ततः निकुम्भः, रभसः, महाबलः सूर्यशत्रुः, सुप्तघ्नः, यज्ञकोपः, महापार्श्वः, महोदरः, दुर्धर्षः अग्निकेतुः, राक्षसः रश्मिकेतुः, महातेजाः बलवान् रावणात्मजः इन्द्रजित्, प्रहस्तः, विरूपाक्षः, महाबलः वज्रदंष्ट्रः, धूम्राक्षः, अतिकायः, राक्षसः दुर्मुखः च — परिघान्, पट्टिशान्, शूलान्, प्रासान्, शक्तिपरश्वधान्, चापानि, सुबाणानि, विपुलाम्बुभान् खड्गान् च प्रगृह्य, परमक्रुद्धाः राक्षसाः समुत्पत्य, तेजसा प्रदीप्ताः इव, सर्वे रावणम् अब्रुवन् — ‘अद्य रामं, सुग्रीवं, सलक्ष्मणं, कृपणं हनूमन्तं च, येन लङ्का प्रधर्षिता, वधिष्यामः।’ पूर्वसर्गे प्रत्येकः वीरः पृथक् अवदत्; अत्र सर्वे सहसा उत्थाय आयुधानि गृहीत्वा युद्धाय सज्जाः। एषः क्षणः सभायाः उत्तेजनायाः पराकाष्ठा। षोडश नामानि परिगणितानि — एते अग्रे युद्धे एकैकशः हन्यन्ते। प्रथमाः पञ्च श्लोकाः एकं दीर्घं वाक्यं रचयन्ति, यस्य कर्तारः सर्वे वीराः, क्रिया च ‘अब्रुवन्’ पञ्चमे श्लोके। ‘कृपणं च हनूमन्तं’ इति पुनः हनूमतः अवज्ञा — किन्तु ‘लङ्का येन प्रधर्षिता’ इति वचनेन तस्य पराक्रमः अनिच्छया स्वीकृतः। इन्द्रजितः रावणस्य पुत्रस्य नाम अपि अस्मिन् सूच्यां वर्तते, येन सः अपि सभायाः उत्साहे सहभागी। ‘प्रदीप्ता इव तेजसा’ इति उपमा तेषां क्रोधं अग्निना तुलयति। एतावतां वीराणाम् उत्थानं सभायां भयङ्करं दृश्यं जनयति — तत्र एकः एव विभीषणः शान्तः तिष्ठति।

गृहीतायुधान् तान् सर्वान् वारयित्वा विभीषणः तान् पुनः प्रत्युपवेश्य प्राञ्जलिः वाक्यम् अब्रवीत् — ‘तात, यः अर्थः त्रिभिः उपायैः अपि प्राप्तुं न शक्यते, तस्य कृते मनीषिणः विक्रमकालान् युक्तान् आहुः। तात, प्रमत्तेषु, अभियुक्तेषु, दैवेन प्रहतेषु च परीक्ष्य विधिना कृताः विक्रमाः सिद्ध्यन्ति। अप्रमत्तं, विजिगीषुं, बले स्थितं, जितरोषं, दुराधर्षं तं रामं कथं धर्षयितुम् इच्छथ? घोरं नदनदीपतिं समुद्रं लङ्घयित्वा हनूमतः गतिं लोके कः विद्यात् तर्कयेत वा? निशाचराः, परेषां बलानि वीर्याणि च अपरिमेयानि; सहसा अवज्ञा कथंचन न कर्तव्या।’ विभीषणः नीतिशास्त्रस्य चतुर्णाम् उपायानां क्रमम् अनुसरति — साम, दानं, भेदः इति त्रयः प्रथमं प्रयोक्तव्याः, दण्डः विक्रमः वा अन्ते। अपि च विक्रमः त्रिषु अवस्थासु एव सफलः — शत्रौ प्रमत्ते, अन्यैः अभियुक्ते, दैवेन पीडिते वा। रामः एतेषु कस्याम् अपि अवस्थायां नास्ति। ‘जितरोषम्’ इति विशेषणं विशेषतः ध्येयम् — यः क्रोधं जितवान्, सः विवेकेन युध्यते, अतः दुर्जयः। हनूमतः उदाहरणेन विभीषणः सभां स्मारयति — एकस्य दूतस्य गतिः अपि अज्ञेया, किं पुनः समग्रस्य सैन्यस्य? ‘तात’ इति सम्बोधनं स्नेहपूर्णं, सभायाः क्रोधं शमयितुम्। अयं सभ्यः उपदेशः पूर्वसर्गस्य अहमहमिकायाः विपरीतः — विभीषणः एव रावणेन वर्णितस्य उत्तमस्य मन्त्रस्य अनुसारी।

‘किं च, रामेण राक्षसराजस्य पुरा किम् अपकृतं, यस्य यशस्विनः भार्यां सः जनस्थानात् आजहार? खरः यदि अतिवृत्तः, सः रामेण रणे हतः; प्राणिनां प्राणाः यथाबलं अवश्यं रक्षितव्याः। एतन्निमित्तं वैदेही नः सुमहत् भयं भवेत्; आहृता सा परित्याज्या; कलहार्थे कृते किं नु फलम्? वीर्यवता धर्मानुवर्तिना तेन सह निरर्थकं वैरं कर्तुं न क्षमम्; अस्मै मैथिली दीयताम्। यावत् सः सगजां साश्वां बहुरत्नसमाकुलां पुरीं बाणैः न दारयते, तावत् अस्मै मैथिली दीयताम्। यावत् सुघोरा महती दुर्धर्षा हरिवाहिनी नः लङ्कां न अवस्कन्दति, तावत् सीता प्रदीयताम्। यदि रामस्य दयिता पत्नी स्वयं न दीयते, तर्हि लङ्का पुरी, सर्वे शूराः राक्षसाः च विनश्येत्। बन्धुत्वात् त्वां प्रसादये; मम वचनं कुरुष्व। अहं तथ्यं हितं ब्रूमि — अस्मै मैथिली दीयताम्।’ अत्र विभीषणः नीतेः अनन्तरं धर्मं वदति — रामः निरपराधः; खरः स्वयम् आक्रान्तः, आत्मरक्षायां हतः। अतः सीतायाः हरणं अधर्म्यम्, तस्य फलं च भयम् एव। ‘दीयतामस्य मैथिली’ इति पादः चतुर्वारम् आवर्तते — अस्य उपदेशस्य ध्रुवपदम् इव। ‘बन्धुत्वात्’ इति वचनेन सः राज्ञः सभासदः इव न, अपितु भ्राता इव वदति। एवं विभीषणस्य हितवादिता तस्य भ्रातृप्रेम्णः फलम्, न तु शत्रुपक्षपातः। ‘यावत्… तावत्’ इति पुनः पुनः प्रयोगः समयस्य सीमितत्वं दर्शयति — इदानीं अपि कालः अस्ति, अनन्तरं न भविष्यति। विभीषणस्य तर्कः अत्र रावणस्य स्वस्य हितं केन्द्रे स्थापयति — सः रामस्य पक्षं न वदति, अपितु लङ्कायाः, राक्षसानां, रावणस्य च रक्षणम्। ‘आहृता सा परित्याज्या’ इति सरलः उपायः — यत् अन्यायेन गृहीतं तत् प्रत्यर्पणीयम्, ततः भयं स्वयम् एव निवर्तते।

‘यावत् नृपात्मजः शरत्सूर्यमरीचिसंनिभान् नवाग्रपुङ्खान् सुदृढान् अमोघान् विशिखान् ते वधाय न सृजति, तावत् दाशरथाय मैथिली प्रदीयताम्। सुखधर्मनाशनं कोपम् आशु त्यज; रतिकीर्तिवर्धनं धर्मं भजस्व; प्रसीद, सपुत्रबान्धवाः वयं जीवेम; दाशरथाय मैथिली प्रदीयताम्।’ विभीषणस्य वचः श्रुत्वा राक्षसेश्वरः रावणः तान् सर्वान् विसर्जयित्वा स्वकं गृहं प्रविवेश। एकविंशः द्वाविंशः च श्लोकौ वंशस्थवृत्ते — सर्गस्य भावः दीर्घवृत्तेन उन्नतः। द्वयोः अपि अन्ते ‘प्रदीयतां दाशरथाय मैथिली’ इति पादः, येन विभीषणस्य आग्रहः परमं शिखरं प्राप्नोति। ‘सपुत्रबान्धवाः जीवेम’ इति प्रार्थना भविष्यद्वाणी इव — रावणः न शृणोति, अतः सः सपुत्रबान्धवः नश्यति। रावणस्य मौनं ध्येयम् — सः उत्तरं न ददाति, केवलं सभां विसृज्य गृहं गच्छति। अस्य मौनस्य अर्थः अग्रिमे सर्गे स्पष्टः भवति, यत्र विभीषणः प्रातः पुनः एकान्ते तं बोधयितुं गच्छति। अन्तिमः श्लोकः (२३) समीक्षिते नास्ति — समीक्षिते सर्गः विभीषणस्य वचनेन एव समाप्यते। विभीषणस्य उपदेशे त्रयः स्तराः — नीतिः (७–१२), धर्मः (१३–२०), करुणा च (२१–२२)। सः प्रथमं बुद्ध्या, ततः न्यायेन, अन्ते हृदयेन रावणं प्रार्थयते।

