शक्रेण इव महात्मना हनुमता लङ्कायां कृतं भयावहं घोरं कर्म दृष्ट्वा राक्षसेन्द्रः ह्रिया किंचित् अवाङ्मुखः सर्वान् राक्षसान् अब्रवीत् — ‘दुष्प्रसहा लङ्का पुरी तेन वानरमात्रेण धर्षिता प्रविष्टा च, जानकी सीता च दृष्टा। चैत्यः प्रासादः धर्षितः, प्रवराः राक्षसाः हताः, सर्वा लङ्का पुरी हनुमता आविला कृता। भद्रं वः; किं करिष्यामि? अनन्तरं किं युक्तम्? यत् समर्थं, यत् कृतं सुकृतं भवेत्, तत् नः उच्यताम्।’ युद्धकाण्डस्य अस्मिन् सर्गे दृश्यं परिवर्तते — समुद्रस्य उत्तरतीरात् लङ्कायाः राजसभां प्रति। रावणः प्रथमवारं लज्जितः दृश्यते; ‘वानरमात्रेण’ इति पदं तस्य अपमानस्य तीक्ष्णतां सूचयति — त्रैलोक्यविजयी रावणः एकेन वानरेण पराभूतः। हनूमतः शक्रेण उपमा अपि ध्येया — राक्षसानां दृष्ट्या अपि सः इन्द्रतुल्यः पराक्रमी। रावणस्य प्रश्नः ‘किं करिष्यामि’ इति असहायतां न, अपितु मन्त्रणायाः आरम्भं सूचयति। ‘भद्रं वः’ इति सभ्यं सम्बोधनं राज्ञः शिष्टाचारः। प्रथमः श्लोकः त्रिभिः अर्धैः निबद्धः, येन रावणस्य दृष्टिः, तुलना, वचनं च एकस्मिन् एव वाक्ये। चतुर्णां श्लोकानां क्रमः अपि ध्येयः — प्रथमं कर्मणः दर्शनं, ततः तस्य परिणामाः, अन्ते प्रश्नः।

‘मनस्विनः विजयं मन्त्रमूलं प्रवदन्ति; तस्मात्, महाबलाः, रामं प्रति मन्त्रं रोचये। लोके पुरुषाः त्रिविधाः — उत्तमाः, अधमाः, मध्यमाः; तेषां समवेतानां गुणदोषौ वदामि। यः मन्त्रनिर्णये समर्थैः त्रिभिः — मन्त्रिभिः, समानार्थैः मित्रैः, अधिकैः बान्धवैः वा — संयुक्तः, सहितः मन्त्रयित्वा कर्मारम्भान् प्रवर्तयेत्, दैवे च यत्नं कुरुते, तं पुरुषोत्तमम् आहुः। यः एकः अर्थं विमृशेत्, एकः धर्मे मनः प्रकुरुते, एकः कार्याणि कुरुते, तं मध्यमं नरम् आहुः। यः गुणदोषौ न निश्चित्य, दैवव्यपाश्रयं त्यक्त्वा, ‘करिष्यामि’ इति कार्यम् उपेक्षेत, सः नराधमः। यथा इमे पुरुषाः नित्यम् उत्तमाधममध्यमाः, एवं मन्त्रः अपि उत्तमाधममध्यमः विज्ञेयः। यत्र मन्त्रिणः शास्त्रदृष्टेन चक्षुषा ऐकमत्यम् उपागम्य निरताः, तं मन्त्रम् उत्तमम् आहुः। यत्र मन्त्रिणां बह्वीः मतीः गत्वा अपि अर्थनिर्णयः पुनः एकतां प्राप्तः, सः मन्त्रः मध्यमः स्मृतः। यत्र अन्योन्यमतिम् आस्थाय सम्प्रतिभाष्यते, ऐकमत्ये च श्रेयः न अस्ति, सः मन्त्रः अधमः उच्यते।’ अत्र रावणः नीतिशास्त्रस्य पण्डितः इव वदति — सः राजधर्मं जानाति, किन्तु तस्य आचरणं भिन्नम्। सीताहरणं तेन एकाकिना निश्चितं, न मन्त्रिभिः सह; अतः तस्य एव वचनानुसारं सः अधमः पुरुषः। एषः व्यङ्ग्यः कवेः — रावणः स्वस्य निन्दाम् एव अज्ञानेन वदति। प्रथमसर्गे रामः भृत्यानां त्रैविध्यम् अवदत्; अत्र रावणः पुरुषाणां मन्त्राणां च त्रैविध्यं वदति — द्वयोः नायकयोः समानः उपदेशः, भिन्नं तु चरितम्। सप्तमः अष्टमः च श्लोकौ एकं वाक्यं रचयतः। मन्त्रस्य त्रैविध्यं पुरुषाणां त्रैविध्येन सह सम्बद्धम् — ऐकमत्यम् उत्तमं, विवादात् परम् ऐकमत्यं मध्यमं, सततः विवादः अधमः। अग्रिमेषु सर्गेषु रावणस्य सभायां विभीषणस्य भिन्नमतिः एतस्य अधमस्य मन्त्रस्य उदाहरणं भविष्यति। उत्तमपुरुषस्य लक्षणे ‘दैवे च कुरुते यत्नम्’ इति वचनं ध्येयम् — पुरुषार्थः दैवं च उभयम् अपि आवश्यकम्; केवलं दैवम् आश्रित्य निष्क्रियः, केवलं स्वबलम् आश्रित्य दैवस्य उपेक्षकः च — द्वौ अपि न उत्तमौ। अधमस्य लक्षणं ‘करिष्यामि’ इति उक्त्वा कार्यस्य उपेक्षा — प्रतिज्ञा अस्ति, कर्म नास्ति। मन्त्रिणां ‘शास्त्रदृष्टेन चक्षुषा’ ऐकमत्यं — केवलं राज्ञः इच्छायाः अनुमोदनं न, अपितु शास्त्रानुसारं निर्णयः।

‘तस्मात्, मतिसत्तमाः, भवन्तः साधु सुमन्त्रितं कार्यं सम्प्रतिपद्यन्ताम्; एतत् मम कृत्यं मतम्। धीराणां वानराणां सहस्रैः परिवारितः रामः अस्माकम् उपरोधकः लङ्कां पुरीम् अभ्येति। सः राघवः सानुजः सबलानुगः युक्तरूपेण तरसा सुखं सागरं तरिष्यति इति सुव्यक्तम्। समुद्रम् उच्छोषयति, वीर्येण अन्यत् करोति वा। एवंविधे वानरैः सह विरुद्धे कार्ये उपस्थिते, पुरे सैन्ये च यत् हितं तत् सर्वं मम सम्मन्त्र्यताम्।’ अत्र रावणः रामस्य सामर्थ्यं स्वीकरोति — ‘तरिष्यति च सुव्यक्तम्’। हनूमतः पराक्रमं दृष्ट्वा सः रामस्य वानराणां च बलम् उपेक्षितुं न शक्नोति। किन्तु सः ‘सीतां प्रत्यर्पयामि’ इति न चिन्तयति; तस्य प्रश्नः केवलं युद्धस्य उपायः। अष्टादशः श्लोकः त्रिभिः अर्धैः निबद्धः, तस्य प्रथमः अर्धः ‘समुद्रमुच्छोषयति…’ समीक्षिते नास्ति। ‘उपरोधकः’ इति पदं रामं नगरस्य घेरकं वर्णयति — रावणस्य दृष्ट्या रामः आक्रमकः। अग्रिमे सर्गे राक्षसाः अस्य प्रश्नस्य उत्तरं ददति।

