सा वानरसेना नीलेन विधिवत् सागरस्य उत्तरे तीरे साधु विनिवेशिता, स्वारक्षा सुसमाहिता च। मैन्दः द्विविदः च उभौ वानरपुङ्गवौ तां सेनां रक्षार्थं सर्वतोदिशं विचेरतुः। नदनदीपतेः तीरे सेनायां निविष्टायां रामः पार्श्वस्थं लक्ष्मणं दृष्ट्वा वचनम् अब्रवीत्। पूर्वसर्गस्य अन्ते रामः सेनायाः सावधानतायाः आदेशं दत्तवान्; अत्र तस्य पालनं दृश्यते — नीलः निवेशं करोति, मैन्दद्विविदौ रात्रौ रक्षकौ इव परिभ्रमतः। सागरस्य ‘उत्तरे तीरे’ इति उल्लेखः ध्येयः — लङ्का दक्षिणे पारे, सेना उत्तरे; मध्ये सागरः। सेनायाः व्यवस्थां दृष्ट्वा रामस्य मनः सैनिककर्तव्यात् मुक्तं भवति, ततः तस्य अन्तःस्थः शोकः प्रकटः भवति। दिवसे यात्रायाः व्यापारैः शोकः आच्छादितः आसीत्; सन्ध्यायां विश्रामे सः पुनः उद्भवति। अतः अयं सर्गः युद्धकाण्डस्य कठोरे वातावरणे करुणस्य शृङ्गारस्य च एकः विरामः। लक्ष्मणः पार्श्वस्थः — सः एव रामस्य दुःखस्य नित्यः साक्षी, वनवासात् आरभ्य।

‘कालेन गच्छता शोकः अपगच्छति इति किल वदन्ति; कान्ताम् अपश्यतः मम तु सः अहन्यहनि वर्धते। प्रिया दूरे इति मे दुःखं न, हृता इति अपि न; एतत् एव अनुशोचामि यत् अस्याः वयः अतिवर्तते। वात, यतः कान्ता ततः वाहि; तां स्पृष्ट्वा माम् अपि स्पृश। त्वयि मम गात्रसंस्पर्शः चन्द्रे दृष्टिसमागमः इव भवति। ह्रियमाणा प्रिया ‘हा नाथ’ इति यत् अब्रवीत्, तत् आशये पीतं विषम् इव मम गात्राणि दहति। तद्वियोगः इन्धनं, तच्चिन्ता विमलम् अर्चिः — तादृशेन मदनाग्निना मे शरीरं रात्रिंदिवं दह्यते। सौमित्रे, भवता विना अहम् अर्णवम् अवगाह्य स्वप्स्ये; एवं जले सुप्तं मां प्रज्वलन् कामः न दहेत्। कामयानस्य मम एतत् बहु — एतेन जीवितुं शक्यम्, यत् अहं सा च वामोरुः एकां धरणिम् आश्रितौ। यथा अकेदारः केदारः सोदकस्य केदारस्य उपस्नेहेन जीवति, तथा अहं ‘सा जीवति’ इति यत् शृणोमि, तेन उपस्नेहेन जीवामि।’ अत्र रामस्य शोकस्य सूक्ष्मं विश्लेषणम् — दूरता, अपहरणं च सह्यम्; असह्यं तु कालस्य गमनम्, यतः रावणेन दत्तः अवधिः (द्वादशमासाः) क्षीयते। वायुः उभयोः शरीरं स्पृशति, अतः सः सन्देशवाहकः — विरहिणां काव्ये प्रसिद्धा कल्पना। ‘चन्द्रे दृष्टिसमागमः’ इति उपमा — यथा दूरस्थौ प्रेमिणौ एकं चन्द्रं पश्यन्तौ सम्मिलितौ इव, तथा वायुस्पर्शेन अपि। जले शयनस्य इच्छा मदनाग्नेः तीव्रतां दर्शयति। अन्ते रामः किंचित् सान्त्वनां लभते — उभौ एकस्यां पृथिव्यां जीवतः इति। केदारस्य उपमा कृषकाणां जीवनात् गृहीता — यत् क्षेत्रं स्वयं न सिच्यते, तत् अपि पार्श्वस्थस्य सिक्तस्य क्षेत्रस्य आर्द्रतया किंचित् जीवति। एवं रामः सीतायाः जीवनस्य वार्तया एव जीवति; हनूमता आनीता सा वार्ता एव तस्य प्राणानां आधारः। ‘हा नाथ’ इति सीतायाः क्रन्दनस्य स्मरणम् अरण्यकाण्डस्य अपहरणप्रसङ्गं पुनः उपस्थापयति।

‘कदा नु खलु सुश्रोणीं शतपत्रायतेक्षणां सीतां, शत्रून् विजित्य, स्फीतां श्रियम् इव द्रक्ष्यामि? कदा तस्याः सुचारुदन्तोष्ठं पद्मम् इव आननम् ईषत् उन्नाम्य, आतुरः रसायनम् इव, पास्यामि? कदा तस्याः सहितौ पीनौ तालफलोपमौ स्तनौ सोत्कम्पौ श्लिष्यन्त्याः मां भजिष्यतः? सा असितापाङ्गी सती रक्षोमध्यगता, मन्नाथा अपि नाथहीना इव, त्रातारं न अधिगच्छति। जनकराजस्य दुहिता, मम प्रिया, दशरथस्य स्नुषा राक्षसीमध्यगा कथं शेते? शरत्सु नीलान् जलदान् विधूय शशिलेखा इव सा अविक्षोभ्याणि रक्षांसि विधूय कदा उत्पतिष्यति? स्वभावतः तनुका सीता देशकालविपर्ययात् शोकेन अनशनेन च नूनं भूयः तनुतरा जाता। कदा नु राक्षसेन्द्रस्य उरसि सायकान् निधाय मानसं शोकम् उत्सृज्य तस्याः शोकं प्रत्याहरिष्यामि? कदा नु खलु मे साध्वी अमरसुतोपमा सीता सोत्कण्ठा कण्ठम् आलम्ब्य आनन्दजं जलं मोक्ष्यति? कदा मैथिलीविप्रयोगजम् इमं घोरं शोकं, शुक्लेतरं वासः इव, सहसा विप्रमोक्ष्यामि?’ अस्मिन् भागे ‘कदा’ इति पदं पुनः पुनः आवर्तते — एषा अधीरा प्रतीक्षा विरहिणः स्वभावः। रामस्य स्मरणे सीतायाः सौन्दर्यं, तस्याः दुःखं, तस्याः मोक्षः च इति त्रयं मिश्रितम्। ‘मन्नाथा नाथहीनेव’ इति विरोधः हृदयस्पर्शी — रामः तस्याः नाथः, तथापि सा अनाथा इव। ‘जनकराजस्य दुहिता… स्नुषा दशरथस्य’ इति द्वयोः महाकुलयोः उल्लेखः तस्याः वर्तमानदशायाः विरोधं तीक्ष्णीकरोति। ‘शुक्लेतरं वासः’ इति मलिनवस्त्रस्य उपमा — शोकः अपवित्रं वस्त्रम् इव त्यक्तव्यः। शशिलेखायाः उपमा सीतायाः भविष्यं मोक्षं सूचयति, यथा शरदि चन्द्रः मेघान् विधूय प्रकाशते। ‘देशकालविपर्ययात्’ इति पदं सूचयति यत् राजकुमारी शत्रोः गृहे, अनुचिते स्थाने, अनुचिते काले च निवसति। रामस्य विलापे शृङ्गारः करुणः च मिश्रितौ — सः सीतायाः शरीरस्य सौन्दर्यं स्मरति, तस्याः दुःखं च चिन्तयति।

एवं तत्र विलपतः धीमतः रामस्य दिनक्षयात् मन्दवपुः भास्करः अस्तम् उपागमत्। लक्ष्मणेन आश्वासितः, कमलपत्राक्षीं सीतां स्मरन्, शोकाकुलीकृतः रामः संध्याम् उपासत। शोकस्य मध्ये अपि रामः धर्मं न त्यजति — सन्ध्यायाः उपासनं नित्यकर्म, तत् सः यथाकालं करोति। लक्ष्मणस्य आश्वासनं संक्षेपेण उक्तं, किन्तु तस्य फलं स्पष्टम् — रामः शोकात् कर्तव्यं प्रति परावर्तते। सूर्यस्य ‘मन्दवपुः’ इति वर्णनं रामस्य मनोदशां प्रतिबिम्बयति — दिनान्ते सूर्यः क्षीणप्रभः, रामः अपि शोकेन क्षीणः। तथापि श्वः सूर्यः पुनः उदेष्यति, रामः अपि पुनः उत्साहं लप्स्यते इति ध्वनिः। अस्य सर्गस्य विलापः अग्रिमेषु सर्गेषु युद्धस्य प्रेरणा भवति।

