ततः नीलाम्बुदप्रख्यः शूरः सेनापतिः प्रहस्तः नाम राक्षसः तदा प्राञ्जलिः वाक्यम् अब्रवीत् — ‘देवाः, दानवाः, गन्धर्वाः, पिशाचाः, पतगाः, उरगाः च — सर्वे रणे धर्षयितुं शक्याः; किं पुनः मानवौ? वयं सर्वे प्रमत्ताः विश्वस्ताः च आस्म; अतः हनूमता वञ्चिताः स्म। न हि मयि जीवति सः वनगोचरः जीवन् गच्छेत्। सागरपर्यन्तां सशैलवनकाननां सर्वां भूमिम् अवानरां करोमि; भवान् माम् आज्ञापयतु। रजनीचर, वानरात् तव रक्षां विधास्यामि; आत्मापराधजं किंचित् अपि दुःखं ते न आगमिष्यति।’ प्रहस्तः रावणस्य प्रधानः सेनापतिः, अतः सः प्रथमं वदति। तस्य वचने द्वौ भावौ — हनूमतः विजयस्य कारणं राक्षसानां प्रमादः इति समाधानम्, भविष्ये च सर्वेषां वानराणां नाशस्य प्रतिज्ञा। ‘किं पुनर्मानवौ’ इति रामलक्ष्मणयोः अवज्ञा — ते मनुष्यान् दुर्बलान् मन्यन्ते, यत् एव ब्रह्मणः वरस्य रावणस्य दौर्बल्यम् — सः देवादिभ्यः अवध्यः, न मनुष्येभ्यः। ‘आत्मापराधजम्’ इति पदं विशेषतः ध्येयम् — प्रहस्तः स्वीकरोति यत् सीताहरणं रावणस्य अपराधः, तथापि तस्य फलात् रक्षां प्रतिजानीते। एषः सेवकस्य स्वामिभक्तिः, न तु धर्मबुद्धिः। नीलाम्बुदस्य उपमा तस्य वर्णं विशालं शरीरं च सूचयति।

सुसंक्रुद्धः दुर्मुखः नाम राक्षसः अब्रवीत् — ‘इदं सर्वेषां नः प्रधर्षणं न क्षमणीयम्। अयं पुरस्य अन्तःपुरस्य च भूयः परिभवः, श्रीमतः राक्षसेन्द्रस्य वानरेण प्रधर्षणम्। अस्मिन् मुहूर्ते एकः गत्वा वानरान् निवर्तिष्यामि — भीमं सागरं, अम्बरं, रसातलं वा प्रविष्टान् अपि।’ ततः सुसंक्रुद्धः महाबलः वज्रदंष्ट्रः मांसशोणितरूषितं घोरं परिघं प्रगृह्य अब्रवीत् — ‘दुर्धर्षे रामे, सुग्रीवे, लक्ष्मणे च तिष्ठति, कृपणेन तपस्विना हनूमता नः किं कार्यम्? अद्य अहम् एकः परिघेण ससुग्रीवं सलक्ष्मणं रामं हत्वा हरिवाहिनीं विक्षोभ्य आगमिष्यामि।’ दुर्मुखः अपमानम् एव मुख्यं मन्यते — अन्तःपुरस्य धर्षणं राज्ञः परमः अवमानः। तस्य प्रतिज्ञा अतिशयवती — सागरे, आकाशे, पाताले वा गतान् अपि वानरान् सः निवर्तयिष्यति। वज्रदंष्ट्रः तु हनूमन्तं ‘कृपणं तपस्विनं’ मन्यते — एकः दूतः वधाय अयोग्यः; मूलं रामः, अतः रामस्य एव वधः कर्तव्यः। एतत् तस्य युक्तियुक्तं वचनम्, किन्तु अहंकारेण मिश्रितम्। परिघस्य ‘मांसशोणितरूषितम्’ इति विशेषणं तस्य क्रौर्यं सूचयति। एकैकः राक्षसः ‘एकः’ इति पदं वदति — सर्वे स्वस्य एकाकिनः बलेन गर्विताः; सम्मिलितः उपायः कस्यचित् अपि न। एषा एव पूर्वसर्गे रावणेन उक्ता अधमा मन्त्रणा — प्रत्येकः स्वमतिम् आस्थाय वदति। तेषां वचनेषु कोऽपि शत्रोः बलस्य विचारं न करोति — समुद्रः कथं तीर्यते, वानराः कति, तेषां नायकाः के इति। केवलं स्वस्य शौर्यस्य घोषणा। रावणस्य प्रश्नः ‘किं करिष्यामि’ इति आसीत्; उत्तरं तु ‘अहं करिष्यामि’ इति — एषः भेदः एव तस्याः सभायाः दोषः। दुर्मुखवज्रदंष्ट्रयोः नामनी अपि तेषां स्वभावं सूचयतः — दुष्टं मुखं यस्य, वज्रसदृशाः दंष्ट्राः यस्य।

‘राजन्, यदि इच्छसि, मम अपरम् इदं वाक्यं शृणु — उपायकुशलः हि एव अतन्द्रितः शत्रून् जयेत्। राक्षसाधिप, कामरूपधराः शूराः सुभीमाः भीमदर्शनाः सहस्राणि राक्षसाः वा निश्चिताः, मानुषं वपुः बिभ्रतः, काकुत्स्थम् उपसंगम्य, सर्वे असम्भ्रमाः भूत्वा रघुसत्तमं ब्रुवन्तु — “तव यवीयसा भ्रात्रा भरतेन प्रेषिताः वयम्; सः हि सेनां समुत्थाप्य क्षिप्रम् एव उपयास्यति।” ततः वयम् इतः तूर्णं शूलशक्तिगदाधराः चापबाणासिहस्ताः च तत्र त्वरिताः यामहे; आकाशे गणशः स्थित्वा, अश्मशस्त्रमहावृष्ट्या तां हरिवाहिनीं हत्वा यमक्षयं प्रापयाम। एवं चेत् रामलक्ष्मणौ अनयम् उपसर्पेताम्, अवश्यम् अपनीतेन जीवितं जहताम् एव।’ अयं सम्पूर्णः भागः (१२–१८) समीक्षिते नास्ति — वुल्गेटस्य विशिष्टः योजनः। वज्रदंष्ट्रः बलस्य स्थाने छलम् उपदिशति — राक्षसाः भरतस्य सैनिकाः इति आत्मानं दर्शयित्वा रामस्य विश्वासं लभेरन्, ततः आकाशात् आक्रमेयुः। एषः उपायः राक्षसानां मायाविनः स्वभावं दर्शयति — मारीचः अपि मृगरूपेण, रावणः अपि यतिरूपेण छलं कृतवन्तौ। भरतस्य नाम्नः प्रयोगः रामस्य भ्रातृप्रेम्णः दुरुपयोगः — रामः भरतस्य सेनायाः वार्तां श्रुत्वा प्रसीदेत्। ‘अपनीतेन’ इति अनीत्या छलेन वा इति अर्थः; अस्य वाक्यस्य कर्ता ‘रामलक्ष्मणौ’ — तौ छलेन जीवितं त्यजेताम्। हिन्दीभाष्यम् अपि एवम् एव व्याचष्टे। अग्रिमे सर्गे विभीषणः एतादृशानां सर्वेषां वचनानां निवारणं करिष्यति। उपायस्य दोषः अपि स्पष्टः — रामः भरतं सम्यक् जानाति, सः राक्षसानां छलं लक्षयेत्; अपि च विभीषणः शीघ्रम् एव रामस्य पक्षे गत्वा राक्षसानां सर्वाः मायाः प्रकाशयिष्यति।

ततः कौम्भकर्णिः वीरः वीर्यवान् निकुम्भः नाम परमक्रुद्धः लोकरावणं रावणम् अब्रवीत् — ‘भवन्तः सर्वे महाराजेन संगताः तिष्ठन्तु; अहम् एकः राघवं सहलक्ष्मणं, सुग्रीवं सहनूमन्तं, सर्वान् च वानरान् अत्र हनिष्यामि।’ ततः पर्वतोपमः वज्रहनुः नाम राक्षसः क्रुद्धः सृक्कां जिह्वया परिलिहन् वाक्यम् अब्रवीत् — ‘भवन्तः विगतज्वराः स्वैरं कार्याणि कुर्वन्तु; अहम् एकः तां सर्वां हरिवाहिनीं भक्षयिष्यामि। स्वस्थाः निश्चिन्ताः क्रीडन्तु, वारुणीं मधु पिबन्तु। अहम् एकः सुग्रीवं सहलक्ष्मणं, साङ्गदं हनूमन्तं च, सर्वान् च अत्र वानरान् वधिष्यामि।’ निकुम्भः कुम्भकर्णस्य पुत्रः; अतः ‘कौम्भकर्णिः’ इति पितृनाम्ना निर्दिष्टः। वज्रहनोः ‘सृक्कां जिह्वया परिलिहन्’ इति चित्रं भयानकं — सः नरभक्षकः इव शत्रून् खादितुम् उत्सुकः। तस्य वचनस्य अन्ते ‘पिबन्तु मधु वारुणीम्’ इति भोगासक्तिः — राक्षसानां सभा युद्धस्य गाम्भीर्यं न जानाति। प्रत्येकः वीरः ‘अहमेकः’ इति पुनः पुनः वदति — अहमहमिका अस्मिन् सर्गे सर्वत्र। एकविंशः श्लोकः पूर्वार्धे निकुम्भस्य वचनं समापयति, उत्तरार्धे वज्रहनुं परिचाययति — श्लोकसीमा वक्तृपरिवर्तनस्य मध्ये पतति। अस्मिन् सर्गे राक्षसाः वीराः, किन्तु नीतिहीनाः; तेषां सर्वेषाम् अहंकारः अग्रिमे सर्गे विभीषणस्य विवेकेन तुलितः भविष्यति। वज्रहनोः वचने ‘पिबन्तु मधु वारुणीम्’ इति सुन्दरकाण्डे वर्णितां लङ्कायाः पानगोष्ठीं स्मारयति — राक्षसाः युद्धस्य संकटे अपि भोगान् न त्यजन्ति।