ఇంద్రునిలాంటి మహాత్ముడైన హనుమంతుడు లంకలో చేసిన భయంకరమైన ఘోరకర్మను చూసి రాక్షసేంద్రుడు సిగ్గుతో కొంచెం తల దించుకుని రాక్షసులందరితో ఇలా అన్నాడు: ‘ఎదిరించడానికి అసాధ్యమైన లంకాపురాన్ని ఆ కేవలం ఒక వానరుడు అవమానించాడు, అందులో ప్రవేశించాడు, జానకి అయిన సీతను కూడా చూశాడు. చైత్యప్రాసాదం ధ్వంసమైంది, శ్రేష్ఠులైన రాక్షసులు హతులయ్యారు, హనుమంతుడు లంకాపురమంతటినీ కల్లోలపరిచాడు. మీకు శుభమగుగాక; నేను ఏం చేయాలి? ఇకపై ఏది తగినది? ఏది సమర్థమైనదో, ఏది చేస్తే మంచిగా చేసినట్టవుతుందో అది మాకు చెప్పండి.’ యుద్ధకాండలోని ఈ సర్గలో దృశ్యం మారుతుంది — సముద్రపు ఉత్తర తీరం నుండి లంక రాజసభకు. రావణుడు మొదటిసారి సిగ్గుపడినవానిగా కనిపిస్తున్నాడు; ‘వానరమాత్రేణ’ (కేవలం ఒక వానరుడు) అనే పదం అతని అవమానపు తీవ్రతను సూచిస్తుంది — ముల్లోకాలనూ జయించిన రావణుడు ఒక్క వానరుని చేతిలో పరాభవం పొందాడు. హనుమంతుని ఇంద్రునితో పోల్చడాన్ని కూడా గమనించాలి — రాక్షసుల దృష్టిలో కూడా అతడు ఇంద్రునితో సమానమైన పరాక్రమశాలి. ‘కిం కరిష్యామి’ (నేను ఏం చేయాలి) అనే రావణుని ప్రశ్న అసహాయతను కాదు, మంత్రాంగపు ఆరంభాన్ని సూచిస్తుంది. ‘భద్రం వః’ (మీకు శుభమగుగాక) అనే సభ్యమైన సంబోధన రాజుకు తగిన శిష్టాచారం. మొదటి శ్లోకం మూడు అర్ధభాగాలతో కూర్చబడింది; దాని వల్ల రావణుని దృష్టీ, పోలికా, మాటా ఒకే వాక్యంలో ఉన్నాయి. నాలుగు శ్లోకాల క్రమాన్ని కూడా గమనించాలి — మొదట కర్మను చూడడం, తరువాత దాని పరిణామాలు, చివరలో ప్రశ్న.

‘విజయానికి మంత్రాంగమే మూలమని మనస్వులు చెబుతారు; కాబట్టి మహాబలులారా, రాముని విషయమై మంత్రాంగం చేయాలని కోరుతున్నాను. లోకంలో పురుషులు మూడు రకాలు — ఉత్తములు, అధములు, మధ్యములు; వారందరి గుణదోషాలను చెబుతాను. మంత్రనిర్ణయంలో సమర్థులైన ముగ్గురితో — మంత్రులతో, సమానప్రయోజనం గల మిత్రులతో, లేదా తనకంటే అధికులైన బంధువులతో — కలిసి, వారితో మంత్రాంగం చేసి కార్యారంభాలను ప్రవర్తింపజేసేవాడినీ, దైవం విషయంలో కూడా యత్నించేవాడినీ పురుషోత్తముడు అంటారు. ఒక్కడే ప్రయోజనాన్ని విమర్శించేవాడు, ఒక్కడే ధర్మంపై మనస్సు నిలిపేవాడు, ఒక్కడే కార్యాలు చేసేవాడు — అతనిని మధ్యముడు అంటారు. గుణదోషాలను నిశ్చయించకుండా, దైవాశ్రయాన్ని విడిచి, ‘చేస్తాను’ అని చెప్పి కార్యాన్ని ఉపేక్షించేవాడు నరాధముడు. ఈ పురుషులు ఎల్లప్పుడూ ఉత్తమ అధమ మధ్యములుగా ఉన్నట్లే, మంత్రాంగం కూడా ఉత్తమ అధమ మధ్యమమైనదని తెలుసుకోవాలి. ఎక్కడ మంత్రులు శాస్త్రదృష్టితో ఏకాభిప్రాయానికి వచ్చి దానిలో నిమగ్నులవుతారో, ఆ మంత్రాంగాన్ని ఉత్తమమైనది అంటారు. ఎక్కడ మంత్రులు అనేక అభిప్రాయాలకు వెళ్ళినా తిరిగి ప్రయోజననిర్ణయం ఏకత్వాన్ని పొందుతుందో, ఆ మంత్రాంగం మధ్యమమని చెప్పబడింది. ఎక్కడ ఒకరి అభిప్రాయాన్ని మరొకరు పట్టుకుని వాదించుకుంటారో, ఏకాభిప్రాయం వచ్చినా శ్రేయస్సు ఉండదో, ఆ మంత్రాంగం అధమమని చెప్పబడుతుంది.’ ఇక్కడ రావణుడు నీతిశాస్త్ర పండితునిలా మాట్లాడుతున్నాడు — అతనికి రాజధర్మం తెలుసు, కాని అతని ఆచరణ భిన్నమైనది. సీతాపహరణాన్ని అతడు ఒక్కడే నిశ్చయించాడు, మంత్రులతో కలిసి కాదు; కాబట్టి అతని మాట ప్రకారమే అతడు అధమ పురుషుడు. ఇది కవి వ్యంగ్యం — రావణుడు తెలియకుండానే తన నిందనే చెబుతున్నాడు. మొదటి సర్గలో రాముడు సేవకుల మూడు రకాలను చెప్పాడు; ఇక్కడ రావణుడు పురుషుల, మంత్రాంగాల మూడు రకాలను చెబుతున్నాడు — ఇద్దరు నాయకులకూ సమానమైన ఉపదేశం, చరిత్ర మాత్రం భిన్నం. ఏడవ, ఎనిమిదవ శ్లోకాలు ఒకే వాక్యాన్ని రచిస్తాయి. మంత్రాంగపు మూడు రకాలు పురుషుల మూడు రకాలతో సంబంధం కలిగి ఉన్నాయి — ఏకాభిప్రాయం ఉత్తమం, వివాదం తరువాత ఏకాభిప్రాయం మధ్యమం, నిరంతర వివాదం అధమం. తరువాతి సర్గలలో రావణుని సభలో విభీషణుని భిన్నాభిప్రాయం ఈ అధమ మంత్రాంగానికి ఉదాహరణ అవుతుంది. ఉత్తమ పురుషుని లక్షణంలో ‘దైవే చ కురుతే యత్నమ్’ (దైవం విషయంలో కూడా యత్నిస్తాడు) అనే మాటను గమనించాలి — పురుషప్రయత్నమూ దైవమూ రెండూ అవసరం; కేవలం దైవాన్ని ఆశ్రయించి నిష్క్రియుడైనవాడూ, కేవలం తన బలాన్ని ఆశ్రయించి దైవాన్ని ఉపేక్షించేవాడూ — ఇద్దరూ ఉత్తములు కారు. అధముని లక్షణం ‘కరిష్యామి’ (చేస్తాను) అని చెప్పి కార్యాన్ని ఉపేక్షించడం — ప్రతిజ్ఞ ఉంది, కర్మ లేదు. మంత్రులు ‘శాస్త్రదృష్టేన చక్షుషా’ (శాస్త్రదృష్టితో) ఏకాభిప్రాయానికి రావడం — కేవలం రాజు కోరికను ఆమోదించడం కాదు, శాస్త్రానుసారం నిర్ణయం.

