हनूमतः यथावत् अनुपूर्वशः वाक्यं श्रुत्वा सत्यपराक्रमः महातेजाः रामः अब्रवीत् — ‘भीमस्य रक्षसः यां लङ्कां पुरीं त्वं निवेदयसे, ताम् अहं क्षिप्रं वधिष्यामि; एतत् ते सत्यं ब्रवीमि। सुग्रीव, अस्मिन् मुहूर्ते प्रयाणम् अभिरोचय। दिवाकरः मध्यं प्राप्तः; अयं विजयः नाम मुहूर्तः युक्तः। सीतां हृत्वा सः यातु, किन्तु क्व असौ जीवितः यास्यति? मम अभियानं श्रुत्वा सीता जीविते आशाम् एष्यति, यथा जीवितान्ते आतुरः अमृतं स्पृष्ट्वा पीत्वा च जीवति। अद्य उत्तराफाल्गुनी, श्वः तु चन्द्रः हस्तेन योक्ष्यते; अतः सुग्रीव, सर्वानीकसमावृताः वयम् अद्य एव अभिप्रयाम। यानि निमित्तानि प्रादुर्भवन्ति तानि अहं पश्यामि — रावणं निहत्य जानकीं सीताम् आनयिष्यामि। मम इदम् उपरिष्टात् नयनं स्फुरत्, तत् समनुप्राप्तं विजयं मनोरथं च शंसति इव।’ मध्याह्ने सूर्ये स्थिते यः मुहूर्तः सः ‘अभिजित्’ इति ‘विजय’ इति च ज्योतिषे प्रसिद्धः, सर्वकार्यसिद्धिकरः। रामः नक्षत्रम् अपि गणयति — उत्तराफाल्गुनी तस्य जन्मनक्षत्रात् अनुकूला, श्वः हस्तः न तथा; अतः विलम्बः न कर्तव्यः। चतुर्थः श्लोकः त्रिभिः अर्धैः निबद्धः, सः च रामस्य हृदयं प्रकाशयति — युद्धस्य प्रथमं प्रयोजनं सीतायाः आश्वासनम्। ‘आशामेष्यति जीविते’ इति वचनेन रामः जानाति यत् सीता निराशा प्राणत्यागस्य समीपे आसीत्; तस्याः कृते अभियानस्य वार्ता एव अमृतम्। उपरिष्टात् नयनस्य स्फुरणं — दक्षिणस्य नेत्रस्य ऊर्ध्वभागस्य स्पन्दनं — पुरुषाणां शुभम् इति शकुनशास्त्रम्। एवं रामः ज्योतिषं, शकुनं, स्वस्य मनोरथं च इति त्रिविधं प्रमाणं विजयस्य सूचकं मन्यते। अस्य उपक्रमस्य नाटकीयता अपि ध्येया। पूर्वसर्गयोः रामः चिन्तितः आसीत्, सुग्रीवेण हनूमता च आश्वासितः; इदानीं तु सः एव निर्णयं करोति, न कस्यचित् अनुमतिं प्रतीक्षते। ‘सत्यमेतद्ब्रवीमि ते’ इति शपथः इव वचनं तस्य दृढनिश्चयं दर्शयति। रावणं प्रति ‘क्वासौ यास्यति जीवितः’ इति प्रश्नः तिरस्कारपूर्णः — अपहर्ता कुत्र अपि गच्छतु, रामस्य बाणात् न मुच्यते। सीतां प्रति तु वचनं करुणापूर्णम् — तस्याः जीवनं रामस्य प्रयाणस्य वार्तायाम् एव आश्रितम्। एवम् एकस्मिन् एव श्लोके शत्रौ क्रोधः, प्रियायां करुणा च इति द्वौ भावौ सम्मिलितौ। ‘आतुरः अमृतं पीत्वा’ इति उपमा च सूचयति यत् सीता मरणस्य समीपं गता आसीत्, यथा सुन्दरकाण्डे सा प्राणत्यागं चिन्तितवती। मध्याह्नः, नक्षत्रं, नेत्रस्पन्दनं च — त्रयः अपि अनुकूलाः; अतः रामः क्षणम् अपि न विलम्बते। अस्मिन् भागे सुग्रीवः केवलं श्रोता, आदेशः तु रामस्य एव।

ततः वानरराजेन लक्ष्मणेन च सुपूजितः धर्मात्मा अर्थकोविदः रामः पुनः अपि उवाच — ‘नीलः वानराणां तरस्विनां शतसहस्रेण वृतः मार्गम् अवेक्षितुम् अस्य बलस्य अग्रे यातु। सेनापते नील, फलमूलवता शीतकाननवारिणा मधुमता पथा सेनाम् आशु नय। दुरात्मानः राक्षसाः पथि मूलफलोदकं दूषयेयुः; तेभ्यः त्वं नित्यम् उद्यतः पथि रक्षेथाः। वनौकसः निम्नेषु वनदुर्गेषु वनेषु च अभिप्लुत्य परेषां निहितं बलम् अभिपश्येयुः। यत् तु किंचित् फल्गु बलं तत् अत्र एव उपपद्यताम्; एतत् हि नः घोरं कृत्यं विक्रमेण प्रयुज्यताम्। सागरौघनिभं भीमम् अग्रानीकं शतशः सहस्रशः महाबलाः कपिसिंहाः प्रकर्षन्तु। गिरिसंकाशः गजः, महाबलः गवयः, गवां दृप्तः ऋषभः इव गवाक्षः च अग्रतः यातु। प्लवतां पतिः वानरर्षभः ऋषभः वानरवाहिन्याः दक्षिणं पार्श्वं पालयन् यातु; गन्धहस्ती इव दुर्धर्षः तरस्वी गन्धमादनः वानरवाहिन्याः सव्यं पार्श्वम् अधिष्ठितः यातु। अहं हनूमन्तम् अधिरुह्य, ऐरावतम् ईश्वरः इन्द्रः इव, बलौघम् अभिहर्षयन् बलमध्ये यास्यामि। अन्तकोपमः एषः लक्ष्मणः अङ्गदेन सह संयातु, यथा भूतेशः द्रविणाधिपतिः कुबेरः सार्वभौमेन गजेन। जाम्बवान्, सुषेणः, वानरः वेगदर्शी च — ते त्रयः कुक्षिं रक्षन्तु।’ राघवस्य वचः श्रुत्वा वाहिनीपतिः महावीर्यः वानरर्षभः सुग्रीवः वानरान् व्यादिदेश। अत्र रामः कुशलः सेनानीः इव व्यूहं रचयति — अग्रे मार्गदर्शकः, ततः अग्रानीकं, पार्श्वयोः रक्षकौ, मध्ये नायकः, कुक्षौ पृष्ठे च वृद्धाः अनुभविनः। निर्बलं फल्गु बलं पृष्ठतः एव त्यक्तव्यम्, यतः दुर्बलाः सेनायाः गतिं मन्दयन्ति। मार्गस्य जलफलानां रक्षा अपि आदिष्टा — शत्रवः जलं विषेण दूषयेयुः इति भयम्। गुप्तचराः अपि निम्नेषु वनेषु शत्रोः गुप्तं बलम् अन्वेष्टुं नियुक्ताः। एवम् अरण्ये प्रयाणस्य सर्वे विषयाः — मार्गः, आहारः, जलं, गुप्तचर्या, व्यूहः — एकस्मिन् भाषणे संगृहीताः। त्रयोदशः श्लोकः समीक्षिते नास्ति, अत्र तु फल्गुबलस्य विषये विशिष्टः आदेशः। अस्य व्यूहस्य रचना प्राचीनस्य युद्धशास्त्रस्य अनुसारिणी। सेनायाः पञ्च अङ्गानि — मुखम्, उरः, कक्षौ, पक्षौ, पृष्ठम् इति — अत्र स्पष्टानि। नीलः मुखे मार्गदर्शकः; गजगवयगवाक्षाः अग्रानीके प्रहर्तारः; ऋषभगन्धमादनौ दक्षिणवामपक्षयोः; रामलक्ष्मणौ मध्ये; जाम्बवत्सुषेणवेगदर्शिनः कुक्षौ। एवं नायकः सर्वतः रक्षितः, सेना च सर्वदिक्षु सज्जा। रामस्य हनूमतः उपरि आरोहणम्, लक्ष्मणस्य अङ्गदस्य उपरि — एतत् द्वयोः वानरयोः सम्मानम् अपि, यतः रामः स्वयं उत्तमं वाहनं हनूमन्तं वृणोति। ‘ऐरावतमिवेश्वरः’, ‘सार्वभौमेन भूतेशः’ इति उपमाद्वयं देवलोकस्य दिग्गजान् स्मारयति — ऐरावतः इन्द्रस्य, सार्वभौमः कुबेरस्य। एवं रामलक्ष्मणौ इन्द्रकुबेराभ्यां तुलितौ, वानरौ च दिग्गजाभ्याम्। सुग्रीवः राजा, तस्य आदेशेन एव सेना चलति — रामः परामर्शं ददाति, आज्ञां तु सुग्रीवः ददाति। अयं मर्यादायाः क्रमः अस्मिन् काव्ये सर्वत्र पालितः। मार्गे मधु, फलानि, शीतलं जलं च — वानराणां स्वभावस्य अनुरूपः मार्गः अपि चितः। अत्र रामस्य आदेशेषु करुणा अपि दृश्यते — फल्गुबलस्य त्यागः तेषां रक्षणाय अपि, यतः दुर्बलाः युद्धे न जीवेयुः। रामस्य भाषणे सेनापतेः नीलस्य कर्तव्यानि विशेषतः विस्तृतानि — मार्गस्य चयनं, आहारस्य व्यवस्था, शत्रुतः रक्षा, गुप्तचराणां प्रेषणं च। एतानि सर्वाणि सेनापतेः दायित्वानि इति नीतिशास्त्रे अपि उक्तम्।