తరువాత నికుంభుడు, రభసుడు, మహాబలుడైన సూర్యశత్రువు, సుప్తఘ్నుడు, యజ్ఞకోపుడు, మహాపార్శ్వుడు, మహోదరుడు, ఎదిరించలేని అగ్నికేతువు, రాక్షసుడైన రశ్మికేతువు, మహాతేజస్వి బలవంతుడు అయిన రావణపుత్రుడు ఇంద్రజిత్తు, ప్రహస్తుడు, విరూపాక్షుడు, మహాబలుడైన వజ్రదంష్ట్రుడు, ధూమ్రాక్షుడు, అతికాయుడు, రాక్షసుడైన దుర్ముఖుడు — పరిఘలు, పట్టిసాలు, శూలాలు, ప్రాసాలు, శక్తులు, గొడ్డళ్ళు, విల్లులు, మంచి బాణాలు, విశాలమైన నీటివంటి మెరుపు గల కత్తులు పట్టుకుని, తీవ్రంగా కోపించిన ఆ రాక్షసులందరూ పైకి లేచి, తేజస్సుతో మండిపోతున్నట్టు, రావణునితో ఇలా అన్నారు: ‘ఈరోజు రాముని, సుగ్రీవుని, లక్ష్మణుని, లంకను అవమానించిన దీనుడైన హనుమంతుని కూడా వధిస్తాము.’ పూర్వసర్గలో ప్రతి వీరుడూ వేరువేరుగా మాట్లాడాడు; ఇక్కడ అందరూ ఉన్నట్టుండి లేచి ఆయుధాలు పట్టుకుని యుద్ధానికి సిద్ధమయ్యారు. ఈ క్షణం సభలోని ఉద్రేకానికి పరాకాష్ఠ. పదహారు పేర్లు లెక్కించబడ్డాయి — ముందు యుద్ధంలో వీరు ఒక్కొక్కరుగా హతులవుతారు. మొదటి ఐదు శ్లోకాలు ఒకే దీర్ఘవాక్యాన్ని రచిస్తాయి; దానికి కర్తలు వీరులందరూ, క్రియ ‘అబ్రువన్’ (అన్నారు) ఐదవ శ్లోకంలో ఉంది. ‘కృపణం చ హనూమంతం’ (దీనుడైన హనుమంతుని) అనేది మళ్ళీ హనుమంతుని పట్ల అవజ్ఞ — కాని ‘లంకా యేన ప్రధర్షితా’ (లంకను అవమానించినవాడు) అనే మాటతో అతని పరాక్రమం అయిష్టంగానే అంగీకరించబడింది. రావణుని కుమారుడు ఇంద్రజిత్తు పేరు కూడా ఈ జాబితాలో ఉంది; దీనితో అతడు కూడా సభ ఉత్సాహంలో భాగస్వామి. ‘ప్రదీప్తా ఇవ తేజసా’ (తేజస్సుతో మండిపోతున్నట్టు) అనే ఉపమానం వారి క్రోధాన్ని అగ్నితో పోలుస్తుంది. ఇంతమంది వీరులు లేచి నిలవడం సభలో భయంకరమైన దృశ్యాన్ని కలిగిస్తుంది — అక్కడ విభీషణుడు ఒక్కడే శాంతంగా ఉన్నాడు.

ఆయుధాలు పట్టుకున్న వారందరినీ నివారించి, విభీషణుడు వారిని మళ్ళీ కూర్చోబెట్టి, చేతులు జోడించి ఇలా అన్నాడు: ‘నాయనా, మూడు ఉపాయాలతో కూడా సాధించలేని ప్రయోజనానికే మనీషులు తగిన పరాక్రమకాలాలను చెబుతారు. నాయనా, అజాగ్రత్తగా ఉన్నవారిపైనా, ఇతరులతో యుద్ధంలో చిక్కుకున్నవారిపైనా, దైవం చేత దెబ్బతిన్నవారిపైనా పరీక్షించి విధిప్రకారం చేసిన పరాక్రమాలు సిద్ధిస్తాయి. అప్రమత్తుడు, జయించాలనే కోరిక గలవాడు, బలంలో స్థిరంగా ఉన్నవాడు, రోషాన్ని జయించినవాడు, ఎదిరించలేనివాడు అయిన ఆ రాముని మీరు ఎలా అణచాలనుకుంటున్నారు? భయంకరమైన నదీనదాల పతి అయిన సముద్రాన్ని లంఘించిన హనుమంతుని గమనాన్ని లోకంలో ఎవరు తెలుసుకోగలరు, లేదా ఊహించగలరు? నిశాచరులారా, శత్రువుల బలాలూ పరాక్రమాలూ అపరిమితమైనవి; ఏ విధంగానూ తొందరపడి అవజ్ఞ చేయకూడదు.’ విభీషణుడు నీతిశాస్త్రంలోని నాలుగు ఉపాయాల క్రమాన్ని అనుసరిస్తున్నాడు — సామ, దాన, భేదాలనే మూడింటిని మొదట ప్రయోగించాలి, దండం లేదా పరాక్రమం చివరన. అంతేకాక పరాక్రమం మూడు అవస్థలలోనే సఫలమవుతుంది — శత్రువు అజాగ్రత్తగా ఉన్నప్పుడు, ఇతరులతో యుద్ధంలో చిక్కుకున్నప్పుడు, లేదా దైవం చేత పీడితుడైనప్పుడు. రాముడు వీటిలో ఏ అవస్థలోనూ లేడు. ‘జితరోషమ్’ (రోషాన్ని జయించినవాడు) అనే విశేషణాన్ని ప్రత్యేకంగా గమనించాలి — క్రోధాన్ని జయించినవాడు వివేకంతో యుద్ధం చేస్తాడు, కాబట్టి దుర్జయుడు. హనుమంతుని ఉదాహరణతో విభీషణుడు సభకు గుర్తుచేస్తున్నాడు — ఒక్క దూత గమనమే తెలుసుకోలేనిదైతే, సమస్త సైన్యం సంగతి చెప్పాలా? ‘తాత’ (నాయనా) అనే సంబోధన స్నేహపూర్ణమైనది, సభ కోపాన్ని శాంతింపజేయడానికి. ఈ సభ్యమైన ఉపదేశం పూర్వసర్గలోని ‘నేనంటే నేను’ అనే పోటీకి విపరీతం — రావణుడు వర్ణించిన ఉత్తమ మంత్రాంగాన్ని అనుసరించేవాడు విభీషణుడు ఒక్కడే.

‘అంతేకాక, యశస్వి అయిన రాముని భార్యను జనస్థానం నుండి అపహరించేంతగా రాముడు ఇంతకుముందు రాక్షసరాజుకు ఏం అపకారం చేశాడు? ఖరుడు మితిమీరి ప్రవర్తించాడు కాబట్టి రాముడు అతనిని యుద్ధంలో చంపాడు; ప్రాణులు తమ బలం మేరకు తమ ప్రాణాలను తప్పక రక్షించుకోవాలి. ఈ కారణంగా వైదేహి మనకు చాలా గొప్ప భయం అవుతుంది; తీసుకువచ్చిన ఆమెను విడిచిపెట్టాలి; కలహం కోసం చేసిన పనికి ఏం ఫలం? పరాక్రమవంతుడు, ధర్మాన్ని అనుసరించేవాడు అయిన అతనితో నిరర్థకమైన వైరం చేయడం తగదు; అతనికి మైథిలిని ఇచ్చివేయండి. ఏనుగులతో, గుర్రాలతో, అనేక రత్నాలతో నిండిన ఈ పురాన్ని అతడు బాణాలతో చీల్చివేయకముందే అతనికి మైథిలిని ఇచ్చివేయండి. అతి ఘోరమైన, మహత్తరమైన, ఎదిరించలేని వానరసేన మన లంకపై దాడి చేయకముందే సీతను ఇచ్చివేయండి. రాముని ప్రియపత్నిని మనంతట మనమే ఇవ్వకపోతే, లంకాపురమూ శూరులైన రాక్షసులందరూ నశిస్తారు. బంధుత్వం వల్ల నిన్ను ప్రార్థిస్తున్నాను; నా మాట పాటించు. నేను యథార్థమైన హితమే చెబుతున్నాను — అతనికి మైథిలిని ఇచ్చివేయండి.’ ఇక్కడ విభీషణుడు నీతి తరువాత ధర్మాన్ని చెబుతున్నాడు — రాముడు నిరపరాధి; ఖరుడే దాడి చేశాడు, ఆత్మరక్షణలో హతుడయ్యాడు. కాబట్టి సీతాపహరణం అధర్మమైనది, దాని ఫలం భయమే. ‘దీయతామస్య మైథిలీ’ (అతనికి మైథిలిని ఇచ్చివేయండి) అనే పాదం నాలుగుసార్లు ఆవృత్తమవుతుంది — ఈ ఉపదేశానికి ధ్రువపదం (పల్లవి) వంటిది. ‘బంధుత్వాత్’ (బంధుత్వం వల్ల) అనే మాటతో అతడు రాజసభలో సభ్యునిలా కాక సోదరునిలా మాట్లాడుతున్నాడు. ఇలా విభీషణుని హితవాదిత్వం అతని సోదరప్రేమకు ఫలం, శత్రుపక్షపాతం కాదు. ‘యావత్… తావత్’ (…కాకముందే) అనే పదేపదే ప్రయోగం సమయం పరిమితమైనదని చూపిస్తుంది — ఇప్పటికీ సమయం ఉంది, తరువాత ఉండదు. విభీషణుని తర్కం ఇక్కడ రావణుని స్వంత హితాన్నే కేంద్రంలో నిలుపుతుంది — అతడు రాముని పక్షం మాట్లాడడం లేదు, లంకనూ రాక్షసులనూ రావణునీ రక్షించడం గురించి మాట్లాడుతున్నాడు. ‘ఆహృతా సా పరిత్యాజ్యా’ (తీసుకువచ్చిన ఆమెను విడిచిపెట్టాలి) అనేది సరళమైన ఉపాయం — అన్యాయంగా తీసుకున్నదాన్ని తిరిగి ఇవ్వాలి, అప్పుడు భయం దానంతట అదే తొలగిపోతుంది.

