ രഥങ്ങളിൽ കയറി, മറ്റുചിലർ ഗർവിതരും ദൃഢഗാത്രരുമായ കുതിരകളിൽ, വേറെ ചിലർ ആനകളിൽ കയറി; ചിലർ കാൽനടയായിത്തന്നെ പോയി. രഥങ്ങളും ആനകളും കുതിരകളുംകൊണ്ടു നിറഞ്ഞ ആ നഗരി പറന്നുനീങ്ങുന്ന ഗരുഡന്മാരാൽ നിറഞ്ഞ ആകാശംപോലെ ശോഭിച്ചു. അവർ പലതരം വാഹനങ്ങളും യാനങ്ങളും പുറത്തുനിർത്തി, സിംഹങ്ങൾ പർവതഗുഹയിൽ എന്നപോലെ, കാൽനടയായിത്തന്നെ സഭയിൽ പ്രവേശിച്ചു. രാജാവിന്റെ പാദങ്ങൾ പിടിച്ചു വന്ദിച്ച്, രാജാവിനാൽ പ്രത്യഭിവാദനം ചെയ്യപ്പെട്ട്, അവരിൽ ചിലർ പീഠങ്ങളിലും മറ്റുചിലർ ദർഭകൊണ്ടുള്ള ആസനങ്ങളിലും ചിലർ നിലത്തുതന്നെയും ഇരുന്നു. രാജശാസനപ്രകാരം സഭയിൽ ഒത്തുകൂടിയ ആ രാക്ഷസന്മാർ യഥായോഗ്യം രാക്ഷസാധിപനായ രാവണനെ ഉപാസിച്ചു. കാര്യനിശ്ചയത്തിൽ പണ്ഡിതരായ പ്രധാന മന്ത്രിമാരും ഗുണസമ്പന്നരും സർവജ്ഞരും ബുദ്ധികൊണ്ടു ദീർഘദർശികളുമായ അമാത്യന്മാരും അനേകം ശൂരന്മാരും നൂറുകണക്കിന് ആ സ്വർണവർണമായ സഭയിൽ സർവകാര്യങ്ങളുടെയും സുഖസിദ്ധിക്കായി ഒത്തുകൂടി. ഇവിടെ സഭയുടെ ക്രമം കാണാം — മന്ത്രിമാർ, അമാത്യന്മാർ, പിന്നെ യോദ്ധാക്കൾ; എല്ലാവരും തങ്ങളുടെ സ്ഥാനമനുസരിച്ച് ഇരുന്നു. ഹിന്ദി വ്യാഖ്യാനവും ‘യഥായോഗ്യമായ ആസനങ്ങളിൽ’ എന്ന് ഇതേ ക്രമം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ആ രാക്ഷസന്മാരെല്ലാം സഭയുടെ വാതിൽക്കൽത്തന്നെ തങ്ങളുടെ വാഹനങ്ങൾ ഉപേക്ഷിച്ചു കാൽനടയായി പ്രവേശിച്ചു — ഇതു രാജസഭയുടെ ശിഷ്ടാചാരമാണ്. ‘സിംഹങ്ങൾ പർവതഗുഹയിൽ എന്നപോലെ’ എന്ന ഉപമയാൽ അവരുടെ ശൗര്യവും സഭയുടെ ഗാംഭീര്യവും ഒരേസമയം വർണിക്കപ്പെടുന്നു. ‘ഗരുഡന്മാരാൽ ആകാശം എന്നപോലെ’ എന്നതു മറ്റൊരു ഉപമ — ആകാശം ഗരുഡന്മാരാൽ നിറയുന്നതുപോലെ നഗരി വാഹനങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞു. രാജാവിന്റെ പാദം പിടിക്കലും രാജാവിന്റെ പ്രത്യഭിവാദനവും പരസ്പരബന്ധം കാണിക്കുന്നു. ഇരിപ്പിന്റെ മൂന്നു വിധങ്ങൾ — പീഠങ്ങൾ, ദർഭാസനങ്ങൾ, നിലം — പദവിയനുസരിച്ചു നിർദേശിച്ചിരിക്കുന്നു. ‘സർവാർഥസ്യ സുഖായ’ (സർവകാര്യങ്ങളുടെയും സുഖത്തിനായി) എന്നു സഭയുടെ പ്രയോജനം പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു — എല്ലാ കാര്യങ്ങളുടെയും സുഖമായ സിദ്ധി. മന്ത്രിമാരുടെ വിശേഷണം ‘നിശ്ചിതാർഥേഷു പണ്ഡിതാഃ’ — കാര്യനിശ്ചയത്തിൽ കുശലരായവർ; അമാത്യന്മാരുടേത് ‘ബുദ്ധിദർശനാഃ’ — ബുദ്ധികൊണ്ടു ദൂരേക്കു കാണുന്നവർ.