ते महौजसः वानरगणाः सर्वे गुहाभ्यः शिखरेभ्यः च समुत्पत्य तदा आशु पुप्लुविरे। ततः वानरराजेन लक्ष्मणेन च पूजितः धर्मात्मा रामः ससैन्यः दक्षिणां दिशं जगाम। शतैः, शतसहस्रैः, कोटिभिः, अयुतैः अपि वारणाभैः हरिभिः परिवृतः सः ययौ। तं यान्तं सा महती हरिवाहिनी अनुयाति स्म; सर्वे हृष्टाः प्रमुदिताः, सुग्रीवेण पालिताः। प्लवंगमाः आप्लवन्तः प्लवन्तः गर्जन्तः क्ष्वेलन्तः निनदन्तः च दक्षिणां दिशं जग्मुः। सुगन्धीनि मधूनि फलानि च भक्षयन्तः, मञ्जरीपुञ्जधारिणः महावृक्षान् उद्वहन्तः, दृप्ताः ते सहसा अन्योन्यं निर्वहन्ति क्षिपन्ति च; अन्ये पतन्ति उत्पतन्ति, अपरे परान् पातयन्ति। ‘रावणः नः निहन्तव्यः, सर्वे च रजनीचराः’ इति हरयः राघवस्य समीपतः गर्जन्ति। पुरस्तात् ऋषभः, नीलः, वीरः कुमुदः च बहुभिः वानरैः सह पन्थानं शोधयन्ति स्म। मध्ये राजा सुग्रीवः, रामः, लक्ष्मणः च बहुभिः भीमैः बलिभिः वृताः। वीरः शतबलिः हरिः दशभिः कोटिभिः वृतः एकः एव सर्वां हरिवाहिनीम् अवष्टभ्य ररक्ष। कोटीशतपरीवारः केसरी, पनसः, गजः, अर्कः च बहुभिः सह तस्याः एकं पार्श्वम् अभिरक्षति। सुषेणः जाम्बवान् च बहुभिः ऋक्षैः आवृतौ सुग्रीवं पुरतः कृत्वा जघनं संररक्षतुः। तेषां सेनापतिः वानरपुंगवः वीरः नीलः सम्पतन् तत् बलं पर्यवारयत्। दरीमुखः, प्रजङ्घः, जम्भः, रभसः च कपयः सर्वतः प्लवंगमान् त्वरयन्तः ययुः। एवं बलदर्पिताः ते हरिशार्दूलाः गच्छन्तः गिरिशतायुतं गिरिश्रेष्ठं सह्यम्, सुफुल्लानि सरांसि, वराणि तटाकानि च अपश्यन्त। भीमकोपस्य रामस्य शासनं ज्ञात्वा, भीतवत् नागराभ्याशान् जनपदान् अपि वर्जयत् सागरौघनिभं भीमं तत् महत् वानरबलं, भीमघोषम् अर्णवम् इव, निःससर्प। तस्य दाशरथेः पार्श्वे ते शूराः कपिकुञ्जराः चोदिताः सदश्वाः इव तूर्णम् आपुप्लुवुः। कपिभ्याम् उह्यमानौ तौ नरर्षभौ महद्भ्यां ग्रहाभ्यां संस्पृष्टौ चन्द्रभास्करौ इव शुशुभाते। अत्र वानराणां स्वभावः सहजः — ते युद्धाय गच्छन्तः अपि क्रीडन्ति, भक्षयन्ति, परस्परं पातयन्ति। किन्तु रामस्य आज्ञा तेषु दृढा — ग्रामाः नगराणि च न पीडितव्यानि। ‘भीतवत्’ इति पदं सूचयति यत् एतावती महती सेना अपि नायकस्य आज्ञायाः भयात् संयता आसीत्। मार्गस्य रक्षणे व्यूहः पुनः वर्णितः — ऋषभनीलकुमुदाः अग्रे, नायकाः मध्ये, शतबलिः सर्वत्र, केसर्यादयः पार्श्वे, सुषेणजाम्बवन्तौ पृष्ठे। पूर्वम् आदिष्टः व्यूहः इदानीं कार्ये परिणतः। अत्र सेनायाः गतिः त्रिभिः स्तरैः वर्णिता — प्रथमं वानराणां स्वाभाविकी क्रीडा, ततः तेषां गर्जनं रावणवधस्य सङ्कल्परूपं, ततः व्यूहस्य पालनम्। ‘रावणो नो निहन्तव्यः’ इति घोषः सेनायाः युद्धघोषः इव, यः सर्वेषां मनसि एकं लक्ष्यं स्थापयति। वानराः वृक्षान् उत्पाट्य वहन्ति — एते एव तेषाम् आयुधानि भविष्यन्ति। तेषां ‘मञ्जरीपुञ्जधारिणः’ इति विशेषणं सूचयति यत् वसन्तः अथवा पुष्पकालः आसीत्, येन अग्रे वनवर्णनं सङ्गच्छते। शतबलेः एकस्य सर्वसेनायाः रक्षणं तस्य बलस्य अतिशयं दर्शयति। नगराणां जनपदानां च वर्जनं रामस्य धर्मनिष्ठायाः लक्षणम् — युद्धं रावणेन सह, न तु निरपराधैः प्रजाभिः। एतावती सेना यदि ग्रामान् प्रविशेत्, तर्हि जनानां महान् क्लेशः स्यात्; अतः रामः तान् परिहर्तुम् आदिशति। ‘चन्द्रभास्करौ’ इति उपमया रामलक्ष्मणयोः शोभा, ‘महद्भ्यां ग्रहाभ्याम्’ इति वानरयोः महत्त्वं च युगपत् वर्णितम्। सह्यस्य प्रथमदर्शनेन यात्रायाः प्रथमः सोपानः पूर्णः। सेनायाः संख्या अपि अत्र वारं वारं वर्णिता — शतानि, सहस्राणि, अयुतानि, कोटयः। एताः संख्याः यथार्थाः न, अपितु अपरिमितत्वस्य सूचकाः। तथापि व्यूहे प्रत्येकस्य नायकस्य स्थानं निश्चितम्, अतः एतावती सेना अपि अव्यवस्थिता न। नीलः सेनापतिः ‘सम्पतन्’ सर्वत्र धावन् तां व्यवस्थां रक्षति, दरीमुखादयः च मन्दान् वानरान् त्वरयन्ति। एवं सेनायाः अग्रे, मध्ये, पार्श्वयोः, पृष्ठे च नायकाः सन्ति। अस्मिन् भागे त्रयोविंशतितमः श्लोकः ‘जगाम रामो धर्मात्मा ससैन्यो दक्षिणां दिशम्’ इति यात्रायाः आरम्भं घोषयति; स एव पादः द्विचत्वारिंशे पुनः आगच्छति। एवं कविः यात्रायाः वर्णनं द्विधा विभजति — प्रथमः भागः सेनायाः क्रमः, द्वितीयः भागः लक्ष्मणस्य निमित्तदर्शनम्। वानराणाम् उत्साहः केवलं शारीरिकः न, अपितु वाचिकः अपि — ते रावणवधस्य सङ्कल्पं गर्जनेन प्रकटयन्ति।

ततः वानरराजेन लक्ष्मणेन च सुपूजितः धर्मात्मा रामः ससैन्यः दक्षिणां दिशं जगाम। अङ्गदगतः लक्ष्मणः पूर्णार्थप्रतिभानवान् परिपूर्णार्थं तं रामं शुभया गिरा उवाच — ‘हृतां वैदेहीम् अवाप्य रावणं च क्षिप्रं हत्वा, समृद्धार्थः त्वं समृद्धार्थाम् अयोध्यां प्रतियास्यसि। राघव, दिवि भूमौ च महान्ति शुभानि निमित्तानि तव सर्वार्थसिद्धये पश्यामि। सेनाम् अनु शिवः मृदुः हितः सुखः वायुः वाति; इमे मृगद्विजाः पूर्णवल्गुस्वराः प्रवदन्ति; सर्वाः दिशः प्रसन्नाः, दिवाकरः विमलः। भार्गवः उशनाः प्रसन्नार्चिः त्वाम् अनुगतः; ब्रह्मराशिः विशुद्धः, परमर्षयः शुद्धाः अर्चिष्मन्तः सर्वे ध्रुवं प्रदक्षिणं प्रकाशन्ते। अस्माकम् इक्ष्वाकूणां महात्मनां पितामहः राजर्षिः त्रिशङ्कुः सपुरोहितः पुरः विमलः भाति। अस्माकं परं नक्षत्रं विशाखे निरुपद्रवे विमले प्रकाशेते। नैर्ऋतानां नैर्ऋतं नक्षत्रं तु अतिपीड्यते — मूलः मूलवता धूमकेतुना स्पृष्टः धूप्यते। एतत् सर्वं राक्षसानां विनाशाय उपस्थितम्; काले कालगृहीतानां नक्षत्रं ग्रहपीडितं भवति। आपः प्रसन्नाः सुरसाः, वनानि फलवन्ति, गन्धाः नाधिकाः प्रवान्ति, द्रुमाः यथर्तुकुसुमाः। प्रभो, व्यूढानि कपिसैन्यानि तारकामये संग्रामे देवानां सैन्यानि इव अधिकं प्रकाशन्ते। आर्य, एतत् समीक्ष्य प्रीतः भवितुम् अर्हसि।’ अत्र द्विचत्वारिंशः श्लोकः पूर्वार्धे पूर्वश्लोकस्य उपमां समापयति, उत्तरार्धे च त्रयोविंशतितमस्य श्लोकस्य पदानि पुनः वदति — ‘ततो वानरराजेन लक्ष्मणेन सुपूजितः, जगाम रामो धर्मात्मा ससैन्यो दक्षिणां दिशम्’। एतत् वुल्गेटस्य पुनरावृत्तिः, न लेखकस्य दोषः। लक्ष्मणस्य निमित्तवर्णनं ज्योतिषस्य सूक्ष्मं ज्ञानं दर्शयति। त्रिशङ्कुः इक्ष्वाकुवंश्यः, दक्षिणाकाशे विश्वामित्रेण स्थापितः; विशाखा इक्ष्वाकूणां कुलनक्षत्रम्; मूलस्य देवता निर्ऋतिः, अतः सा राक्षसानां नक्षत्रम्। शुक्रस्य पृष्ठतः अनुगमनं, सप्तर्षीणां ध्रुवस्य प्रदक्षिणम्, वायोः अनुकूलता — एतानि सर्वाणि युद्धयात्रायां विजयस्य लक्षणानि। अष्टचत्वारिंशः चतुःपञ्चाशः च श्लोकौ त्रिभिः अर्धैः निबद्धौ। लक्ष्मणः केवलं भ्राता न, अपितु मन्त्री अपि — सः रामस्य मनसः अवशिष्टं संशयं निमित्तैः निराकरोति। लक्ष्मणस्य वचनस्य रचना अपि सुविचारिता। प्रथमं सः फलं वदति — सीतायाः प्राप्तिः, रावणस्य वधः, अयोध्यायां प्रत्यागमनं च। ततः प्रमाणानि वदति — भूमौ वायुः, मृगाः, पक्षिणः, जलं, वनानि, पुष्पाणि; दिवि सूर्यः, शुक्रः, सप्तर्षयः, त्रिशङ्कुः, विशाखे, मूलं च। अन्ते सः पुनः फलं स्मारयति — ‘प्रीतो भवितुमर्हसि’। एवं आरम्भे अन्ते च फलम्, मध्ये प्रमाणानि इति वक्तृत्वस्य उत्तमः क्रमः। ‘समृद्धार्थः समृद्धार्थाम्’ इति पुनरुक्तिः अलंकाररूपा — रामः समृद्धार्थः, अयोध्या अपि तस्य आगमनेन समृद्धार्था भविष्यति। ‘नक्षत्रं ग्रहपीडितं’ इति वचनं जनश्रुतिम् अनुसरति — यस्य कुलस्य नक्षत्रं ग्रहेण पीड्यते, तस्य कुलस्य विनाशः आसन्नः। देवासुरसंग्रामस्य उपमा तारकामयस्य युद्धस्य, यत्र देवाः विजयिनः — अतः वानरसेना अपि देवसेना इव विजयिनी भविष्यति इति ध्वनिः। पुनरुक्ताः अर्धाः (४२.२, ४३.१) कथायाः सूत्रं पुनः गृह्णन्ति, यत् वानराणां क्रीडावर्णनेन विच्छिन्नम् आसीत्। लक्ष्मणस्य वचनानि अङ्गदस्य स्कन्धे स्थितस्य, अतः यात्रायाम् एव भ्रातरौ संवदतः। अस्मिन् भागे पञ्चाशत्तमः श्लोकः विशाखयोः उल्लेखं करोति — इक्ष्वाकूणां कुलनक्षत्रं तत्, अतः तस्य निर्मलत्वं रामस्य कुलस्य शुभम्। एकपञ्चाशत्तमः श्लोकः तस्य विपरीतं — राक्षसानां नक्षत्रं मूलं धूमकेतुना धूप्यते। एवं द्वयोः पक्षयोः भविष्यं नक्षत्रैः एव सूचितम्। त्रिपञ्चाशत्तमः श्लोकः भूमेः निमित्तानि पुनः वदति — जलं स्वच्छं, फलानि प्रचुराणि, वायुः मन्दः, पुष्पाणि ऋत्वनुसारं च; अकाले पुष्पाणि अशुभानि इति शकुनशास्त्रम्।

इति भ्रातरम् आश्वास्य हृष्टः सौमित्रिः अब्रवीत्। अथ हरिवाहिनी कृत्स्नां महीम् आवृत्य जगाम। ऋक्षवानरशार्दूलैः नखदंष्ट्रायुधैः वानरैः कराग्रैः चरणाग्रैः च उद्धतं भीमं रजः सवितुः प्रभां निवार्य लोकम् अन्तर्दधे। सपर्वतवनाकाशां दक्षिणां दिशं छादयन्ती भीमा हरिवाहिनी, द्याम् अम्बुदसंततिः इव, ययौ। सततं बहुयोजनम् उत्तरन्त्याः सेनायाः कारणात् सर्वाणि नदीस्रोतांसि विपरीतवत् सस्यन्दुः। विमलाम्भांसि सरांसि, द्रुमाकीर्णान् पर्वतान्, समान् भूमिप्रदेशान्, फलवन्ति वनानि च — मध्येन, समन्तात्, तिर्यक्, अधः च सा आविशत्। महती चमूः कृत्स्नां महीं समावृत्य जगाम। ते सर्वे हृष्टवदनाः मारुतरंहसः हरयः राघवस्य अर्थे समारोपितविक्रमाः जग्मुः, हर्षं वीर्यं बलोद्रेकान् च परस्परं दर्शयन्तः। यौवनोत्सेकजात् दर्पात् ते अध्वनि विविधान् विलासान् चक्रुः। तत्र केचित् द्रुतं जग्मुः, अपरे उत्पेतुः; केचित् वनगोचराः वानराः किलकिलां चक्रुः, पुच्छानि प्रास्फोटयन्, पदानि अपि संनिजघ्नुः। अन्ये भुजान् विक्षिप्य शैलान् द्रुमान् च बभञ्जिरे; गिरिगोचराः गिरीणां शृङ्गाणि आरोहन्तः, महानादान् प्रमुञ्चन्ति, अन्ये क्ष्वेडाः प्रचक्रिरे; ऊरुवेगैः च अनेकशः लताजालानि ममृदुः। जृम्भमाणाः विक्रान्ताः ते शिलाद्रुमैः विचिक्रीडुः। ततः सुघोराणां वानराणां शतसहस्रैः कोटिभिः सहस्रशः च श्रीमत् परिवृता मही अभवत्। सा महती हरिवाहिनी दिवारात्रं याति स्म। सुग्रीवेण अभिपालिताः प्रहृष्टमुदिताः युद्धाभिनन्दिनः सर्वे वानराः त्वरिताः यान्ति; सीतां प्रमोक्षयिषवः ते क्व अपि मुहूर्तम् अपि न आवसन्। अयं भागः सर्वः (५६ तः ६८ पर्यन्तं प्रायः) समीक्षिते संस्करणे नास्ति; वुल्गेटे तु सेनायाः महत्त्वस्य चित्रं बहुधा विस्तारितम्। रजसा सूर्यस्य आच्छादनं, नदीनां विपरीतप्रवाहः — एते अतिशयाः सेनायाः असंख्यत्वं दर्शयन्ति। वानराणां क्रीडा न केवलं चापल्यम् — ‘यौवनोत्सेकजाद्दर्पात्’ इति पदेन कविः तेषां युवत्वं उत्साहं च सूचयति, येन युद्धस्य भयं तेषु नास्ति। एकोनसप्ततितमः श्लोकः त्रिभिः अर्धैः निबद्धः, तेन च प्रयाणस्य उद्देशः पुनः स्मारितः — सीतायाः मोक्षः। ‘मुहूर्तं क्वापि नावसन्’ इति पदेन यात्रायाः वेगः सूचितः — विश्रामः अपि त्यक्तः। अस्य भागस्य विशेषः अस्ति वर्णनस्य अतिशयः। रजसा सूर्यप्रभायाः निवारणं, नदीनां विपरीतप्रवाहः, पृथिव्याः सर्वतः आवरणम् — एतानि वर्णनानि सेनायाः अपरिमितत्वं सूचयन्ति। ‘मध्येन च समन्ताच्च तिर्यक्चाधश्च’ इति चतुर्भिः दिग्वाचकैः पदैः सेनायाः सर्वव्यापकता दर्शिता — न कोऽपि प्रदेशः अनावृतः। वानराणां क्रीडायाः वर्णने कविः तेषां स्वभावस्य सूक्ष्मं निरीक्षणं करोति — किलकिलाशब्दः, पुच्छस्य आस्फोटनं, पादाभ्यां भूमेः ताडनं, भुजविक्षेपः, जृम्भणं च। एते सर्वे वानराणां प्रकृत्याः स्वाभाविकाः व्यापाराः। किन्तु एषा क्रीडा निरर्थका न — ‘राघवस्यार्थे समारोपितविक्रमाः’ इति पदेन तेषां सर्वः उत्साहः रामस्य कार्ये समर्पितः इति उक्तम्। ‘हर्षं वीर्यं बलोद्रेकान्दर्शयन्तः परस्परम्’ इति पदेन स्पर्धा सूचिता — प्रत्येकः वानरः अन्येभ्यः स्वस्य बलं प्रदर्शयितुम् इच्छति। दिवारात्रं गमनं, मुहूर्तम् अपि विश्रामस्य अभावः — एतत् सीतायाः मोक्षस्य त्वरां दर्शयति। ‘श्रीमत्परिवृता मही’ इति पदं सूचयति यत् वानरैः आवृता पृथिवी शोभायुक्ता अभवत्, न तु पीडिता। अस्य भागस्य अन्ते पुनः सीतायाः स्मरणं — एषः सर्वः उत्साहः तस्याः मोक्षाय एव। अत्र बहवः श्लोकाः वाक्यस्य मध्ये समाप्यन्ते, यथा ‘सपर्वतवनाकाशं दक्षिणां हरिवाहिनी’ इत्यस्य क्रिया ‘छादयन्ती ययौ’ इति अग्रिमे श्लोके। अतः भावार्थः श्लोकसीमाम् अतिक्रम्य वाक्यानुसारं लिखितः।