‘శరత్కాలపు సూర్యకిరణాల వంటి, కొత్త మొనలూ పింఛాలూ గల, బాగా దృఢమైన, వ్యర్థం కాని బాణాలను ఆ రాజకుమారుడు నిన్ను వధించడానికి వదలకముందే దశరథపుత్రునికి మైథిలిని ఇచ్చివేయండి. సుఖాన్నీ ధర్మాన్నీ నాశనం చేసే కోపాన్ని త్వరగా విడిచిపెట్టు; ఆనందాన్నీ కీర్తినీ పెంచే ధర్మాన్ని ఆశ్రయించు; ప్రసన్నుడవు కా, మేము పుత్రులతో బంధువులతో కలిసి బతుకుతాము; దశరథపుత్రునికి మైథిలిని ఇచ్చివేయండి.’ విభీషణుని మాట విని రాక్షసేశ్వరుడైన రావణుడు వారందరినీ పంపివేసి తన భవనంలోకి ప్రవేశించాడు. ఇరవై ఒకటవ, ఇరవై రెండవ శ్లోకాలు వంశస్థ వృత్తంలో ఉన్నాయి — దీర్ఘవృత్తంతో సర్గ భావం ఉన్నతమవుతుంది. రెండింటి చివరా ‘ప్రదీయతాం దాశరథాయ మైథిలీ’ (దశరథపుత్రునికి మైథిలిని ఇచ్చివేయండి) అనే పాదం ఉంది; దీనితో విభీషణుని ఆగ్రహం పరమశిఖరానికి చేరుతుంది. ‘సపుత్రబాంధవాః జీవేమ’ (పుత్రులతో బంధువులతో కలిసి బతుకుతాము) అనే ప్రార్థన భవిష్యద్వాణి వంటిది — రావణుడు వినడు, కాబట్టి అతడు పుత్రులతో బంధువులతో సహా నశిస్తాడు. రావణుని మౌనాన్ని గమనించాలి — అతడు జవాబివ్వడు, కేవలం సభను పంపివేసి ఇంటికి వెళ్తాడు. ఈ మౌనపు అర్థం తరువాతి సర్గలో స్పష్టమవుతుంది; అక్కడ విభీషణుడు తెల్లవారి మళ్ళీ ఏకాంతంలో అతనికి నచ్చజెప్పడానికి వెళ్తాడు. చివరి శ్లోకం (23) సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు — సమీక్షిత సంస్కరణలో సర్గ విభీషణుని మాటతోనే ముగుస్తుంది. విభీషణుని ఉపదేశంలో మూడు స్తరాలు — నీతి (7–12), ధర్మం (13–20), కరుణ (21–22). అతడు మొదట బుద్ధితో, తరువాత న్యాయంతో, చివరకు హృదయంతో రావణుని ప్రార్థిస్తున్నాడు.

பிறகு நிகும்பன், ரபசன், பெருவலிமை வாய்ந்த சூரியசத்ரு, சுப்தக்னன், யஜ்ஞகோபன், மகாபார்சுவன், மகோதரன், தாக்குதற்கரிய அக்னிகேது, ராக்ஷசனான ரஷ்மிகேது, பேரொளியும் வலிமையும் உடைய ராவணனின் மைந்தன் இந்திரஜித், பிரஹஸ்தன், விரூபாக்ஷன், பெருவலிமை வாய்ந்த வஜ்ரதம்ஷ்ட்ரன், தூம்ராக்ஷன், அதிகாயன், ராக்ஷசனான துர்முகன் ஆகியோர் — இரும்புத் தண்டுகள், பட்டிசங்கள், சூலங்கள், பிராசங்கள், சக்திகள், கோடரிகள், விற்கள், சிறந்த அம்புகள், அகன்ற நீர்போல் ஒளிரும் வாள்கள் ஆகியவற்றை எடுத்துக்கொண்டு, பெருஞ்சினம் கொண்ட அந்த ராக்ஷசர்கள் எழுந்து, ஒளியால் சுடர்விடுபவர்கள்போல, அனைவரும் ராவணனிடம் சொன்னார்கள்: ‘இன்று ராமனையும், சுக்ரீவனையும், லக்ஷ்மணனையும், இலங்கையைத் தாக்கிய இரங்கத்தக்க அனுமனையும் கொல்வோம்.’ முந்தைய சர்க்கத்தில் ஒவ்வொரு வீரனும் தனித்தனியாகப் பேசினான்; இங்கே அனைவரும் திடீரென்று எழுந்து ஆயுதங்களை எடுத்துப் போருக்கு ஆயத்தமாகிறார்கள். இந்தக் கணமே அவையின் கொந்தளிப்பின் உச்சம். பதினாறு பெயர்கள் எண்ணிச் சொல்லப்படுகின்றன — இவர்கள் பின்னர் போரில் ஒவ்வொருவராகக் கொல்லப்படுவார்கள். முதல் ஐந்து சுலோகங்கள் ஒரே நீண்ட வாக்கியமாக அமைகின்றன; அதன் எழுவாய் வீரர்கள் அனைவரும், வினை ஐந்தாவது சுலோகத்தில் உள்ள ‘சொன்னார்கள்’. ‘இரங்கத்தக்க அனுமனையும்’ என்பது மீண்டும் அனுமனைப் பற்றிய அலட்சியம் — ஆனால் ‘இலங்கையைத் தாக்கிய’ என்ற சொல்லால் அவனுடைய வீரம் விருப்பமின்றியே ஒப்புக்கொள்ளப்படுகிறது. ராவணனின் மைந்தனான இந்திரஜித்தின் பெயரும் இந்தப் பட்டியலில் உள்ளது; ஆகவே அவனும் அவையின் கொந்தளிப்பில் பங்குகொள்கிறான். ‘ஒளியால் சுடர்விடுபவர்கள்போல’ என்ற உவமை அவர்களுடைய சினத்தை நெருப்போடு ஒப்பிடுகிறது. இத்தனை வீரர்கள் எழுவது அவையில் அச்சமூட்டும் காட்சியை உண்டாக்குகிறது — அங்கே விபீஷணன் ஒருவனே அமைதியாக நிற்கிறான்.

ஆயுதங்களை எடுத்த அவர்கள் அனைவரையும் தடுத்து, மீண்டும் அமரச் செய்து, விபீஷணன் கைகூப்பிச் சொன்னான்: ‘ஐயன்மீர், மூன்று வழிகளாலும் அடைய முடியாத பொருளுக்காகவே வீரம் காட்டுவதற்கான தக்க காலங்களை அறிஞர்கள் சொல்கிறார்கள். ஐயன்மீர், கவனக்குறைவாக இருப்பவர்கள், பிறரால் தாக்கப்பட்டவர்கள், தெய்வத்தால் அடிபட்டவர்கள் ஆகியோர்மீது, ஆராய்ந்து முறைப்படி காட்டப்படும் வீரமே வெற்றிபெறும். கவனக்குறைவற்ற, வெல்ல விரும்பும், வலிமையில் நிலைத்திருக்கும், சினத்தை வென்ற, தாக்குதற்கரிய அந்த ராமனை எப்படித் தாக்க விரும்புகிறீர்கள்? ஆறுகளுக்கும் நதிகளுக்கும் தலைவனான கொடிய கடலைத் தாண்டி வந்த அனுமனின் வழியை உலகில் யார் அறிந்திருப்பார், அல்லது ஊகித்திருப்பார்? இரவில் திரிபவர்களே, பகைவர்களின் படைகளும் வீரங்களும் அளவிட முடியாதவை; எந்த வகையிலும் திடுதிப்பென்று அலட்சியம் செய்யக்கூடாது.’ விபீஷணன் நீதிசாஸ்திரத்தின் நான்கு வழிகளின் வரிசையைப் பின்பற்றுகிறான் — சாமம் (இணக்கம்), தானம் (கொடை), பேதம் (பிரித்தல்) என்ற மூன்றையும் முதலில் பயன்படுத்த வேண்டும்; தண்டம், அதாவது வீரம், இறுதியில். மேலும் வீரம் மூன்று நிலைகளில் மட்டுமே வெற்றிபெறும் — பகைவன் கவனக்குறைவாக இருக்கும்போது, பிறரால் தாக்கப்பட்டிருக்கும்போது, அல்லது தெய்வத்தால் துன்புறுத்தப்பட்டிருக்கும்போது. ராமன் இவற்றில் எந்த நிலையிலும் இல்லை. ‘சினத்தை வென்றவன்’ என்ற அடைமொழி தனிக் கவனத்துக்குரியது — சினத்தை வென்றவன் விவேகத்தோடு போரிடுகிறான்; ஆகவே வெல்லுதற்கரியவன். அனுமனின் எடுத்துக்காட்டால் விபீஷணன் அவைக்கு நினைவூட்டுகிறான் — ஒரு தூதனின் வழியே அறிய முடியாததாக இருக்கும்போது, முழுப் படையைப் பற்றிச் சொல்லவும் வேண்டுமா? ‘ஐயன்மீர்’ என்ற விளிப்பு அன்பு நிறைந்தது; அவையின் சினத்தைத் தணிப்பதற்கானது. இந்தப் பண்பான உபதேசம் முந்தைய சர்க்கத்தின் ‘நான் முந்தி’ என்ற போட்டிக்கு நேர்மாறானது — ராவணன் வருணித்த உத்தம ஆலோசனையைப் பின்பற்றுபவன் விபீஷணன் ஒருவனே.