తరువాత నల్లని మేఘం వంటివాడు, శూరుడు, సేనాపతి అయిన ప్రహస్తుడనే రాక్షసుడు అప్పుడు చేతులు జోడించి ఇలా అన్నాడు: ‘దేవతలు, దానవులు, గంధర్వులు, పిశాచాలు, పక్షులు, సర్పాలు — అందరినీ యుద్ధంలో అణచివేయవచ్చు; ఇక ఇద్దరు మానవుల సంగతి చెప్పాలా? మనమందరం అజాగ్రత్తగా, విశ్వాసంతో ఉన్నాము; అందుకే హనుమంతుడు మనను మోసగించాడు. నేను బతికి ఉండగా ఆ వనచరుడు ప్రాణాలతో పోలేడు. సముద్రం వరకూ, పర్వతాలతో వనాలతో కాననాలతో సహా భూమినంతటినీ వానరులు లేనిదిగా చేస్తాను; నీవు నన్ను ఆజ్ఞాపించు. రాత్రించరా, వానరుని నుండి నీకు రక్షణ కల్పిస్తాను; నీ స్వంత అపరాధం వల్ల పుట్టే ఏ దుఃఖమూ నీకు రాదు.’ ప్రహస్తుడు రావణుని ప్రధాన సేనాపతి, కాబట్టి అతడు మొదట మాట్లాడతాడు. అతని మాటలో రెండు భావాలు — హనుమంతుని విజయానికి కారణం రాక్షసుల అజాగ్రత్త అని సమాధానం, భవిష్యత్తులో వానరులందరినీ నాశనం చేస్తాననే ప్రతిజ్ఞ. ‘కిం పునర్మానవౌ’ (ఇక ఇద్దరు మానవుల సంగతి చెప్పాలా) అనేది రామలక్ష్మణుల పట్ల అవజ్ఞ — వారు మనుష్యులను దుర్బలులుగా భావిస్తారు; బ్రహ్మ వరంలో రావణుని బలహీనత ఇదే — అతడు దేవతలు మొదలైనవారికి అవధ్యుడు, మనుష్యులకు కాదు. ‘ఆత్మాపరాధజమ్’ (నీ స్వంత అపరాధం వల్ల పుట్టే) అనే పదాన్ని ప్రత్యేకంగా గమనించాలి — సీతాపహరణం రావణుని అపరాధమని ప్రహస్తుడు అంగీకరిస్తున్నాడు, అయినా దాని ఫలం నుండి రక్షిస్తానని ప్రతిజ్ఞ చేస్తున్నాడు. ఇది సేవకుని స్వామిభక్తి, ధర్మబుద్ధి కాదు. నల్లని మేఘపు ఉపమానం అతని వర్ణాన్నీ విశాలమైన శరీరాన్నీ సూచిస్తుంది.

బాగా కోపించిన దుర్ముఖుడనే రాక్షసుడు ఇలా అన్నాడు: ‘మనందరికీ జరిగిన ఈ అవమానం క్షమించదగినది కాదు. ఇది పురానికీ అంతఃపురానికీ మళ్ళీ జరిగిన పరాభవం, శ్రీమంతుడైన రాక్షసేంద్రునికి ఒక వానరుడు చేసిన అవమానం. ఈ ముహూర్తంలోనే నేనొక్కడినే వెళ్ళి వానరులను వెనక్కి తరిమివేస్తాను — వారు భయంకరమైన సముద్రంలోకి, ఆకాశంలోకి, రసాతలంలోకి ప్రవేశించినా సరే.’ తరువాత బాగా కోపించిన మహాబలుడు వజ్రదంష్ట్రుడు మాంసంతో రక్తంతో పూయబడిన భయంకరమైన పరిఘను పట్టుకుని ఇలా అన్నాడు: ‘ఎదిరించలేని రాముడు, సుగ్రీవుడు, లక్ష్మణుడు ఉండగా దీనుడు, అభాగ్యుడు అయిన హనుమంతునితో మనకేం పని? ఈరోజు నేనొక్కడినే పరిఘతో సుగ్రీవునితో లక్ష్మణునితో సహా రాముని చంపి, వానరసేనను కల్లోలపరిచి తిరిగివస్తాను.’ దుర్ముఖుడు అవమానాన్నే ముఖ్యమైనదిగా భావిస్తాడు — అంతఃపురాన్ని అవమానించడం రాజుకు పరమావమానం. అతని ప్రతిజ్ఞ అతిశయమైనది — సముద్రంలోకి, ఆకాశంలోకి, పాతాళంలోకి వెళ్ళిన వానరులను కూడా అతడు వెనక్కి తరిమివేస్తాడట. వజ్రదంష్ట్రుడు మాత్రం హనుమంతుని ‘కృపణం తపస్వినం’ (దీనుడు, అభాగ్యుడు) గా భావిస్తాడు — ఒక్క దూత వధకు తగడు; మూలం రాముడు, కాబట్టి రాముడినే వధించాలి. ఇది అతని యుక్తియుక్తమైన మాట, కాని అహంకారంతో కలిసినది. పరిఘకు ‘మాంసశోణితరూషితమ్’ (మాంసంతో రక్తంతో పూయబడిన) అనే విశేషణం అతని క్రౌర్యాన్ని సూచిస్తుంది. ప్రతి రాక్షసుడూ ‘ఏకః’ (నేనొక్కడినే) అనే పదం పలుకుతాడు — అందరూ తమ ఒంటరి బలంతో గర్వించినవారు; ఎవరికీ సమష్టి ఉపాయం లేదు. పూర్వసర్గలో రావణుడు చెప్పిన అధమ మంత్రాంగం ఇదే — ప్రతి ఒక్కరూ తమ అభిప్రాయాన్ని పట్టుకుని మాట్లాడతారు. వారి మాటలలో ఎవరూ శత్రుబలాన్ని ఆలోచించరు — సముద్రాన్ని ఎలా దాటుతారు, వానరులు ఎంతమంది, వారి నాయకులెవరు అని. కేవలం తమ శౌర్యపు ఘోషణ. రావణుని ప్రశ్న ‘కిం కరిష్యామి’ (నేను ఏం చేయాలి) అని; జవాబు మాత్రం ‘అహం కరిష్యామి’ (నేను చేస్తాను) అని — ఈ భేదమే ఆ సభ దోషం. దుర్ముఖ, వజ్రదంష్ట్ర అనే పేర్లు కూడా వారి స్వభావాన్ని సూచిస్తాయి — చెడ్డ ముఖం గలవాడు, వజ్రం వంటి కోరలు గలవాడు.

‘రాజా, నీవు కోరితే నా ఈ మరొక మాట విను — ఉపాయంలో నేర్పరి, అలసత్వం లేనివాడే శత్రువులను జయిస్తాడు. రాక్షసాధిపా, కోరిన రూపం ధరించగల, శూరులైన, మహాభయంకరులైన, భీకరంగా కనిపించే వేలాది రాక్షసులు నిశ్చయంతో మానవ శరీరాలు ధరించి, కాకుత్స్థుని దగ్గరికి వెళ్ళి, అందరూ తొట్రుపాటు లేకుండా రఘుసత్తమునితో ఇలా చెప్పాలి — “నీ తమ్ముడు భరతుడు మమ్మల్ని పంపాడు; అతడు సేనను సమీకరించి త్వరలోనే వస్తాడు.” తరువాత మనం ఇక్కడి నుండి శూలాలూ శక్తులూ గదలూ ధరించి, విల్లులూ బాణాలూ కత్తులూ చేతబట్టి వేగంగా అక్కడికి వెళ్దాం; ఆకాశంలో గుంపులు గుంపులుగా నిలిచి, రాళ్ళ ఆయుధాల మహావర్షంతో ఆ వానరసేనను చంపి యమలోకానికి పంపుదాం. ఇలా జరిగితే రామలక్ష్మణులు అనర్థంలో చిక్కుకుని, ఆ మోసం వల్ల తప్పక ప్రాణాలు విడుస్తారు.’ ఈ భాగమంతా (12–18) సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు — ఇది ప్రచలిత పాఠం (వల్గేట్) లోని విశిష్టమైన చేర్పు. వజ్రదంష్ట్రుడు బలానికి బదులు ఛలాన్ని ఉపదేశిస్తున్నాడు — రాక్షసులు తాము భరతుని సైనికులమని చూపించుకుని రాముని విశ్వాసాన్ని పొంది, తరువాత ఆకాశం నుండి దాడి చేయాలి. ఈ ఉపాయం రాక్షసుల మాయాస్వభావాన్ని చూపిస్తుంది — మారీచుడు కూడా మృగరూపంతో, రావణుడు కూడా యతిరూపంతో ఛలం చేశారు. భరతుని పేరును ఉపయోగించడం రాముని సోదరప్రేమను దుర్వినియోగం చేయడం — భరతుని సేన వార్త విని రాముడు ప్రసన్నుడవుతాడని. ‘అపనీతేన’ అంటే అనీతితో, లేదా మోసంతో అని అర్థం; ఈ వాక్యానికి కర్త ‘రామలక్ష్మణౌ’ — వారిద్దరూ మోసం వల్ల ప్రాణాలు విడుస్తారని. హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా ఇలాగే వివరిస్తుంది. తరువాతి సర్గలో విభీషణుడు ఇలాంటి మాటలన్నిటినీ నివారిస్తాడు. ఉపాయంలోని దోషం కూడా స్పష్టమే — రాముడు భరతుని బాగా ఎరుగును, రాక్షసుల మోసాన్ని గుర్తిస్తాడు; అంతేకాక విభీషణుడు త్వరలోనే రాముని పక్షానికి వెళ్ళి రాక్షసుల మాయలన్నిటినీ బయటపెడతాడు.