ततः पादपसम्बाधं नानावनसमायुतं सह्यपर्वतम् आसाद्य ते वानराः समारुहन्। सह्यस्य मलयस्य च विचित्राणि काननानि नदीप्रस्रवणानि च पश्यन् रामः ययौ। प्लवंगमाः चम्पकान्, तिलकान्, चूतान्, अशोकान्, सिन्दुवारकान्, तिनिशान्, करवीरान् च भञ्जन्ति स्म; अङ्कोलान्, करञ्जान्, प्लक्षन्यग्रोधपादपान्, जम्बूकामलकान्, नीपान् च भञ्जन्ति स्म। रम्येषु प्रस्तरेषु विविधाः काननद्रुमाः वायुवेगप्रचलिताः तान् पुष्पैः अवकिरन्ति। मधुगन्धिषु वनेषु अनुकूजद्भिः षट्पदैः सह सुखसंस्पर्शः चन्दनशीतलः मारुतः वाति। शैलराजः धातुभिः अधिकं विभूषितः; धातुभ्यः प्रसृतः रेणुः वायुवेगेन घट्टितः सुमहत् वानरानीकं सर्वतः छादयामास। रम्येषु गिरिप्रस्थेषु सर्वतः केतक्यः, सिन्दुवाराः, मनोरमाः वासन्त्यः, गन्धपूर्णाः माधव्यः, कुन्दगुल्माः च सम्प्रपुष्पिताः। चिरिबिल्वाः, मधूकाः, वञ्जुलाः, बकुलाः, रञ्जकाः, तिलकाः, नागवृक्षाः, चूताः, पाटलिकाः, कोविदाराः, मुचुलिन्दाः, अर्जुनाः, शिंशपाः, कुटजाः, हिन्तालाः, तिनिशाः, चूर्णकाः, नीपकाः, नीलाशोकाः, सरलाः, अङ्कोलाः, पद्मकाः च पुष्पिताः; प्रीयमाणैः प्लवंगैः ते सर्वे पर्याकुलीकृताः। तस्मिन् गिरौ रम्याः वाप्यः पल्वलानि च — चक्रवाकानुचरिताः, कारण्डवनिषेविताः, प्लवैः क्रौञ्चैः च संकीर्णाः, वराहमृगसेविताः, ऋक्षतरक्षुसिंहशार्दूलैः भीमैः व्यालैः च समन्ततः सेव्यमानाः; पद्मसौगन्धिककुमुदोत्पलैः विविधैः वारिजैः पुष्पैः रम्याः जलाशयाः। तस्य सानुषु नानाद्विजगणाः कूजन्ति; वानराः अत्र स्नात्वा उदकानि पीत्वा जले क्रीडन्ति, अन्योन्यं प्लावयन्ति, शैलम् आरुह्य अमृतगन्धीनि फलानि मूलानि कुसुमानि च बभञ्जुः। मदोत्कटाः वानराः पादपानां द्रोणमात्रप्रमाणानि लम्बमानानि मधूनि पिबन्तः स्वस्थाः मधुपिङ्गलाः ययुः। पादपान् अवभञ्जन्तः, लताः विकर्षन्तः, गिरिवरान् विधमन्तः प्लवगर्षभाः प्रययुः। अन्ये मधुदर्पिताः कपयः वृक्षेभ्यः नदन्ति, अन्ये वृक्षान् प्रपद्यन्ते, अपरे प्रपिबन्ति। तैः हरिपुङ्गवैः सम्पूर्णा वसुधा पक्वैः कमलकेदारैः वसुंधरा इव बभूव। अथ राजीवलोचनः महाबाहुः रामः महेन्द्रं सम्प्राप्य द्रुमभूषितं शिखरम् आरुरोह। शिखरम् आरुह्य दशरथात्मजः रामः कूर्ममीनसमाकीर्णं सलिलाशयं समुद्रम् अपश्यत्। अस्य भागस्य अधिकांशः (७३ तः ८८ पर्यन्तं प्रायः) समीक्षिते नास्ति; वुल्गेटे वनवर्णनं विस्तृतम्। वृक्षाणां पुष्पाणां पक्षिणां च दीर्घा सूची दक्षिणापथस्य समृद्धिं, वानराणाम् आनन्दं च दर्शयति। एकनवतितमः श्लोकः त्रिभिः अर्धैः निबद्धः। ‘पक्वैः कमलकेदारैः’ इति उपमा वानराणां पिङ्गलवर्णं पक्वशालिक्षेत्रैः सह तुलयति। महेन्द्रात् समुद्रस्य प्रथमदर्शनं पूर्वसर्गस्य चिन्तायाः पुनरुत्थानं सूचयति — इदानीं सागरः प्रत्यक्षः। दक्षिणभारतस्य पर्वतानां — सह्यस्य, मलयस्य, महेन्द्रस्य च — वर्णनम् अत्र भौगोलिकं सत्यम् अपि प्रतिबिम्बयति। सह्यः पश्चिमघट्टाः, मलयः तस्य दक्षिणः भागः चन्दनवनैः प्रसिद्धः, महेन्द्रः समुद्रतटे स्थितः। अतः ‘चन्दनशीतलः मारुतः’ इति वर्णनं मलयस्य स्वभावम् अनुसरति। वृक्षाणां नामानि — चम्पकः, तिलकः, चूतः, अशोकः, सिन्दुवारः, तिनिशः, करवीरः, अङ्कोलः, करञ्जः, प्लक्षः, न्यग्रोधः, जम्बूः, आमलकः, नीपः, केतकी, वासन्ती, माधवी, कुन्दः, चिरिबिल्वः, मधूकः, वञ्जुलः, बकुलः, रञ्जकः, नागवृक्षः, पाटलिः, कोविदारः, मुचुलिन्दः, अर्जुनः, शिंशपा, कुटजः, हिन्तालः, चूर्णकः, नीलाशोकः, सरलः, पद्मकः — एतेषां सूची वनस्य समृद्धिं दर्शयति। पक्षिणां जन्तूनां च सूची अपि दीर्घा — चक्रवाकाः, कारण्डवाः, प्लवाः, क्रौञ्चाः, वराहाः, मृगाः, ऋक्षाः, तरक्षवः, सिंहाः, शार्दूलाः, व्यालाः। एवं वनं सौन्दर्येण भयेन च पूर्णम्। वानराणां मधुपानं सुन्दरकाण्डस्य मधुवनप्रसङ्गं स्मारयति; ‘मधुपिङ्गलाः’ इति वर्णः तेषां रूपं मधुना सह तुलयति। अस्य वनस्य सौन्दर्यं दृष्ट्वा अपि रामः न विरमति — ‘पश्यन्नपि ययौ’ इति पदं तस्य मनसः एकाग्रतां सूचयति। अस्मिन् भागे वानराणां व्यवहारः अपि सूक्ष्मं वर्णितः। ते वृक्षान् भञ्जन्ति, किन्तु वृक्षाः क्रोधेन न, अपितु पुष्पवृष्ट्या तान् अवकिरन्ति — प्रकृतिः अपि रामस्य सेनायाः स्वागतं करोति इव। धातूनां रेणुः वायुना उत्थितः सेनाम् आच्छादयति; एवं वानराः गैरिकादिभिः धातुभिः रञ्जिताः इव दृश्यन्ते। जलाशयेषु स्नानं, पानं, परस्परं जलेन प्लावनं च — एतत् यात्रायाः श्रमस्य अपनयनम्। ‘द्रोणमात्रप्रमाणानि’ मधुपटलानि इति अतिशयोक्तिः वनस्य समृद्धिं सूचयति, यत्र मधु प्रचुरं, वानराः च तृप्ताः। तेषां ‘स्वस्थाः’ इति विशेषणं — मधुपानेन अपि ते न उन्मत्ताः, अपितु स्वस्थाः एव गच्छन्ति — सेनायाः अनुशासनं सूचयति। महेन्द्रस्य शिखरे रामस्य आरोहणं प्रतीकात्मकम् अपि — यथा हनूमान् महेन्द्रात् एव समुद्रं लङ्घितवान्, तथा रामः अपि ततः एव प्रथमं समुद्रं पश्यति। ‘कूर्ममीनसमाकीर्णम्’ इति समुद्रस्य