അനന്തരം യശസ്വിയും മഹാത്മാവുമായ വിഭീഷണൻ നല്ല കുതിരകളെ പൂട്ടിയതും സ്വർണംകൊണ്ടു ചിത്രപ്പണി ചെയ്ത അംഗങ്ങളുള്ളതുമായ ശുഭമായ ശ്രേഷ്ഠരഥത്തിൽ കയറി ജ്യേഷ്ഠന്റെ സഭയിലേക്കു പോയി. ആ അനുജൻ ജ്യേഷ്ഠനോടു തന്റെ പേര് അറിയിച്ചു, പിന്നെ അവന്റെ പാദങ്ങൾ വന്ദിച്ചു; അതുപോലെതന്നെ ശുകനും പ്രഹസ്തനും ചെയ്തു; രാവണൻ അവർക്കു യഥായോഗ്യം വെവ്വേറെ ആസനങ്ങൾ നൽകി. സ്വർണവും പലതരം മണികളുമാകുന്ന ആഭരണങ്ങളണിഞ്ഞ, നല്ല വസ്ത്രങ്ങൾ ധരിച്ച രാക്ഷസന്മാരുടെയും വിലയേറിയ അകിലിന്റെയും ചന്ദനത്തിന്റെയും പൂമാലകളുടെയും ഗന്ധങ്ങൾ ആ സഭയിൽ എല്ലായിടത്തും പരന്നു. സഭാംഗങ്ങൾ ഒച്ചവച്ചില്ല, ആരും അസത്യം പറഞ്ഞില്ല, ഉച്ചത്തിൽ സംസാരിച്ചില്ല; ലക്ഷ്യസിദ്ധി നേടിയവരും ഉഗ്രവീര്യരുമായ എല്ലാവരും സ്വാമിയുടെ മുഖത്തേക്കുതന്നെ നോക്കിയിരുന്നു. മനസ്വികളും ശസ്ത്രധാരികളും മഹാബലരുമായവരുടെ ആ സമിതിയിൽ മനസ്വിയായ രാവണൻ സ്വപ്രഭയാൽ, വസുക്കളുടെ നടുവിൽ വജ്രധാരിയായ ഇന്ദ്രനെപ്പോലെ, പ്രകാശിച്ചു. അവസാനത്തെ അഞ്ചു ശ്ലോകങ്ങൾ ഉപജാതിവൃത്തത്തിലാണ്. വിഭീഷണൻ അവസാനമാണു വരുന്നത്; എന്നാൽ അവന്റെ ആഗമനം വെവ്വേറെ വർണിച്ചിരിക്കുന്നു — ഇതിലൂടെ അടുത്ത സർഗങ്ങളിൽ അവനുള്ള പ്രാധാന്യം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. അവൻ ജ്യേഷ്ഠന്റെ പേരു പറയുന്നില്ല, സ്വന്തം പേരുമാത്രം അറിയിക്കുന്നു, പിന്നെ പാദങ്ങൾ വന്ദിക്കുന്നു — ഇത് അനുജന്റെ വിനയമാണ്. സഭയുടെ നിശ്ശബ്ദത അതിന്റെ അച്ചടക്കവും രാവണന്റെ പ്രഭാവവും കാണിക്കുന്നു; ‘സ്വാമിയുടെ മുഖത്തേക്കു നോക്കി’ എന്നതിനാൽ എല്ലാവരും അവന്റെ ആജ്ഞ പ്രതീക്ഷിക്കുന്നു. അവസാനത്തെ ഉപമ — വസുക്കളുടെ നടുവിൽ ഇന്ദ്രൻ — രാവണന്റെ ഗൗരവത്തിന്റെ പരകോടിയാണ്; എന്നാൽ ഈ വൈഭവം വേഗം നശിക്കുമെന്നു വായനക്കാരന് അറിയാം.

The sarga opens by showing Rāvaṇa's state of mind. The king was bewitched by desire for Maithilī. His well-wishers, Vibhīṣaṇa and the others, condemned what he had done and no longer paid him honour, and the sinful deed of carrying off Sītā had branded him a sinner. For all these reasons he had grown lean. Utterly possessed by desire, he brooded on Vaidehī over and over; and though the right time for war had passed, he now judged that the moment had come to take counsel with his ministers and friends.