తరువాత కుంభకర్ణుని కుమారుడు, వీరుడు, పరాక్రమశాలి అయిన నికుంభుడనే రాక్షసుడు తీవ్రంగా కోపించి లోకాలను ఏడిపించే రావణునితో ఇలా అన్నాడు: ‘మీరందరూ మహారాజుతో కలిసి ఇక్కడే ఉండండి; నేనొక్కడినే లక్ష్మణునితో సహా రాఘవుని, హనుమంతునితో సహా సుగ్రీవుని, వానరులందరినీ ఇక్కడే చంపుతాను.’ తరువాత పర్వతం వంటి వజ్రహనువనే రాక్షసుడు కోపించి నాలుకతో పెదవి మూలలను నాకుతూ ఇలా అన్నాడు: ‘మీరు చింత లేకుండా మీ ఇష్టం వచ్చినట్టు మీ పనులు చేసుకోండి; నేనొక్కడినే ఆ వానరసేనను అంతటినీ తినివేస్తాను. మీరు స్వస్థులై, నిశ్చింతగా ఆడుకోండి, వారుణి మద్యాన్ని తాగండి. నేనొక్కడినే లక్ష్మణునితో సహా సుగ్రీవుని, అంగదునితో సహా హనుమంతుని, వానరులందరినీ ఇక్కడే వధిస్తాను.’ నికుంభుడు కుంభకర్ణుని కుమారుడు; కాబట్టి ‘కౌంభకర్ణిః’ అని తండ్రి పేరుతో నిర్దేశించబడ్డాడు. వజ్రహనువు ‘సృక్కాం జిహ్వయా పరిలిహన్’ (నాలుకతో పెదవి మూలలను నాకుతూ) అనే చిత్రం భయానకమైనది — అతడు నరభక్షకుడిలా శత్రువులను తినడానికి ఉత్సుకంగా ఉన్నాడు. అతని మాట చివర ‘పిబంతు మధు వారుణీమ్’ (వారుణి మద్యాన్ని తాగండి) అనడం భోగాసక్తి — రాక్షససభకు యుద్ధపు గాంభీర్యం తెలియదు. ప్రతి వీరుడూ ‘అహమేకః’ (నేనొక్కడినే) అని మళ్ళీ మళ్ళీ అంటాడు — ‘నేనంటే నేను’ అనే పోటీ ఈ సర్గ అంతటా ఉంది. ఇరవై ఒకటవ శ్లోకం పూర్వార్ధంలో నికుంభుని మాటను ముగిస్తుంది, ఉత్తరార్ధంలో వజ్రహనువును పరిచయం చేస్తుంది — శ్లోకసీమ వక్త మారే మధ్యలో పడుతుంది. ఈ సర్గలో రాక్షసులు వీరులే, కాని నీతిహీనులు; వారందరి అహంకారం తరువాతి సర్గలో విభీషణుని వివేకంతో తులనాత్మకంగా చూపబడుతుంది. వజ్రహనువు మాటలోని ‘పిబంతు మధు వారుణీమ్’ సుందరకాండలో వర్ణించబడిన లంకలోని పానగోష్ఠిని గుర్తుచేస్తుంది — రాక్షసులు యుద్ధసంకటంలో కూడా భోగాలను విడువరు.

பிறகு கருநீல மேகம் போன்றவனும் வீரனும் படைத்தலைவனுமான பிரஹஸ்தன் என்ற ராக்ஷசன் அப்போது கைகூப்பிச் சொன்னான்: ‘தேவர்கள், தானவர்கள், கந்தர்வர்கள், பிசாசுகள், பறவைகள், நாகர்கள் — அனைவரையும் போரில் வெல்ல முடியும்; இரு மனிதர்களைப் பற்றிச் சொல்லவும் வேண்டுமா? நாம் அனைவரும் கவனக்குறைவாகவும் நம்பிக்கையோடும் இருந்தோம்; ஆகவேதான் அனுமனால் ஏமாற்றப்பட்டோம். நான் உயிரோடு இருக்கும்வரை அந்தக் காட்டில் திரிபவன் உயிரோடு திரும்பிப் போயிருக்க முடியாது. கடல்வரை பரந்த, மலைகளும் காடுகளும் சோலைகளும் கொண்ட பூமி முழுவதையும் வானரர்களே இல்லாததாகச் செய்வேன்; நீ எனக்கு ஆணையிடு. இரவில் திரிபவனே, வானரனிடமிருந்து உன்னைக் காப்பேன்; உன் சொந்தக் குற்றத்தால் உண்டாகும் துன்பம் சிறிதும் உனக்கு வராது.’ பிரஹஸ்தன் ராவணனின் முதன்மைப் படைத்தலைவன்; ஆகவே அவன் முதலில் பேசுகிறான். அவனுடைய சொற்களில் இரு கருத்துகள் உள்ளன — அனுமனின் வெற்றிக்குக் காரணம் ராக்ஷசர்களின் கவனக்குறைவே என்ற விளக்கம், எதிர்காலத்தில் எல்லா வானரர்களையும் அழிப்பதாகச் சபதம். ‘இரு மனிதர்களைப் பற்றிச் சொல்லவும் வேண்டுமா?’ என்பது ராம-லக்ஷ்மணர்களைப் பற்றிய அலட்சியம் — அவர்கள் மனிதர்களை வலிமையற்றவர்களாகக் கருதுகிறார்கள்; பிரம்மா அளித்த வரத்தில் ராவணனுக்கு உள்ள பலவீனமும் அதுவே — தேவர் முதலியோரால் அவன் கொல்லப்பட முடியாதவன், மனிதர்களால் அன்று. ‘உன் சொந்தக் குற்றத்தால் உண்டாகும்’ என்ற சொல் தனிக் கவனத்துக்குரியது — சீதையைக் கவர்ந்தது ராவணனின் குற்றம் என்று பிரஹஸ்தன் ஒப்புக்கொள்கிறான்; ஆயினும் அதன் விளைவிலிருந்து அவனைக் காப்பதாகச் சபதம் செய்கிறான். இது பணியாளனின் தலைவன்மீதான பக்தி; அறவுணர்வு அன்று. கருநீல மேகத்தின் உவமை அவனுடைய நிறத்தையும் பெரிய உடலையும் குறிக்கிறது.

மிகுந்த சினம் கொண்ட துர்முகன் என்ற ராக்ஷசன் சொன்னான்: ‘நம் அனைவருக்கும் நேர்ந்த இந்த அவமதிப்பு மன்னிக்கத்தக்கதன்று. இது நகரத்துக்கும் அந்தப்புரத்துக்கும் நேர்ந்த பெரும் இழிவு; சிறப்புமிக்க ராக்ஷசர் தலைவனை ஒரு வானரன் அவமதித்தது. இந்த முகூர்த்தத்திலேயே நான் ஒருவனே சென்று வானரர்களைத் திருப்பி விரட்டுவேன் — அவர்கள் பயங்கரமான கடலுக்குள்ளோ, வானத்துக்குள்ளோ, ரசாதலத்துக்குள்ளோ புகுந்தாலும் சரி.’ பிறகு மிகுந்த சினம் கொண்ட பெருவலிமை வாய்ந்த வஜ்ரதம்ஷ்ட்ரன், இறைச்சியும் இரத்தமும் பூசிய கொடிய இரும்புத் தண்டை எடுத்துக்கொண்டு சொன்னான்: ‘தாக்குதற்கரிய ராமனும், சுக்ரீவனும், லக்ஷ்மணனும் இருக்கும்போது, இரங்கத்தக்க பரிதாபமான அனுமனால் நமக்கு என்ன ஆக வேண்டும்? இன்று நான் ஒருவனே இரும்புத் தண்டால் சுக்ரீவனோடும் லக்ஷ்மணனோடும் கூடிய ராமனைக் கொன்று, வானரப் படையைக் கலக்கிவிட்டுத் திரும்பி வருவேன்.’ துர்முகன் அவமதிப்பையே முதன்மையாகக் கருதுகிறான் — அந்தப்புரம் தாக்கப்பட்டது அரசனுக்குப் பெரும் இழிவு. அவனுடைய சபதம் மிகைப்படுத்தப்பட்டது — கடலிலோ, வானத்திலோ, பாதாளத்திலோ சென்றுவிட்ட வானரர்களையும் அவன் திருப்பி விரட்டுவானாம். வஜ்ரதம்ஷ்ட்ரனோ அனுமனை ‘இரங்கத்தக்க பரிதாபமானவன்’ என்று கருதுகிறான் — ஒரு தூதன் கொல்லத் தகுந்தவன் அல்லன்; வேர் ராமன், ஆகவே ராமனையே கொல்ல வேண்டும். இது அவனுடைய பொருத்தமான சொல்; ஆனால் அகங்காரத்தோடு கலந்தது. இரும்புத் தண்டுக்கு ‘இறைச்சியும் இரத்தமும் பூசிய’ என்ற அடைமொழி அவனுடைய கொடூரத்தைக் குறிக்கிறது. ஒவ்வொரு ராக்ஷசனும் ‘நான் ஒருவனே’ என்ற சொல்லைச் சொல்கிறான் — அனைவரும் தங்கள் தனிப்பட்ட வலிமையால் செருக்குற்றவர்கள்; எவரிடமும் ஒன்றுபட்ட திட்டம் இல்லை. முந்தைய சர்க்கத்தில் ராவணன் சொன்ன அதம ஆலோசனை இதுவே — ஒவ்வொருவரும் தன்தன் கருத்தைப் பற்றிக்கொண்டு பேசுகிறான். அவர்களுடைய சொற்களில் எவரும் பகைவனின் வலிமையை ஆராயவில்லை — கடல் எப்படிக் கடக்கப்படும், வானரர்கள் எத்தனை பேர், அவர்களுடைய தலைவர்கள் யார் என்று. தன் வீரத்தைப் பற்றிய அறிவிப்பு மட்டுமே. ராவணனின் கேள்வி ‘நான் என்ன செய்வேன்?’ என்பது; விடையோ ‘நான் செய்வேன்’ என்பது — இந்த வேறுபாடே அந்த அவையின் குறை. துர்முகன், வஜ்ரதம்ஷ்ட்ரன் என்ற பெயர்களும் அவர்களுடைய இயல்பைக் குறிக்கின்றன — தீய முகம் உடையவன், வஜ்ராயுதம் போன்ற கோரைப்பற்கள் உடையவன்.