‘மேலும், புகழ்பெற்ற ராமனின் மனைவியை ராக்ஷசராஜன் ஜனஸ்தானத்திலிருந்து கவர்ந்து வந்தானே, அதற்கு முன் ராமன் ராக்ஷசராஜனுக்கு என்ன தீங்கு செய்தான்? கரன் எல்லை மீறினான் என்றால், அவன் ராமனால் போரில் கொல்லப்பட்டான்; உயிர்கள் தம் உயிரைத் தம் வலிமைக்கு ஏற்றவாறு கட்டாயம் காத்துக்கொள்ள வேண்டும். இதன் காரணமாக வைதேகி நமக்குப் பெரும் அச்சத்துக்குக் காரணமாவாள்; கவர்ந்து வரப்பட்ட அவளைக் கைவிட வேண்டும்; சண்டையை விளைவிக்கும் செயலைச் செய்வதால் என்ன பயன்? வீரமுடையவனும் அறத்தைப் பின்பற்றுபவனுமான அவனோடு பொருளற்ற பகைமை கொள்வது தகாது; மைதிலியை அவனிடம் கொடுத்துவிடுங்கள். யானைகளும் குதிரைகளும் பல ரத்தினங்களும் நிறைந்த இந்த நகரை அவன் அம்புகளால் பிளப்பதற்கு முன்பே மைதிலியை அவனிடம் கொடுத்துவிடுங்கள். மிகக் கொடிய, பெரிய, தாக்குதற்கரிய வானரப் படை நம் இலங்கையைத் தாக்குவதற்கு முன்பே சீதையைக் கொடுத்துவிடுங்கள். ராமனின் அன்பிற்குரிய மனைவி தாமாகவே கொடுக்கப்படாவிட்டால், இலங்கை நகரமும் வீரர்களான எல்லா ராக்ஷசர்களும் அழிந்துபோவார்கள். உறவின் காரணமாக உன்னை வேண்டிக்கொள்கிறேன்; என் சொல்லைச் செய். நான் உண்மையானதும் நலமானதுமானதைச் சொல்கிறேன் — மைதிலியை அவனிடம் கொடுத்துவிடு.’ இங்கே விபீஷணன் நீதிக்குப் பிறகு அறத்தைப் பேசுகிறான் — ராமன் குற்றமற்றவன்; கரன் தானே தாக்கினான், தற்காப்பில் கொல்லப்பட்டான். ஆகவே சீதையைக் கவர்ந்தது அறமற்றது; அதன் பயனும் அச்சமே. ‘மைதிலியை அவனிடம் கொடுத்துவிடு’ என்ற அடி நான்கு முறை மீண்டும் வருகிறது — இந்த உபதேசத்தின் பல்லவிபோல. ‘உறவின் காரணமாக’ என்ற சொல்லால் அவன் அரசவை உறுப்பினனாக அன்றி, சகோதரனாகப் பேசுகிறான். இவ்வாறு விபீஷணனின் நலம்பேசும் இயல்பு அவனுடைய சகோதர அன்பின் விளைவு; பகைவனிடம் சாய்வதன்று. ‘…முன்பே… கொடுத்துவிடு’ என்று மீண்டும் மீண்டும் சொல்வது காலம் குறுகியது என்பதைக் காட்டுகிறது — இப்போதும் நேரம் இருக்கிறது; பின்னர் இருக்காது. விபீஷணனின் வாதம் இங்கே ராவணனின் சொந்த நலனையே மையத்தில் வைக்கிறது — அவன் ராமனின் தரப்பைப் பேசவில்லை; இலங்கையையும், ராக்ஷசர்களையும், ராவணனையும் காப்பதைப் பற்றிப் பேசுகிறான். ‘கவர்ந்து வரப்பட்ட அவளைக் கைவிட வேண்டும்’ என்பது எளிய வழி — அநீதியாக எடுத்ததைத் திருப்பி அளிக்க வேண்டும்; அப்போது அச்சம் தானாகவே நீங்கிவிடும்.

‘கூதிர்காலச் சூரியனின் கதிர்களைப் போன்ற, புதிய முனைகளும் இறகுகளும் உடைய, மிக உறுதியான, வீணாகாத அம்புகளை அந்த அரசகுமாரன் உன்னைக் கொல்வதற்காக விடுவதற்கு முன்பே, தசரதனின் மைந்தனுக்கு மைதிலியைக் கொடுத்துவிடு. இன்பத்தையும் அறத்தையும் அழிக்கும் சினத்தை விரைவில் கைவிடு; மகிழ்ச்சியையும் புகழையும் வளர்க்கும் அறத்தைப் பற்றிக்கொள்; அருள்செய், மைந்தர்களோடும் உறவினர்களோடும் நாங்கள் உயிர்வாழ்வோம்; தசரதனின் மைந்தனுக்கு மைதிலியைக் கொடுத்துவிடு.’ விபீஷணனின் சொற்களைக் கேட்டு, ராக்ஷசர்களின் தலைவனான ராவணன் அவர்கள் அனைவரையும் அனுப்பிவிட்டுத் தன் மாளிகைக்குள் புகுந்தான். இருபத்தொன்றாவதும் இருபத்திரண்டாவதுமான சுலோகங்கள் வம்சஸ்த விருத்தத்தில் அமைந்தவை — நீண்ட யாப்பால் சர்க்கத்தின் உணர்வு உயர்த்தப்படுகிறது. இரண்டின் இறுதியிலும் ‘தசரதனின் மைந்தனுக்கு மைதிலியைக் கொடுத்துவிடு’ என்ற அடி வருகிறது; இதனால் விபீஷணனின் வற்புறுத்தல் உச்சத்தை அடைகிறது. ‘மைந்தர்களோடும் உறவினர்களோடும் உயிர்வாழ்வோம்’ என்ற வேண்டுகோள் தீர்க்கதரிசனம்போல் உள்ளது — ராவணன் செவிசாய்க்கவில்லை; ஆகவே அவன் மைந்தர்களோடும் உறவினர்களோடும் அழிகிறான். ராவணனின் மௌனம் கவனிக்கத்தக்கது — அவன் விடையளிக்கவில்லை; அவையைக் கலைத்துவிட்டு மாளிகைக்குச் செல்கிறான். இந்த மௌனத்தின் பொருள் அடுத்த சர்க்கத்தில் தெளிவாகிறது; அங்கே விபீஷணன் காலையில் மீண்டும் தனிமையில் அவனுக்கு அறிவுறுத்தச் செல்கிறான். கடைசிச் சுலோகம் (23) திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை — திறனாய்வுப் பதிப்பில் சர்க்கம் விபீஷணனின் சொற்களோடேயே முடிகிறது. விபீஷணனின் உபதேசத்தில் மூன்று அடுக்குகள் உள்ளன — நீதி (7–12), அறம் (13–20), கருணை (21–22). அவன் முதலில் அறிவாலும், பிறகு நியாயத்தாலும், இறுதியில் இதயத்தாலும் ராவணனை வேண்டுகிறான்.

ಅನಂತರ ನಿಕುಂಭ, ರಭಸ, ಮಹಾಬಲನಾದ ಸೂರ್ಯಶತ್ರು, ಸುಪ್ತಘ್ನ, ಯಜ್ಞಕೋಪ, ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವ, ಮಹೋದರ, ಎದುರಿಸಲಸಾಧ್ಯನಾದ ಅಗ್ನಿಕೇತು, ರಾಕ್ಷಸ ರಶ್ಮಿಕೇತು, ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಬಲಶಾಲಿಯೂ ಆದ ರಾವಣಪುತ್ರ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು, ಪ್ರಹಸ್ತ, ವಿರೂಪಾಕ್ಷ, ಮಹಾಬಲ ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರ, ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷ, ಅತಿಕಾಯ, ರಾಕ್ಷಸ ದುರ್ಮುಖ — ಇವರೆಲ್ಲರೂ ಪರಿಘ, ಪಟ್ಟಿಶ, ಶೂಲ, ಪ್ರಾಸ, ಶಕ್ತಿ, ಪರಶು, ಬಿಲ್ಲುಗಳು, ಉತ್ತಮ ಬಾಣಗಳು, ವಿಶಾಲವಾದ ಹೊಳೆಯುವ ಖಡ್ಗಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು, ಪರಮಕ್ರುದ್ಧರಾಗಿ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಹಾರಿ, ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಉರಿಯುತ್ತಿರುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾ ರಾವಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದರು — ‘ಇಂದು ರಾಮನನ್ನೂ, ಸುಗ್ರೀವನನ್ನೂ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನೂ, ಲಂಕೆಯನ್ನು ಧ್ವಂಸಮಾಡಿದ ಆ ಬಡಪಾಯಿ ಹನುಮಂತನನ್ನೂ ಕೊಲ್ಲುತ್ತೇವೆ.’ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ವೀರನೂ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಮಾತನಾಡಿದನು; ಇಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರೂ ಥಟ್ಟನೆ ಎದ್ದು ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಸಜ್ಜಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಈ ಕ್ಷಣ ಸಭೆಯ ಉದ್ರೇಕದ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆ. ಹದಿನಾರು ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಇವರು ಮುಂದೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬೊಬ್ಬರಾಗಿ ಹತರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಮೊದಲ ಐದು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಒಂದೇ ದೀರ್ಘ ವಾಕ್ಯವನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತವೆ; ಅದರ ಕರ್ತೃಗಳು ಎಲ್ಲ ವೀರರು, ಕ್ರಿಯಾಪದ ‘ಅಬ್ರುವನ್’ (ಹೇಳಿದರು) ಐದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿದೆ. ‘ಕೃಪಣಂ ಚ ಹನೂಮಂತಮ್’ (ಬಡಪಾಯಿ ಹನುಮಂತನನ್ನು) ಎಂಬುದು ಮತ್ತೆ ಹನುಮಂತನ ಅವಜ್ಞೆ — ಆದರೆ ‘ಲಂಕಾ ಯೇನ ಪ್ರಧರ್ಷಿತಾ’ (ಯಾರಿಂದ ಲಂಕೆ ಧ್ವಂಸವಾಯಿತೋ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಮನಸ್ಸಿಲ್ಲದೆಯೇ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಂತಾಗಿದೆ. ರಾವಣನ ಮಗ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಹೆಸರೂ ಈ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿದೆ; ಹೀಗೆ ಅವನೂ ಸಭೆಯ ಉತ್ಸಾಹದಲ್ಲಿ ಪಾಲ್ಗೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ‘ಪ್ರದೀಪ್ತಾ ಇವ ತೇಜಸಾ’ (ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಉರಿಯುತ್ತಿರುವಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಅವರ ಕ್ರೋಧವನ್ನು ಬೆಂಕಿಗೆ ಹೋಲಿಸುತ್ತದೆ. ಇಷ್ಟು ವೀರರು ಒಮ್ಮೆಲೇ ಎದ್ದದ್ದು ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಭಯಂಕರ ದೃಶ್ಯವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ — ಅಲ್ಲಿ ವಿಭೀಷಣನೊಬ್ಬನೇ ಶಾಂತನಾಗಿ ನಿಂತಿದ್ದಾನೆ.

ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದಿದ್ದ ಅವರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ತಡೆದು, ಅವರನ್ನು ಮತ್ತೆ ಕುಳ್ಳಿರಿಸಿ, ವಿಭೀಷಣನು ಕೈಮುಗಿದು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಅಪ್ಪಾ, ಮೂರು ಉಪಾಯಗಳಿಂದಲೂ ಪಡೆಯಲಾಗದ ಉದ್ದೇಶಕ್ಕಾಗಿ ಮಾತ್ರ ಪರಾಕ್ರಮದ ಸಮಯಗಳು ಯುಕ್ತವೆಂದು ವಿವೇಕಿಗಳು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅಪ್ಪಾ, ಮೈಮರೆತಿರುವವರ ಮೇಲೆ, ಬೇರೆಯವರಿಂದ ಆಕ್ರಮಿತರಾದವರ ಮೇಲೆ, ದೈವದಿಂದ ಪೀಡಿತರಾದವರ ಮೇಲೆ — ಪರೀಕ್ಷಿಸಿ ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಮಾಡಿದ ಪರಾಕ್ರಮಗಳು ಸಿದ್ಧಿಸುತ್ತವೆ. ಮೈಮರೆಯದ, ಗೆಲ್ಲಲು ಬಯಸುವ, ಬಲದಲ್ಲಿ ನೆಲೆನಿಂತ, ಕೋಪವನ್ನು ಗೆದ್ದ, ಎದುರಿಸಲಸಾಧ್ಯನಾದ ಆ ರಾಮನನ್ನು ನೀವು ಹೇಗೆ ಸೋಲಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತೀರಿ? ಭಯಂಕರವಾದ ನದನದಿಗಳ ಒಡೆಯನಾದ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಲಂಘಿಸಿ ಬಂದ ಹನುಮಂತನ ಗತಿಯನ್ನು ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾರು ತಿಳಿಯಬಲ್ಲರು, ಅಥವಾ ಊಹಿಸಬಲ್ಲರು? ನಿಶಾಚರರೇ, ಶತ್ರುಗಳ ಸೈನ್ಯಗಳೂ ವೀರ್ಯಗಳೂ ಅಳತೆಗೆ ಸಿಗದವು; ಯಾವ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ಅವರನ್ನು ಆತುರದಿಂದ ಅವಜ್ಞೆ ಮಾಡಬಾರದು.’ ವಿಭೀಷಣನು ನೀತಿಶಾಸ್ತ್ರದ ನಾಲ್ಕು ಉಪಾಯಗಳ ಕ್ರಮವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸಾಮ, ದಾನ, ಭೇದ ಎಂಬ ಮೂರನ್ನು ಮೊದಲು ಪ್ರಯೋಗಿಸಬೇಕು, ದಂಡ ಅಥವಾ ಪರಾಕ್ರಮ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ. ಅಲ್ಲದೆ ಪರಾಕ್ರಮ ಮೂರು ಸ್ಥಿತಿಗಳಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಸಫಲ — ಶತ್ರು ಮೈಮರೆತಿರುವಾಗ, ಬೇರೆಯವರಿಂದ ಆಕ್ರಮಿತನಾಗಿರುವಾಗ, ಅಥವಾ ದೈವದಿಂದ ಪೀಡಿತನಾಗಿರುವಾಗ. ರಾಮನು ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲೂ ಇಲ್ಲ. ‘ಜಿತರೋಷಮ್’ (ಕೋಪವನ್ನು ಗೆದ್ದವನು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಗಮನಾರ್ಹ — ಕ್ರೋಧವನ್ನು ಗೆದ್ದವನು ವಿವೇಕದಿಂದ ಯುದ್ಧಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ದುರ್ಜಯ. ಹನುಮಂತನ ಉದಾಹರಣೆಯಿಂದ ವಿಭೀಷಣನು ಸಭೆಗೆ ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ಒಬ್ಬ ದೂತನ ಗತಿಯೇ ತಿಳಿಯಲಾಗದ್ದಾದರೆ, ಇನ್ನು ಇಡೀ ಸೈನ್ಯದ ಪಾಡೇನು? ‘ತಾತ’ (ಅಪ್ಪಾ) ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆ ಸ್ನೇಹಪೂರ್ಣವಾದುದು, ಸಭೆಯ ಕ್ರೋಧವನ್ನು ಶಮನಗೊಳಿಸಲು. ಈ ಸಭ್ಯ ಉಪದೇಶ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ‘ನಾನು ಮುಂದು’ ಎಂಬ ಪೈಪೋಟಿಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿದೆ — ರಾವಣನು ವರ್ಣಿಸಿದ ಉತ್ತಮ ಮಂತ್ರವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವವನು ವಿಭೀಷಣನೊಬ್ಬನೇ.

‘ಇದಲ್ಲದೆ, ರಾಮನು ಹಿಂದೆ ರಾಕ್ಷಸರಾಜನಿಗೆ ಯಾವ ಅಪಕಾರ ಮಾಡಿದ್ದನು, ಆ ಯಶಸ್ವಿಯ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಇವನು ಜನಸ್ಥಾನದಿಂದ ಅಪಹರಿಸಿ ತರಲು? ಖರನು ಮಿತಿಮೀರಿ ವರ್ತಿಸಿದುದರಿಂದ ರಾಮನಿಂದ ರಣದಲ್ಲಿ ಹತನಾದನು; ಪ್ರಾಣಿಗಳು ತಮ್ಮ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ತಮ್ಮ ಬಲಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ರಕ್ಷಿಸಿಕೊಳ್ಳಲೇಬೇಕು. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ವೈದೇಹಿ ನಮಗೆ ಮಹಾಭಯವಾಗಬಹುದು; ತಂದಿರುವ ಅವಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಬಿಡಬೇಕು; ಕಲಹಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡಿದ ಕಾರ್ಯದಿಂದ ಏನು ಫಲ? ವೀರ್ಯವಂತನೂ ಧರ್ಮಾನುವರ್ತಿಯೂ ಆದ ಅವನೊಡನೆ ನಿರರ್ಥಕವಾದ ವೈರ ಕಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಸರಿಯಲ್ಲ; ಅವನಿಗೆ ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟುಬಿಡಿ. ಆನೆಗಳ, ಕುದುರೆಗಳ ಸಹಿತವಾದ, ಅನೇಕ ರತ್ನಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ನಗರವನ್ನು ಅವನು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಸೀಳುವುದಕ್ಕೆ ಮುಂಚೆಯೇ ಅವನಿಗೆ ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟುಬಿಡಿ. ಅತಿ ಭಯಂಕರವಾದ, ದೊಡ್ಡದಾದ, ಎದುರಿಸಲಸಾಧ್ಯವಾದ ವಾನರಸೈನ್ಯವು ನಮ್ಮ ಲಂಕೆಯ ಮೇಲೆ ಎರಗುವುದಕ್ಕೆ ಮುಂಚೆಯೇ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟುಬಿಡಿ. ರಾಮನ ಪ್ರಿಯ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ನಾವೇ ಸ್ವಯಂ ಕೊಡದಿದ್ದರೆ, ಲಂಕಾನಗರಿಯೂ ಎಲ್ಲ ಶೂರ ರಾಕ್ಷಸರೂ ನಾಶವಾಗುವರು. ಬಂಧುತ್ವದಿಂದ ನಿನ್ನನ್ನು ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತೇನೆ; ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ನಡೆಸು. ನಾನು ಸತ್ಯವಾದ ಹಿತವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದೇನೆ — ಅವನಿಗೆ ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟುಬಿಡು.’ ಇಲ್ಲಿ ವಿಭೀಷಣನು ನೀತಿಯ ನಂತರ ಧರ್ಮವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ರಾಮನು ನಿರಪರಾಧಿ; ಖರನು ತಾನೇ ಆಕ್ರಮಿಸಿದನು, ಆತ್ಮರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿ ಹತನಾದನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಸೀತಾಪಹರಣ ಅಧರ್ಮ, ಅದರ ಫಲ ಭಯವೇ. ‘ದೀಯತಾಮಸ್ಯ ಮೈಥಿಲೀ’ (ಅವನಿಗೆ ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟುಬಿಡಿ) ಎಂಬ ಪಾದ ನಾಲ್ಕು ಬಾರಿ ಮರಳಿ ಬರುತ್ತದೆ — ಈ ಉಪದೇಶದ ಪಲ್ಲವಿಯಂತೆ. ‘ಬಂಧುತ್ವಾತ್’ (ಬಂಧುತ್ವದಿಂದ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನು ರಾಜನ ಸಭಾಸದನಂತಲ್ಲ, ತಮ್ಮನಂತೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ವಿಭೀಷಣನ ಹಿತವಾದಿತ್ವ ಅವನ ಭ್ರಾತೃಪ್ರೇಮದ ಫಲ, ಶತ್ರುಪಕ್ಷಪಾತವಲ್ಲ. ‘ಯಾವತ್… ತಾವತ್’ (ಅದಕ್ಕೆ ಮುಂಚೆಯೇ) ಎಂಬ ಮರುಮರು ಪ್ರಯೋಗ ಸಮಯದ ಸೀಮಿತತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಈಗಲೂ ಕಾಲವಿದೆ, ಆಮೇಲೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ವಿಭೀಷಣನ ತರ್ಕ ಇಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಸ್ವಂತ ಹಿತವನ್ನೇ ಕೇಂದ್ರದಲ್ಲಿಡುತ್ತದೆ — ಅವನು ರಾಮನ ಪಕ್ಷವನ್ನು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಲಂಕೆಯ, ರಾಕ್ಷಸರ, ರಾವಣನ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ‘ಆಹೃತಾ ಸಾ ಪರಿತ್ಯಾಜ್ಯಾ’ (ತಂದಿರುವ ಅವಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಬಿಡಬೇಕು) ಎಂಬುದು ಸರಳ ಉಪಾಯ — ಅನ್ಯಾಯದಿಂದ ಪಡೆದುದನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸಬೇಕು, ಆಗ ಭಯ ತಾನಾಗಿಯೇ ದೂರವಾಗುತ್ತದೆ.