So Rāvaṇa mounted a great chariot spread with a net of gold, adorned with gems and coral and yoked to well-trained horses, and, standing on that finest of chariots, which rumbled like a great cloud, the ten-headed chief of the rākṣasas set out for the assembly hall. Warriors bearing swords and shields and every kind of weapon marched ahead of him, and rākṣasas in all manner of grotesque guises and decked with all kinds of ornaments surrounded him at his sides and behind. Great chariot-warriors in their chariots, others on rutting elephants and others on prancing horses came swiftly after him, some with maces and iron bars, some with spears and lances, others with axes and pikes. Then rose the loud din of thousands of trumpets and the tumultuous blare of conches, and the great chariot, filling the quarters with the roar of its wheels, came out onto the royal highway, rich in splendour. A spotless white parasol held over the lord of the rākṣasas shone like the full moon, and on his left and right gleamed whisks and fans with golden sprays set in handles of pure crystal. All the rākṣasas standing on the ground joined their palms and bowed their heads to the best of rākṣasas in his chariot, and praised him with blessings and cries of victory. All this splendour speaks of Rāvaṇa's power and of his subjects' devotion mixed with fear, but the reader should not forget the leanness mentioned at the start, the hidden anxiety beneath the outward show. The description grows step by step: first the chariot, with its golden net, gems, coral, well-trained horses and its roar like thunder; then the foot-soldiers ahead, the grotesque attendants at his sides and behind, and the riders in chariots and on elephants and horses; then their weapons, maces, bars, spears, lances, axes and pikes; and at last the music, the royal parasol and whisks, and the people's bows and praises. So the poet adds one part after another until the whole royal procession stands complete. The "great chariot-warriors" are fighters greater even than the ordinary great warriors, and the tumult of conches is like a foretaste of war. Comparing the parasol to the full moon shows both its whiteness and its roundness, and "in his chariot" against "standing on the ground" sets the king high above and his people below. The verses themselves run on from one into the next, most sentences beginning in the second half of one verse and ending in the first half of the next, so that even the style carries the unbroken flow of the procession and the reader seems to ride along with the chariot.

Then Rāvaṇa, splendid tamer of foes, reached the assembly hall that had been made ready. Its floor was laid with gold and silver and inlaid with pure crystal, its coverings bordered with gold; it was ever bright, finely made by Viśvakarman, and six hundred piśācas guarded it always. Radiant in his person, Rāvaṇa entered it and took his place on a great throne of beryl, covered with the skin of the priyaka deer and fitted with a bolster. Then, like a sovereign, he commanded his swift messengers: "Bring here quickly all the rākṣasas I know of. I am well aware that a great task lies before us which must be done against the enemy." At his words the messengers went all round Laṅkā; going from house to house, into pleasure-grounds, bedchambers and gardens, they fearlessly roused the rākṣasas and sent them to the hall. In saying "I am well aware", Rāvaṇa himself admits how serious the matter is. Gold, silver, crystal and beryl, four precious materials, speak of Laṅkā's wealth, and the hall made by Viśvakarman is a work of the gods. Its guard of six hundred piśācas shows that even the king's hall was well defended, for the enemy was near. "Like a sovereign" shows Rāvaṇa's mastery: he commands and others obey. And the messengers entering every house without fear show that the king's command ran unchecked everywhere.

Summoned, the rākṣasas came, some mounted on chariots, some on proud, sturdy horses, some on elephants, and some on foot, and the city, crowded with rushing chariots, elephants and horses, shone like the sky filled with eagles. Leaving their mounts and carriages outside, they entered the hall on foot, like lions entering a mountain cave. They clasped the king's feet and were honoured by him in return, and then sat down, some on seats, some on mats of kuśa grass and some on the bare ground. Gathered at the king's command, the rākṣasas waited on Rāvaṇa, lord of the rākṣasas, each in his proper place. Ministers in order of rank, skilled in settling affairs, counsellors full of good qualities, all-knowing and far-sighted, and many heroes besides assembled there by the hundred in that golden hall, for the success of every undertaking. The order of the court shows here: ministers, counsellors and then warriors, each sitting in his own rank. Leaving their mounts at the door and entering on foot is the etiquette of a royal court. The lions entering a cave show both the rākṣasas' courage and the gravity of the hall, and the sky filled with eagles pictures the city filled with their mounts. Clasping the king's feet and being honoured by him shows the bond between them. The three kinds of seat, chairs, mats and bare ground, are assigned according to rank. The purpose of the assembly is "the success of every undertaking". The ministers are "skilled in settling affairs", good at bringing a matter to a decision, and the counsellors "far-sighted", seeing far ahead with their understanding.

Then the great-souled and illustrious Vibhīṣaṇa mounted a fine, well-horsed chariot, its body adorned with gold, and went to his elder brother's assembly. The younger brother announced his name to the elder and then bowed at his feet; Śuka and Prahasta did the same, and Rāvaṇa gave each of them a separate seat as befitted him. Through that assembly of rākṣasas, finely dressed and wearing gold and jewels of every kind, the scent of costly aloe-wood, sandal and garlands spread all round. No one shouted, no one spoke a falsehood, no one talked loudly; all of them, fierce in valour and accomplished in their aims, gazed at their master's face. In that gathering of mighty, spirited, armed warriors, high-spirited Rāvaṇa shone with his own radiance like Indra, wielder of the thunderbolt, amid the Vasus. Vibhīṣaṇa comes last, but his arrival is described on its own, a sign of how much he will matter in the sargas to come. He announces his own name and then bows at his brother's feet, the humility of a younger brother. The silence of the hall shows its discipline and Rāvaṇa's authority; everyone watches his face, waiting for his command. The final image, Indra among the Vasus, is the height of Rāvaṇa's glory, but the reader knows that this splendour will soon be gone.