‘அரசே, நீ விரும்பினால் என்னுடைய இந்த மற்றொரு சொல்லைக் கேள் — வழிவகைகளில் திறமையுடையவனும் சோம்பலற்றவனுமே பகைவர்களை வெல்வான். ராக்ஷசர் தலைவனே, விரும்பிய உருவம் எடுக்க வல்ல, வீரர்களான, மிகப் பயங்கரமான, அச்சம் தரும் தோற்றம் கொண்ட ஆயிரக்கணக்கான ராக்ஷசர்கள், உறுதியான மனத்தோடு மனித உருவம் தாங்கி, காகுத்ஸ்தனை அணுகி, அனைவரும் பதற்றமின்றி ரகுகுலத்தில் சிறந்தவனிடம் சொல்லட்டும்: “உன் தம்பி பரதனால் அனுப்பப்பட்டவர்கள் நாங்கள்; அவன் படையைத் திரட்டிக்கொண்டு விரைவிலேயே வந்து சேர்வான்.” பிறகு நாம் இங்கிருந்து விரைவாகச் சூலங்களும் சக்திகளும் கதைகளும் ஏந்தி, விற்களும் அம்புகளும் வாள்களும் கைகளில் கொண்டு அங்கே விரைந்து செல்வோம்; வானில் கூட்டங்கூட்டமாக நின்று, கற்களும் ஆயுதங்களுமான பெருமழையால் அந்த வானரப் படையைக் கொன்று யமனுலகுக்கு அனுப்புவோம். இவ்வாறு செய்தால், ராம-லக்ஷ்மணர்கள் சூழ்ச்சியில் சிக்கி, அந்த வஞ்சனையால் நிச்சயமாக உயிரை விடுவார்கள்.’ இந்தப் பகுதி முழுவதும் (12–18) திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை — வல்கேட் பாடத்துக்கே உரிய சேர்க்கை. வஜ்ரதம்ஷ்ட்ரன் வலிமைக்குப் பதிலாக வஞ்சனையை அறிவுறுத்துகிறான் — ராக்ஷசர்கள் தங்களைப் பரதனின் படைவீரர்களாகக் காட்டி ராமனின் நம்பிக்கையைப் பெற்று, பிறகு வானிலிருந்து தாக்க வேண்டும். இந்த வழி ராக்ஷசர்களின் மாயை நிறைந்த இயல்பைக் காட்டுகிறது — மாரீசனும் மான் உருவிலும், ராவணனும் துறவி உருவிலும் வஞ்சனை செய்தனர். பரதனின் பெயரைப் பயன்படுத்துவது ராமனின் சகோதர அன்பைத் தவறாகப் பயன்படுத்துவதாகும் — பரதனின் படையைப் பற்றிய செய்தியைக் கேட்டு ராமன் மகிழக்கூடும். ‘அபநீதேன’ என்ற சொல்லின் பொருள் நீதிக்குப் புறம்பான வழியால், அதாவது வஞ்சனையால்; இந்த வாக்கியத்தின் எழுவாய் ‘ராம-லக்ஷ்மணர்கள்’ — அவர்கள் வஞ்சனையால் உயிரை விடுவார்கள். இந்தி உரையும் இவ்வாறே விளக்குகிறது. அடுத்த சர்க்கத்தில் விபீஷணன் இத்தகைய எல்லாச் சொற்களையும் மறுப்பான். இந்த வழியின் குறையும் தெளிவானது — ராமன் பரதனை நன்கு அறிவான்; ராக்ஷசர்களின் வஞ்சனையை அவன் கண்டுகொள்வான்; மேலும் விபீஷணன் விரைவிலேயே ராமனின் தரப்புக்குச் சென்று ராக்ஷசர்களின் மாயைகள் அனைத்தையும் வெளிப்படுத்துவான்.

பிறகு கும்பகர்ணனின் மைந்தனும் வீரனும் ஆற்றல் மிக்கவனுமான நிகும்பன் என்பவன் பெருஞ்சினம் கொண்டு, உலகை அலறச் செய்யும் ராவணனிடம் சொன்னான்: ‘நீங்கள் அனைவரும் மகாராஜாவோடு சேர்ந்து இங்கேயே இருங்கள்; நான் ஒருவனே லக்ஷ்மணனோடு கூடிய ராகவனையும், அனுமனோடு கூடிய சுக்ரீவனையும், எல்லா வானரர்களையும் இங்கேயே கொல்வேன்.’ பிறகு மலைபோன்ற வஜ்ரஹனு என்ற ராக்ஷசன் சினம் கொண்டு, தன் வாய்க்கடையை நாவால் நக்கியவாறு சொன்னான்: ‘நீங்கள் கவலையின்றி உங்கள் விருப்பப்படி காரியங்களைச் செய்யுங்கள்; நான் ஒருவனே அந்த வானரப் படை முழுவதையும் தின்றுவிடுவேன். நீங்கள் நிம்மதியாகக் கவலையின்றி விளையாடுங்கள், வாருணி மதுவைப் பருகுங்கள். நான் ஒருவனே லக்ஷ்மணனோடு கூடிய சுக்ரீவனையும், அங்கதனோடு கூடிய அனுமனையும், எல்லா வானரர்களையும் இங்கேயே கொல்வேன்.’ நிகும்பன் கும்பகர்ணனின் மைந்தன்; ஆகவே ‘கௌம்பகர்ணி’ என்று தந்தையின் பெயரால் குறிக்கப்படுகிறான். வஜ்ரஹனுவின் ‘வாய்க்கடையை நாவால் நக்கியவாறு’ என்ற சித்திரம் அச்சமூட்டுவது — அவன் மனிதரைத் தின்பவன்போலப் பகைவர்களைத் தின்ன ஆவலாக இருக்கிறான். அவனுடைய சொல்லின் இறுதியில் ‘வாருணி மதுவைப் பருகுங்கள்’ என்பது இன்பப் பற்று — ராக்ஷசர்களின் அவை போரின் கடுமையை அறியவில்லை. ஒவ்வொரு வீரனும் ‘நான் ஒருவனே’ என்று மீண்டும் மீண்டும் சொல்கிறான் — ‘நான் முந்தி’ என்ற போட்டி இந்தச் சர்க்கம் முழுவதும் உள்ளது. இருபத்தொன்றாவது சுலோகம் முன்பாதியில் நிகும்பனின் சொல்லை முடிக்கிறது, பின்பாதியில் வஜ்ரஹனுவை அறிமுகப்படுத்துகிறது — பேசுபவர் மாறும் இடத்தின் நடுவே சுலோக எல்லை விழுகிறது. இந்தச் சர்க்கத்தில் ராக்ஷசர்கள் வீரர்கள், ஆனால் நீதியற்றவர்கள்; அவர்கள் அனைவருடைய அகங்காரமும் அடுத்த சர்க்கத்தில் விபீஷணனின் விவேகத்தோடு ஒப்பிடப்படும். வஜ்ரஹனுவின் சொல்லில் உள்ள ‘வாருணி மதுவைப் பருகுங்கள்’ என்பது சுந்தர காண்டத்தில் வருணிக்கப்பட்ட இலங்கையின் மதுவிருந்துகளை நினைவூட்டுகிறது — போரின் நெருக்கடியிலும் ராக்ஷசர்கள் இன்பங்களைக் கைவிடுவதில்லை.

ಅನಂತರ ಕಪ್ಪು ಮೋಡದಂತಿರುವ ಪ್ರಹಸ್ತ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಶೂರ ಸೇನಾಪತಿ ರಾಕ್ಷಸನು ಆಗ ಕೈಮುಗಿದು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ದೇವತೆಗಳು, ದಾನವರು, ಗಂಧರ್ವರು, ಪಿಶಾಚರು, ಪಕ್ಷಿಗಳು, ಉರಗರು — ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸೋಲಿಸಬಹುದು; ಇನ್ನು ಇಬ್ಬರು ಮನುಷ್ಯರ ಪಾಡೇನು? ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಮೈಮರೆತು ನಿಶ್ಚಿಂತರಾಗಿದ್ದೆವು; ಆದ್ದರಿಂದ ಹನುಮಂತನು ನಮ್ಮನ್ನು ವಂಚಿಸಿದನು. ನಾನು ಬದುಕಿರುವಾಗ ಆ ಕಾಡಿನ ಪ್ರಾಣಿ ಜೀವಂತವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಸಾಗರಪರ್ಯಂತವಾದ, ಪರ್ವತ-ವನ-ಕಾನನಗಳ ಸಹಿತವಾದ ಇಡೀ ಭೂಮಿಯನ್ನು ವಾನರರಿಲ್ಲದಂತೆ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ; ನೀನು ನನಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸು. ನಿಶಾಚರನೇ, ವಾನರನಿಂದ ನಿನಗೆ ರಕ್ಷಣೆ ಒದಗಿಸುತ್ತೇನೆ; ನಿನ್ನ ಸ್ವಂತ ಅಪರಾಧದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಯಾವ ದುಃಖವೂ ನಿನಗೆ ಬಾರದು.’ ಪ್ರಹಸ್ತನು ರಾವಣನ ಪ್ರಧಾನ ಸೇನಾಪತಿ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಮೊದಲು ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಎರಡು ಭಾವಗಳಿವೆ — ಹನುಮಂತನ ವಿಜಯಕ್ಕೆ ರಾಕ್ಷಸರ ಮೈಮರೆವೇ ಕಾರಣ ಎಂಬ ಸಮಜಾಯಿಷಿ, ಮತ್ತು ಮುಂದೆ ಎಲ್ಲ ವಾನರರ ನಾಶದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ. ‘ಕಿಂ ಪುನರ್ಮಾನವೌ’ (ಇನ್ನು ಇಬ್ಬರು ಮನುಷ್ಯರ ಪಾಡೇನು) ಎಂಬುದು ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಅವಜ್ಞೆ — ಅವರು ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ದುರ್ಬಲರೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ; ಇದೇ ಬ್ರಹ್ಮನ ವರದಲ್ಲಿರುವ ರಾವಣನ ದೌರ್ಬಲ್ಯ — ಅವನು ದೇವತೆಗಳು ಮೊದಲಾದವರಿಂದ ಅವಧ್ಯ, ಮನುಷ್ಯರಿಂದಲ್ಲ. ‘ಆತ್ಮಾಪರಾಧಜಮ್’ (ನಿನ್ನ ಸ್ವಂತ ಅಪರಾಧದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ) ಎಂಬ ಪದ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಗಮನಾರ್ಹ — ಸೀತಾಪಹರಣ ರಾವಣನ ಅಪರಾಧ ಎಂದು ಪ್ರಹಸ್ತನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಆದರೂ ಅದರ ಫಲದಿಂದ ರಕ್ಷಣೆಯ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಇದು ಸೇವಕನ ಸ್ವಾಮಿಭಕ್ತಿ, ಧರ್ಮಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲ. ಕಪ್ಪು ಮೋಡದ ಉಪಮೆ ಅವನ ಬಣ್ಣವನ್ನೂ ವಿಶಾಲ ದೇಹವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