నీలుడు ఆ వానరసేనను విధిప్రకారం సముద్రపు ఉత్తర తీరంలో చక్కగా విడిది చేయించాడు; అది బాగా రక్షించబడి, సుసంఘటితంగా ఉంది. మైందుడు, ద్వివిదుడు అనే ఇద్దరు వానరశ్రేష్ఠులు ఆ సేనను రక్షించడానికి అన్ని దిక్కులలోనూ తిరిగారు. నదీనదాల పతి అయిన సముద్రపు తీరంలో సేన విడిది చేసిన తరువాత, రాముడు పక్కనే ఉన్న లక్ష్మణుని చూసి ఇలా అన్నాడు. పూర్వసర్గ చివర రాముడు సేనను జాగ్రత్తగా ఉండమని ఆదేశించాడు; ఇక్కడ దాని పాలన కనిపిస్తుంది — నీలుడు విడిది ఏర్పాటు చేస్తాడు, మైంద ద్వివిదులు రాత్రి కావలివారిలా తిరుగుతారు. సముద్రపు ‘ఉత్తరే తీరే’ (ఉత్తర తీరంలో) అనే ప్రస్తావనను గమనించాలి — లంక దక్షిణ తీరంలో, సేన ఉత్తర తీరంలో; మధ్యలో సముద్రం. సేన వ్యవస్థను చూసిన తరువాత రాముని మనస్సు సైనిక కర్తవ్యం నుండి విముక్తమవుతుంది; అప్పుడు అతని లోపలి శోకం బయటపడుతుంది. పగలు యాత్రాకార్యాలతో శోకం కప్పబడి ఉంది; సంధ్యావేళ విశ్రాంతిలో అది మళ్ళీ ఉద్భవిస్తుంది. కాబట్టి ఈ సర్గ యుద్ధకాండపు కఠినమైన వాతావరణంలో కరుణకూ శృంగారానికీ ఒక విరామం. లక్ష్మణుడు పక్కనే ఉన్నాడు — వనవాసం నుండి మొదలుకొని రాముని దుఃఖానికి నిత్యసాక్షి అతడే.

‘కాలం గడిచేకొద్దీ శోకం తొలగిపోతుందని అంటారు కదా; ప్రియురాలిని చూడలేని నాకు మాత్రం అది రోజురోజుకూ పెరుగుతోంది. ప్రియురాలు దూరంగా ఉందని నాకు దుఃఖం లేదు, అపహరించబడిందని కూడా కాదు; ఆమె వయస్సు గడిచిపోతోందనే నేను దుఃఖిస్తున్నాను. వాయువా, ప్రియురాలు ఎక్కడ ఉందో అక్కడి నుండి వీచు; ఆమెను తాకి నన్ను కూడా తాకు. నీ ద్వారా నాకు కలిగే శరీరస్పర్శ చంద్రునిలో చూపులు కలిసినట్టు అవుతుంది. అపహరించబడుతున్నప్పుడు ప్రియురాలు ‘హా నాథా’ అని పలికినది, కడుపులో తాగిన విషంలా నా అవయవాలను దహిస్తోంది. ఆమె వియోగమే ఇంధనం, ఆమె గురించిన చింతే నిర్మలమైన జ్వాల — అటువంటి మదనాగ్నితో నా శరీరం రాత్రింబవళ్ళూ దహించుకుపోతోంది. సౌమిత్రీ, నీవు లేకుండా నేను సముద్రంలో మునిగి నిద్రిస్తాను; అలా నీటిలో నిద్రిస్తున్న నన్ను మండుతున్న కామం దహించదు. కోరుకుంటున్న నాకు ఇది చాలా గొప్ప విషయం — దీనితో బతకగలను — నేనూ, అందమైన తొడలు గల ఆమె ఒకే భూమిని ఆశ్రయించి ఉన్నాము. నీరు లేని మడి నీరు గల పక్కమడి తేమతో బతికినట్లు, ‘ఆమె జీవించి ఉంది’ అని వింటున్నాను కదా, ఆ తేమతో నేను బతుకుతున్నాను.’ ఇక్కడ రాముని శోకం సూక్ష్మంగా విశ్లేషించబడింది — దూరమూ అపహరణమూ సహించదగినవే; సహించలేనిది కాలం గడవడం, ఎందుకంటే రావణుడు ఇచ్చిన గడువు (పన్నెండు నెలలు) తరిగిపోతోంది. వాయువు ఇద్దరి శరీరాలనూ తాకుతుంది, కాబట్టి అది సందేశవాహకుడు — విరహుల కావ్యాలలో ప్రసిద్ధమైన కల్పన. ‘చంద్రే దృష్టిసమాగమః’ (చంద్రునిలో చూపులు కలవడం) అనే ఉపమానం — దూరంగా ఉన్న ఇద్దరు ప్రేమికులు ఒకే చంద్రుని చూస్తూ కలుసుకున్నట్టు భావించినట్లు, వాయుస్పర్శతో కూడా అలాగే. నీటిలో పడుకోవాలనే కోరిక మదనాగ్ని తీవ్రతను చూపిస్తుంది. చివరకు రాముడు కొంచెం సాంత్వన పొందుతాడు — ఇద్దరూ ఒకే భూమి మీద జీవిస్తున్నారని. మడి ఉపమానం రైతుల జీవితం నుండి తీసుకోబడింది — తనకు తాను నీరు పొందని పొలం కూడా పక్కనే తడిసిన పొలపు తేమతో కొంత బతుకుతుంది. ఇలా రాముడు సీత జీవించి ఉందనే వార్తతోనే బతుకుతున్నాడు; హనుమంతుడు తెచ్చిన ఆ వార్తే అతని ప్రాణాలకు ఆధారం. ‘హా నాథ’ అనే సీత ఆక్రందనను స్మరించడం అరణ్యకాండలోని అపహరణ ప్రసంగాన్ని మళ్ళీ కళ్ళముందుకు తెస్తుంది.

‘అందమైన పిరుదులు గల, శతపత్రంలా విశాలమైన కన్నులు గల సీతను, శత్రువులను జయించి, సమృద్ధమైన సిరిని చూసినట్లు ఎప్పుడు చూస్తానో? అందమైన దంతాలూ పెదవులూ గల, పద్మం వంటి ఆమె ముఖాన్ని కొంచెం పైకెత్తి, రోగి రసాయనాన్ని తాగినట్లు ఎప్పుడు తాగుతానో? నన్ను కౌగిలించుకుంటున్న ఆమె, ఒకదానికొకటి ఆనుకున్న, తాటిపండ్ల వంటి నిండైన స్తనాలు వణుకుతూ ఎప్పుడు నన్ను తాకుతాయో? నల్లని కడకన్నులు గల ఆ సాధ్వి రాక్షసుల మధ్య ఉండి, నేను నాథుడినై ఉన్నా నాథుడు లేనిదానిలా, రక్షకుడిని పొందలేకపోతోంది. జనకమహారాజు కూతురు, నా ప్రియురాలు, దశరథుని కోడలు రాక్షసస్త్రీల మధ్య ఎలా నిద్రిస్తోందో? శరత్కాలంలో నల్లని మేఘాలను చెదరగొట్టి చంద్రరేఖ పైకి వచ్చినట్లు, కదిలించలేని రాక్షసులను చెదరగొట్టి ఆమె ఎప్పుడు పైకి వస్తుందో? స్వభావంగానే సన్ననైన సీత దేశకాలాల విపర్యయం వల్ల, శోకం వల్ల, ఉపవాసం వల్ల తప్పక ఇంకా సన్నబడి ఉంటుంది. రాక్షసేంద్రుని గుండెలో బాణాలు నాటి, మనస్సులోని శోకాన్ని విడిచి, ఆమె శోకాన్ని ఎప్పుడు తొలగిస్తానో? దేవకన్యతో సమానమైన నా సాధ్వి సీత ఉత్కంఠతో నా కంఠాన్ని పట్టుకుని ఆనందబాష్పాలను ఎప్పుడు విడుస్తుందో? మైథిలీ వియోగం నుండి పుట్టిన ఈ ఘోరశోకాన్ని, మాసిన వస్త్రాన్ని విడిచినట్లు, ఉన్నట్టుండి ఎప్పుడు విడిచిపెడతానో?’ ఈ భాగంలో ‘కదా’ (ఎప్పుడు) అనే పదం మళ్ళీ మళ్ళీ ఆవృత్తమవుతుంది — ఈ అసహనమైన ఎదురుచూపు విరహి స్వభావం. రాముని స్మరణలో సీత సౌందర్యం, ఆమె దుఃఖం, ఆమె విముక్తి అనే మూడూ కలిసిపోయాయి. ‘మన్నాథా నాథహీనేవ’ (నేను నాథుడినై ఉన్నా నాథుడు లేనిదానిలా) అనే విరోధం హృదయాన్ని తాకుతుంది — రాముడు ఆమెకు నాథుడు, అయినా ఆమె అనాథలా ఉంది. ‘జనకరాజస్య దుహితా… స్నుషా దశరథస్య’ (జనకరాజు కూతురు… దశరథుని కోడలు) అని రెండు మహాకులాలను ప్రస్తావించడం ఆమె ప్రస్తుత దశతో ఉన్న విరోధాన్ని పదునెక్కిస్తుంది. ‘శుక్లేతరం వాసః’ (తెలుపు కాని, అంటే మాసిన వస్త్రం) అనేది మలినవస్త్రపు ఉపమానం — శోకాన్ని అపవిత్రమైన వస్త్రంలా విడిచిపెట్టాలి. చంద్రరేఖ ఉపమానం, శరత్తులో చంద్రుడు మేఘాలను చెదరగొట్టి ప్రకాశించినట్లు, సీత భవిష్యత్ విముక్తిని సూచిస్తుంది. ‘దేశకాలవిపర్యయాత్’ (దేశకాలాల విపర్యయం వల్ల) అనే పదం, రాజకుమారి శత్రువు ఇంట్లో, అనుచితమైన చోట, అనుచితమైన కాలంలో నివసిస్తోందని సూచిస్తుంది. రాముని విలాపంలో శృంగారమూ కరుణా కలిసిపోయాయి — అతడు సీత శరీరసౌందర్యాన్ని స్మరిస్తాడు, ఆమె దుఃఖాన్ని గురించి కూడా ఆలోచిస్తాడు.