‘ಆ ರಾಜಕುಮಾರನು ಶರತ್ಕಾಲದ ಸೂರ್ಯಕಿರಣಗಳಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ, ಹೊಸ ಮೊನೆ-ಗರಿಗಳುಳ್ಳ, ಅತಿ ದೃಢವಾದ, ಅಮೋಘವಾದ ಬಾಣಗಳನ್ನು ನಿನ್ನ ವಧೆಗಾಗಿ ಬಿಡುವುದಕ್ಕೆ ಮುಂಚೆಯೇ ದಶರಥಪುತ್ರನಿಗೆ ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟುಬಿಡು. ಸುಖವನ್ನೂ ಧರ್ಮವನ್ನೂ ನಾಶಮಾಡುವ ಕೋಪವನ್ನು ಬೇಗನೆ ತೊರೆ; ಸಂತೋಷವನ್ನೂ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಧರ್ಮವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸು; ಪ್ರಸನ್ನನಾಗು, ನಾವು ಮಕ್ಕಳೊಡನೆಯೂ ಬಂಧುಗಳೊಡನೆಯೂ ಬದುಕೋಣ; ದಶರಥಪುತ್ರನಿಗೆ ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟುಬಿಡು.’ ವಿಭೀಷಣನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರ ರಾವಣನು ಅವರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ಕಳುಹಿಸಿಬಿಟ್ಟು ತನ್ನ ಅರಮನೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೆಯ ಮತ್ತು ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳು ವಂಶಸ್ಥ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿವೆ — ಸರ್ಗದ ಭಾವವು ದೀರ್ಘವೃತ್ತದಿಂದ ಉನ್ನತವಾಗುತ್ತದೆ. ಎರಡರ ಕೊನೆಯಲ್ಲೂ ‘ಪ್ರದೀಯತಾಂ ದಾಶರಥಾಯ ಮೈಥಿಲೀ’ (ದಶರಥಪುತ್ರನಿಗೆ ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟುಬಿಡು) ಎಂಬ ಪಾದವಿದೆ; ಇದರಿಂದ ವಿಭೀಷಣನ ಆಗ್ರಹ ಪರಮ ಶಿಖರವನ್ನು ತಲುಪುತ್ತದೆ. ‘ಸಪುತ್ರಬಾಂಧವಾಃ ಜೀವೇಮ’ (ಮಕ್ಕಳೊಡನೆಯೂ ಬಂಧುಗಳೊಡನೆಯೂ ಬದುಕೋಣ) ಎಂಬ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಭವಿಷ್ಯವಾಣಿಯಂತಿದೆ — ರಾವಣನು ಕೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಮಕ್ಕಳೊಡನೆಯೂ ಬಂಧುಗಳೊಡನೆಯೂ ನಾಶವಾಗುತ್ತಾನೆ. ರಾವಣನ ಮೌನ ಗಮನಾರ್ಹ — ಅವನು ಉತ್ತರ ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಸಭೆಯನ್ನು ವಿಸರ್ಜಿಸಿ ಮನೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಈ ಮೌನದ ಅರ್ಥ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ; ಅಲ್ಲಿ ವಿಭೀಷಣನು ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಮತ್ತೆ ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ತಿಳಿಹೇಳಲು ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ (23) ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲ — ಅಲ್ಲಿ ಸರ್ಗವು ವಿಭೀಷಣನ ಮಾತಿನಿಂದಲೇ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ವಿಭೀಷಣನ ಉಪದೇಶದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಸ್ತರಗಳಿವೆ — ನೀತಿ (7–12), ಧರ್ಮ (13–20), ಕರುಣೆ (21–22). ಅವನು ಮೊದಲು ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ, ಆಮೇಲೆ ನ್ಯಾಯದಿಂದ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಹೃದಯದಿಂದ ರಾವಣನನ್ನು ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.

അനന്തരം നികുംഭൻ, രഭസൻ, മഹാബലനായ സൂര്യശത്രു, സുപ്തഘ്നൻ, യജ്ഞകോപൻ, മഹാപാർശ്വൻ, മഹോദരൻ, ദുർജയനായ അഗ്നികേതു, രാക്ഷസനായ രശ്മികേതു, മഹാതേജസ്വിയും ബലവാനുമായ രാവണപുത്രൻ ഇന്ദ്രജിത്ത്, പ്രഹസ്തൻ, വിരൂപാക്ഷൻ, മഹാബലനായ വജ്രദംഷ്ട്രൻ, ധൂമ്രാക്ഷൻ, അതികായൻ, രാക്ഷസനായ ദുർമുഖൻ എന്നിവർ — ഇരുമ്പുലക്കകളും പട്ടിശങ്ങളും ശൂലങ്ങളും പ്രാസങ്ങളും ശക്തികളും പരശുക്കളും വില്ലുകളും നല്ല അമ്പുകളും ജലംപോലെ തിളങ്ങുന്ന വലിയ വാളുകളും എടുത്ത്, അത്യന്തം ക്രുദ്ധരായ ആ രാക്ഷസന്മാർ ചാടിയെഴുന്നേറ്റ്, തേജസ്സുകൊണ്ടു ജ്വലിക്കുന്നവരെപ്പോലെ, എല്ലാവരും രാവണനോടു പറഞ്ഞു: ‘ഇന്നു ഞങ്ങൾ രാമനെയും സുഗ്രീവനെയും ലക്ഷ്മണനെയും, ലങ്കയെ ആക്രമിച്ച ആ പാവം ഹനുമാനെയും കൊല്ലും.’ കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ഓരോ വീരനും വെവ്വേറെ സംസാരിച്ചു; ഇവിടെ എല്ലാവരും പെട്ടെന്ന് എഴുന്നേറ്റ് ആയുധങ്ങളെടുത്തു യുദ്ധത്തിനു സജ്ജരാകുന്നു. ഈ നിമിഷം സഭയുടെ ആവേശത്തിന്റെ പരകോടിയാണ്. പതിനാറു പേരുകൾ എണ്ണിപ്പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു — ഇവർ മുന്നോട്ടു യുദ്ധത്തിൽ ഓരോരുത്തരായി കൊല്ലപ്പെടുന്നു. ആദ്യത്തെ അഞ്ചു ശ്ലോകങ്ങൾ ഒരൊറ്റ നീണ്ട വാക്യമാകുന്നു; അതിന്റെ കർത്താക്കൾ എല്ലാ വീരന്മാരും, ക്രിയ അഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘അബ്രുവൻ’ (പറഞ്ഞു) ആണ്. ‘കൃപണം ച ഹനൂമന്തം’ (പാവം ഹനുമാനെയും) എന്നതു വീണ്ടും ഹനുമാനോടുള്ള അവജ്ഞയാണ് — എന്നാൽ ‘ലങ്കാ യേന പ്രധർഷിതാ’ (ലങ്കയെ ആക്രമിച്ചവൻ) എന്ന വാക്കിലൂടെ അവന്റെ പരാക്രമം മനസ്സില്ലാമനസ്സോടെ അംഗീകരിക്കപ്പെടുന്നു. രാവണപുത്രനായ ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ പേരും ഈ പട്ടികയിലുണ്ട്; അതിനാൽ അവനും സഭയുടെ ആവേശത്തിൽ പങ്കാളിയാണ്. ‘പ്രദീപ്താ ഇവ തേജസാ’ (തേജസ്സുകൊണ്ടു ജ്വലിക്കുന്നവരെപ്പോലെ) എന്ന ഉപമ അവരുടെ ക്രോധത്തെ അഗ്നിയോടു തുലനം ചെയ്യുന്നു. ഇത്രയും വീരന്മാരുടെ എഴുന്നേൽപ്പ് സഭയിൽ ഭയങ്കരമായ ഒരു രംഗം സൃഷ്ടിക്കുന്നു — അവിടെ വിഭീഷണൻ മാത്രം ശാന്തനായി നിൽക്കുന്നു.