ಅತ್ಯಂತ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ದುರ್ಮುಖ ಎಂಬ ರಾಕ್ಷಸನು ಹೇಳಿದನು — ‘ನಮ್ಮೆಲ್ಲರಿಗಾದ ಈ ಅವಮಾನವನ್ನು ಕ್ಷಮಿಸಬಾರದು. ಇದು ನಗರಕ್ಕೂ ಅಂತಃಪುರಕ್ಕೂ ಆದ ದೊಡ್ಡ ಪರಾಭವ, ಶ್ರೀಮಂತನಾದ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನಿಗೆ ವಾನರನಿಂದಾದ ಅವಮಾನ. ಈ ಮುಹೂರ್ತದಲ್ಲೇ ನಾನೊಬ್ಬನೇ ಹೋಗಿ ವಾನರರನ್ನು ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿಸುತ್ತೇನೆ — ಅವರು ಭಯಂಕರ ಸಾಗರವನ್ನಾಗಲೀ, ಆಕಾಶವನ್ನಾಗಲೀ, ರಸಾತಲವನ್ನಾಗಲೀ ಹೊಕ್ಕಿದ್ದರೂ.’ ಅನಂತರ ಅತ್ಯಂತ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಮಹಾಬಲ ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರನು ಮಾಂಸ-ರಕ್ತಗಳಿಂದ ಲೇಪಿತವಾದ ಘೋರ ಪರಿಘವನ್ನು ಹಿಡಿದು ಹೇಳಿದನು — ‘ಎದುರಿಸಲಾಗದ ರಾಮ, ಸುಗ್ರೀವ, ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಇರುವಾಗ, ಬಡಪಾಯಿ ಹನುಮಂತನಿಂದ ನಮಗೇನಾಗಬೇಕು? ಇಂದು ನಾನೊಬ್ಬನೇ ಪರಿಘದಿಂದ ಸುಗ್ರೀವ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಸಹಿತ ರಾಮನನ್ನು ಕೊಂದು, ವಾನರಸೈನ್ಯವನ್ನು ಕಲಕಿ ಹಿಂದಿರುಗುತ್ತೇನೆ.’ ದುರ್ಮುಖನು ಅವಮಾನವನ್ನೇ ಮುಖ್ಯವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅಂತಃಪುರದ ಅವಮಾನ ರಾಜನಿಗೆ ಪರಮ ಅಪಮಾನ. ಅವನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಅತಿಶಯದಿಂದ ಕೂಡಿದೆ — ಸಾಗರದಲ್ಲಿ, ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ, ಪಾತಾಳದಲ್ಲಿ ಹೋಗಿದ್ದರೂ ವಾನರರನ್ನು ಅವನು ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿಸುವನಂತೆ. ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರನಾದರೋ ಹನುಮಂತನನ್ನು ‘ಕೃಪಣಂ ತಪಸ್ವಿನಮ್’ (ಬಡಪಾಯಿ, ದೀನ) ಎಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ — ಒಬ್ಬ ದೂತನು ವಧೆಗೆ ಯೋಗ್ಯನಲ್ಲ; ಮೂಲ ರಾಮ, ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಮನನ್ನೇ ಕೊಲ್ಲಬೇಕು. ಇದು ಅವನ ತರ್ಕಬದ್ಧ ಮಾತು, ಆದರೆ ಅಹಂಕಾರದಿಂದ ಬೆರೆತಿದೆ. ಪರಿಘದ ‘ಮಾಂಸಶೋಣಿತರೂಷಿತಮ್’ (ಮಾಂಸ-ರಕ್ತಗಳಿಂದ ಲೇಪಿತ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಅವನ ಕ್ರೌರ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ರಾಕ್ಷಸನೂ ‘ಏಕಃ’ (ಒಬ್ಬನೇ) ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಎಲ್ಲರೂ ತಮ್ಮ ಏಕಾಂಗಿ ಬಲದ ಗರ್ವದಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ; ಯಾರಿಗೂ ಒಟ್ಟಾದ ಉಪಾಯವಿಲ್ಲ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ಹೇಳಿದ ಅಧಮ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆ ಇದೇ — ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರೂ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಮತವನ್ನೇ ಹಿಡಿದು ಮಾತನಾಡುತ್ತಾರೆ. ಅವರ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ಯಾರೂ ಶತ್ರುಬಲವನ್ನು ವಿಚಾರಿಸುವುದಿಲ್ಲ — ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಹೇಗೆ ದಾಟುತ್ತಾರೆ, ವಾನರರು ಎಷ್ಟು, ಅವರ ನಾಯಕರು ಯಾರು ಎಂದು. ಕೇವಲ ತಮ್ಮ ಶೌರ್ಯದ ಘೋಷಣೆ. ರಾವಣನ ಪ್ರಶ್ನೆ ‘ನಾನೇನು ಮಾಡಲಿ’ ಎಂದಿತ್ತು; ಉತ್ತರವಾದರೋ ‘ನಾನು ಮಾಡುತ್ತೇನೆ’ — ಈ ಭೇದವೇ ಆ ಸಭೆಯ ದೋಷ. ದುರ್ಮುಖ ಮತ್ತು ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರ ಎಂಬ ಹೆಸರುಗಳೂ ಅವರ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ — ದುಷ್ಟ ಮುಖವುಳ್ಳವನು, ವಜ್ರದಂತಹ ಕೋರೆಹಲ್ಲುಗಳುಳ್ಳವನು.

‘ರಾಜನೇ, ನಿನಗೆ ಇಷ್ಟವಿದ್ದರೆ ನನ್ನ ಈ ಇನ್ನೊಂದು ಮಾತನ್ನು ಕೇಳು — ಉಪಾಯಕುಶಲನೂ ಆಲಸ್ಯವಿಲ್ಲದವನೂ ಆದವನೇ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಗೆಲ್ಲುತ್ತಾನೆ. ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪನೇ, ಇಚ್ಛಾರೂಪಧಾರಿಗಳಾದ, ಶೂರರಾದ, ಅತಿ ಭಯಂಕರರಾದ, ಭೀಕರ ರೂಪದ ಸಾವಿರಾರು ರಾಕ್ಷಸರು ದೃಢನಿಶ್ಚಯದಿಂದ ಮನುಷ್ಯರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿ, ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ, ಎಲ್ಲರೂ ಗಾಬರಿಯಿಲ್ಲದೆ ರಘುಶ್ರೇಷ್ಠನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲಿ — “ನಿನ್ನ ತಮ್ಮ ಭರತನು ನಮ್ಮನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿದ್ದಾನೆ; ಅವನು ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಸಜ್ಜುಗೊಳಿಸಿ ಬೇಗನೆ ಬರುವನು.” ಆಮೇಲೆ ನಾವು ಇಲ್ಲಿಂದ ಶೂಲ, ಶಕ್ತಿ, ಗದೆಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು, ಬಿಲ್ಲು-ಬಾಣ-ಖಡ್ಗಗಳನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದು ಬೇಗನೆ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗೋಣ; ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಗುಂಪುಗುಂಪಾಗಿ ನಿಂತು, ಕಲ್ಲು-ಶಸ್ತ್ರಗಳ ಮಹಾವೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಆ ವಾನರಸೈನ್ಯವನ್ನು ಕೊಂದು ಯಮಲೋಕಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸೋಣ. ಹೀಗೆ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಈ ಮೋಸಕ್ಕೆ ಸಿಲುಕಿದರೆ, ಈ ಕಪಟದಿಂದ ಅವರು ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಪ್ರಾಣ ತೊರೆಯುವರು.’ ಈ ಭಾಗವೆಲ್ಲವೂ (12–18) ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲ — ಇದು ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದ ವಿಶಿಷ್ಟ ಸೇರ್ಪಡೆ. ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರನು ಬಲದ ಬದಲಾಗಿ ಕಪಟವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಾಕ್ಷಸರು ತಾವು ಭರತನ ಸೈನಿಕರೆಂದು ತೋರಿಸಿಕೊಂಡು ರಾಮನ ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ಗಳಿಸಿ, ಆಮೇಲೆ ಆಕಾಶದಿಂದ ಆಕ್ರಮಿಸಬೇಕು. ಈ ಉಪಾಯ ರಾಕ್ಷಸರ ಮಾಯಾವಿ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಮಾರೀಚನೂ ಮೃಗರೂಪದಿಂದ, ರಾವಣನೂ ಯತಿರೂಪದಿಂದ ಕಪಟ ಮಾಡಿದ್ದರು. ಭರತನ ಹೆಸರಿನ ಬಳಕೆ ರಾಮನ ಭ್ರಾತೃಪ್ರೇಮದ ದುರುಪಯೋಗ — ಭರತನ ಸೈನ್ಯದ ಸುದ್ದಿ ಕೇಳಿ ರಾಮನು ಸಂತುಷ್ಟನಾಗಬಹುದು ಎಂದು. ‘ಅಪನೀತೇನ’ ಎಂದರೆ ಅನೀತಿಯಿಂದ ಅಥವಾ ಕಪಟದಿಂದ ಎಂದರ್ಥ; ಈ ವಾಕ್ಯದ ಕರ್ತೃ ‘ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣೌ’ — ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಕಪಟದಿಂದ ಪ್ರಾಣ ತೊರೆಯಲಿ ಎಂದು. ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯವೂ ಹೀಗೆಯೇ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸುತ್ತದೆ. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಿಭೀಷಣನು ಇಂತಹ ಎಲ್ಲ ಮಾತುಗಳನ್ನೂ ತಡೆಯುವನು. ಉಪಾಯದ ದೋಷವೂ ಸ್ಪಷ್ಟ — ರಾಮನಿಗೆ ಭರತನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಗೊತ್ತು, ಅವನು ರಾಕ್ಷಸರ ಕಪಟವನ್ನು ಗುರುತಿಸುವನು; ಅಲ್ಲದೆ ವಿಭೀಷಣನು ಬೇಗನೆ ರಾಮನ ಪಕ್ಷಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ರಾಕ್ಷಸರ ಎಲ್ಲ ಮಾಯೆಗಳನ್ನೂ ಬಯಲುಮಾಡುವನು.