‘కాబట్టి బుద్ధిమంతులలో శ్రేష్ఠులారా, మీరు చక్కగా మంత్రాంగం చేసిన కార్యాన్ని నిర్ణయించండి; ఇదే నా కర్తవ్యమని నా అభిప్రాయం. ధీరులైన వేలాది వానరులతో పరివేష్టితుడై రాముడు మనను ముట్టడించడానికి లంకాపురం వైపు వస్తున్నాడు. ఆ రాఘవుడు తమ్మునితో, సైన్యంతో, అనుచరులతో కలిసి తగిన విధంగా వేగంగా సముద్రాన్ని సుఖంగా దాటుతాడని స్పష్టంగా తెలుస్తోంది. సముద్రాన్ని ఇంకింపజేస్తాడు, లేదా పరాక్రమంతో మరేదైనా చేస్తాడు. వానరులతో విరోధమైన ఇటువంటి కార్యం ఎదురైనప్పుడు, పురానికీ సైన్యానికీ ఏది హితమో అదంతా నాకు మంత్రాంగం చేసి చెప్పండి.’ ఇక్కడ రావణుడు రాముని సామర్థ్యాన్ని అంగీకరిస్తున్నాడు — ‘తరిష్యతి చ సువ్యక్తమ్’ (దాటుతాడని స్పష్టం). హనుమంతుని పరాక్రమాన్ని చూసిన తరువాత అతడు రాముని, వానరుల బలాన్ని ఉపేక్షించలేకపోతున్నాడు. కాని అతడు ‘సీతను తిరిగి అప్పగిస్తాను’ అని ఆలోచించడం లేదు; అతని ప్రశ్న కేవలం యుద్ధోపాయం గురించే. పద్దెనిమిదవ శ్లోకం మూడు అర్ధభాగాలతో కూర్చబడింది; దాని మొదటి అర్ధభాగం ‘సముద్రముచ్ఛోషయతి…’ (సముద్రాన్ని ఇంకింపజేస్తాడు) సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు. ‘ఉపరోధకః’ అనే పదం రాముని నగరాన్ని ముట్టడించేవానిగా వర్ణిస్తుంది — రావణుని దృష్టిలో రాముడు ఆక్రమణదారుడు. తరువాతి సర్గలో రాక్షసులు ఈ ప్రశ్నకు జవాబిస్తారు.

இந்திரனைப்போல மகாத்மாவான அனுமன் இலங்கையில் செய்த அச்சம் தரும் கொடிய செயலைக் கண்டு, ராக்ஷசர் தலைவன் நாணத்தால் சற்றே முகம் தாழ்த்தி எல்லா ராக்ஷசர்களிடமும் சொன்னான்: ‘தாக்குதற்கரிய இலங்கை நகரம் வெறும் ஒரு வானரனால் தாக்கப்பட்டது, அவன் உள்ளே நுழைந்தான், ஜனகனின் மகளான சீதையும் அவனால் காணப்பட்டாள். சைத்திய மாளிகை தகர்க்கப்பட்டது, முதன்மையான ராக்ஷசர்கள் கொல்லப்பட்டனர், இலங்கை நகரம் முழுவதும் அனுமனால் கலக்கப்பட்டது. உங்களுக்கு நலம் உண்டாகட்டும்; நான் என்ன செய்வேன்? இனி செய்யத் தகுந்தது எது? எது ஆற்றல் உடையதோ, எதைச் செய்தால் நன்றாகச் செய்ததாகுமோ, அதை எனக்குச் சொல்லுங்கள்.’ யுத்த காண்டத்தின் இந்தச் சர்க்கத்தில் காட்சி மாறுகிறது — கடலின் வடகரையிலிருந்து இலங்கையின் அரசவைக்கு. ராவணன் முதன்முறையாக நாணமுற்றவனாகக் காணப்படுகிறான்; ‘வெறும் ஒரு வானரனால்’ என்ற சொல் அவனுக்கு நேர்ந்த அவமானத்தின் கூர்மையைக் குறிக்கிறது — மூவுலகையும் வென்ற ராவணன் ஒரு வானரனால் தோற்கடிக்கப்பட்டான். அனுமனை இந்திரனோடு ஒப்பிடுவதும் கவனிக்கத்தக்கது — ராக்ஷசர்களின் பார்வையிலும் அவன் இந்திரனுக்கு நிகரான வீரன். ‘நான் என்ன செய்வேன்?’ என்ற ராவணனின் கேள்வி இயலாமையைக் குறிக்கவில்லை, ஆலோசனையின் தொடக்கத்தைக் குறிக்கிறது. ‘உங்களுக்கு நலம் உண்டாகட்டும்’ என்ற பண்பான விளிப்பு அரசனின் நன்னடத்தை. முதல் சுலோகம் மூன்று அரையடிகளால் அமைந்தது; அதனால் ராவணனின் பார்வை, ஒப்புமை, சொல் மூன்றும் ஒரே வாக்கியத்தில் அடங்குகின்றன. நான்கு சுலோகங்களின் வரிசையும் கவனிக்கத்தக்கது — முதலில் செயலைக் காண்பது, பிறகு அதன் விளைவுகள், இறுதியில் கேள்வி.