ఇలా అక్కడ బుద్ధిమంతుడైన రాముడు విలపిస్తుండగా, పగలు ముగియడంతో కాంతి తగ్గిన సూర్యుడు అస్తమించాడు. లక్ష్మణుడు ఆశ్వాసన ఇవ్వగా, కమలపత్రాల వంటి కన్నులు గల సీతను స్మరిస్తూ, శోకంతో కలతచెందిన రాముడు సంధ్యను ఉపాసించాడు. శోకం మధ్యలో కూడా రాముడు ధర్మాన్ని విడువడు — సంధ్యోపాసన నిత్యకర్మ, దానిని అతడు సకాలంలో చేస్తాడు. లక్ష్మణుని ఆశ్వాసన సంక్షేపంగా చెప్పబడింది, కాని దాని ఫలం స్పష్టం — రాముడు శోకం నుండి కర్తవ్యం వైపు మళ్ళుతాడు. సూర్యునికి ‘మందవపుః’ (కాంతి తగ్గిన దేహం గలవాడు) అనే వర్ణన రాముని మనోదశను ప్రతిబింబిస్తుంది — దినాంతంలో సూర్యుడు క్షీణకాంతుడు, రాముడు కూడా శోకంతో క్షీణించినవాడు. అయినా రేపు సూర్యుడు మళ్ళీ ఉదయిస్తాడు, రాముడు కూడా మళ్ళీ ఉత్సాహాన్ని పొందుతాడని ధ్వని. ఈ సర్గలోని విలాపం తరువాతి సర్గలలో యుద్ధానికి ప్రేరణ అవుతుంది.

அந்த வானரப் படை நீலனால் முறைப்படி கடலின் வடகரையில் நன்கு தங்க வைக்கப்பட்டது; அது நன்கு காக்கப்பட்டதாகவும் ஒழுங்காக அமைக்கப்பட்டதாகவும் இருந்தது. வானரர்களில் சிறந்தவர்களான மைந்தனும் த்விவிதனும் ஆகிய இருவரும் அந்தப் படையைக் காப்பதற்காக எல்லாத் திசைகளிலும் சுற்றி வந்தனர். ஆறுகளுக்கும் நதிகளுக்கும் தலைவனான கடலின் கரையில் படை தங்கியதும், ராமன் அருகில் நின்ற லக்ஷ்மணனைப் பார்த்துச் சொன்னான். முந்தைய சர்க்கத்தின் இறுதியில் ராமன் படைக்கு எச்சரிக்கையாக இருக்குமாறு ஆணையிட்டான்; இங்கே அது நிறைவேற்றப்படுவது தெரிகிறது — நீலன் பாசறை அமைக்கிறான்; மைந்தனும் த்விவிதனும் இரவுக் காவலர்கள்போலச் சுற்றி வருகிறார்கள். கடலின் ‘வடகரை’ என்ற குறிப்பு கவனிக்கத்தக்கது — இலங்கை தென்கரையில், படை வடகரையில்; நடுவே கடல். படையின் ஏற்பாட்டைக் கண்டதும் ராமனின் மனம் படைத்தலைவனின் கடமையிலிருந்து விடுபடுகிறது; அப்போது அவனுடைய உள்ளே இருந்த சோகம் வெளிப்படுகிறது. பகலில் பயணத்தின் அலுவல்களால் சோகம் மூடப்பட்டிருந்தது; மாலையில் ஓய்வின்போது அது மீண்டும் எழுகிறது. ஆகவே இந்தச் சர்க்கம் யுத்த காண்டத்தின் கடுமையான சூழலில் கருணைச் சுவைக்கும் காதல் சுவைக்குமான ஓர் இடைவெளி. லக்ஷ்மணன் அருகில் இருக்கிறான் — காட்டு வாழ்க்கை தொடங்கியதுமுதல் ராமனின் துயரத்துக்கு அவனே நிலையான சாட்சி.

‘காலம் செல்லச் செல்லச் சோகம் நீங்கிவிடும் என்று சொல்வார்கள்; அன்புக்குரியவளைக் காணாத எனக்கோ அது நாளுக்குநாள் வளர்கிறது. என் அன்பிற்குரியவள் தொலைவில் இருக்கிறாள் என்பது என் துயரமன்று; கவரப்பட்டாள் என்பதும் அன்று; அவளுடைய இளமை கழிந்துகொண்டிருக்கிறதே என்பதற்காகவே நான் வருந்துகிறேன். காற்றே, என் காதலி இருக்கும் இடத்திலிருந்து வீசு; அவளைத் தொட்டுவிட்டு என்னையும் தொடு. உன் மூலம் அவள் உடலின் தொடுகை எனக்குக் கிடைப்பது, சந்திரனில் இருவர் பார்வையும் சந்திப்பதுபோல் ஆகிறது. கவர்ந்து செல்லப்படும்போது என் அன்பிற்குரியவள் ‘ஐயோ நாதா!’ என்று சொன்னது, வயிற்றில் பருகிய நஞ்சுபோல் என் அங்கங்களை எரிக்கிறது. அவளுடைய பிரிவே விறகு, அவளைப் பற்றிய நினைவே தூய சுடர் — அத்தகைய காமநெருப்பால் என் உடல் இரவும் பகலும் எரிகிறது. சுமித்திரையின் மைந்தனே, நீ இல்லாமல் நான் கடலில் மூழ்கித் தூங்குவேன்; அப்படி நீரில் தூங்கும் என்னை எரியும் காமம் எரிக்காது. காதலால் வாடும் எனக்கு இதுவே பெரிது — இதனால் உயிர்வாழ முடிகிறது — நானும் அழகிய தொடைகளுடைய அவளும் ஒரே பூமியில் இருக்கிறோம் என்பதே. நீர்ப்பாய்ச்சல் இல்லாத வயல், நீர் நிறைந்த அடுத்த வயலின் ஈரத்தால் உயிர்வாழ்வதுபோல, ‘அவள் உயிரோடு இருக்கிறாள்’ என்று நான் கேட்பதன் ஈரத்தால் நான் உயிர்வாழ்கிறேன்.’ இங்கே ராமனின் சோகத்தின் நுட்பமான பகுப்பாய்வு உள்ளது — தொலைவும் கவரப்பட்டதும் பொறுக்கக்கூடியவை; பொறுக்க முடியாதது காலம் கழிவதே; ஏனெனில் ராவணன் அளித்த கெடு (பன்னிரண்டு மாதங்கள்) குறைந்துகொண்டே வருகிறது. காற்று இருவருடைய உடலையும் தொடுகிறது; ஆகவே அது தூதுவன் — பிரிந்தவர்களைப் பற்றிய காவியங்களில் புகழ்பெற்ற கற்பனை இது. ‘சந்திரனில் பார்வை சந்திப்பது’ என்ற உவமை — தொலைவில் உள்ள இரு காதலர்கள் ஒரே சந்திரனைப் பார்க்கும்போது சந்தித்ததுபோல் உணர்வதுபோல, காற்றின் தொடுகையாலும் அப்படியே. நீரில் படுக்க விரும்புவது காமநெருப்பின் கடுமையைக் காட்டுகிறது. இறுதியில் ராமனுக்குச் சிறிது ஆறுதல் கிடைக்கிறது — இருவரும் ஒரே பூமியில் வாழ்கிறார்கள். வயலின் உவமை உழவர்களின் வாழ்க்கையிலிருந்து எடுக்கப்பட்டது — தனக்கு நீர் பாய்ச்சப்படாத வயலும், அருகிலுள்ள நீர் பாய்ச்சிய வயலின் ஈரத்தால் சிறிது உயிர்வாழ்கிறது. இவ்வாறு ராமன் சீதை உயிரோடு இருக்கிறாள் என்ற செய்தியாலேயே உயிர்வாழ்கிறான்; அனுமன் கொண்டுவந்த அந்தச் செய்தியே அவனுடைய உயிருக்கு ஆதாரம். ‘ஐயோ நாதா!’ என்ற சீதையின் கதறலின் நினைவு ஆரண்ய காண்டத்தின் கவர்ந்து செல்லப்பட்ட நிகழ்ச்சியை மீண்டும் கண்முன் நிறுத்துகிறது.