ಅನಂತರ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಮಗನಾದ ವೀರ, ವೀರ್ಯವಂತ ನಿಕುಂಭ ಎಂಬವನು ಅತ್ಯಂತ ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಅಳಿಸುವ ರಾವಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ನೀವೆಲ್ಲರೂ ಮಹಾರಾಜನೊಡನೆ ಇಲ್ಲೇ ಇರಿ; ನಾನೊಬ್ಬನೇ ಲಕ್ಷ್ಮಣಸಹಿತ ರಾಘವನನ್ನೂ, ಹನುಮಂತಸಹಿತ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನೂ, ಎಲ್ಲ ವಾನರರನ್ನೂ ಇಲ್ಲಿ ಕೊಲ್ಲುತ್ತೇನೆ.’ ಅನಂತರ ಪರ್ವತದಂತಿರುವ ವಜ್ರಹನು ಎಂಬ ರಾಕ್ಷಸನು ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ನಾಲಿಗೆಯಿಂದ ಬಾಯಿಯ ಕೊನೆಗಳನ್ನು ನೆಕ್ಕುತ್ತಾ ಹೇಳಿದನು — ‘ನೀವು ಚಿಂತೆಯಿಲ್ಲದೆ ಇಷ್ಟಬಂದಂತೆ ನಿಮ್ಮ ಕೆಲಸಗಳನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಿ; ನಾನೊಬ್ಬನೇ ಆ ಇಡೀ ವಾನರಸೈನ್ಯವನ್ನು ತಿಂದುಹಾಕುತ್ತೇನೆ. ನೀವು ಸ್ವಸ್ಥರಾಗಿ ನಿಶ್ಚಿಂತರಾಗಿ ಆಟವಾಡಿ, ವಾರುಣೀ ಮಧುವನ್ನು ಕುಡಿಯಿರಿ. ನಾನೊಬ್ಬನೇ ಲಕ್ಷ್ಮಣಸಹಿತ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನೂ, ಅಂಗದಸಹಿತ ಹನುಮಂತನನ್ನೂ, ಎಲ್ಲ ವಾನರರನ್ನೂ ಇಲ್ಲಿ ಕೊಲ್ಲುತ್ತೇನೆ.’ ನಿಕುಂಭನು ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಮಗ; ಆದ್ದರಿಂದ ‘ಕೌಂಭಕರ್ಣಿ’ ಎಂದು ತಂದೆಯ ಹೆಸರಿನಿಂದ ನಿರ್ದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ. ವಜ್ರಹನುವಿನ ‘ಸೃಕ್ಕಾಂ ಜಿಹ್ವಯಾ ಪರಿಲಿಹನ್’ (ನಾಲಿಗೆಯಿಂದ ಬಾಯಿಯ ಕೊನೆಗಳನ್ನು ನೆಕ್ಕುತ್ತಾ) ಎಂಬ ಚಿತ್ರ ಭಯಾನಕ — ಅವನು ನರಭಕ್ಷಕನಂತೆ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ತಿನ್ನಲು ಉತ್ಸುಕನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನ ಮಾತಿನ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿನ ‘ಪಿಬಂತು ಮಧು ವಾರುಣೀಮ್’ (ವಾರುಣೀ ಮಧುವನ್ನು ಕುಡಿಯಿರಿ) ಎಂಬುದು ಭೋಗಾಸಕ್ತಿ — ರಾಕ್ಷಸರ ಸಭೆಗೆ ಯುದ್ಧದ ಗಾಂಭೀರ್ಯ ತಿಳಿಯದು. ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ವೀರನೂ ‘ಅಹಮೇಕಃ’ (ನಾನೊಬ್ಬನೇ) ಎಂದು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ನಾನು ಮುಂದು’ ಎಂಬ ಪೈಪೋಟಿ ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಇದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಪೂರ್ವಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ನಿಕುಂಭನ ಮಾತನ್ನು ಮುಗಿಸುತ್ತದೆ, ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ವಜ್ರಹನುವನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸುತ್ತದೆ — ಶ್ಲೋಕದ ಎಲ್ಲೆ ವಕ್ತಾರನ ಬದಲಾವಣೆಯ ನಡುವೆ ಬೀಳುತ್ತದೆ. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರು ವೀರರು, ಆದರೆ ನೀತಿಹೀನರು; ಅವರೆಲ್ಲರ ಅಹಂಕಾರವನ್ನು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಿಭೀಷಣನ ವಿವೇಕದೊಡನೆ ಹೋಲಿಸಲಾಗುವುದು. ವಜ್ರಹನುವಿನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿರುವ ‘ಪಿಬಂತು ಮಧು ವಾರುಣೀಮ್’ ಎಂಬುದು ಸುಂದರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿತವಾದ ಲಂಕೆಯ ಪಾನಗೋಷ್ಠಿಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ — ಯುದ್ಧದ ಸಂಕಟದಲ್ಲೂ ರಾಕ್ಷಸರು ಭೋಗಗಳನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ.