‘ஆலோசனையே வெற்றியின் வேர் என்று மனவுறுதி உடையோர் சொல்கிறார்கள்; ஆகவே பெருவலிமை உடையோரே, ராமனைப் பற்றி ஆலோசிப்பதை நான் விரும்புகிறேன். உலகில் மனிதர்கள் மூவகையினர் — உத்தமர், அதமர், மத்திமர்; அவர்களை ஒருசேர எடுத்து அவர்களுடைய நிறைகுறைகளைச் சொல்கிறேன். ஆலோசனையில் முடிவெடுக்க வல்ல மூவரோடு — அமைச்சர்கள், ஒத்த நோக்குடைய நண்பர்கள், அல்லது மேம்பட்ட உறவினர்கள் — சேர்ந்து, அவர்களோடு கலந்து ஆலோசித்துச் செயல்களைத் தொடங்குபவனும், தெய்வத்தின் அருளுக்காகவும் முயல்பவனுமானவனை உத்தமமான மனிதன் என்பர். தனியொருவனாகவே பொருளை ஆராய்பவன், தனியொருவனாகவே அறத்தில் மனம் வைப்பவன், தனியொருவனாகவே செயல்களைச் செய்பவன் — அவனை இடைப்பட்ட மனிதன் என்பர். நிறைகுறைகளைத் தீர்மானிக்காமல், தெய்வத்தின் துணையையும் கைவிட்டு, ‘செய்வேன்’ என்று சொல்லிவிட்டுச் செயலைப் புறக்கணிப்பவன் மனிதர்களில் கடையவன். இந்த மனிதர்கள் எப்போதும் உத்தமர், அதமர், மத்திமர் என்று இருப்பதுபோல, ஆலோசனையும் உத்தமம், அதமம், மத்திமம் என்று அறியப்பட வேண்டும். அமைச்சர்கள் சாஸ்திரம் காட்டும் கண்ணோடு ஒருமித்த கருத்தை அடைந்து ஈடுபாட்டோடு இருக்கும் ஆலோசனையை உத்தமம் என்பர். அமைச்சர்கள் பலவேறு கருத்துகளுக்குச் சென்றாலும், பொருள் பற்றிய முடிவு மீண்டும் ஒருமைப்படும் ஆலோசனை மத்திமம் எனப்படும். ஒவ்வொருவரும் தன்தன் கருத்தையே பற்றிக்கொண்டு எதிர்த்துப் பேசி, ஒருமித்த கருத்தில் நன்மை எதுவும் விளையாத ஆலோசனை அதமம் எனப்படும்.’ இங்கே ராவணன் நீதிசாஸ்திரப் பண்டிதனைப்போலப் பேசுகிறான் — அவனுக்கு அரசநீதி தெரியும்; ஆனால் அவனுடைய நடத்தை வேறு. சீதையைக் கவர்வதை அவன் அமைச்சர்களோடு ஆலோசிக்காமல் தனியாகவே தீர்மானித்தான்; ஆகவே அவனுடைய சொற்களின்படியே அவன் கடையவன். இது கவியின் குத்தல் — ராவணன் அறியாமையால் தன்னையே பழித்துக்கொள்கிறான். முதல் சர்க்கத்தில் ராமன் பணியாளர்களின் மூவகையைச் சொன்னான்; இங்கே ராவணன் மனிதர்களின் மூவகையையும் ஆலோசனையின் மூவகையையும் சொல்கிறான் — இரு நாயகர்களுக்கும் ஒத்த உபதேசம், ஆனால் நடத்தை வேறு. ஏழாவதும் எட்டாவதுமான சுலோகங்கள் ஒரே வாக்கியமாக அமைகின்றன. ஆலோசனையின் மூவகை மனிதர்களின் மூவகையோடு தொடர்புடையது — ஒருமித்த கருத்து உத்தமம், விவாதத்துக்குப் பின் ஒருமித்த கருத்து மத்திமம், இடையறாத விவாதம் அதமம். அடுத்த சர்க்கங்களில் ராவணனின் அவையில் விபீஷணனின் மாறுபட்ட கருத்து இந்த அதம ஆலோசனைக்கு எடுத்துக்காட்டாகும். உத்தம மனிதனின் இலக்கணத்தில் ‘தெய்வத்தின் அருளுக்காகவும் முயல்பவன்’ என்ற சொல் கவனிக்கத்தக்கது — முயற்சியும் தெய்வமும் இரண்டுமே தேவை; தெய்வத்தை மட்டும் நம்பிச் செயலற்றிருப்பவனும், தன் வலிமையை மட்டும் நம்பித் தெய்வத்தைப் புறக்கணிப்பவனும் — இருவருமே உத்தமர்கள் அல்லர். கடையவனின் இலக்கணம் ‘செய்வேன்’ என்று சொல்லிவிட்டுச் செயலைப் புறக்கணிப்பது — வாக்குறுதி உண்டு, செயல் இல்லை. அமைச்சர்களின் ‘சாஸ்திரம் காட்டும் கண்ணோடு’ அமைந்த ஒருமித்த கருத்து — வெறுமனே அரசனின் விருப்பத்துக்கு ஒப்புதல் அளிப்பதன்று, சாஸ்திரத்தின்படி எடுக்கப்படும் முடிவு.

‘ஆகவே அறிவாளிகளில் சிறந்தோரே, நீங்கள் நன்கு ஆலோசிக்கப்பட்ட செயல்முறையைத் தீர்மானியுங்கள்; இதுவே என் கடமை என்று நான் கருதுகிறேன். உறுதிமிக்க ஆயிரக்கணக்கான வானரர்கள் சூழ, நம்மை முற்றுகையிட ராமன் இலங்கை நகரை நோக்கி வருகிறான். அந்த ராகவன் தம்பியோடும் படையோடும் பரிவாரத்தோடும் தகுந்த வழியில் வேகமாக எளிதில் கடலைக் கடப்பான் என்பது தெளிவு. அவன் கடலை வற்றச் செய்வான், அல்லது தன் வீரத்தால் வேறு ஏதாவது செய்வான். வானரர்களோடு இவ்வாறு பகைமையான நிலை எழுந்திருக்கும்போது, நகருக்கும் படைக்கும் எது நலமோ அதை எல்லாம் எனக்கு ஆலோசித்துச் சொல்லுங்கள்.’ இங்கே ராவணன் ராமனின் ஆற்றலை ஒப்புக்கொள்கிறான் — ‘கடப்பான் என்பது தெளிவு.’ அனுமனின் வீரத்தைக் கண்டபின் ராமனின், வானரர்களின் வலிமையை அவனால் புறக்கணிக்க இயலவில்லை. ஆனால் ‘சீதையைத் திருப்பி அளிப்பேன்’ என்று அவன் எண்ணவில்லை; அவனுடைய கேள்வி போருக்கான வழியைப் பற்றியது மட்டுமே. பதினெட்டாவது சுலோகம் மூன்று அரையடிகளால் அமைந்தது; அதன் முதல் அரையடியான ‘கடலை வற்றச் செய்வான்…’ திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை. ‘உபரோதகன்’ (முற்றுகையிடுபவன்) என்ற சொல் ராமனை நகரை முற்றுகையிடுபவனாக வருணிக்கிறது — ராவணனின் பார்வையில் ராமன் படையெடுத்து வருபவன். அடுத்த சர்க்கத்தில் ராக்ஷசர்கள் இந்தக் கேள்விக்கு விடையளிக்கிறார்கள்.