‘அழகிய இடையும், நூற்றிதழ்த் தாமரைபோல் நீண்ட கண்களும் உடைய சீதையை, பகைவர்களை வென்று, பெருகிய செல்வத்தைப் போல நான் எப்போது காண்பேன்? நோயாளி மருந்தைப் பருகுவதுபோல, அழகிய பற்களும் உதடுகளும் உடைய, தாமரைபோன்ற அவள் முகத்தைச் சற்றே உயர்த்தி நான் எப்போது பருகுவேன்? என்னைத் தழுவும்போது நடுங்கும், நெருங்கிய, பருத்த, பனம்பழம் போன்ற அவளுடைய மார்பகங்கள் எப்போது என்னைச் சேரும்? கருமையான கடைக்கண்களுடைய அந்தக் கற்புடையாள் ராக்ஷசர்களின் நடுவே இருக்கிறாள்; நானே அவளுடைய நாதனாக இருந்தும், நாதனற்றவள்போலக் காப்பவனைப் பெறாமல் இருக்கிறாள். ஜனக மன்னனின் மகள், என் அன்பிற்குரியவள், தசரதனின் மருமகள் ராக்ஷசிகளின் நடுவே எப்படித் தூங்குகிறாளோ? கூதிர்காலத்தில் கருநீல மேகங்களை உதறி வெளிப்படும் சந்திரக்கலைபோல, அசைக்க முடியாத ராக்ஷசர்களை உதறி அவள் எப்போது மேலே எழுவாள்? இயல்பாகவே மெல்லியவளான சீதை, இடமும் காலமும் மாறுபட்டதால், சோகத்தாலும் உண்ணாமையாலும் நிச்சயமாக இன்னும் மெலிந்திருப்பாள். ராக்ஷசர் தலைவனின் மார்பில் அம்புகளைப் பதித்து, என் மனச்சோகத்தை உதறி, அவளுடைய சோகத்தை நான் எப்போது போக்குவேன்? தேவமகள் போன்ற என் கற்புடைய சீதை ஏக்கத்தோடு என் கழுத்தைப் பற்றிக்கொண்டு ஆனந்தக் கண்ணீரை எப்போது சொரிவாள்? மைதிலியின் பிரிவால் உண்டான இந்தக் கொடிய சோகத்தை, அழுக்கடைந்த ஆடையைப்போல, எப்போது திடீரென்று களைந்தெறிவேன்?’ இந்தப் பகுதியில் ‘எப்போது’ என்ற சொல் மீண்டும் மீண்டும் வருகிறது — இந்தப் பொறுமையற்ற எதிர்பார்ப்பே பிரிவுற்றவனின் இயல்பு. ராமனின் நினைவில் சீதையின் அழகு, அவளுடைய துயரம், அவளுடைய விடுதலை என்ற மூன்றும் கலந்துள்ளன. ‘நானே நாதனாக இருந்தும் நாதனற்றவள்போல’ என்ற முரண் உள்ளத்தைத் தொடுவது — ராமன் அவளுடைய நாதன்; ஆயினும் அவள் அநாதைபோல் இருக்கிறாள். ‘ஜனக மன்னனின் மகள்… தசரதனின் மருமகள்’ என்று இரு பெரும் குலங்களைக் குறிப்பிடுவது அவளுடைய இப்போதைய நிலையின் முரணைக் கூர்மையாக்குகிறது. ‘அழுக்கடைந்த ஆடை’ என்ற உவமை — சோகத்தைத் தூய்மையற்ற ஆடையைப்போலக் களைந்தெறிய வேண்டும். சந்திரக்கலையின் உவமை சீதையின் எதிர்கால விடுதலையைக் குறிக்கிறது — கூதிர்காலத்தில் சந்திரன் மேகங்களை உதறி ஒளிர்வதுபோல. ‘இடமும் காலமும் மாறுபட்டதால்’ என்ற சொல், ஓர் அரசகுமாரி பகைவனின் வீட்டில், தகாத இடத்தில், தகாத காலத்தில் வாழ்கிறாள் என்பதைக் குறிக்கிறது. ராமனின் புலம்பலில் காதல் சுவையும் கருணைச் சுவையும் கலந்துள்ளன — அவன் சீதையின் உடலழகை நினைவுகூர்கிறான், அவளுடைய துயரத்தையும் எண்ணுகிறான்.

இவ்வாறு அங்கே அறிவுடைய ராமன் புலம்பிக்கொண்டிருக்கையில், பகல் முடிந்ததால் ஒளி குன்றிய சூரியன் மறைந்தான். லக்ஷ்மணனால் ஆறுதல் கூறப்பட்டு, தாமரையிதழ் போன்ற கண்களுடைய சீதையை நினைத்தவாறு, சோகத்தால் கலங்கிய ராமன் சந்தியா வழிபாட்டைச் செய்தான். சோகத்தின் நடுவிலும் ராமன் அறத்தைக் கைவிடவில்லை — சந்தியா வழிபாடு நாள்தோறும் செய்ய வேண்டிய கடமை; அதை அவன் உரிய காலத்தில் செய்கிறான். லக்ஷ்மணனின் ஆறுதல் சுருக்கமாகவே சொல்லப்படுகிறது; ஆனால் அதன் பயன் தெளிவானது — ராமன் சோகத்திலிருந்து கடமையை நோக்கித் திரும்புகிறான். சூரியனை ‘ஒளி குன்றியவன்’ என்று வருணிப்பது ராமனின் மனநிலையைப் பிரதிபலிக்கிறது — பகலின் முடிவில் சூரியன் ஒளி குன்றுகிறான்; ராமனும் சோகத்தால் தளர்ந்திருக்கிறான். ஆயினும் நாளை சூரியன் மீண்டும் உதிப்பான், ராமனும் மீண்டும் ஊக்கம் பெறுவான் என்பது உட்பொருள். இந்தச் சர்க்கத்தின் புலம்பல் அடுத்த சர்க்கங்களில் போருக்கான தூண்டுதலாகிறது.

ಆ ವಾನರಸೈನ್ಯವನ್ನು ನೀಲನು ಸಾಗರದ ಉತ್ತರ ತೀರದಲ್ಲಿ ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಬೀಡುಬಿಡಿಸಿದನು; ಅದು ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿಯೂ ಸುವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾಗಿಯೂ ಇತ್ತು. ಮೈಂದ ಮತ್ತು ದ್ವಿವಿದ ಎಂಬ ಇಬ್ಬರು ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರು ಆ ಸೈನ್ಯದ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲೂ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ನದನದಿಗಳ ಒಡೆಯನಾದ ಸಾಗರದ ತೀರದಲ್ಲಿ ಸೈನ್ಯ ಬೀಡುಬಿಟ್ಟ ಮೇಲೆ ರಾಮನು ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿದ್ದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ನೋಡಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಸೈನ್ಯಕ್ಕೆ ಎಚ್ಚರದಿಂದಿರಲು ಆದೇಶ ನೀಡಿದ್ದನು; ಇಲ್ಲಿ ಅದರ ಪಾಲನೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ನೀಲನು ಬೀಡನ್ನು ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ, ಮೈಂದ-ದ್ವಿವಿದರು ರಾತ್ರಿಯ ಕಾವಲುಗಾರರಂತೆ ಸುತ್ತುತ್ತಾರೆ. ಸಾಗರದ ‘ಉತ್ತರ ತೀರ’ ಎಂಬ ಉಲ್ಲೇಖ ಗಮನಾರ್ಹ — ಲಂಕೆ ದಕ್ಷಿಣದ ದಡದಲ್ಲಿ, ಸೈನ್ಯ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ; ನಡುವೆ ಸಾಗರ. ಸೈನ್ಯದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಕಂಡು ರಾಮನ ಮನಸ್ಸು ಸೈನಿಕ ಕರ್ತವ್ಯದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದುತ್ತದೆ; ಆಗ ಅವನ ಒಳಗಿನ ಶೋಕ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಹಗಲಿನಲ್ಲಿ ಯಾತ್ರೆಯ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಿಂದ ಶೋಕ ಮುಚ್ಚಿಹೋಗಿತ್ತು; ಸಂಜೆಯ ವಿಶ್ರಾಂತಿಯಲ್ಲಿ ಅದು ಮತ್ತೆ ಉಕ್ಕುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಸರ್ಗವು ಯುದ್ಧಕಾಂಡದ ಕಠೋರ ವಾತಾವರಣದಲ್ಲಿ ಕರುಣ ಮತ್ತು ಶೃಂಗಾರ ರಸಗಳ ಒಂದು ವಿರಾಮ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ — ವನವಾಸದಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ಅವನೇ ರಾಮನ ದುಃಖಕ್ಕೆ ನಿತ್ಯಸಾಕ್ಷಿ.