അനന്തരം കാർമേഘംപോലെയുള്ള ശൂരനായ സേനാപതി, പ്രഹസ്തൻ എന്ന രാക്ഷസൻ, അപ്പോൾ കൈകൂപ്പി പറഞ്ഞു: ‘ദേവന്മാർ, ദാനവന്മാർ, ഗന്ധർവന്മാർ, പിശാചുക്കൾ, പക്ഷികൾ, സർപ്പങ്ങൾ — എല്ലാവരെയും യുദ്ധത്തിൽ തോൽപ്പിക്കാൻ കഴിയും; പിന്നെ രണ്ടു മനുഷ്യരുടെ കാര്യം പറയാനുണ്ടോ? നാമെല്ലാം അശ്രദ്ധരും വിശ്വസ്തരുമായിരുന്നു; അതിനാലാണു ഹനുമാൻ നമ്മെ വഞ്ചിച്ചത്. ഞാൻ ജീവിച്ചിരിക്കെ ആ വനചാരി ജീവനോടെ പോകില്ല. സാഗരംവരെയുള്ള, പർവതങ്ങളും വനങ്ങളും കാടുകളുമുള്ള ഭൂമിയെ മുഴുവൻ ഞാൻ വാനരരഹിതമാക്കും; ഭവാൻ എന്നോട് ആജ്ഞാപിച്ചാൽ മതി. നിശാചരാ, വാനരനിൽനിന്നു ഞാൻ നിന്നെ രക്ഷിക്കും; സ്വന്തം അപരാധത്തിൽനിന്നുണ്ടായ ഒരു ദുഃഖവും നിനക്കു വരില്ല.’ പ്രഹസ്തൻ രാവണന്റെ പ്രധാന സേനാപതിയാണ്; അതിനാൽ അവൻ ആദ്യം സംസാരിക്കുന്നു. അവന്റെ വാക്കിൽ രണ്ടു ഭാവങ്ങളുണ്ട് — ഹനുമാന്റെ വിജയത്തിനു കാരണം രാക്ഷസന്മാരുടെ അശ്രദ്ധയാണ് എന്ന ന്യായീകരണം, ഭാവിയിൽ എല്ലാ വാനരന്മാരെയും നശിപ്പിക്കുമെന്ന പ്രതിജ്ഞ. ‘കിം പുനർമാനവൗ’ (പിന്നെ രണ്ടു മനുഷ്യരുടെ കാര്യം പറയാനുണ്ടോ) എന്നതു രാമലക്ഷ്മണന്മാരോടുള്ള അവജ്ഞയാണ് — അവർ മനുഷ്യരെ ദുർബലരായി കരുതുന്നു; അതുതന്നെയാണു ബ്രഹ്മാവിന്റെ വരത്തിലെ രാവണന്റെ ദൗർബല്യം — അവൻ ദേവന്മാർ മുതലായവർക്ക് അവധ്യനാണ്, മനുഷ്യർക്കല്ല. ‘ആത്മാപരാധജം’ (സ്വന്തം അപരാധത്തിൽനിന്നുണ്ടായ) എന്ന പദം പ്രത്യേകം ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ് — സീതാപഹരണം രാവണന്റെ അപരാധമാണെന്നു പ്രഹസ്തൻ അംഗീകരിക്കുന്നു; എന്നിട്ടും അതിന്റെ ഫലത്തിൽനിന്നു രക്ഷിക്കാമെന്നു പ്രതിജ്ഞ ചെയ്യുന്നു. ഇതു സേവകന്റെ സ്വാമിഭക്തിയാണ്, ധർമബുദ്ധിയല്ല. കാർമേഘത്തിന്റെ ഉപമ അവന്റെ നിറവും വിശാലമായ ശരീരവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായ ദുർമുഖൻ എന്ന രാക്ഷസൻ പറഞ്ഞു: ‘നമുക്കെല്ലാവർക്കുമുണ്ടായ ഈ അപമാനം ക്ഷമിക്കാവുന്നതല്ല. ഇതു നഗരത്തിനും അന്തഃപുരത്തിനുമുണ്ടായ വലിയ പരിഭവമാണ്, ശ്രീമാനായ രാക്ഷസേന്ദ്രനെ ഒരു വാനരൻ അപമാനിച്ചിരിക്കുന്നു. ഈ നിമിഷംതന്നെ ഞാൻ ഒറ്റയ്ക്കു ചെന്നു വാനരന്മാരെ തുരത്തും — ഭീകരമായ സാഗരത്തിലോ ആകാശത്തിലോ രസാതലത്തിലോ പ്രവേശിച്ചാലും.’ അനന്തരം അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായ മഹാബലൻ വജ്രദംഷ്ട്രൻ മാംസവും രക്തവും പുരണ്ട ഘോരമായ ഇരുമ്പുലക്കയെടുത്തു പറഞ്ഞു: ‘ദുർജയനായ രാമനും സുഗ്രീവനും ലക്ഷ്മണനും നിൽക്കെ, ദയനീയനും പാവവുമായ ഹനുമാനെക്കൊണ്ടു നമുക്കെന്തു കാര്യം? ഇന്നു ഞാൻ ഒറ്റയ്ക്ക് ഈ ഇരുമ്പുലക്കകൊണ്ടു സുഗ്രീവനോടും ലക്ഷ്മണനോടുംകൂടി രാമനെ കൊന്ന്, വാനരസൈന്യത്തെ കലക്കിയിട്ടു മടങ്ങിവരും.’ ദുർമുഖൻ അപമാനത്തെയാണു മുഖ്യമായി കാണുന്നത് — അന്തഃപുരത്തിന്റെ അപമാനം രാജാവിനു പരമമായ അവമാനമാണ്. അവന്റെ പ്രതിജ്ഞ അതിശയോക്തി നിറഞ്ഞതാണ് — സാഗരത്തിലോ ആകാശത്തിലോ പാതാളത്തിലോ പോയ വാനരന്മാരെയും അവൻ തുരത്തുമത്രേ. വജ്രദംഷ്ട്രനാകട്ടെ ഹനുമാനെ ‘കൃപണം തപസ്വിനം’ (ദയനീയൻ, പാവം) എന്നു കരുതുന്നു — ഒരു ദൂതൻ വധിക്കപ്പെടാൻ യോഗ്യനല്ല; മൂലം രാമനാണ്, അതിനാൽ രാമനെത്തന്നെ കൊല്ലണം. ഇത് അവന്റെ യുക്തിയുള്ള വാക്കാണ്, പക്ഷേ അഹങ്കാരം കലർന്നത്. ഇരുമ്പുലക്കയെക്കുറിച്ചുള്ള ‘മാംസശോണിതരൂഷിതം’ (മാംസവും രക്തവും പുരണ്ട) എന്ന വിശേഷണം അവന്റെ ക്രൗര്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഓരോ രാക്ഷസനും ‘ഒറ്റയ്ക്ക്’ (ഏകഃ) എന്ന പദം പറയുന്നു — എല്ലാവരും സ്വന്തം ഒറ്റയ്ക്കുള്ള ബലത്തിൽ ഗർവിതരാണ്; ആർക്കും ഒത്തുചേർന്ന ഒരു ഉപായവുമില്ല. ഇതുതന്നെയാണു കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ രാവണൻ പറഞ്ഞ അധമമായ മന്ത്രാലോചന — ഓരോരുത്തരും സ്വന്തം അഭിപ്രായത്തിൽ ഉറച്ചുനിന്നു പറയുന്നു. അവരുടെ വാക്കുകളിൽ ആരും ശത്രുബലം ആലോചിക്കുന്നില്ല — സമുദ്രം എങ്ങനെ കടക്കും, വാനരന്മാർ എത്ര, അവരുടെ നായകന്മാർ ആരൊക്കെ എന്ന്. സ്വന്തം ശൗര്യത്തിന്റെ പ്രഖ്യാപനം മാത്രം. രാവണന്റെ ചോദ്യം ‘ഞാൻ എന്തു ചെയ്യണം’ എന്നായിരുന്നു; ഉത്തരമാകട്ടെ ‘ഞാൻ ചെയ്യും’ എന്നും — ഈ വ്യത്യാസംതന്നെയാണ് ആ സഭയുടെ ദോഷം. ദുർമുഖൻ, വജ്രദംഷ്ട്രൻ എന്നീ പേരുകളും അവരുടെ സ്വഭാവം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ദുഷിച്ച മുഖമുള്ളവൻ, വജ്രംപോലുള്ള ദംഷ്ട്രകളുള്ളവൻ.

‘രാജാവേ, നിനക്ക് ഇഷ്ടമെങ്കിൽ എന്റെ ഈ മറ്റൊരു വാക്കുകൂടി കേൾക്കുക — ഉപായകുശലനും അലസതയില്ലാത്തവനുമായവനാണല്ലോ ശത്രുക്കളെ ജയിക്കുക. രാക്ഷസാധിപാ, ഇഷ്ടരൂപം ധരിക്കുന്നവരും ശൂരരും അതിഭീകരരും ഭയങ്കരരൂപികളുമായ ആയിരക്കണക്കിനു രാക്ഷസന്മാർ ദൃഢനിശ്ചയത്തോടെ മനുഷ്യരൂപം ധരിച്ച് കാകുത്സ്ഥന്റെ അടുത്തുചെന്ന്, എല്ലാവരും പരിഭ്രമമില്ലാതെ, രഘുശ്രേഷ്ഠനോടു പറയട്ടെ — “നിന്റെ അനുജനായ ഭരതൻ അയച്ചവരാണു ഞങ്ങൾ; അവൻ സൈന്യത്തെ ഒരുക്കി വേഗംതന്നെ ഇവിടെയെത്തും.” അപ്പോൾ നാം ശൂലങ്ങളും ശക്തികളും ഗദകളും ധരിച്ച്, വില്ലും അമ്പും വാളും കൈയിലേന്തി, ഇവിടെനിന്നു വേഗം അവിടേക്കു പാഞ്ഞുചെല്ലാം; ആകാശത്തിൽ കൂട്ടംകൂട്ടമായി നിന്ന്, കല്ലുകളുടെയും ആയുധങ്ങളുടെയും മഹാവർഷംകൊണ്ട് ആ വാനരസൈന്യത്തെ കൊന്ന് യമലോകത്തേക്ക് അയയ്ക്കാം. ഇങ്ങനെ രാമലക്ഷ്മണന്മാർ ഈ കെണിയിൽ അകപ്പെട്ടാൽ, ഈ ചതിയാൽ അവർ തീർച്ചയായും ജീവൻ വെടിയും.’ ഈ ഭാഗം മുഴുവനും (12–18) സമീക്ഷിതപാഠത്തിലില്ല — പ്രചാരത്തിലുള്ള പാഠത്തിന്റെ സവിശേഷമായ കൂട്ടിച്ചേർക്കലാണ്. വജ്രദംഷ്ട്രൻ ബലത്തിനു പകരം ചതി ഉപദേശിക്കുന്നു — രാക്ഷസന്മാർ തങ്ങൾ ഭരതന്റെ സൈനികരാണെന്നു ഭാവിച്ച് രാമന്റെ വിശ്വാസം നേടണം, പിന്നെ ആകാശത്തുനിന്ന് ആക്രമിക്കണം. ഈ ഉപായം രാക്ഷസന്മാരുടെ മായാവിസ്വഭാവം കാണിക്കുന്നു — മാരീചൻ മാനിന്റെ രൂപത്തിലും രാവണൻ സന്ന്യാസിരൂപത്തിലും ചതി ചെയ്തവരാണല്ലോ. ഭരതന്റെ പേര് ഉപയോഗിക്കുന്നതു രാമന്റെ സഹോദരസ്നേഹത്തിന്റെ ദുരുപയോഗമാണ് — ഭരതന്റെ സൈന്യത്തിന്റെ വാർത്ത കേട്ടാൽ രാമൻ പ്രസന്നനാകുമല്ലോ. ‘അപനീതേന’ എന്നാൽ അനീതിയാൽ അല്ലെങ്കിൽ ചതിയാൽ എന്നർഥം; ഈ വാക്യത്തിന്റെ കർത്താവ് ‘രാമലക്ഷ്മണൗ’ ആണ് — അവർ ചതിയാൽ ജീവൻ ത്യജിക്കും. ഹിന്ദി വ്യാഖ്യാനവും ഇങ്ങനെതന്നെ വിവരിക്കുന്നു. അടുത്ത സർഗത്തിൽ വിഭീഷണൻ ഇത്തരം എല്ലാ വാക്കുകളെയും തടയും. ഉപായത്തിന്റെ ദോഷവും വ്യക്തമാണ് — രാമൻ ഭരതനെ നന്നായി അറിയുന്നു, അവൻ രാക്ഷസന്മാരുടെ ചതി തിരിച്ചറിയും; കൂടാതെ വിഭീഷണൻ വേഗംതന്നെ രാമന്റെ പക്ഷത്തുചെന്ന് രാക്ഷസന്മാരുടെ എല്ലാ മായകളും വെളിപ്പെടുത്തും.