प्रथमं वर्णनं सरलं, अग्रे तु विस्तारितं भविष्यति। सह्यात् मलयं, मलयात् महेन्द्रं, महेन्द्रात् वेलाम् इति यात्रायाः क्रमः अपि स्पष्टः। वुल्गेटस्य अयं विस्तारः काव्यशास्त्रे ‘वनवर्णनम्’ इति महाकाव्यस्य आवश्यकम् अङ्गं मन्यते — पर्वतः, वनं, जलाशयः, पक्षिणः, ऋतुः इति सर्वम् एकत्र। समीक्षितसंस्करणे तु एतत् संक्षिप्तम् — तत्र सह्यमलययोः अतिक्रमः द्वित्रैः श्लोकैः एव उक्तः। अतः अस्य भागस्य बहवः श्लोकाः परवर्तिनां कवीनां योजनाः इति विद्वांसः मन्यन्ते; तथापि गीताप्रेसपाठे ते सन्ति, अतः अत्र यथामुद्रितं व्याख्याताः। तेषां साहित्यिकं मूल्यं तु निःसंशयम् — प्रत्येकः वृक्षः, प्रत्येकः पक्षी दक्षिणस्य वनस्य जीवन्तं चित्रं रचयति। रामस्य दृष्ट्या इदं वनं सीतया सह पञ्चवट्यां दृष्टस्य वनस्य स्मारकम् अपि स्यात्, यद्यपि कविः तत् स्पष्टं न वदति। वानराः तु वनं स्वगृहम् इव मन्यन्ते — तत्र क्रीडन्ति, भक्षयन्ति, स्नान्ति, पिबन्ति च।

ते सह्यं महागिरिं मलयं च समतिक्रम्य आनुपूर्व्येण भीमनिःस्वनं समुद्रम् आसेदुः। रमयतां श्रेष्ठः रामः ससुग्रीवः सलक्ष्मणः अवरुह्य अनुत्तमं वेलावनम् आशु जगाम। सहसा उत्थितैः तोयौघैः धौतोपलतलां विपुलां वेलाम् आसाद्य रामः वचनम् अब्रवीत् — ‘सुग्रीव, एते वयं वरुणालयम् अनुप्राप्ताः; या चिन्ता नः पूर्वम् उपस्थिता, सा इह इदानीं पुनः। अतः परम् अयं सरितां पतिः सागरः अतीरः; अयम् अर्णवः अनुपायेन तरितुं न शक्यः। तत् इह एव निवेशः अस्तु; यथा इदं वानरबलं परं पारम् अवाप्नुयात् तथा इह मन्त्रः प्रस्तूयताम्।’ इति सीताहरणकर्शितः महाबाहुः रामः सागरम् आसाद्य तदा वासम् आज्ञापयत्। ‘हरिपुङ्गव, सर्वाः सेनाः वेलायां निवेश्यन्ताम्; इह सागरस्य लङ्घने नः मन्त्रकालः सम्प्राप्तः। कश्चित् अपि स्वां स्वां सेनां समुत्सृज्य कुतः अपि मा व्रजेत्; शूराः वानराः स्वस्थानं गच्छन्तु; नः छन्नं भयं ज्ञेयम्।’ रामस्य वचनं श्रुत्वा सुग्रीवः सहलक्ष्मणः द्रुमायुते सागरस्य तीरे सेनां निवेशयत्। सागरस्य समीपस्थं तत् बलं मधुपाण्डुजलः श्रीमान् द्वितीयः सागरः इव विरराज। ततः ते हरिपुङ्गवाः वेलावनम् उपागम्य महोदधेः परं पारं काङ्क्षमाणाः निविष्टाः। तेषां निविशमानानां सैन्यसंनाहनिःस्वनः अर्णवस्य महानादम् अन्तर्धाय प्रशुश्रुवे। सुग्रीवेण अभिपालिता सा महती वानराणां ध्वजिनी रामस्य अर्थपरा त्रिधा निविष्टा अभवत्। सा हृष्टा वानरवाहिनी महार्णवम् आसाद्य वायुवेगसमाधूतं महार्णवं पश्यमाना आसीत्। अत्र रामस्य चिन्ता पुनः स्पष्टा — ‘अतीरः’ इति पदं निराशां सूचयति, किन्तु ‘नानुपायेन’ इति वचनेन उपायस्य अन्वेषणं न त्यक्तम्। मन्त्रस्य आदेशः राज्ञः धर्मः — कठिने कार्ये सचिवैः सह विचारः कर्तव्यः। ‘छन्नं भयम्’ इति रामस्य सावधानता — राक्षसाः मायाविनः, अतः सेना असंहता न भवेत्। वानरसेनायाः ‘द्वितीयः सागरः’ इति उपमा तस्याः विस्तारं वर्णं च सूचयति, ‘त्रिधा निविष्टा’ इति ऋक्षगोलाङ्गूलवानराणां भेदेन इति हिन्दीभाष्यम्। सैन्यस्य कोलाहलः समुद्रस्य गर्जनम् अपि अतिक्रामति — एषः वानराणां सङ्ख्यायाः अपरः अतिशयः। रामस्य भाषणे त्रयः आदेशाः — निवेशः, मन्त्रः, सावधानता। निवेशः इति वेलावने सेनायाः स्थापनम्; मन्त्रः इति समुद्रतरणस्य उपायस्य विचारः; सावधानता इति स्वस्य स्वस्य स्थाने स्थितिः, यतः शत्रुः गुप्तम् आक्रमणं कुर्यात्। एते त्रयः अपि युद्धनीतेः मूलभूताः। ‘इतीव’ इति पदेन कविः सूचयति यत् रामस्य वचनं सीताहरणेन कर्शितस्य पुरुषस्य — तस्य चिन्ता केवलं सैनिकी न, अपितु व्यक्तिगता अपि। सुग्रीवः लक्ष्मणेन सह आदेशं पालयति, सेनां तीरे स्थापयति। सेनायाः वर्णः ‘मधुपाण्डुः’ — वानराणां पिङ्गलवर्णः समुद्रस्य नीलवर्णस्य समीपे द्वितीयः सागरः इव दृश्यते। एतत् चित्रम् अग्रिमस्य सागरवर्णनस्य भूमिका। वानराः परं पारं काङ्क्षन्ति — तेषां दृष्टिः लङ्कायाम् एव। सेनायाः ध्वनिः समुद्रस्य गर्जनम् अपि आच्छादयति इति वचनेन वानराणां संख्यायाः परिमाणं सूचितम्। त्रिधा निवेशः ऋक्षाणां, गोलाङ्गूलानां, वानराणां च पृथक् शिबिराणि इति व्याख्यातारः वदन्ति। एवं यात्रा समाप्ता, समुद्रतरणस्य समस्या तु अवशिष्टा। अस्य भागस्य आरम्भे सह्यमलययोः अतिक्रमः पुनः उक्तः — पूर्वं महेन्द्रात् समुद्रस्य दर्शनम्, इदानीं तु तस्य समीपगमनम्। ‘आनुपूर्व्येण’ इति पदेन यात्रायाः क्रमः, ‘भीमनिःस्वनम्’ इति पदेन समुद्रस्य प्रथमः अनुभवः — दर्शनात् पूर्वं श्रवणम्। ‘धौतोपलतलाम्’ इति वेलायाः वर्णनं सूक्ष्मम् — तरङ्गैः प्रक्षालिताः शिलाः। रामः ‘रमयतां श्रेष्ठः’ इति विशेषणेन वर्णितः, यतः सः सर्वेषां मनांसि रमयति; तथापि इदानीं तस्य स्वस्य मनः चिन्तया आकुलम्। अस्य विरोधस्य व्यञ्जना कवेः कौशलम्। वानराणां निवेशस्य कोलाहलः, समुद्रस्य गर्जनं च — द्वयोः ध्वन्योः स्पर्धा इव।

दूरपारम् असम्बाधं रक्षोगणनिषेवितं वरुणावासं पश्यन्तः हरियूथपाः निषेदुः। क्षपादौ दिवसक्षये चण्डनक्रग्राहघोरं, फेनौघैः हसन्तम् इव, ऊर्मिभिः नृत्यन्तम् इव, चन्द्रोदये समुद्धूतं, प्रतिचन्द्रसमाकुलं, चण्डानिलैः महाग्राहैः तिमितिमिंगिलैः च कीर्णं, दीप्तभोगैः भुजङ्गैः इव आकीर्णं, महासत्त्वैः अवगाढं, नानाशैलसमाकुलं, सुदुर्गं, दुर्गमार्गम्, अगाधम्, असुरालयं तं वरुणालयं ते ददृशुः। तत्र मकरैः नागभोगैः च विगाढाः वातलोलिताः प्रहृष्टाः जलराशयः उत्पेतुः निपेतुः च। अग्निचूर्णम् इव आविद्धं, भास्वराम्बुमहोरगं, सुरारिनिलयं, घोरं, सदा पातालविषयं सः आसीत्। सागरः अम्बरप्रख्यः, अम्बरं च सागरोपमम्; सागरः अम्बरं च निर्विशेषम् अदृश्यत। अम्भः नभसा सम्पृक्तं, नभः अम्भसा सम्पृक्तम्; तारारत्नसमाकुले ते तादृग्रूपे दृश्येते स्म। समुत्पतितमेघस्य