‘ಕಾಲ ಕಳೆದಂತೆ ಶೋಕ ದೂರವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರಲ್ಲ; ಆದರೆ ಪ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಕಾಣದ ನನಗೆ ಅದು ದಿನದಿನಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿದೆ. ಪ್ರಿಯೆ ದೂರದಲ್ಲಿದ್ದಾಳೆ ಎಂಬುದು ನನ್ನ ದುಃಖವಲ್ಲ, ಅಪಹೃತಳಾದಳು ಎಂಬುದೂ ಅಲ್ಲ; ಅವಳ ವಯಸ್ಸು ಕಳೆದುಹೋಗುತ್ತಿದೆಯಲ್ಲ ಎಂಬುದಕ್ಕೇ ನಾನು ಶೋಕಿಸುತ್ತೇನೆ. ಗಾಳಿಯೇ, ಪ್ರಿಯೆ ಇರುವ ಕಡೆಯಿಂದ ಬೀಸು; ಅವಳನ್ನು ಮುಟ್ಟಿ ನನ್ನನ್ನೂ ಮುಟ್ಟು. ನಿನ್ನ ಮೂಲಕ ನನ್ನ ದೇಹಕ್ಕೆ ಅವಳ ಸ್ಪರ್ಶ ದೊರೆಯುವುದು, ಚಂದ್ರನಲ್ಲಿ ಇಬ್ಬರ ದೃಷ್ಟಿ ಸೇರುವಂತೆ. ಅಪಹರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಪ್ರಿಯೆ ‘ಹಾ ನಾಥ’ ಎಂದು ಕೂಗಿದ್ದು, ಹೊಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಕುಡಿದ ವಿಷದಂತೆ ನನ್ನ ಅಂಗಾಂಗಗಳನ್ನು ಸುಡುತ್ತಿದೆ. ಅವಳ ವಿಯೋಗವೇ ಸೌದೆ, ಅವಳ ಚಿಂತೆಯೇ ನಿರ್ಮಲವಾದ ಜ್ವಾಲೆ — ಅಂತಹ ಮದನಾಗ್ನಿಯಿಂದ ನನ್ನ ದೇಹ ಹಗಲೂ ರಾತ್ರಿ ಸುಡುತ್ತಿದೆ. ಸೌಮಿತ್ರಿಯೇ, ನೀನಿಲ್ಲದೆ ನಾನು ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಹೊಕ್ಕು ಮಲಗುವೆನು; ಹೀಗೆ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಮಲಗಿದ ನನ್ನನ್ನು ಉರಿಯುತ್ತಿರುವ ಕಾಮನು ಸುಡಲಾರನು. ಅವಳನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಿರುವ ನನಗೆ ಇಷ್ಟೇ ಸಾಕು — ಇದರಿಂದಲೇ ಬದುಕಬಹುದು — ನಾನೂ ಸುಂದರ ತೊಡೆಗಳ ಅವಳೂ ಒಂದೇ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದ್ದೇವೆ ಎಂಬುದು. ನೀರಿಲ್ಲದ ಗದ್ದೆ ಪಕ್ಕದ ನೀರುಳ್ಳ ಗದ್ದೆಯ ತೇವದಿಂದ ಬದುಕುವಂತೆ, ‘ಅವಳು ಬದುಕಿದ್ದಾಳೆ’ ಎಂದು ಕೇಳುವ ಆ ತೇವದಿಂದಲೇ ನಾನು ಬದುಕುತ್ತಿದ್ದೇನೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಶೋಕದ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಯಿದೆ — ದೂರವೂ ಅಪಹರಣವೂ ಸಹಿಸಬಹುದಾದವು; ಸಹಿಸಲಾಗದ್ದು ಕಾಲದ ಸರಿಯುವಿಕೆ, ಏಕೆಂದರೆ ರಾವಣನು ಕೊಟ್ಟ ಗಡುವು (ಹನ್ನೆರಡು ತಿಂಗಳು) ಕರಗುತ್ತಿದೆ. ಗಾಳಿ ಇಬ್ಬರ ದೇಹಗಳನ್ನೂ ಮುಟ್ಟುತ್ತದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅದು ಸಂದೇಶವಾಹಕ — ವಿರಹಿಗಳ ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ಇದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಕಲ್ಪನೆ. ‘ಚಂದ್ರೇ ದೃಷ್ಟಿಸಮಾಗಮಃ’ (ಚಂದ್ರನಲ್ಲಿ ದೃಷ್ಟಿಗಳ ಸಮಾಗಮ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ — ದೂರದಲ್ಲಿರುವ ಇಬ್ಬರು ಪ್ರೇಮಿಗಳು ಒಂದೇ ಚಂದ್ರನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ ಒಂದಾದಂತೆ ಭಾವಿಸುವಂತೆ, ಗಾಳಿಯ ಸ್ಪರ್ಶದಿಂದಲೂ ಹಾಗೆಯೇ. ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಮಲಗುವ ಬಯಕೆ ಮದನಾಗ್ನಿಯ ತೀವ್ರತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ರಾಮನಿಗೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಸಾಂತ್ವನ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ — ಇಬ್ಬರೂ ಒಂದೇ ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ಬದುಕಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು. ಗದ್ದೆಯ ಉಪಮೆ ಕೃಷಿಕರ ಜೀವನದಿಂದ ಆರಿಸಿದುದು — ತಾನೇ ನೀರುಣಿಸಲ್ಪಡದ ಹೊಲವೂ ಪಕ್ಕದ ನೀರುಣಿಸಿದ ಹೊಲದ ತೇವದಿಂದ ಸ್ವಲ್ಪಮಟ್ಟಿಗೆ ಬದುಕುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ರಾಮನು ಸೀತೆ ಬದುಕಿದ್ದಾಳೆ ಎಂಬ ಸುದ್ದಿಯಿಂದಲೇ ಬದುಕುತ್ತಿದ್ದಾನೆ; ಹನುಮಂತನು ತಂದ ಆ ಸುದ್ದಿಯೇ ಅವನ ಪ್ರಾಣಗಳಿಗೆ ಆಧಾರ. ‘ಹಾ ನಾಥ’ ಎಂಬ ಸೀತೆಯ ಆಕ್ರಂದನದ ಸ್ಮರಣೆ ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದ ಅಪಹರಣ ಪ್ರಸಂಗವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಕಣ್ಮುಂದೆ ತರುತ್ತದೆ.