അനന്തരം കുംഭകർണപുത്രനും വീരനും വീര്യവാനുമായ നികുംഭൻ എന്നവൻ അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായി ലോകങ്ങളെ കരയിക്കുന്ന രാവണനോടു പറഞ്ഞു: ‘നിങ്ങളെല്ലാവരും മഹാരാജാവിനോടൊപ്പം ഇവിടെ ഇരുന്നുകൊള്ളുക; ഞാൻ ഒറ്റയ്ക്കു ലക്ഷ്മണനോടുകൂടി രാഘവനെയും ഹനുമാനോടുകൂടി സുഗ്രീവനെയും എല്ലാ വാനരന്മാരെയും ഇവിടെ കൊല്ലും.’ അനന്തരം പർവതസമാനനായ വജ്രഹനു എന്ന രാക്ഷസൻ ക്രുദ്ധനായി നാവുകൊണ്ടു ചുണ്ടിന്റെ കോണുകൾ നക്കിക്കൊണ്ടു പറഞ്ഞു: ‘നിങ്ങൾ ആശങ്കയില്ലാതെ ഇഷ്ടംപോലെ കാര്യങ്ങൾ ചെയ്തുകൊള്ളുക; ഞാൻ ഒറ്റയ്ക്ക് ആ വാനരസൈന്യത്തെ മുഴുവൻ തിന്നുതീർക്കും. നിങ്ങൾ സ്വസ്ഥരായി, നിശ്ചിന്തരായി കളിച്ചുകൊള്ളുക, വാരുണിയും തേൻമദ്യവും കുടിച്ചുകൊള്ളുക. ഞാൻ ഒറ്റയ്ക്കു ലക്ഷ്മണനോടുകൂടി സുഗ്രീവനെയും അംഗദനോടുകൂടി ഹനുമാനെയും എല്ലാ വാനരന്മാരെയും ഇവിടെ കൊല്ലും.’ നികുംഭൻ കുംഭകർണന്റെ പുത്രനാണ്; അതിനാൽ ‘കൗംഭകർണി’ എന്ന് അച്ഛന്റെ പേരുകൊണ്ടു നിർദേശിച്ചിരിക്കുന്നു. വജ്രഹനുവിന്റെ ‘നാവുകൊണ്ടു ചുണ്ടിന്റെ കോണുകൾ നക്കിക്കൊണ്ട്’ എന്ന ചിത്രം ഭയാനകമാണ് — നരഭോജിയെപ്പോലെ അവൻ ശത്രുക്കളെ തിന്നാൻ ഉത്സുകനാണ്. അവന്റെ വാക്കിന്റെ അവസാനത്തിലെ ‘പിബന്തു മധു വാരുണീം’ (വാരുണിയും തേൻമദ്യവും കുടിച്ചുകൊള്ളുക) എന്നതു ഭോഗാസക്തിയാണ് — രാക്ഷസസഭ യുദ്ധത്തിന്റെ ഗൗരവം അറിയുന്നില്ല. ഓരോ വീരനും ‘ഞാൻ ഒറ്റയ്ക്ക്’ (അഹമേകഃ) എന്നു വീണ്ടും വീണ്ടും പറയുന്നു — ‘ഞാൻ മുമ്പേ’ എന്ന മത്സരം ഈ സർഗത്തിൽ എല്ലായിടത്തുമുണ്ട്. ഇരുപത്തൊന്നാം ശ്ലോകം പൂർവാർധത്തിൽ നികുംഭന്റെ വാക്ക് അവസാനിപ്പിക്കുകയും ഉത്തരാർധത്തിൽ വജ്രഹനുവിനെ പരിചയപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്യുന്നു — ശ്ലോകസീമ പ്രഭാഷകന്റെ മാറ്റത്തിനു നടുവിലാണു വീഴുന്നത്. ഈ സർഗത്തിൽ രാക്ഷസന്മാർ വീരന്മാരാണ്, പക്ഷേ നീതിഹീനരാണ്; അവരുടെയെല്ലാം അഹങ്കാരം അടുത്ത സർഗത്തിൽ വിഭീഷണന്റെ വിവേകവുമായി തുലനം ചെയ്യപ്പെടും. വജ്രഹനുവിന്റെ വാക്കിലെ ‘പിബന്തു മധു വാരുണീം’ സുന്ദരകാണ്ഡത്തിൽ വർണിച്ച ലങ്കയിലെ പാനഗോഷ്ഠിയെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — യുദ്ധസങ്കടത്തിലും രാക്ഷസന്മാർ ഭോഗങ്ങൾ ഉപേക്ഷിക്കുന്നില്ല.

Then a rākṣasa named Prahasta, brave commander of the army and dark as a blue rain-cloud, joined his palms and spoke. "Gods, dānavas, gandharvas, piśācas, birds and serpents can all be beaten in battle; how much more two men! We were all careless and off our guard, and so Hanumān tricked us. Otherwise, while I live, that forest-rover would never have got away alive. Only give me the order and I will rid the whole earth of monkeys as far as the ocean, with all its mountains, woods and forests. I will protect you from the monkey, rover of the night; no harm whatever will come to you from your own offence." Prahasta is Rāvaṇa's chief commander, so he speaks first. His speech does two things: it explains Hanumān's success as the rākṣasas' carelessness, and it promises to destroy every monkey in future. "How much more two men!" shows his contempt for Rāma and Lakṣmaṇa. The rākṣasas think men weak, and that is the very weakness in Brahmā's boon to Rāvaṇa: he cannot be killed by gods and the rest, but he was never protected from men. Note especially "your own offence": Prahasta admits that the abduction of Sītā was Rāvaṇa's wrongdoing, and yet promises to shield him from its consequences. That is a servant's loyalty to his master, not a sense of right. The blue rain-cloud speaks of his dark colour and his huge body.

A rākṣasa named Durmukha, in a towering rage, said: "This outrage against us all is not to be borne. It is another insult to the city and to the royal women's quarters, a monkey's assault on the glorious lord of the rākṣasas. This very moment I will go alone and drive the monkeys back, even if they have gone into the terrible ocean, the sky or the underworld." Then the mighty Vajradaṃṣṭra, in a towering rage, seized a terrible iron bar smeared with flesh and blood and said: "What do we care about Hanumān, a wretched hermit, while the invincible Rāma stands there, and Sugrīva and Lakṣmaṇa too? Today I will kill Rāma, with Sugrīva and Lakṣmaṇa, with this bar, throw the monkey host into confusion and come back on my own." Durmukha sees the insult as the main thing, for violating the royal women's quarters is the gravest dishonour to a king, and his vow is extravagant: he will bring the monkeys back even from the sea, the sky or the underworld. Vajradaṃṣṭra thinks Hanumān a mere wretch, one messenger not worth the killing; Rāma is the root, and it is Rāma who must die. That is sound reasoning, but mixed with arrogance, and the bar smeared with flesh and blood shows his cruelty. Each rākṣasa says "alone": each is proud of his own single strength, and none offers a joint plan. This is just the lowest kind of counsel Rāvaṇa described in the previous sarga, where each speaks for his own opinion. None of them weighs the enemy's strength, how the sea will be crossed, how many monkeys there are, who leads them; they only proclaim their own courage. Rāvaṇa had asked "what shall I do?" and the answer he gets is "I will do it", and that gap is the flaw of his whole court. Even their names fit them: Durmukha is "foul-mouthed", Vajradaṃṣṭra "thunderbolt-fanged".

"Hear another word of mine, O king, if you will: only a man skilled in stratagems and never slack conquers his enemies. Let thousands of rākṣasas who can take any form they please, brave, dreadful and fearful to look at, with their plan fixed, put on human bodies and go up to Kākutstha, and let them all say calmly to that best of the Raghus, 'We have been sent by your younger brother Bharata; he is raising an army and will soon be here himself.' Then we will hurry there from here, armed with spears, lances and maces, bows, arrows and swords in our hands. Standing in the sky in companies, we will destroy that monkey host with a great shower of rocks and weapons and send it to Yama's realm. If Rāma and Lakṣmaṇa walk into this snare, by that trick they will surely lose their lives." Here, instead of strength, trickery is proposed: the rākṣasas would pass themselves off as Bharata's soldiers, win Rāma's trust, and then attack from the sky. The plan shows the rākṣasas' nature as masters of illusion; Mārīca deceived with the form of a deer and Rāvaṇa with the guise of an ascetic. Using Bharata's name would abuse Rāma's love for his brother, for Rāma would rejoice to hear news of Bharata's army. "By that trick" means by foul play or deceit, and it is Rāma and Lakṣmaṇa who would lose their lives by it. The flaw in the plan is plain too: Rāma knows Bharata well and would see through the rākṣasas' deceit, and besides, Vibhīṣaṇa will soon go over to Rāma and lay bare all the rākṣasas' illusions. In the next sarga Vibhīṣaṇa will set aside all such talk.

Then Kumbhakarṇa's son, the heroic and valiant Nikumbha, in a towering rage, said to Rāvaṇa, who makes the worlds cry out: "Let all of you stay here with the great king; I alone will kill Rāghava and Lakṣmaṇa, Sugrīva and Hanumān, and all the monkeys here." Then a rākṣasa named Vajrahanu, huge as a mountain, licking the corners of his mouth with his tongue in his rage, said: "Go about your business as you please and have no care. I alone will devour that whole monkey host. Stay at your ease and untroubled, amuse yourselves and drink Vāruṇī wine. I alone will kill Sugrīva and Lakṣmaṇa, Hanumān and Aṅgada, and all the monkeys here." Nikumbha is named after his father as "Kumbhakarṇa's son". Vajrahanu licking his lips is a fearful picture of a man-eater eager to devour his enemies, and his advice to drink wine shows the court's love of pleasure: it does not grasp how grave a war is. It recalls the drinking halls of Laṅkā described in the Sundara Kāṇḍa; even in a crisis the rākṣasas will not give up their pleasures. Each hero says "I alone" again and again; a scramble to be first runs through the whole sarga. The rākṣasas are brave but without judgement, and their pride will be set against Vibhīṣaṇa's wisdom in the next sarga.