वीचिमालाकुलस्य च सागरस्य अम्बरस्य च द्वयोः विशेषः न आसीत्। अन्योन्यैः आहताः सक्ताः सिन्धुराजस्य ऊर्मयः अम्बरे महाभेर्यः इव भीमनिःस्वनाः सस्वनुः। रत्नौघजलसंनादं, वायुना विषक्तम् इव, क्रुद्धम् इव उत्पतन्तं, यादोगणसमाकुलं, वाताहतजलाशयम्, अनिलोद्धूतम्, आकाशे ऊर्मिभिः प्रवलान्तम् इव तं ते महात्मानः ददृशुः। ततः विस्मयम् आपन्नाः स्थिताः हरयः भ्रान्तोर्मिजालसंनादं प्रलोलम् इव सागरं ददृशुः। अस्मिन् वर्णने कविः सागरस्य अम्बरस्य च साम्यं विस्तारयति — सागरे रत्नानि, अम्बरे ताराः; सागरे तरङ्गाः, अम्बरे मेघाः; सागरे महोरगाः, अम्बरे राहुकेतू; सागरः असुराणां निलयः, अम्बरम् अपि तेषां संचरणस्य स्थानम्। एवं द्वयोः भेदः न अवशिष्टः। सन्ध्यायाः चन्द्रोदयस्य च कालः अत्र वर्णितः — चन्द्रोदये वेला वर्धते, अतः सागरः ‘समुद्धूतः’। ‘हसन्तमिव फेनौघैः’, ‘नृत्यन्तमिव चोर्मिभिः’, ‘उत्पतन्तमिव क्रुद्धम्’ इति उत्प्रेक्षाः सागरं सजीवं कुर्वन्ति, यः शत्रुः इव वानराणां पुरतः तिष्ठति। त्रयोदशाधिकशततमः श्लोकः त्रिभिः अर्धैः निबद्धः। सर्गस्य अन्ते वानराणां विस्मयः सूचयति यत् समुद्रतरणं सरलं न — अग्रिमेषु सर्गेषु तस्य उपायः एव मुख्यः विषयः भविष्यति। अस्मिन् अन्तिमे भागे कविः सागरस्य द्विविधं रूपं वर्णयति — भीषणं रम्यं च। भीषणं रूपं नक्रग्राहतिमितिमिंगिलभुजङ्गैः, असुराणां निलयत्वेन, पातालस्य समीपत्वेन च; रम्यं रूपं चन्द्रप्रतिबिम्बैः, रत्नैः, फेनैः, तरङ्गनृत्येन च। एतत् द्वैविध्यं लङ्कायाः अपि स्वभावः — सुन्दरी भयङ्करी च। सागराम्बरयोः साम्यस्य वर्णनं (११५–११७) काव्यस्य प्रसिद्धेषु भागेषु अन्यतमम् — ‘सागरं चाम्बरप्रख्यमम्बरं सागरोपमम्’ इति श्लोकः अनन्वयालङ्कारस्य उदाहरणत्वेन अपि उद्ध्रियते। रात्रौ आकाशसागरयोः सीमा न दृश्यते, तारकाः रत्नानि च समानं दीप्यन्ते, मेघाः तरङ्गाः च समानं चलन्ति। वानराणां विस्मयः सर्गस्य अन्तिमः भावः — ते युद्धाय उत्सुकाः आगताः, किन्तु सागरस्य दर्शनेन स्तब्धाः। अनेन कविः अग्रिमस्य सेतुबन्धस्य महत्त्वं वर्धयति — यः सागरः एतावान् भीषणः, तस्य उपरि सेतुः अद्भुतं कर्म भविष्यति। अस्य सर्गस्य आरम्भः रामस्य दृढनिश्चयेन, अन्तः वानराणां विस्मयेन — मध्ये समग्रा यात्रा। सागरस्य वर्णने ‘हसन्तम्’, ‘नृत्यन्तम्’, ‘उत्पतन्तम्’, ‘क्रुद्धम्’ इति क्रियापदानि तस्य चेतनत्वं सूचयन्ति, येन अग्रे समुद्रदेवस्य साक्षात् आगमनस्य भूमिका रचिता। ‘अग्निचूर्णमिवाविद्धम्’ इति उपमा रात्रौ समुद्रस्य फेने दृश्यमानं प्रकाशं वर्णयति। ‘महाभेर्य इवाम्बरे’ इति ध्वनेः उपमा युद्धस्य भेरीः स्मारयति — समुद्रः अपि युद्धाय आह्वयति इव।

హనుమంతుని మాటను ఉన్నది ఉన్నట్టు, వరుసగా విని సత్యపరాక్రముడు, మహాతేజస్వి అయిన రాముడు ఇలా అన్నాడు: ‘భయంకరుడైన ఆ రాక్షసుని లంకాపురాన్ని గురించి నీవు నివేదిస్తున్నావు కదా, దానిని నేను త్వరలోనే నాశనం చేస్తాను; ఇది నీకు సత్యంగా చెబుతున్నాను. సుగ్రీవా, ఈ ముహూర్తంలోనే ప్రయాణానికి సంకల్పించు. సూర్యుడు ఆకాశమధ్యానికి చేరాడు; విజయం అనే ఈ ముహూర్తం తగినది. సీతను అపహరించి అతడు ఎక్కడికైనా వెళ్ళనీ, కాని ప్రాణాలతో ఎక్కడికి వెళ్ళగలడు? నా దండయాత్ర గురించి విని సీత జీవితంపై ఆశ పొందుతుంది — జీవితాంతంలో ఉన్న రోగి అమృతాన్ని తాకి తాగి బతికినట్లు. ఈరోజు ఉత్తరఫల్గుని; రేపు చంద్రుడు హస్తతో కలుస్తాడు; కాబట్టి సుగ్రీవా, సమస్త సైన్యాలతో కూడి మనం ఈరోజే బయలుదేరుదాం. కనిపిస్తున్న శకునాలను నేను చూస్తున్నాను — రావణుని చంపి జానకి అయిన సీతను తీసుకువస్తాను. నా కంటి పైభాగం అదురుతోంది; అది నాకు చేరువైన విజయాన్నీ మనోరథాన్నీ సూచిస్తున్నట్టుంది.’ సూర్యుడు మధ్యాహ్నంలో ఉన్నప్పటి ముహూర్తం జ్యోతిషంలో ‘అభిజిత్’ అనీ ‘విజయ’ అనీ ప్రసిద్ధం; అది అన్ని పనులకూ సిద్ధిని కలిగిస్తుంది. రాముడు నక్షత్రాన్ని కూడా లెక్కిస్తున్నాడు — ఉత్తరఫల్గుని అతని జన్మనక్షత్రం నుండి అనుకూలమైనది, రేపటి హస్త అలా కాదు; కాబట్టి ఆలస్యం చేయకూడదు. నాలుగవ శ్లోకం మూడు అర్ధభాగాలతో కూర్చబడింది, అది రాముని హృదయాన్ని ప్రకాశింపజేస్తుంది — యుద్ధానికి మొదటి ప్రయోజనం సీతకు ఆశ్వాసన. ‘ఆశామేష్యతి జీవితే’ (జీవితంపై ఆశ పొందుతుంది) అనే మాటతో, సీత నిరాశతో ప్రాణత్యాగానికి చేరువలో ఉందని రాముడు ఎరుగునని తెలుస్తుంది; ఆమెకు దండయాత్ర వార్తే అమృతం. కంటి పైభాగం అదరడం — కుడికంటి ఎగువభాగం స్పందించడం — పురుషులకు శుభమని శకునశాస్త్రం. ఇలా రాముడు జ్యోతిషం, శకునం, తన మనోరథం అనే మూడు విధాల ప్రమాణాలను విజయసూచకాలుగా భావిస్తున్నాడు. ఈ ఉపక్రమంలోని నాటకీయతను కూడా గమనించాలి. పూర్వసర్గలలో రాముడు చింతలో ఉన్నాడు, సుగ్రీవుడూ హనుమంతుడూ అతనికి ఆశ్వాసన ఇచ్చారు; ఇప్పుడు మాత్రం అతడే నిర్ణయం తీసుకుంటున్నాడు, ఎవరి అనుమతి కోసమూ ఎదురుచూడడం లేదు. ‘సత్యమేతద్బ్రవీమి తే’ (ఇది నీకు సత్యంగా చెబుతున్నాను) అనే శపథం వంటి మాట అతని దృఢనిశ్చయాన్ని చూపిస్తుంది. రావణుని గురించి ‘క్వాసౌ యాస్యతి జీవితః’ (ప్రాణాలతో ఎక్కడికి వెళ్ళగలడు) అనే ప్రశ్న తిరస్కారంతో నిండినది — అపహర్త ఎక్కడికైనా వెళ్ళనీ, రాముని బాణం నుండి తప్పించుకోలేడు. సీత గురించిన మాట మాత్రం కరుణతో నిండినది — ఆమె జీవితం రాముని ప్రయాణవార్త మీదనే ఆధారపడి ఉంది. ఇలా ఒకే శ్లోకంలో శత్రువుపై క్రోధం, ప్రియురాలిపై కరుణ అనే రెండు భావాలు కలిసిపోయాయి. ‘ఆతురః అమృతం పీత్వా’ (రోగి అమృతం తాగినట్లు) అనే ఉపమానం కూడా, సుందరకాండలో ప్రాణత్యాగం గురించి ఆలోచించినట్లు సీత మరణానికి చేరువగా వెళ్ళిందని సూచిస్తుంది. మధ్యాహ్నం, నక్షత్రం, కంటి అదురు — మూడూ అనుకూలంగా ఉన్నాయి; కాబట్టి రాముడు క్షణం కూడా ఆలస్యం చేయడు. ఈ భాగంలో సుగ్రీవుడు కేవలం శ్రోత, ఆదేశం మాత్రం రామునిదే.