‘ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಗೆದ್ದು, ಸುಂದರ ನಿತಂಬದ, ಕಮಲದಳದಂತೆ ವಿಶಾಲ ಕಣ್ಣುಗಳ ಸೀತೆಯನ್ನು ಸಮೃದ್ಧವಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಿಯಂತೆ ನಾನು ಎಂದು ತಾನೇ ಕಾಣುವೆನು? ಸುಂದರವಾದ ಹಲ್ಲುಗಳೂ ತುಟಿಗಳೂ ಉಳ್ಳ, ಕಮಲದಂತಿರುವ ಅವಳ ಮುಖವನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪ ಮೇಲೆತ್ತಿ, ರೋಗಿಯು ರಸಾಯನವನ್ನು ಕುಡಿಯುವಂತೆ ನಾನು ಎಂದು ಆಸ್ವಾದಿಸುವೆನು? ನನ್ನನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವ ಅವಳ ಒತ್ತಾದ, ತಾಳೆಯ ಹಣ್ಣಿನಂತಹ ತುಂಬಿದ ಸ್ತನಗಳು ಕಂಪಿಸುತ್ತಾ ಎಂದು ನನ್ನನ್ನು ಸೇರುವುವು? ಕಪ್ಪು ಕಡೆಗಣ್ಣಿನ ಆ ಸಾಧ್ವಿ ರಾಕ್ಷಸರ ನಡುವೆ ಸಿಲುಕಿ, ನಾನೇ ಅವಳ ನಾಥನಾಗಿದ್ದರೂ ನಾಥನಿಲ್ಲದವಳಂತೆ, ರಕ್ಷಕನನ್ನು ಕಾಣದಾಗಿದ್ದಾಳೆ. ಜನಕರಾಜನ ಮಗಳು, ನನ್ನ ಪ್ರಿಯೆ, ದಶರಥನ ಸೊಸೆ ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ನಡುವೆ ಹೇಗೆ ಮಲಗಿದ್ದಾಳೋ? ಶರತ್ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕಪ್ಪು ಮೋಡಗಳನ್ನು ಸರಿಸಿ ಹೊರಬರುವ ಚಂದ್ರರೇಖೆಯಂತೆ ಅವಳು ಅಲುಗಾಡಿಸಲಾಗದ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಸರಿಸಿ ಎಂದು ಮೇಲೆದ್ದು ಬರುವಳು? ಸ್ವಭಾವತಃ ತೆಳುವಾದ ಸೀತೆ ದೇಶಕಾಲಗಳ ವಿಪರ್ಯಯದಿಂದ, ಶೋಕದಿಂದ, ಉಪವಾಸದಿಂದ ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಇನ್ನೂ ತೆಳುವಾಗಿರಬೇಕು. ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನ ಎದೆಯಲ್ಲಿ ಬಾಣಗಳನ್ನು ನೆಟ್ಟು, ನನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನ ಶೋಕವನ್ನು ತೊರೆದು, ಅವಳ ಶೋಕವನ್ನು ನಾನು ಎಂದು ತಾನೇ ಹೋಗಲಾಡಿಸುವೆನು? ದೇವಕನ್ಯೆಗೆ ಸಮಾನಳಾದ ನನ್ನ ಸಾಧ್ವಿ ಸೀತೆ ಉತ್ಕಂಠೆಯಿಂದ ನನ್ನ ಕೊರಳನ್ನು ಅಪ್ಪಿ ಎಂದು ತಾನೇ ಆನಂದಬಾಷ್ಪಗಳನ್ನು ಸುರಿಸುವಳು? ಮೈಥಿಲಿಯ ವಿಯೋಗದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಈ ಘೋರ ಶೋಕವನ್ನು, ಮಲಿನವಾದ ವಸ್ತ್ರವನ್ನು ಕಳಚಿಹಾಕುವಂತೆ, ನಾನು ಎಂದು ಥಟ್ಟನೆ ತೊರೆಯುವೆನು?’ ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ‘ಕದಾ’ (ಎಂದು) ಎಂಬ ಪದ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತದೆ — ಈ ಅಧೀರವಾದ ನಿರೀಕ್ಷೆ ವಿರಹಿಯ ಸ್ವಭಾವ. ರಾಮನ ಸ್ಮರಣೆಯಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಸೌಂದರ್ಯ, ಅವಳ ದುಃಖ, ಅವಳ ಬಿಡುಗಡೆ — ಈ ಮೂರೂ ಬೆರೆತಿವೆ. ‘ಮನ್ನಾಥಾ ನಾಥಹೀನೇವ’ (ನಾನೇ ಅವಳ ನಾಥನಾಗಿದ್ದರೂ ನಾಥನಿಲ್ಲದವಳಂತೆ) ಎಂಬ ವಿರೋಧ ಹೃದಯಸ್ಪರ್ಶಿಯಾಗಿದೆ — ರಾಮನು ಅವಳ ನಾಥ, ಆದರೂ ಅವಳು ಅನಾಥೆಯಂತೆ. ‘ಜನಕರಾಜನ ಮಗಳು… ದಶರಥನ ಸೊಸೆ’ ಎಂಬ ಎರಡು ಮಹಾಕುಲಗಳ ಉಲ್ಲೇಖ ಅವಳ ಈಗಿನ ಸ್ಥಿತಿಯೊಡನೆ ವಿರೋಧವನ್ನು ತೀಕ್ಷ್ಣಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಶುಕ್ಲೇತರಂ ವಾಸಃ’ (ಬಿಳುಪಲ್ಲದ, ಮಲಿನ ವಸ್ತ್ರ) ಎಂಬುದು ಕೊಳೆಯಾದ ಬಟ್ಟೆಯ ಉಪಮೆ — ಶೋಕವನ್ನು ಅಪವಿತ್ರ ವಸ್ತ್ರದಂತೆ ತೊರೆಯಬೇಕು. ಚಂದ್ರರೇಖೆಯ ಉಪಮೆ ಸೀತೆಯ ಮುಂದಿನ ಬಿಡುಗಡೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಶರತ್ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರನು ಮೋಡಗಳನ್ನು ಸರಿಸಿ ಬೆಳಗುವಂತೆ. ‘ದೇಶಕಾಲವಿಪರ್ಯಯಾತ್’ ಎಂಬ ಪದವು, ರಾಜಕುಮಾರಿ ಶತ್ರುವಿನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ, ಅನುಚಿತ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ, ಅನುಚಿತ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಳೆ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಮನ ವಿಲಾಪದಲ್ಲಿ ಶೃಂಗಾರ ಮತ್ತು ಕರುಣ ಬೆರೆತಿವೆ — ಅವನು ಸೀತೆಯ ದೇಹಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಾನೆ, ಅವಳ ದುಃಖವನ್ನೂ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಹೀಗೆ ಅಲ್ಲಿ ಧೀಮಂತನಾದ ರಾಮನು ವಿಲಪಿಸುತ್ತಿರುವಾಗ, ದಿನ ಮುಗಿದುದರಿಂದ ಮಂದಕಾಂತಿಯ ಸೂರ್ಯನು ಅಸ್ತಂಗತನಾದನು. ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಂದ ಸಂತೈಸಲ್ಪಟ್ಟು, ಕಮಲದಳನೇತ್ರೆಯಾದ ಸೀತೆಯನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಾ, ಶೋಕದಿಂದ ಕಳವಳಗೊಂಡ ರಾಮನು ಸಂಧ್ಯೋಪಾಸನೆ ಮಾಡಿದನು. ಶೋಕದ ನಡುವೆಯೂ ರಾಮನು ಧರ್ಮವನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ — ಸಂಧ್ಯೋಪಾಸನೆ ನಿತ್ಯಕರ್ಮ, ಅದನ್ನು ಅವನು ಸಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಸಾಂತ್ವನವನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಅದರ ಫಲ ಸ್ಪಷ್ಟ — ರಾಮನು ಶೋಕದಿಂದ ಕರ್ತವ್ಯದ ಕಡೆಗೆ ಹಿಂದಿರುಗುತ್ತಾನೆ. ಸೂರ್ಯನ ‘ಮಂದವಪುಃ’ (ಮಂದಕಾಂತಿಯ ದೇಹ) ಎಂಬ ವರ್ಣನೆ ರಾಮನ ಮನೋದಶೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತದೆ — ದಿನಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನು ಕ್ಷೀಣಪ್ರಭ, ರಾಮನೂ ಶೋಕದಿಂದ ಕ್ಷೀಣ. ಆದರೂ ನಾಳೆ ಸೂರ್ಯನು ಮತ್ತೆ ಉದಯಿಸುವನು, ರಾಮನೂ ಮತ್ತೆ ಉತ್ಸಾಹ ಪಡೆಯುವನು ಎಂಬುದು ಇದರ ಧ್ವನಿ. ಈ ಸರ್ಗದ ವಿಲಾಪವು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಪ್ರೇರಣೆಯಾಗುತ್ತದೆ.

ആ വാനരസൈന്യത്തെ നീലൻ സാഗരത്തിന്റെ വടക്കേക്കരയിൽ വിധിപ്രകാരം നന്നായി താവളമടിപ്പിച്ചു; അതു നന്നായി സംരക്ഷിക്കപ്പെട്ടതും സുസംഘടിതവുമായിരുന്നു. മൈന്ദനും ദ്വിവിദനും എന്ന രണ്ടു വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാർ ആ സൈന്യത്തിന്റെ രക്ഷയ്ക്കായി എല്ലാ ദിക്കുകളിലും ചുറ്റിനടന്നു. നദീനദങ്ങളുടെ പതിയായ സമുദ്രത്തിന്റെ തീരത്തു സൈന്യം താവളമടിച്ചുകഴിഞ്ഞപ്പോൾ, അരികിൽ നിൽക്കുന്ന ലക്ഷ്മണനെ നോക്കി രാമൻ പറഞ്ഞു. കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിന്റെ അവസാനം രാമൻ സൈന്യത്തിനു ജാഗ്രതയ്ക്കുള്ള ആജ്ഞ നൽകി; ഇവിടെ അതിന്റെ പാലനം കാണാം — നീലൻ താവളമൊരുക്കുന്നു, മൈന്ദനും ദ്വിവിദനും രാത്രികാവൽക്കാരെപ്പോലെ ചുറ്റിനടക്കുന്നു. സാഗരത്തിന്റെ ‘വടക്കേക്കരയിൽ’ എന്ന പരാമർശം ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ് — ലങ്ക തെക്കേക്കരയിൽ, സൈന്യം വടക്കേക്കരയിൽ; മധ്യത്തിൽ സാഗരം. സൈന്യത്തിന്റെ ഏർപ്പാടുകൾ കണ്ടപ്പോൾ രാമന്റെ മനസ്സ് സൈനികകർത്തവ്യത്തിൽനിന്നു മുക്തമാകുന്നു; അപ്പോൾ അവന്റെ ഉള്ളിലെ ശോകം പുറത്തുവരുന്നു. പകൽ യാത്രയുടെ തിരക്കുകളാൽ ശോകം മറഞ്ഞിരുന്നു; സന്ധ്യയിലെ വിശ്രമത്തിൽ അതു വീണ്ടും ഉണരുന്നു. അതിനാൽ ഈ സർഗം യുദ്ധകാണ്ഡത്തിന്റെ കഠിനമായ അന്തരീക്ഷത്തിൽ കരുണത്തിന്റെയും ശൃംഗാരത്തിന്റെയും ഒരു വിരാമമാണ്. ലക്ഷ്മണൻ അരികിലുണ്ട് — വനവാസം മുതൽ രാമന്റെ ദുഃഖത്തിന്റെ നിത്യസാക്ഷി അവൻതന്നെ.