ಇಂದ್ರನಂತಿರುವ ಮಹಾತ್ಮ ಹನುಮಂತನು ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ ಭಯಾನಕವಾದ ಘೋರ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಕಂಡು, ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನು ನಾಚಿಕೆಯಿಂದ ಸ್ವಲ್ಪ ತಲೆತಗ್ಗಿಸಿ ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೂ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಎದುರಿಸಲಸಾಧ್ಯವಾದ ಲಂಕಾನಗರಿಯನ್ನು ಆ ಕೇವಲ ಒಬ್ಬ ವಾನರನು ಆಕ್ರಮಿಸಿ ಹೊಕ್ಕನು, ಜಾನಕಿ ಸೀತೆಯನ್ನೂ ಕಂಡನು. ಚೈತ್ಯಪ್ರಾಸಾದವನ್ನು ಧ್ವಂಸಮಾಡಿದನು, ಶ್ರೇಷ್ಠ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಕೊಂದನು; ಹನುಮಂತನು ಇಡೀ ಲಂಕಾನಗರಿಯನ್ನು ಕದಡಿಹಾಕಿದನು. ನಿಮಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ; ನಾನೇನು ಮಾಡಲಿ? ಇನ್ನು ಮುಂದೆ ಏನು ಮಾಡುವುದು ಯುಕ್ತ? ಯಾವುದು ಸಮರ್ಥವಾದುದೋ, ಯಾವುದನ್ನು ಮಾಡಿದರೆ ಒಳ್ಳೆಯದಾಗುವುದೋ, ಅದನ್ನು ನಮಗೆ ಹೇಳಿ.’ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದ ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ದೃಶ್ಯ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ — ಸಮುದ್ರದ ಉತ್ತರ ತೀರದಿಂದ ಲಂಕೆಯ ರಾಜಸಭೆಗೆ. ರಾವಣನು ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಲಜ್ಜಿತನಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ; ‘ವಾನರಮಾತ್ರೇಣ’ (ಕೇವಲ ಒಬ್ಬ ವಾನರನಿಂದ) ಎಂಬ ಪದ ಅವನ ಅವಮಾನದ ತೀಕ್ಷ್ಣತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ತ್ರೈಲೋಕ್ಯವಿಜಯಿಯಾದ ರಾವಣನು ಒಬ್ಬ ವಾನರನಿಂದ ಪರಾಭವಗೊಂಡನು. ಹನುಮಂತನನ್ನು ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿರುವುದೂ ಗಮನಾರ್ಹ — ರಾಕ್ಷಸರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲೂ ಅವನು ಇಂದ್ರಸಮಾನ ಪರಾಕ್ರಮಿ. ರಾವಣನ ‘ಕಿಂ ಕರಿಷ್ಯಾಮಿ’ (ನಾನೇನು ಮಾಡಲಿ) ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಅಸಹಾಯಕತೆಯನ್ನಲ್ಲ, ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆಯ ಆರಂಭವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಭದ್ರಂ ವಃ’ (ನಿಮಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ) ಎಂಬ ಸಭ್ಯ ಸಂಬೋಧನೆ ರಾಜನ ಶಿಷ್ಟಾಚಾರ. ಮೊದಲ ಶ್ಲೋಕವು ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಿಂದ ರಚಿತವಾಗಿದೆ; ಅದರಿಂದ ರಾವಣನ ದೃಷ್ಟಿ, ಹೋಲಿಕೆ, ಮಾತು — ಎಲ್ಲವೂ ಒಂದೇ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿವೆ. ನಾಲ್ಕು ಶ್ಲೋಕಗಳ ಕ್ರಮವೂ ಗಮನಾರ್ಹ — ಮೊದಲು ಕಾರ್ಯದ ದರ್ಶನ, ಆಮೇಲೆ ಅದರ ಪರಿಣಾಮಗಳು, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಶ್ನೆ.

‘ವಿಜಯಕ್ಕೆ ಮಂತ್ರವೇ ಮೂಲ ಎಂದು ಮನಸ್ವಿಗಳು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಮಹಾಬಲರೇ, ರಾಮನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆ ನಡೆಸಲು ನಾನು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ. ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪುರುಷರು ಮೂರು ಬಗೆ — ಉತ್ತಮರು, ಅಧಮರು, ಮಧ್ಯಮರು; ಅವರೆಲ್ಲರ ಗುಣದೋಷಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ಮಂತ್ರನಿರ್ಣಯದಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಥರಾದ ಮಂತ್ರಿಗಳು, ಸಮಾನ ಉದ್ದೇಶದ ಮಿತ್ರರು, ಅಥವಾ ಹಿರಿಯ ಬಂಧುಗಳು — ಈ ಮೂವರೊಡನೆ ಕೂಡಿ, ಅವರೊಡನೆ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆ ಮಾಡಿ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಆರಂಭಿಸುವವನನ್ನೂ, ದೈವದ ವಿಷಯದಲ್ಲೂ ಪ್ರಯತ್ನಿಸುವವನನ್ನೂ ಪುರುಷೋತ್ತಮ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಯಾರು ಒಬ್ಬನೇ ವಿಷಯವನ್ನು ವಿಮರ್ಶಿಸುತ್ತಾನೋ, ಒಬ್ಬನೇ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸಿಡುತ್ತಾನೋ, ಒಬ್ಬನೇ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೋ, ಅವನನ್ನು ಮಧ್ಯಮ ಮನುಷ್ಯ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಗುಣದೋಷಗಳನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸದೆ, ದೈವದ ಆಶ್ರಯವನ್ನೂ ತೊರೆದು, ‘ಮಾಡುತ್ತೇನೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಉಪೇಕ್ಷಿಸುವವನು ನರಾಧಮ. ಈ ಪುರುಷರು ಹೇಗೆ ಯಾವಾಗಲೂ ಉತ್ತಮ, ಅಧಮ, ಮಧ್ಯಮರಾಗಿರುತ್ತಾರೋ, ಹಾಗೆಯೇ ಮಂತ್ರವನ್ನೂ ಉತ್ತಮ, ಅಧಮ, ಮಧ್ಯಮ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಮಂತ್ರಿಗಳು ಶಾಸ್ತ್ರದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಏಕಮತಕ್ಕೆ ಬಂದು ನಿರತರಾಗುತ್ತಾರೋ, ಆ ಮಂತ್ರವನ್ನು ಉತ್ತಮ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಮಂತ್ರಿಗಳು ಅನೇಕ ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳಿಗೆ ಹೋದರೂ ವಿಷಯದ ನಿರ್ಣಯ ಮತ್ತೆ ಏಕತೆಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತದೆಯೋ, ಆ ಮಂತ್ರವನ್ನು ಮಧ್ಯಮ ಎಂದು ಸ್ಮರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬೊಬ್ಬರೂ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಮತವನ್ನೇ ಹಿಡಿದು ವಾದಿಸುತ್ತಾರೋ, ಏಕಮತವಾದರೂ ಅದರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿಲ್ಲವೋ, ಆ ಮಂತ್ರವನ್ನು ಅಧಮ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ನೀತಿಶಾಸ್ತ್ರದ ಪಂಡಿತನಂತೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ — ಅವನಿಗೆ ರಾಜಧರ್ಮ ತಿಳಿದಿದೆ, ಆದರೆ ಅವನ ಆಚರಣೆ ಬೇರೆ. ಸೀತಾಪಹರಣವನ್ನು ಅವನು ಒಬ್ಬನೇ ನಿರ್ಧರಿಸಿದನು, ಮಂತ್ರಿಗಳೊಡನೆ ಅಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಮಾತಿನ ಪ್ರಕಾರವೇ ಅವನು ಅಧಮ ಪುರುಷ. ಇದು ಕವಿಯ ವ್ಯಂಗ್ಯ — ರಾವಣನು ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ತನ್ನ ನಿಂದೆಯನ್ನೇ ತಾನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಮೊದಲ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಸೇವಕರ ಮೂರು ಬಗೆಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದನು; ಇಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ಪುರುಷರ ಮತ್ತು ಮಂತ್ರಗಳ ಮೂರು ಬಗೆಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಇಬ್ಬರು ನಾಯಕರಿಗೂ ಸಮಾನವಾದ ಉಪದೇಶ, ಆದರೆ ಚರಿತ್ರೆ ಭಿನ್ನ. ಏಳನೆಯ ಮತ್ತು ಎಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಒಂದೇ ವಾಕ್ಯವನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತವೆ. ಮಂತ್ರದ ಮೂರು ಬಗೆಗಳು ಪುರುಷರ ಮೂರು ಬಗೆಗಳೊಡನೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿವೆ — ಏಕಮತ ಉತ್ತಮ, ವಿವಾದದ ನಂತರದ ಏಕಮತ ಮಧ್ಯಮ, ನಿರಂತರ ವಿವಾದ ಅಧಮ. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ವಿಭೀಷಣನ ಭಿನ್ನಮತವು ಈ ಅಧಮ ಮಂತ್ರಕ್ಕೆ ಉದಾಹರಣೆಯಾಗುವುದು. ಉತ್ತಮ ಪುರುಷನ ಲಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ‘ದೈವೇ ಚ ಕುರುತೇ ಯತ್ನಮ್’ (ದೈವದ ವಿಷಯದಲ್ಲೂ ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ) ಎಂಬ ಮಾತು ಗಮನಾರ್ಹ — ಪುರುಷಪ್ರಯತ್ನ ಮತ್ತು ದೈವ ಎರಡೂ ಅಗತ್ಯ; ಕೇವಲ ದೈವವನ್ನು ನಂಬಿ ನಿಷ್ಕ್ರಿಯನಾದವನೂ, ಕೇವಲ ಸ್ವಬಲವನ್ನು ನಂಬಿ ದೈವವನ್ನು ಉಪೇಕ್ಷಿಸುವವನೂ — ಇಬ್ಬರೂ ಉತ್ತಮರಲ್ಲ. ಅಧಮನ ಲಕ್ಷಣ ‘ಮಾಡುತ್ತೇನೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಉಪೇಕ್ಷಿಸುವುದು — ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯಿದೆ, ಕರ್ಮವಿಲ್ಲ. ಮಂತ್ರಿಗಳ ‘ಶಾಸ್ತ್ರದೃಷ್ಟೇನ ಚಕ್ಷುಷಾ’ (ಶಾಸ್ತ್ರದ ಕಣ್ಣಿನಿಂದ) ಏಕಮತ — ಕೇವಲ ರಾಜನ ಇಚ್ಛೆಗೆ ಅನುಮೋದನೆಯಲ್ಲ, ಶಾಸ್ತ್ರಾನುಸಾರವಾದ ನಿರ್ಣಯ.