ആയുധമെടുത്ത അവരെയെല്ലാം തടഞ്ഞ്, വീണ്ടും ഇരുത്തിയശേഷം, വിഭീഷണൻ കൈകൂപ്പി പറഞ്ഞു: ‘ഉണ്ണീ, മൂന്ന് ഉപായങ്ങൾകൊണ്ടും നേടാൻ കഴിയാത്ത കാര്യത്തിനുവേണ്ടിയാണു പരാക്രമത്തിന്റെ സമയം ഉചിതമെന്നു മനീഷികൾ പറയുന്നത്. ഉണ്ണീ, അശ്രദ്ധരായവരിലും മറ്റുള്ളവരാൽ ആക്രമിക്കപ്പെട്ടവരിലും ദൈവത്താൽ പീഡിതരായവരിലും പരീക്ഷിച്ചു വിധിപ്രകാരം ചെയ്യുന്ന പരാക്രമങ്ങളാണു സഫലമാകുന്നത്. അശ്രദ്ധയില്ലാത്തവനും വിജയം കാംക്ഷിക്കുന്നവനും ബലത്തിൽ ഉറച്ചുനിൽക്കുന്നവനും ക്രോധത്തെ ജയിച്ചവനും ദുർജയനുമായ ആ രാമനെ നിങ്ങൾ എങ്ങനെ തോൽപ്പിക്കാനാണ് ആഗ്രഹിക്കുന്നത്? ഘോരമായ നദീനദപതിയായ സമുദ്രം ചാടിക്കടന്ന ഹനുമാന്റെ ഗതി ലോകത്തിൽ ആർക്ക് അറിയാമായിരുന്നു, അല്ലെങ്കിൽ ആർക്ക് ഊഹിക്കാമായിരുന്നു? നിശാചരന്മാരേ, ശത്രുക്കളുടെ സൈന്യങ്ങളും വീര്യങ്ങളും അളക്കാനാവാത്തതാണ്; ഒരു കാരണവശാലും പെട്ടെന്ന് അവജ്ഞ കാട്ടരുത്.’ വിഭീഷണൻ നീതിശാസ്ത്രത്തിലെ നാല് ഉപായങ്ങളുടെ ക്രമം പിന്തുടരുന്നു — സാമം, ദാനം, ഭേദം എന്നീ മൂന്നും ആദ്യം പ്രയോഗിക്കണം, ദണ്ഡം അഥവാ പരാക്രമം ഒടുവിൽ. കൂടാതെ പരാക്രമം മൂന്ന് അവസ്ഥകളിൽ മാത്രമേ സഫലമാകൂ — ശത്രു അശ്രദ്ധനായിരിക്കുമ്പോൾ, മറ്റുള്ളവരാൽ ആക്രമിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുമ്പോൾ, അല്ലെങ്കിൽ ദൈവത്താൽ പീഡിതനായിരിക്കുമ്പോൾ. രാമൻ ഇവയിൽ ഒരവസ്ഥയിലുമല്ല. ‘ജിതരോഷം’ (ക്രോധത്തെ ജയിച്ചവനെ) എന്ന വിശേഷണം പ്രത്യേകം ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ് — ക്രോധം ജയിച്ചവൻ വിവേകത്തോടെ യുദ്ധം ചെയ്യുന്നു, അതിനാൽ ദുർജയനാണ്. ഹനുമാന്റെ ഉദാഹരണത്തിലൂടെ വിഭീഷണൻ സഭയെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — ഒരു ദൂതന്റെ ഗതിപോലും അജ്ഞേയമായിരുന്നെങ്കിൽ, മുഴുവൻ സൈന്യത്തിന്റെ കാര്യം പറയാനുണ്ടോ? ‘താത’ (ഉണ്ണീ) എന്ന സംബോധന സ്നേഹപൂർണമാണ്, സഭയുടെ ക്രോധം ശമിപ്പിക്കാനുള്ളത്. ഈ സഭ്യമായ ഉപദേശം കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിലെ ‘ഞാൻ മുമ്പേ’ എന്ന മത്സരത്തിനു വിപരീതമാണ് — രാവണൻ വർണിച്ച ഉത്തമമന്ത്രത്തെ പിന്തുടരുന്നതു വിഭീഷണൻ മാത്രമാണ്.

‘കൂടാതെ, രാമൻ മുമ്പു രാക്ഷസരാജന് എന്തു ദ്രോഹമാണു ചെയ്തത്, യശസ്വിയായ അവന്റെ ഭാര്യയെ ഇവൻ ജനസ്ഥാനത്തുനിന്ന് അപഹരിച്ചുകൊണ്ടുവരാൻ? ഖരൻ അതിരുകടന്നു പ്രവർത്തിച്ചപ്പോൾ രാമൻ അവനെ യുദ്ധത്തിൽ കൊന്നു; ജീവികൾ തങ്ങളുടെ പ്രാണൻ കഴിവിനൊത്തു രക്ഷിക്കേണ്ടതുതന്നെയാണല്ലോ. ഈ കാരണത്താൽ വൈദേഹി നമുക്കു വലിയ ഭയമായിത്തീരും; അപഹരിച്ചുകൊണ്ടുവന്ന അവളെ ഉപേക്ഷിക്കണം; കലഹത്തിനുവേണ്ടി ചെയ്യുന്നതുകൊണ്ട് എന്തു ഫലം? വീര്യവാനും ധർമത്തെ പിന്തുടരുന്നവനുമായ അവനോടു നിരർഥകമായ വൈരം ചെയ്യുന്നത് ഉചിതമല്ല; അവനു മൈഥിലിയെ നൽകുക. ആനകളും കുതിരകളും അനേകം രത്നങ്ങളും നിറഞ്ഞ ഈ നഗരിയെ അവൻ ബാണങ്ങൾകൊണ്ടു പിളർക്കുന്നതിനുമുമ്പ് അവനു മൈഥിലിയെ നൽകുക. അതിഘോരവും മഹത്തും ദുർജയവുമായ വാനരസൈന്യം നമ്മുടെ ലങ്കയെ ആക്രമിക്കുന്നതിനുമുമ്പ് സീതയെ തിരികെ നൽകുക. രാമന്റെ പ്രിയപത്നിയെ സ്വയം തിരികെ നൽകുന്നില്ലെങ്കിൽ ലങ്കാനഗരിയും ശൂരരായ എല്ലാ രാക്ഷസന്മാരും നശിക്കും. ബന്ധുത്വംകൊണ്ടു ഞാൻ നിന്നോട് അപേക്ഷിക്കുന്നു; എന്റെ വാക്കു കേൾക്കുക. സത്യവും ഹിതവുമാണു ഞാൻ പറയുന്നത് — അവനു മൈഥിലിയെ നൽകുക.’ ഇവിടെ വിഭീഷണൻ നീതിക്കുശേഷം ധർമം പറയുന്നു — രാമൻ നിരപരാധിയാണ്; ഖരൻ സ്വയം ആക്രമിച്ചു, ആത്മരക്ഷയ്ക്കിടയിൽ കൊല്ലപ്പെട്ടു. അതിനാൽ സീതാപഹരണം അധാർമികമാണ്, അതിന്റെ ഫലം ഭയം മാത്രവും. ‘ദീയതാമസ്യ മൈഥിലീ’ (അവനു മൈഥിലിയെ നൽകുക) എന്ന പാദം നാലു തവണ ആവർത്തിക്കുന്നു — ഈ ഉപദേശത്തിന്റെ പല്ലവിപോലെ. ‘ബന്ധുത്വാത്’ (ബന്ധുത്വംകൊണ്ട്) എന്ന വാക്കിലൂടെ അവൻ രാജസഭാംഗത്തെപ്പോലെയല്ല, സഹോദരനെപ്പോലെയാണു സംസാരിക്കുന്നത്. ഇങ്ങനെ വിഭീഷണന്റെ ഹിതവാദിത്വം അവന്റെ സഹോദരസ്നേഹത്തിന്റെ ഫലമാണ്, ശത്രുപക്ഷപാതമല്ല. ‘അതിനുമുമ്പ്… അതിനുമുമ്പ്’ (യാവത്… താവത്) എന്ന ആവർത്തിച്ചുള്ള പ്രയോഗം സമയത്തിന്റെ പരിമിതി കാണിക്കുന്നു — ഇപ്പോഴും സമയമുണ്ട്, പിന്നീട് ഉണ്ടാവില്ല. വിഭീഷണന്റെ യുക്തി ഇവിടെ രാവണന്റെ സ്വന്തം ഹിതത്തെ കേന്ദ്രത്തിൽ നിർത്തുന്നു — അവൻ രാമന്റെ പക്ഷം പറയുന്നില്ല, ലങ്കയുടെയും രാക്ഷസന്മാരുടെയും രാവണന്റെയും രക്ഷയാണു പറയുന്നത്. ‘ആഹൃതാ സാ പരിത്യാജ്യാ’ (അപഹരിച്ചുകൊണ്ടുവന്ന അവളെ ഉപേക്ഷിക്കണം) എന്നതു ലളിതമായ ഉപായമാണ് — അന്യായമായി എടുത്തതു തിരികെ നൽകണം; അപ്പോൾ ഭയം താനേ നീങ്ങും.