‘കാലം കടന്നുപോകുമ്പോൾ ശോകം അകലുമെന്നാണല്ലോ പറയുന്നത്; പ്രിയയെ കാണാതിരിക്കുന്ന എനിക്കാകട്ടെ അതു നാൾക്കുനാൾ വർധിക്കുന്നു. പ്രിയ ദൂരെയാണ് എന്നതല്ല എന്റെ ദുഃഖം, അപഹരിക്കപ്പെട്ടു എന്നതുമല്ല; അവളുടെ പ്രായം കടന്നുപോകുന്നു എന്നതിനെക്കുറിച്ചു മാത്രമാണ് ഞാൻ ദുഃഖിക്കുന്നത്. കാറ്റേ, പ്രിയ എവിടെയാണോ അവിടേക്കു വീശുക; അവളെ തൊട്ടശേഷം എന്നെയും തൊടുക. നിന്നിലൂടെയുള്ള എന്റെ ഗാത്രസ്പർശം ചന്ദ്രനിൽ ഞങ്ങളുടെ ദൃഷ്ടികൾ സംഗമിക്കുന്നതുപോലെയാകും. അപഹരിക്കപ്പെടുമ്പോൾ പ്രിയ ‘ഹാ നാഥാ’ എന്നു വിളിച്ചത്, ഉള്ളിൽ കുടിച്ച വിഷംപോലെ, എന്റെ ഗാത്രങ്ങളെ ദഹിപ്പിക്കുന്നു. അവളുടെ വിയോഗം വിറകും അവളെക്കുറിച്ചുള്ള ചിന്ത തെളിഞ്ഞ ജ്വാലയുമായ ആ മദനാഗ്നിയാൽ എന്റെ ശരീരം രാപ്പകൽ ദഹിക്കുന്നു. സൗമിത്രേ, നീയില്ലാതെ ഞാൻ സമുദ്രത്തിൽ മുങ്ങി ഉറങ്ങും; അങ്ങനെ ജലത്തിൽ ഉറങ്ങുന്ന എന്നെ ജ്വലിക്കുന്ന കാമൻ ദഹിപ്പിക്കില്ലല്ലോ. കാമിക്കുന്ന എനിക്ക് ഇതുതന്നെ ധാരാളം — ഇതുകൊണ്ടു ജീവിക്കാൻ കഴിയും — ഞാനും സുന്ദരമായ തുടകളുള്ള അവളും ഒരേ ഭൂമിയെ ആശ്രയിച്ചു കഴിയുന്നു എന്നത്. വെള്ളമില്ലാത്ത ഒരു വയൽ വെള്ളമുള്ള അടുത്ത വയലിന്റെ നനവുകൊണ്ടു ജീവിക്കുന്നതുപോലെ, ‘അവൾ ജീവിച്ചിരിക്കുന്നു’ എന്നു ഞാൻ കേൾക്കുന്നതിന്റെ നനവുകൊണ്ട് ഞാൻ ജീവിക്കുന്നു.’ ഇവിടെ രാമന്റെ ശോകത്തിന്റെ സൂക്ഷ്മവിശകലനമുണ്ട് — ദൂരവും അപഹരണവും സഹിക്കാം; സഹിക്കാനാവാത്തതു കാലത്തിന്റെ പോക്കാണ്, കാരണം രാവണൻ നൽകിയ അവധി (പന്ത്രണ്ടു മാസം) കുറഞ്ഞുവരുന്നു. കാറ്റ് ഇരുവരുടെയും ശരീരം തൊടുന്നു, അതിനാൽ അതു സന്ദേശവാഹകനാണ് — വിരഹികളുടെ കാവ്യത്തിലെ പ്രസിദ്ധമായ കൽപ്പന. ‘ചന്ദ്രേ ദൃഷ്ടിസമാഗമഃ’ (ചന്ദ്രനിൽ ദൃഷ്ടികളുടെ സംഗമം) എന്ന ഉപമ — ദൂരെയുള്ള രണ്ടു പ്രണയികൾ ഒരേ ചന്ദ്രനെ നോക്കുമ്പോൾ ഒന്നുചേർന്നതുപോലെ ആകുന്നതുപോലെ, കാറ്റിന്റെ സ്പർശത്താലും. ജലത്തിൽ ശയിക്കാനുള്ള ആഗ്രഹം മദനാഗ്നിയുടെ തീവ്രത കാണിക്കുന്നു. ഒടുവിൽ രാമനു ലേശം സാന്ത്വനം ലഭിക്കുന്നു — ഇരുവരും ഒരേ ഭൂമിയിൽ ജീവിക്കുന്നു എന്നത്. വയലിന്റെ ഉപമ കർഷകരുടെ ജീവിതത്തിൽനിന്ന് എടുത്തതാണ് — സ്വയം നനയ്ക്കപ്പെടാത്ത വയലും അരികിലെ നനഞ്ഞ വയലിന്റെ ഈർപ്പംകൊണ്ട് ലേശം ജീവിക്കുന്നു. അങ്ങനെ രാമൻ സീത ജീവിച്ചിരിക്കുന്നു എന്ന വാർത്തകൊണ്ടുമാത്രം ജീവിക്കുന്നു; ഹനുമാൻ കൊണ്ടുവന്ന ആ വാർത്തയാണ് അവന്റെ പ്രാണന്റെ ആധാരം. ‘ഹാ നാഥാ’ എന്ന സീതയുടെ നിലവിളിയുടെ ഓർമ ആരണ്യകാണ്ഡത്തിലെ അപഹരണപ്രസംഗം വീണ്ടും മുന്നിൽ കൊണ്ടുവരുന്നു.

‘ശത്രുക്കളെ ജയിച്ച്, സുന്ദരമായ നിതംബമുള്ള, താമരയിതൾപോലെ നീണ്ട കണ്ണുകളുള്ള സീതയെ, സമൃദ്ധമായ ലക്ഷ്മിയെ എന്നപോലെ, ഞാൻ എന്നാണു കാണുക? മനോഹരമായ ദന്തങ്ങളും അധരങ്ങളുമുള്ള, താമരപോലുള്ള അവളുടെ മുഖം ലേശം ഉയർത്തി, രോഗി രസായനം എന്നപോലെ, ഞാൻ എന്നാണു പാനം ചെയ്യുക? എന്നെ ആലിംഗനം ചെയ്യുന്ന അവളുടെ, ചേർന്നതും തടിച്ചതും പനമ്പഴംപോലുള്ളതുമായ സ്തനങ്ങൾ വിറയലോടെ എന്നാണ് എന്നെ സ്പർശിക്കുക? കറുത്ത കടക്കണ്ണുകളുള്ള ആ സാധ്വി രാക്ഷസന്മാരുടെ നടുവിലകപ്പെട്ട്, ഞാൻ നാഥനായിരുന്നിട്ടും നാഥനില്ലാത്തവളെപ്പോലെ, ഒരു രക്ഷകനെയും കാണുന്നില്ല. ജനകരാജന്റെ പുത്രിയും എന്റെ പ്രിയയും ദശരഥന്റെ പുത്രവധുവുമായ അവൾ രാക്ഷസിമാരുടെ നടുവിൽ എങ്ങനെ കിടന്നുറങ്ങുന്നു? ശരത്കാലത്തു കാർമേഘങ്ങളെ തള്ളിമാറ്റി ചന്ദ്രലേഖ എന്നപോലെ, ഇളക്കാനാവാത്ത രാക്ഷസന്മാരെ തള്ളിമാറ്റി അവൾ എന്നാണ് ഉയർന്നുവരിക? സ്വഭാവേന മെലിഞ്ഞവളായ സീത ദേശകാലങ്ങളുടെ വിപരീതാവസ്ഥയാൽ, ശോകത്താലും ഉപവാസത്താലും, തീർച്ചയായും കൂടുതൽ മെലിഞ്ഞിരിക്കും. രാക്ഷസേന്ദ്രന്റെ മാറിൽ ബാണങ്ങൾ തറച്ച്, എന്റെ മാനസികമായ ശോകം ഉപേക്ഷിച്ച്, അവളുടെ ശോകം ഞാൻ എന്നാണു നീക്കുക? ദേവപുത്രിയെപ്പോലുള്ള എന്റെ സാധ്വിയായ സീത ഉത്കണ്ഠയോടെ എന്റെ കഴുത്തിൽ കെട്ടിപ്പിടിച്ച് ആനന്ദാശ്രു എന്നാണു പൊഴിക്കുക? മൈഥിലിയുടെ വിയോഗത്തിൽനിന്നുണ്ടായ ഈ ഘോരമായ ശോകത്തെ, മുഷിഞ്ഞ വസ്ത്രം എന്നപോലെ, ഞാൻ എന്നാണ് ഒറ്റയടിക്ക് ഉപേക്ഷിക്കുക?’ ഈ ഭാഗത്ത് ‘എന്നാണ്’ (കദാ) എന്ന പദം വീണ്ടും വീണ്ടും ആവർത്തിക്കുന്നു — ഈ അക്ഷമമായ കാത്തിരിപ്പു വിരഹിയുടെ സ്വഭാവമാണ്. രാമന്റെ സ്മരണയിൽ സീതയുടെ സൗന്ദര്യവും അവളുടെ ദുഃഖവും അവളുടെ മോചനവും എന്ന മൂന്നും കലർന്നിരിക്കുന്നു. ‘മന്നാഥാ നാഥഹീനേവ’ (ഞാൻ നാഥനായിരുന്നിട്ടും നാഥനില്ലാത്തവളെപ്പോലെ) എന്ന വിരോധം ഹൃദയസ്പർശിയാണ് — രാമൻ അവളുടെ നാഥനാണ്, എന്നിട്ടും അവൾ അനാഥയെപ്പോലെ. ‘ജനകരാജന്റെ പുത്രി… ദശരഥന്റെ പുത്രവധു’ എന്നിങ്ങനെ രണ്ടു മഹാകുലങ്ങളുടെ പരാമർശം അവളുടെ ഇപ്പോഴത്തെ ദശയോടുള്ള വൈരുധ്യത്തെ മൂർച്ചയുള്ളതാക്കുന്നു. ‘ശുക്ലേതരം വാസഃ’ (വെളുപ്പല്ലാത്ത, മുഷിഞ്ഞ വസ്ത്രം) എന്നതു മലിനവസ്ത്രത്തിന്റെ ഉപമയാണ് — അശുദ്ധമായ വസ്ത്രംപോലെ ശോകം ഉപേക്ഷിക്കപ്പെടേണ്ടതാണ്. ചന്ദ്രലേഖയുടെ ഉപമ സീതയുടെ ഭാവിമോചനം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ശരത്കാലത്തു ചന്ദ്രൻ മേഘങ്ങളെ തള്ളിമാറ്റി പ്രകാശിക്കുന്നതുപോലെ. ‘ദേശകാലവിപര്യയാത്’ (ദേശകാലങ്ങളുടെ വിപരീതാവസ്ഥയാൽ) എന്ന പദം സൂചിപ്പിക്കുന്നത്, രാജകുമാരി ശത്രുവിന്റെ വീട്ടിൽ, അനുചിതമായ സ്ഥലത്ത്, അനുചിതമായ കാലത്തു വസിക്കുന്നു എന്നാണ്. രാമന്റെ വിലാപത്തിൽ ശൃംഗാരവും കരുണവും കലർന്നിരിക്കുന്നു — അവൻ സീതയുടെ ശരീരസൗന്ദര്യം ഓർക്കുന്നു, അവളുടെ ദുഃഖം ചിന്തിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.