తరువాత వానరరాజూ లక్ష్మణుడూ చక్కగా గౌరవించిన ధర్మాత్ముడు, అర్థకోవిదుడు అయిన రాముడు మళ్ళీ ఇలా అన్నాడు: ‘వేగవంతులైన లక్ష వానరులతో కూడి నీలుడు దారిని పరిశీలించడానికి ఈ సైన్యానికి ముందుగా వెళ్ళాలి. సేనాపతీ నీలా, ఫలాలూ దుంపలూ ఉన్న, చల్లని అడవి నీరు ఉన్న, తేనె ఉన్న దారిలో సేనను త్వరగా నడిపించు. దురాత్ములైన రాక్షసులు దారిలో దుంపలనూ ఫలాలనూ నీటినీ దూషితం చేయవచ్చు; వారి నుండి నీవు ఎల్లప్పుడూ సన్నద్ధుడవై దారిని రక్షించు. వనవాసులు పల్లపు ప్రదేశాలలో, వనదుర్గాలలో, అడవులలో దూకుతూ శత్రువులు దాచి ఉంచిన సైన్యాన్ని పరిశీలించాలి. బలహీనమైన సైన్యం ఏదైనా ఉంటే అది ఇక్కడే ఉండిపోవాలి; ఎందుకంటే మనది భయంకరమైన కార్యం, దానిని పరాక్రమంతో సాధించాలి. సముద్రప్రవాహం వంటి భయంకరమైన ముందరి దళాన్ని వందల వేల సంఖ్యలో మహాబలులైన కపిసింహాలు ముందుకు నడిపించాలి. పర్వతం వంటి గజుడు, మహాబలుడైన గవయుడు, ఆవులలో మదించిన వృషభం వంటి గవాక్షుడు ముందు నడవాలి. వానరులకు అధిపతి, వానరశ్రేష్ఠుడు అయిన ఋషభుడు వానరసేన కుడిపార్శ్వాన్ని కాపాడుతూ నడవాలి; గంధగజంలా ఎదిరించలేని, వేగవంతుడైన గంధమాదనుడు వానరసేన ఎడమపార్శ్వాన్ని అధిష్ఠించి నడవాలి. ఈశ్వరుడైన ఇంద్రుడు ఐరావతాన్ని ఎక్కినట్లు నేను హనుమంతుని ఎక్కి సైన్యసమూహాన్ని ఉత్సాహపరుస్తూ సైన్యం మధ్యలో వెళ్తాను. భూతేశుడు, ధనాధిపతి అయిన కుబేరుడు సార్వభౌమ గజంతో వెళ్ళినట్లు, యమునితో సమానుడైన ఈ లక్ష్మణుడు అంగదునితో కలిసి వెళ్ళాలి. జాంబవంతుడు, సుషేణుడు, వానరుడైన వేగదర్శి — ఈ ముగ్గురూ సైన్యపు మధ్యభాగాన్ని రక్షించాలి.’ రాఘవుని మాట విని సేనాపతి, మహావీర్యుడు, వానరశ్రేష్ఠుడు అయిన సుగ్రీవుడు వానరులకు ఆదేశాలిచ్చాడు. ఇక్కడ రాముడు నేర్పరి అయిన సేనానిలా వ్యూహం రచిస్తున్నాడు — ముందు మార్గదర్శకుడు, తరువాత ముందరి దళం, రెండు పార్శ్వాలలో రక్షకులు, మధ్యలో నాయకుడు, మధ్యభాగంలోనూ వెనుకనూ అనుభవజ్ఞులైన వృద్ధులు. బలహీనమైన సైన్యాన్ని వెనకే వదిలిపెట్టాలి, ఎందుకంటే దుర్బలులు సేన వేగాన్ని మందగింపజేస్తారు. దారిలోని నీటినీ ఫలాలనూ రక్షించమని కూడా ఆదేశించాడు — శత్రువులు నీటిని విషంతో దూషితం చేయవచ్చనే భయం. పల్లపు అడవులలో శత్రువు దాచిన సైన్యాన్ని వెదకడానికి గూఢచారులను కూడా నియమించాడు. ఇలా అడవిలో ప్రయాణానికి సంబంధించిన విషయాలన్నీ — మార్గం, ఆహారం, నీరు, గూఢచర్య, వ్యూహం — ఒకే ప్రసంగంలో సంగ్రహించబడ్డాయి. పదమూడవ శ్లోకం సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు; ఇక్కడ మాత్రం బలహీన సైన్యం విషయంలో ప్రత్యేకమైన ఆదేశం. ఈ వ్యూహరచన ప్రాచీన యుద్ధశాస్త్రాన్ని అనుసరిస్తుంది. సేనకు ఐదు అంగాలు — ముఖం, వక్షం, కక్ష్యలు, పక్షాలు, పృష్ఠం — ఇక్కడ స్పష్టంగా ఉన్నాయి. నీలుడు ముఖంలో మార్గదర్శకుడు; గజుడు, గవయుడు, గవాక్షుడు ముందరి దళంలో దాడి చేసేవారు; ఋషభుడు, గంధమాదనుడు కుడి ఎడమ పక్షాలలో; రామలక్ష్మణులు మధ్యలో; జాంబవంతుడు, సుషేణుడు, వేగదర్శి మధ్యభాగంలో. ఇలా నాయకుడు అన్నివైపులా రక్షించబడ్డాడు, సేన అన్ని దిక్కులలోనూ సన్నద్ధంగా ఉంది. రాముడు హనుమంతుని పైనా, లక్ష్మణుడు అంగదుని పైనా ఎక్కడం — ఇది ఆ ఇద్దరు వానరులకు గౌరవం కూడా, ఎందుకంటే రాముడు స్వయంగా ఉత్తమ వాహనంగా హనుమంతుని ఎంచుకుంటున్నాడు. ‘ఐరావతమివేశ్వరః’ (ఈశ్వరుడు ఐరావతాన్ని ఎక్కినట్లు), ‘సార్వభౌమేన భూతేశః’ (భూతేశుడు సార్వభౌమంతో వెళ్ళినట్లు) అనే రెండు ఉపమానాలు దేవలోకపు దిగ్గజాలను గుర్తుచేస్తాయి — ఐరావతం ఇంద్రునిది, సార్వభౌమం కుబేరునిది. ఇలా రామలక్ష్మణులు ఇంద్రకుబేరులతో, ఆ ఇద్దరు వానరులు దిగ్గజాలతో పోల్చబడ్డారు. సుగ్రీవుడు రాజు, అతని ఆదేశంతోనే సేన కదులుతుంది — రాముడు సలహా ఇస్తాడు, ఆజ్ఞ మాత్రం సుగ్రీవుడు ఇస్తాడు. ఈ మర్యాదాక్రమం ఈ కావ్యమంతటా పాటించబడింది. దారిలో తేనె, ఫలాలు, చల్లని నీరు — వానరుల స్వభావానికి తగిన దారినే ఎంచుకున్నాడు. ఇక్కడ రాముని ఆదేశాలలో కరుణ కూడా కనిపిస్తుంది — బలహీన సైన్యాన్ని వదిలిపెట్టడం వారిని రక్షించడానికి కూడా, ఎందుకంటే దుర్బలులు యుద్ధంలో బతకలేరు. రాముని ప్రసంగంలో సేనాపతి నీలుని కర్తవ్యాలు ప్రత్యేకంగా విస్తరించబడ్డాయి — మార్గాన్ని ఎంచుకోవడం, ఆహార వ్యవస్థ, శత్రువు నుండి రక్షణ, గూఢచారులను పంపడం. ఇవన్నీ సేనాపతి బాధ్యతలని నీతిశాస్త్రంలో కూడా చెప్పబడింది.