‘രാജകുമാരൻ ശരത്കാലസൂര്യന്റെ രശ്മികൾപോലുള്ള, പുതിയ മുനകളും തൂവലുകളുമുള്ള, അതിദൃഢമായ, ഒരിക്കലും പാഴാകാത്ത ബാണങ്ങൾ നിന്റെ വധത്തിനായി അയയ്ക്കുന്നതിനുമുമ്പ് ദാശരഥിക്കു മൈഥിലിയെ തിരികെ നൽകുക. സുഖവും ധർമവും നശിപ്പിക്കുന്ന കോപം വേഗം ഉപേക്ഷിക്കുക; ആനന്ദവും കീർത്തിയും വർധിപ്പിക്കുന്ന ധർമത്തെ ആശ്രയിക്കുക; പ്രസാദിക്കുക, ഞങ്ങൾ പുത്രന്മാരോടും ബന്ധുക്കളോടുംകൂടി ജീവിക്കട്ടെ; ദാശരഥിക്കു മൈഥിലിയെ തിരികെ നൽകുക.’ വിഭീഷണന്റെ വാക്കുകേട്ട് രാക്ഷസേശ്വരനായ രാവണൻ അവരെയെല്ലാം പറഞ്ഞയച്ചു സ്വന്തം ഗൃഹത്തിലേക്കു പോയി. ഇരുപത്തൊന്നും ഇരുപത്തിരണ്ടും ശ്ലോകങ്ങൾ വംശസ്ഥവൃത്തത്തിലാണ് — ദീർഘവൃത്തത്തിലൂടെ സർഗത്തിന്റെ ഭാവം ഉയർത്തപ്പെടുന്നു. രണ്ടിന്റെയും അവസാനം ‘പ്രദീയതാം ദാശരഥായ മൈഥിലീ’ (ദാശരഥിക്കു മൈഥിലിയെ തിരികെ നൽകുക) എന്ന പാദമുണ്ട്; അതിലൂടെ വിഭീഷണന്റെ നിർബന്ധം പരമശിഖരത്തിലെത്തുന്നു. ‘സപുത്രബാന്ധവാഃ ജീവേമ’ (പുത്രന്മാരോടും ബന്ധുക്കളോടുംകൂടി ഞങ്ങൾ ജീവിക്കട്ടെ) എന്ന അഭ്യർഥന ഒരു പ്രവചനംപോലെയാണ് — രാവണൻ കേൾക്കുന്നില്ല; അതിനാൽ അവൻ പുത്രന്മാരോടും ബന്ധുക്കളോടുംകൂടി നശിക്കുന്നു. രാവണന്റെ മൗനം ശ്രദ്ധേയമാണ് — അവൻ ഉത്തരം നൽകുന്നില്ല, സഭ പിരിച്ചുവിട്ടു വീട്ടിലേക്കു പോകുക മാത്രം ചെയ്യുന്നു. ഈ മൗനത്തിന്റെ അർഥം അടുത്ത സർഗത്തിൽ വ്യക്തമാകുന്നു; അവിടെ വിഭീഷണൻ രാവിലെ വീണ്ടും ഏകാന്തതയിൽ അവനെ ബോധ്യപ്പെടുത്താൻ ചെല്ലുന്നു. അവസാനശ്ലോകം (23) സമീക്ഷിതപാഠത്തിലില്ല — സമീക്ഷിതപാഠത്തിൽ സർഗം വിഭീഷണന്റെ വാക്കോടെതന്നെ അവസാനിക്കുന്നു. വിഭീഷണന്റെ ഉപദേശത്തിൽ മൂന്നു തലങ്ങളുണ്ട് — നീതി (7–12), ധർമം (13–20), കരുണ (21–22). അവൻ ആദ്യം ബുദ്ധികൊണ്ടും പിന്നെ ന്യായംകൊണ്ടും ഒടുവിൽ ഹൃദയംകൊണ്ടും രാവണനോട് അപേക്ഷിക്കുന്നു.

Then Nikumbha, Rabhasa, mighty Sūryaśatru, Suptaghna, Yajñakopa, Mahāpārśva and Mahodara, the unassailable Agniketu, the rākṣasa Raśmiketu, Rāvaṇa's son Indrajit, splendid and strong, Prahasta, Virūpākṣa, mighty Vajradaṃṣṭra, Dhūmrākṣa, Atikāya and the rākṣasa Durmukha seized iron bars, trident-swords, spears, darts, lances and axes, bows with fine arrows and great swords gleaming like water, and in a towering rage they sprang to their feet, seeming to blaze with their own fire, and all cried out to Rāvaṇa: "Today we will kill Rāma, and Sugrīva and Lakṣmaṇa, and that wretch Hanumān who attacked Laṅkā!" In the previous sarga each hero spoke on his own; here they all leap up together, weapons in hand, ready for battle, and the excitement of the court reaches its height. Sixteen names are listed, and in the war to come they will be killed one by one. Once again Hanumān is called a wretch, yet "who attacked Laṅkā" grudgingly admits his prowess. Indrajit, Rāvaṇa's own son, is among them, sharing in the court's fervour. Their anger is likened to blazing fire. So many heroes rising at once makes a fearful sight in the hall, and in the midst of it only Vibhīṣaṇa stays calm.

Vibhīṣaṇa held them all back as they stood with weapons in hand, made them sit down again, and with joined palms spoke. "My friends, the wise say that the time for force is only when an aim cannot be reached by the three other means. Force succeeds, my friends, against those who are off their guard, those already attacked by others and those struck down by fate, and only when it is used after careful examination and by rule. How can you hope to overcome Rāma, who is never careless, bent on victory, secure in his army, master of his anger and hard to defeat? Who in the world could have known or guessed the course of Hanumān, who leapt across the terrible ocean, lord of rivers and streams? The forces and powers of the enemy are beyond measure, night-rovers; you must on no account rashly despise them." Vibhīṣaṇa follows the order of the four means of statecraft: conciliation, gifts and sowing division are to be tried first, and punishment, that is force, only at the last. And force succeeds only in three situations: when the enemy is careless, when he is already under attack from others, or when fate has struck him. Rāma is in none of these. "Master of his anger" deserves particular notice: a man who has conquered his anger fights with judgement and is therefore hard to beat. With the example of Hanumān, Vibhīṣaṇa reminds the court that if even one messenger's course could not be foreseen, what of a whole army? He addresses them affectionately as "my friends" to calm their anger. His measured counsel is the opposite of the scramble in the previous sarga; he alone follows the best counsel that Rāvaṇa himself described.

"And besides, what wrong had Rāma ever done the king of the rākṣasas, that he carried off that glorious man's wife from Janasthāna? If Khara overstepped all bounds and was killed by Rāma in battle, surely every living being must defend his life as best he can. Because of this, Vaidehī could bring us terrible danger. She was carried off, and she should be given up; what is the good of an act that only breeds strife? It is not right to make a pointless enemy of a man so mighty and so devoted to dharma. Let Maithilī be given back to him. Before he tears apart with his arrows this city with its elephants and horses and its wealth of jewels, let Maithilī be given back to him. Before that terrible, vast, invincible monkey host falls upon our Laṅkā, let Sītā be given back. For Laṅkā will perish, and all the heroic rākṣasas with it, if Rāma's beloved wife is not returned of your own accord. As your kinsman I beg you: do as I say. I am telling you what is true and for your good: let Maithilī be given back to him." After policy, Vibhīṣaṇa speaks of right and wrong. Rāma is innocent: it was Khara who attacked, and Rāma killed him in defending himself. So the abduction of Sītā was wrong, and its fruit can only be danger. "Let Maithilī be given back to him" comes round again and again like a refrain. In saying "as your kinsman" he speaks not as a courtier but as a brother, so his plain speaking comes from love for his brother, not from any leaning towards the enemy. The repeated "before" shows that time is short: there is still time now, but soon there will not be. His argument keeps Rāvaṇa's own good at the centre; he does not plead Rāma's cause but the safety of Laṅkā, of the rākṣasas and of Rāvaṇa himself. "She was carried off; she should be given up" is the simple remedy: what was wrongly taken must be returned, and then the danger will pass of itself.

"Before the prince lets fly at you, to kill you, his unfailing arrows, bright as the rays of the autumn sun, strong, new-tipped and feathered, let Maithilī be given back to Daśaratha's son. Give up at once this anger that destroys happiness and dharma; hold to dharma, which brings joy and fame. Be gracious, so that we may live on with our sons and kinsmen: let Maithilī be given back to Daśaratha's son." Hearing Vibhīṣaṇa's words, Rāvaṇa, lord of the rākṣasas, dismissed them all and went into his own palace. These last pleas are set in a longer metre that lifts the mood of the sarga, and both end with the refrain "let Maithilī be given back to Daśaratha's son", bringing Vibhīṣaṇa's urging to its climax. His prayer "that we may live on with our sons and kinsmen" sounds like a prophecy: Rāvaṇa will not listen, and so he will perish with his sons and kinsmen. Rāvaṇa's silence is worth noting: he gives no answer, but simply dismisses the court and goes home. What that silence means becomes clear in the next sarga, when Vibhīṣaṇa goes to him again at dawn to counsel him in private. Vibhīṣaṇa's counsel has three layers, policy, dharma and compassion: he appeals to Rāvaṇa first through reason, then through justice, and last through the heart.