ഇങ്ങനെ ധീമാനായ രാമൻ അവിടെ വിലപിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ, പകൽ അവസാനിച്ചതിനാൽ മങ്ങിയ ദേഹത്തോടെ സൂര്യൻ അസ്തമിച്ചു. ലക്ഷ്മണനാൽ ആശ്വസിപ്പിക്കപ്പെട്ട്, താമരയിതൾക്കണ്ണിയായ സീതയെ ഓർത്തുകൊണ്ട്, ശോകത്താൽ വ്യാകുലനായ രാമൻ സന്ധ്യോപാസന ചെയ്തു. ശോകത്തിനിടയിലും രാമൻ ധർമം ഉപേക്ഷിക്കുന്നില്ല — സന്ധ്യോപാസന നിത്യകർമമാണ്; അവൻ അതു യഥാകാലം ചെയ്യുന്നു. ലക്ഷ്മണന്റെ ആശ്വാസവചനം ചുരുക്കിയാണു പറഞ്ഞിരിക്കുന്നതെങ്കിലും അതിന്റെ ഫലം വ്യക്തമാണ് — രാമൻ ശോകത്തിൽനിന്നു കർത്തവ്യത്തിലേക്കു തിരിയുന്നു. സൂര്യനെക്കുറിച്ചുള്ള ‘മന്ദവപുഃ’ (മങ്ങിയ ദേഹമുള്ള) എന്ന വർണന രാമന്റെ മനോദശയെ പ്രതിഫലിപ്പിക്കുന്നു — പകലിന്റെ അവസാനം സൂര്യൻ ക്ഷീണപ്രഭൻ, രാമനും ശോകത്താൽ ക്ഷീണൻ. എങ്കിലും നാളെ സൂര്യൻ വീണ്ടും ഉദിക്കും, രാമനും വീണ്ടും ഉത്സാഹം നേടും എന്നാണു ധ്വനി. ഈ സർഗത്തിലെ വിലാപം അടുത്ത സർഗങ്ങളിൽ യുദ്ധത്തിനുള്ള പ്രേരണയായിത്തീരുന്നു.

Nīla had encamped the monkey army in due order on the northern shore of the ocean, well guarded and fully alert, and the two bulls among monkeys, Mainda and Dvivida, patrolled all round it to keep it safe. When the army had settled on the shore of the lord of rivers and streams, Rāma saw Lakṣmaṇa at his side and spoke to him. At the end of the previous sarga Rāma had ordered the army to be watchful, and here the order is carried out: Nīla sees to the camp, while Mainda and Dvivida go round it like night watchmen. The "northern shore" matters: Laṅkā lies on the southern side, the army on the northern, and the sea between them. Once he sees the army in order, Rāma's mind is freed from a soldier's cares, and the grief within him comes to the surface. Through the day it had been hidden by the business of the march; at dusk, in the time of rest, it rises again. So this sarga is a pause of love and pity within the harsh world of the Yuddha Kāṇḍa. Lakṣmaṇa at his side has been the constant witness of Rāma's sorrow since the exile began.

"They say that grief fades as time goes by," Rāma said, "but mine grows day by day while I cannot see my beloved. It is not her being far away that pains me, nor even that she was carried off; what I mourn is only this, that her time is running out. Blow, wind, from where she is; touch her, and then touch me. Through you my body will meet hers, as our eyes meet when we both look at the moon. The cry she gave as she was carried off, 'Ah, my lord!', burns through my limbs like poison drunk into the stomach. Night and day my body is consumed by the fire of love, fed by separation from her, its bright flame the thought of her. I shall plunge into the ocean, Saumitri, and sleep there without you; perhaps this blazing love will not burn me as I sleep in the water. Yet for a man who longs as I do, this is much, and by it I can live: that she of the lovely thighs and I lie on one and the same earth. As a field with no water of its own lives on the moisture from a watered field beside it, so I live on the moisture of hearing that she is alive." Rāma analyses his grief finely: distance and abduction he can bear; what he cannot bear is time passing, for the twelve months Rāvaṇa has given her are running out. The wind that can touch both their bodies becomes a messenger, a fancy well known in poems of separated lovers, and the image of eyes meeting in the moon recalls how two distant lovers looking at the same moon seem to meet. Wanting to sleep in the water shows how fiercely love's fire burns. At the end Rāma finds a little comfort: the two of them are alive on the same earth. The simile of the fields comes from the farmer's life: a plot that is not irrigated itself still lives a little on the moisture from the watered plot next to it. So Rāma lives on the news that Sītā lives, and that news, brought by Hanumān, is what keeps him alive. The memory of her cry "Ah, my lord!" brings back the scene of her abduction in the Araṇya Kāṇḍa.

"When shall I defeat my enemies and see Sītā again, fair-hipped, her eyes long as lotus petals, like Fortune in her fullness? When shall I lift her lotus face a little, with its lovely teeth and lips, and drink from it as a sick man drinks a healing elixir? When will she embrace me, trembling, her full breasts, round as palm fruits, pressed against me? That dark-eyed, virtuous lady is among rākṣasas, and though I am her lord she is like one who has none; she can find no one to save her. How can King Janaka's daughter, my beloved, Daśaratha's daughter-in-law, lie in the midst of rākṣasīs? When will she shake off those unshakeable rākṣasas and rise up, like the crescent moon shaking off dark clouds in autumn? Sītā was slender by nature; surely grief and fasting, in a place and time so wrong for her, have made her thinner still. When shall I plant my arrows in the rākṣasa king's chest, cast off the grief in my own heart and take her grief away? When will my virtuous Sītā, lovely as a daughter of the gods, throw her arms round my neck in longing and weep tears of joy? When shall I suddenly throw off this terrible grief born of separation from Maithilī, as one throws off a soiled garment?" "When?" returns again and again, the impatient waiting that is the nature of one separated from his love. In Rāma's memory three things are mixed: Sītā's beauty, her suffering and her rescue. "Though I am her lord, she is like one who has none" is a paradox that pierces the heart. Naming the two great houses, Janaka's daughter and Daśaratha's daughter-in-law, sharpens the contrast with where she now lies. The crescent moon breaking out of autumn clouds points to her coming release, and "a place and time so wrong for her" tells how a princess is living in an enemy's house, in the wrong place and at the wrong time. In this lament love and sorrow mingle: Rāma remembers the beauty of her body and thinks of her suffering.

While wise Rāma lamented in this way, the day came to its end, and the sun, its orb grown dim, went down. Comforted by Lakṣmaṇa, yet still remembering lotus-eyed Sītā and overcome with grief, Rāma performed the evening worship. Even in the midst of grief Rāma does not neglect his duty: the twilight worship is a daily rite, and he performs it at its proper time. Lakṣmaṇa's comforting is told briefly, but its effect is clear: Rāma turns from grief back to what must be done. The dimmed sun mirrors Rāma's state of mind, the sun fading at day's end as Rāma is worn by grief; yet the sun will rise again tomorrow, and Rāma too will find his strength again. The lament of this sarga becomes the driving force of the war in the sargas to come.