‘ಆದ್ದರಿಂದ ಬುದ್ಧಿವಂತರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠರೇ, ನೀವು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆ ಮಾಡಿ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸಿ; ಇದೇ ನನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವೆಂದು ನನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯ. ಧೀರರಾದ ಸಾವಿರಾರು ವಾನರರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ರಾಮನು ನಮ್ಮನ್ನು ಮುತ್ತಿಗೆ ಹಾಕಲು ಲಂಕಾನಗರಿಯ ಕಡೆಗೆ ಬರುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಆ ರಾಘವನು ತಮ್ಮನೊಡನೆ, ಸೈನ್ಯ ಮತ್ತು ಅನುಚರರೊಡನೆ ತಕ್ಕ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಬಲದಿಂದ ಸುಲಭವಾಗಿ ಸಾಗರವನ್ನು ದಾಟುವನು ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟ. ಅವನು ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಬತ್ತಿಸಬಹುದು, ಅಥವಾ ತನ್ನ ವೀರ್ಯದಿಂದ ಬೇರೆ ಏನನ್ನಾದರೂ ಮಾಡಬಹುದು. ವಾನರರೊಡನೆ ಇಂತಹ ವಿರೋಧದ ಕಾರ್ಯ ಎದುರಾಗಿರುವಾಗ, ನಗರಕ್ಕೂ ಸೈನ್ಯಕ್ಕೂ ಯಾವುದು ಹಿತವೋ ಅದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ನನಗಾಗಿ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆ ಮಾಡಿ.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ರಾಮನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ‘ತರಿಷ್ಯತಿ ಚ ಸುವ್ಯಕ್ತಮ್’ (ದಾಟುವನು ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟ). ಹನುಮಂತನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಕಂಡ ಮೇಲೆ ಅವನು ರಾಮನ ಮತ್ತು ವಾನರರ ಬಲವನ್ನು ಉಪೇಕ್ಷಿಸಲಾರ. ಆದರೆ ಅವನು ‘ಸೀತೆಯನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸುತ್ತೇನೆ’ ಎಂದು ಯೋಚಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಅವನ ಪ್ರಶ್ನೆ ಕೇವಲ ಯುದ್ಧದ ಉಪಾಯದ್ದು. ಹದಿನೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಿಂದ ರಚಿತವಾಗಿದೆ; ಅದರ ಮೊದಲ ಅರ್ಧ ‘ಸಮುದ್ರಮುಚ್ಛೋಷಯತಿ…’ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲ. ‘ಉಪರೋಧಕಃ’ ಎಂಬ ಪದ ರಾಮನನ್ನು ನಗರಕ್ಕೆ ಮುತ್ತಿಗೆ ಹಾಕುವವನಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತದೆ — ರಾವಣನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಆಕ್ರಮಣಕಾರ. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರು ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಉತ್ತರ ಕೊಡುತ್ತಾರೆ.

ഇന്ദ്രനെപ്പോലെ മഹാത്മാവായ ഹനുമാൻ ലങ്കയിൽ ചെയ്ത ഭയാവഹവും ഘോരവുമായ കർമം കണ്ട്, ലജ്ജയാൽ ലേശം മുഖം താഴ്ത്തിയ രാക്ഷസേന്ദ്രൻ എല്ലാ രാക്ഷസന്മാരോടും പറഞ്ഞു: ‘ആക്രമിക്കാൻ പ്രയാസമുള്ള ലങ്കാനഗരി ഒരു വാനരൻ മാത്രമായ അവനാൽ ആക്രമിക്കപ്പെട്ടു, അവൻ അതിൽ കടക്കുകയും ചെയ്തു; ജനകപുത്രിയായ സീതയെ അവൻ കാണുകയും ചെയ്തു. ചൈത്യപ്രാസാദം തകർക്കപ്പെട്ടു, ശ്രേഷ്ഠരായ രാക്ഷസന്മാർ കൊല്ലപ്പെട്ടു, ലങ്കാനഗരി മുഴുവനും ഹനുമാൻ കലക്കിമറിച്ചു. നിങ്ങൾക്കു മംഗളം; ഞാൻ എന്തു ചെയ്യണം? ഇനി എന്താണ് ഉചിതം? എന്താണോ സാധ്യമായത്, ചെയ്താൽ നന്നായിത്തീരുന്നത്, അതു ഞങ്ങളോടു പറയുക.’ യുദ്ധകാണ്ഡത്തിലെ ഈ സർഗത്തിൽ രംഗം മാറുന്നു — സമുദ്രത്തിന്റെ വടക്കേക്കരയിൽനിന്നു ലങ്കയിലെ രാജസഭയിലേക്ക്. രാവണൻ ആദ്യമായി ലജ്ജിതനായി കാണപ്പെടുന്നു; ‘വാനരമാത്രേണ’ (ഒരു വാനരൻ മാത്രമായവനാൽ) എന്ന പദം അവന്റെ അപമാനത്തിന്റെ മൂർച്ച സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ത്രിലോകവിജയിയായ രാവണൻ ഒരു വാനരനാൽ പരാജിതനായി. ഹനുമാനെ ഇന്ദ്രനോട് ഉപമിക്കുന്നതും ശ്രദ്ധേയമാണ് — രാക്ഷസന്മാരുടെ ദൃഷ്ടിയിലും അവൻ ഇന്ദ്രതുല്യനായ പരാക്രമിയാണ്. രാവണന്റെ ‘ഞാൻ എന്തു ചെയ്യണം’ എന്ന ചോദ്യം നിസ്സഹായതയല്ല, മന്ത്രാലോചനയുടെ ആരംഭമാണു സൂചിപ്പിക്കുന്നത്. ‘ഭദ്രം വഃ’ (നിങ്ങൾക്കു മംഗളം) എന്ന സഭ്യമായ സംബോധന രാജാവിന്റെ ശിഷ്ടാചാരമാണ്. ഒന്നാം ശ്ലോകം മൂന്ന് അർധങ്ങളുള്ളതാണ്; അതിനാൽ രാവണന്റെ കാഴ്ചയും താരതമ്യവും വാക്കും ഒരേ വാക്യത്തിൽ വരുന്നു. നാലു ശ്ലോകങ്ങളുടെ ക്രമവും ശ്രദ്ധേയമാണ് — ആദ്യം കർമത്തിന്റെ ദർശനം, പിന്നെ അതിന്റെ പരിണാമങ്ങൾ, ഒടുവിൽ ചോദ്യം.

‘മനസ്വികൾ വിജയം മന്ത്രത്തിൽ (ആലോചനയിൽ) വേരൂന്നിയതാണെന്നു പറയുന്നു; അതിനാൽ മഹാബലന്മാരേ, രാമനെക്കുറിച്ചുള്ള മന്ത്രാലോചന ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ലോകത്തിൽ പുരുഷന്മാർ മൂന്നു തരമാണ് — ഉത്തമർ, അധമർ, മധ്യമർ; അവരുടെ ഗുണദോഷങ്ങൾ ഒന്നിച്ചു ഞാൻ പറയാം. മന്ത്രനിർണയത്തിൽ സമർഥരായ മൂന്നു കൂട്ടരോടു — മന്ത്രിമാരോടോ, ഒരേ ലക്ഷ്യമുള്ള മിത്രങ്ങളോടോ, അടുത്ത ബന്ധുക്കളോടോ — ചേർന്ന്, അവരോടൊപ്പം ആലോചിച്ചു കർമങ്ങൾ ആരംഭിക്കുകയും ദൈവാനുകൂല്യത്തിനായും യത്നിക്കുകയും ചെയ്യുന്നവനെ പുരുഷോത്തമൻ എന്നു പറയുന്നു. ഒറ്റയ്ക്കു കാര്യം വിചാരിക്കുകയും ഒറ്റയ്ക്കു ധർമത്തിൽ മനസ്സുറപ്പിക്കുകയും ഒറ്റയ്ക്കു കാര്യങ്ങൾ ചെയ്യുകയും ചെയ്യുന്നവനെ മധ്യമനായ മനുഷ്യൻ എന്നു പറയുന്നു. ഗുണദോഷങ്ങൾ നിശ്ചയിക്കാതെ, ദൈവാശ്രയം ഉപേക്ഷിച്ച്, ‘ചെയ്യാം’ എന്നു പറഞ്ഞു കാര്യം ഉപേക്ഷിക്കുന്നവൻ നരാധമൻ. ഈ പുരുഷന്മാർ എപ്പോഴും ഉത്തമരും അധമരും മധ്യമരും ആയിരിക്കുന്നതുപോലെ, മന്ത്രവും ഉത്തമം, അധമം, മധ്യമം എന്നിങ്ങനെ അറിയണം. മന്ത്രിമാർ ശാസ്ത്രദൃഷ്ടിയോടെ ഐകമത്യത്തിലെത്തി ഉറച്ചുനിൽക്കുന്ന മന്ത്രത്തെ ഉത്തമം എന്നു പറയുന്നു. മന്ത്രിമാർ പല അഭിപ്രായങ്ങളിലേക്കു പോയിട്ടും കാര്യനിർണയം വീണ്ടും ഐക്യത്തിലെത്തുന്നിടത്ത് ആ മന്ത്രം മധ്യമമായി കരുതപ്പെടുന്നു. ഓരോരുത്തരും സ്വന്തം അഭിപ്രായത്തിൽ ഉറച്ചുനിന്നു തർക്കിക്കുന്ന, ഐകമത്യത്തിൽ ശ്രേയസ്സില്ലാത്ത മന്ത്രം അധമം എന്നു പറയപ്പെടുന്നു.’ ഇവിടെ രാവണൻ നീതിശാസ്ത്രപണ്ഡിതനെപ്പോലെ സംസാരിക്കുന്നു — അവൻ രാജധർമം അറിയുന്നു, പക്ഷേ അവന്റെ ആചരണം വ്യത്യസ്തമാണ്. സീതാപഹരണം അവൻ ഒറ്റയ്ക്കു തീരുമാനിച്ചതാണ്, മന്ത്രിമാരോടൊപ്പമല്ല; അതിനാൽ അവന്റെതന്നെ വാക്കനുസരിച്ച് അവൻ അധമപുരുഷനാണ്. ഇതു കവിയുടെ വ്യംഗ്യമാണ് — രാവണൻ അറിയാതെ സ്വന്തം നിന്ദതന്നെ പറയുന്നു. ഒന്നാം സർഗത്തിൽ രാമൻ ഭൃത്യന്മാരുടെ മൂന്നു തരം പറഞ്ഞു; ഇവിടെ രാവണൻ പുരുഷന്മാരുടെയും മന്ത്രങ്ങളുടെയും മൂന്നു തരം പറയുന്നു — രണ്ടു നായകന്മാർക്കും ഒരേ ഉപദേശം, ചരിതം പക്ഷേ ഭിന്നം. ഏഴും എട്ടും ശ്ലോകങ്ങൾ ഒരൊറ്റ വാക്യമാകുന്നു. മന്ത്രത്തിന്റെ മൂന്നു തരം പുരുഷന്മാരുടെ മൂന്നു തരത്തോടു ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു — ഐകമത്യം ഉത്തമം, തർക്കത്തിനുശേഷമുള്ള ഐകമത്യം മധ്യമം, നിരന്തരമായ തർക്കം അധമം. അടുത്ത സർഗങ്ങളിൽ രാവണന്റെ സഭയിൽ വിഭീഷണന്റെ ഭിന്നാഭിപ്രായം ഈ അധമമന്ത്രത്തിന്റെ ഉദാഹരണമാകും. ഉത്തമപുരുഷന്റെ ലക്ഷണത്തിലെ ‘ദൈവേ ച കുരുതേ യത്നം’ (ദൈവാനുകൂല്യത്തിനായും യത്നിക്കുന്നു) എന്ന വാക്ക് ശ്രദ്ധേയമാണ് — പുരുഷപ്രയത്നവും ദൈവവും രണ്ടും ആവശ്യമാണ്; ദൈവത്തെ മാത്രം ആശ്രയിച്ചു നിഷ്ക്രിയനായവനും സ്വബലത്തെ മാത്രം ആശ്രയിച്ചു ദൈവത്തെ അവഗണിക്കുന്നവനും — രണ്ടുപേരും ഉത്തമരല്ല. അധമന്റെ ലക്ഷണം ‘ചെയ്യാം’ എന്നു പറഞ്ഞിട്ടു കാര്യം ഉപേക്ഷിക്കലാണ് — പ്രതിജ്ഞയുണ്ട്, കർമമില്ല. മന്ത്രിമാരുടെ ‘ശാസ്ത്രദൃഷ്ടേന ചക്ഷുഷാ’ (ശാസ്ത്രദൃഷ്ടിയോടെ) ഉള്ള ഐകമത്യം — രാജാവിന്റെ ഇച്ഛയെ വെറുതെ അനുമോദിക്കലല്ല, ശാസ്ത്രാനുസൃതമായ നിർണയമാണ്.

‘അതിനാൽ ബുദ്ധിമാന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠരേ, നന്നായി ആലോചിച്ച കാര്യം നിങ്ങൾ നിർണയിക്കുക; ഇതാണ് എന്റെ കർത്തവ്യമെന്നു ഞാൻ കരുതുന്നു. ധീരരായ ആയിരക്കണക്കിനു വാനരന്മാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട രാമൻ നമ്മെ ഉപരോധിക്കാനായി ലങ്കാനഗരിയിലേക്കു വരുന്നു. ആ രാഘവൻ അനുജനോടും സൈന്യത്തോടും അനുചരന്മാരോടുംകൂടി ഉചിതമായ വിധത്തിൽ വേഗത്തിൽ സുഖമായി സാഗരം കടക്കും എന്നതു വ്യക്തമാണ്. അവൻ സമുദ്രത്തെ വറ്റിക്കും, അല്ലെങ്കിൽ പരാക്രമംകൊണ്ടു മറ്റെന്തെങ്കിലും ചെയ്യും. വാനരന്മാരുമായി ഇത്തരമൊരു വിരോധം ഉടലെടുത്തിരിക്കെ, നഗരത്തിനും സൈന്യത്തിനും ഹിതമായതെല്ലാം എന്നോടൊപ്പം ആലോചിക്കുക.’ ഇവിടെ രാവണൻ രാമന്റെ സാമർഥ്യം അംഗീകരിക്കുന്നു — ‘തരിഷ്യതി ച സുവ്യക്തം’ (കടക്കും എന്നതു വ്യക്തമാണ്). ഹനുമാന്റെ പരാക്രമം കണ്ടശേഷം രാമന്റെയും വാനരന്മാരുടെയും ബലത്തെ അവഗണിക്കാൻ അവനു കഴിയുന്നില്ല. എന്നാൽ ‘സീതയെ തിരികെ ഏൽപ്പിക്കാം’ എന്ന് അവൻ ചിന്തിക്കുന്നില്ല; അവന്റെ ചോദ്യം യുദ്ധത്തിന്റെ ഉപായത്തെക്കുറിച്ചു മാത്രമാണ്. പതിനെട്ടാം ശ്ലോകം മൂന്ന് അർധങ്ങളുള്ളതാണ്; അതിന്റെ ‘സമുദ്രമുച്ഛോഷയതി…’ (സമുദ്രത്തെ വറ്റിക്കും…) എന്ന ആദ്യാർധം സമീക്ഷിതപാഠത്തിലില്ല. ‘ഉപരോധകഃ’ എന്ന പദം രാമനെ നഗരം വളയുന്നവനായി വർണിക്കുന്നു — രാവണന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ രാമൻ ആക്രമണകാരിയാണ്. അടുത്ത സർഗത്തിൽ രാക്ഷസന്മാർ ഈ ചോദ്യത്തിന് ഉത്തരം നൽകുന്നു.

The scene now shifts from the northern shore of the sea to Rāvaṇa's court in Laṅkā. The lord of the rākṣasas had seen the fearful, terrible deed that great-souled Hanumān, like Śakra himself, had done in Laṅkā, and with his face lowered a little in shame he spoke to all the rākṣasas. "Laṅkā, the city no one could withstand, has been attacked and entered by a mere monkey, and Sītā, Janaka's daughter, has been seen. The temple-palace has been thrown down, eminent rākṣasas have been killed, and Hanumān has thrown the whole city into turmoil. Good fortune to you: what shall I do? What is fitting for us now? Tell us what is practicable, what would be well done once it is done." For the first time Rāvaṇa is seen ashamed. "A mere monkey" shows how deep the humiliation cuts: Rāvaṇa, conqueror of the three worlds, has been worsted by one monkey. The comparison of Hanumān with Śakra is worth noting too: even in the rākṣasas' eyes he is as mighty as Indra. Rāvaṇa's "what shall I do?" is not helplessness but the opening of a council, and "good fortune to you" is a king's courteous address. The order of these verses is also deliberate: first the sight of the deed, then its consequences, and finally the question.

"The wise say that victory is rooted in counsel," he went on, "and so, mighty ones, I wish to take counsel about Rāma. In this world men are of three kinds, the best, the lowest and the middling, and I will tell you the merits and faults of each. The man who joins with those able to decide on policy, his ministers, or friends who share his aims, or his kinsmen, or those above him, who takes counsel with them before he sets any undertaking going, and who makes his effort while also relying on providence, is called the best of men. The one who weighs a matter alone, sets his mind on duty alone and acts alone is called a middling man. And the one who does not weigh merits and faults, gives up any reliance on providence, says 'I will do it' and then neglects the task, is the lowest of men. Just as men are always best, lowest or middling, so counsel too is best, lowest or middling. Where the counsellors, their eyes guided by the śāstras, come to one mind and hold to it, that is called the best counsel. Where they go through many opinions but their decision comes round again to one, that counsel is called middling. And where each clings to his own opinion and they argue against one another, and there is no good to be had even from agreement, that is called the lowest counsel." Here Rāvaṇa speaks like a master of statecraft: he knows a king's duty, but his conduct is another matter. He decided on the abduction of Sītā by himself, not with his ministers, so by his own words he is the lowest of men. That is the poet's irony: without knowing it, Rāvaṇa is pronouncing his own condemnation. In the first sarga Rāma described three kinds of servant; here Rāvaṇa describes three kinds of men and of counsel. The two leaders give similar teaching, but their conduct differs. The three kinds of counsel match the three kinds of men: agreement is best, agreement after debate is middling, and endless dispute is lowest. In the sargas to come, Vibhīṣaṇa's dissent in Rāvaṇa's court will be an example of this lowest kind of counsel. In describing the best of men, note the words "relying on providence too": both human effort and providence are needed, and neither the man who leans on fate and does nothing nor the one who trusts only his own strength and ignores providence is the best. The mark of the lowest is saying "I will do it" and then neglecting the task, a promise with no deed behind it. And the counsellors' agreement is to be reached "with eyes guided by the śāstras": not simply approving the king's wishes, but deciding by the rules of right policy.

"So, you who are wisest in judgement, agree together on a well-considered course of action; I count this my business now. Surrounded by thousands of steadfast monkeys, Rāma is coming against Laṅkā to lay siege to us. It is perfectly plain that Rāghava, with his brother, his army and his followers, will cross the ocean easily by some fitting and forceful means. He will dry up the sea or do something else by his might. With things as they are and war with the monkeys upon us, consider everything that is good for the city and the army, and advise me." Here Rāvaṇa admits Rāma's power: "it is perfectly plain that he will cross." Having seen what Hanumān could do, he cannot make light of the strength of Rāma and the monkeys. Yet it never occurs to him to give Sītā back; his only question is how to fight. He calls Rāma a besieger, for in Rāvaṇa's eyes Rāma is the aggressor. In the next sarga the rākṣasas answer his question.