మహాతేజస్సు గల ఆ వానరగణాలన్నీ అప్పుడు గుహల నుండి, శిఖరాల నుండి పైకెగిరి వేగంగా దూకుతూ సాగాయి. తరువాత వానరరాజూ లక్ష్మణుడూ గౌరవించిన ధర్మాత్ముడైన రాముడు సైన్యంతో కలిసి దక్షిణ దిక్కుకు బయలుదేరాడు. వందలు, లక్షలు, కోట్లు, అయుతాల సంఖ్యలో ఏనుగుల వంటి వానరులు చుట్టూ ఉండగా అతడు సాగాడు. వెళ్తున్న అతనిని ఆ మహావానరసేన అనుసరించింది; అందరూ హర్షంతో ఆనందంతో ఉన్నారు, సుగ్రీవుడు వారిని పాలిస్తున్నాడు. వానరులు దూకుతూ, ఎగురుతూ, గర్జిస్తూ, కేరింతలు కొడుతూ, అరుస్తూ దక్షిణ దిక్కుకు వెళ్ళారు. సుగంధమైన తేనెలనూ ఫలాలనూ తింటూ, పూగుత్తులు ధరించిన పెద్ద చెట్లను మోసుకుంటూ, మదించిన వారు ఉన్నట్టుండి ఒకరినొకరు మోసుకుపోతారు, విసిరివేస్తారు; కొందరు పడతారు, కొందరు ఎగురుతారు, మరికొందరు ఇతరులను పడదోస్తారు. ‘రావణుని మనం చంపాలి, రాత్రించరులందరినీ కూడా’ అని వానరులు రాఘవుని సమీపంలో గర్జిస్తున్నారు. ముందు ఋషభుడు, నీలుడు, వీరుడైన కుముదుడు అనేక వానరులతో కలిసి దారిని శోధిస్తున్నారు. మధ్యలో రాజు సుగ్రీవుడు, రాముడు, లక్ష్మణుడు అనేక భయంకరులైన బలశాలుల చేత చుట్టుముట్టబడి ఉన్నారు. పది కోట్ల వానరులతో కూడిన వీరుడైన శతబలి అనే వానరుడు ఒక్కడే వానరసేన అంతటినీ ఆవరించి రక్షించాడు. వంద కోట్ల పరివారం గల కేసరి, పనసుడు, గజుడు, అర్కుడు అనేకులతో కలిసి దాని ఒక పార్శ్వాన్ని రక్షిస్తున్నారు. అనేక భల్లూకాలతో కూడిన సుషేణుడు, జాంబవంతుడు సుగ్రీవుని ముందుంచుకుని వెనుకభాగాన్ని రక్షించారు. వారి సేనాపతి, వానరశ్రేష్ఠుడు, వీరుడు అయిన నీలుడు అటూ ఇటూ పరుగెడుతూ ఆ సైన్యాన్ని కాపాడాడు. దరీముఖుడు, ప్రజంఘుడు, జంభుడు, రభసుడు అనే కపులు అన్నివైపులా వానరులను తొందరపెడుతూ సాగారు. ఇలా బలదర్పంతో వెళ్తున్న ఆ వానరశార్దూలాలు వందలు వేల పర్వతాలతో కూడిన పర్వతశ్రేష్ఠమైన సహ్యాన్నీ, బాగా వికసించిన సరస్సులనూ, శ్రేష్ఠమైన చెరువులనూ చూశారు. భయంకరమైన కోపం గల రాముని శాసనాన్ని తెలుసుకుని, భయపడినట్టు నగరాల సమీపంలోని జనపదాలను కూడా తప్పించుకుంటూ, సముద్రప్రవాహం వంటి భయంకరమైన ఆ మహావానరసైన్యం భీకరఘోషతో కూడిన సముద్రంలా ముందుకు సాగింది. దశరథపుత్రుని పక్కన ఆ శూరులైన కపికుంజరాలు అదిలించబడిన మేలుజాతి గుర్రాల్లా వేగంగా దూకుతూ సాగారు. ఇద్దరు కపులు మోసుకువెళ్తున్న ఆ ఇద్దరు నరశ్రేష్ఠులు రెండు మహాగ్రహాలు తాకిన చంద్రసూర్యుల్లా శోభించారు. ఇక్కడ వానరుల స్వభావం సహజంగా ఉంది — యుద్ధానికి వెళ్తూ కూడా వారు ఆడుకుంటారు, తింటారు, ఒకరినొకరు పడదోసుకుంటారు. కాని రాముని ఆజ్ఞ వారిపై దృఢంగా ఉంది — గ్రామాలనూ నగరాలనూ పీడించకూడదు. ‘భీతవత్’ (భయపడినట్టు) అనే పదం, ఇంత పెద్ద సేన కూడా నాయకుని ఆజ్ఞకు భయపడి సంయమంతో ఉందని సూచిస్తుంది. మార్గరక్షణలో వ్యూహం మళ్ళీ వర్ణించబడింది — ఋషభ, నీల, కుముదులు ముందు, నాయకులు మధ్యలో, శతబలి అంతటా, కేసరి మొదలైనవారు పార్శ్వంలో, సుషేణ జాంబవంతులు వెనుక. ఇంతకుముందు ఆదేశించిన వ్యూహం ఇప్పుడు ఆచరణలోకి వచ్చింది. ఇక్కడ సేన గమనం మూడు స్తరాలలో వర్ణించబడింది — మొదట వానరుల స్వాభావికమైన ఆట, తరువాత రావణవధ సంకల్పరూపమైన వారి గర్జన, ఆపైన వ్యూహపాలన. ‘రావణో నో నిహంతవ్యః’ (రావణుని మనం చంపాలి) అనే ఘోష సేనకు యుద్ధఘోష వంటిది; అది అందరి మనస్సులలో ఒకే లక్ష్యాన్ని నిలుపుతుంది. వానరులు చెట్లను పెకలించి మోసుకువెళ్తున్నారు — ఇవే వారి ఆయుధాలవుతాయి. వారి ‘మంజరీపుంజధారిణః’ (పూగుత్తులు ధరించినవారు) అనే విశేషణం వసంతమో పూలకాలమో అని సూచిస్తుంది; దానితో ముందు వచ్చే వనవర్ణన పొసగుతుంది. శతబలి ఒక్కడే సేన అంతటినీ రక్షించడం అతని బలపు అతిశయాన్ని చూపిస్తుంది. నగరాలనూ జనపదాలనూ తప్పించడం రాముని ధర్మనిష్ఠకు లక్షణం — యుద్ధం రావణునితో, నిరపరాధులైన ప్రజలతో కాదు. ఇంత పెద్ద సేన గ్రామాలలోకి ప్రవేశిస్తే ప్రజలకు గొప్ప క్లేశం కలుగుతుంది; కాబట్టి రాముడు వాటిని తప్పించమని ఆదేశిస్తాడు. ‘చంద్రభాస్కరౌ’ (చంద్రసూర్యుల్లా) అనే ఉపమానంతో రామలక్ష్మణుల శోభా, ‘మహద్భ్యాం గ్రహాభ్యామ్’ (రెండు మహాగ్రహాలు) అనడంతో ఆ ఇద్దరు వానరుల గొప్పతనమూ ఒకేసారి వర్ణించబడ్డాయి. సహ్యాన్ని మొదటిసారి చూడడంతో యాత్రలో మొదటి సోపానం పూర్తవుతుంది. సేన సంఖ్య కూడా ఇక్కడ మళ్ళీ మళ్ళీ వర్ణించబడింది — వందలు, వేలు, అయుతాలు, కోట్లు. ఈ సంఖ్యలు యథార్థమైనవి కావు, అపరిమితత్వాన్ని సూచించేవి. అయినా వ్యూహంలో ప్రతి నాయకుని స్థానం నిశ్చితం, కాబట్టి ఇంత పెద్ద సేన కూడా అస్తవ్యస్తంగా లేదు. సేనాపతి నీలుడు ‘సంపతన్’ — అంతటా పరుగెడుతూ — ఆ వ్యవస్థను కాపాడుతాడు, దరీముఖుడు మొదలైనవారు నెమ్మదిగా నడిచే వానరులను తొందరపెడతారు. ఇలా సేన ముందూ, మధ్యనూ, రెండు పార్శ్వాలలోనూ, వెనుకనూ నాయకులు ఉన్నారు. ఈ భాగంలో ఇరవై మూడవ శ్లోకం ‘జగామ రామో ధర్మాత్మా ససైన్యో దక్షిణాం దిశమ్’ (ధర్మాత్ముడైన రాముడు సైన్యంతో దక్షిణ దిక్కుకు వెళ్ళాడు) అని యాత్రారంభాన్ని ప్రకటిస్తుంది; అదే పాదం నలభై రెండవ శ్లోకంలో మళ్ళీ వస్తుంది. ఇలా కవి యాత్రావర్ణనను రెండుగా విభజిస్తాడు — మొదటి భాగం సేన క్రమం, రెండవ భాగం లక్ష్మణుని శకునదర్శనం. వానరుల ఉత్సాహం కేవలం శారీరకం కాదు, వాచికం కూడా — వారు రావణవధ సంకల్పాన్ని గర్జనతో ప్రకటిస్తారు.

తరువాత వానరరాజూ లక్ష్మణుడూ చక్కగా గౌరవించిన ధర్మాత్ముడైన రాముడు సైన్యంతో కలిసి దక్షిణ దిక్కుకు సాగాడు. అంగదునిపై ఉన్న, సంపూర్ణమైన అర్థమూ ప్రతిభా గల లక్ష్మణుడు పరిపూర్ణార్థుడైన ఆ రామునితో శుభవాక్కుతో ఇలా అన్నాడు: ‘అపహరించబడిన వైదేహిని పొంది, రావణుని త్వరగా చంపి, సఫలమనోరథుడవై నీవు సమృద్ధమైన అయోధ్యకు తిరిగి వెళ్తావు. రాఘవా, ఆకాశంలోనూ భూమి మీదా నీ సర్వార్థసిద్ధికి గొప్ప శుభశకునాలను నేను చూస్తున్నాను. సేన వెనుక నుండి శుభమైన, మృదువైన, హితమైన, సుఖకరమైన గాలి వీస్తోంది; ఈ మృగాలూ పక్షులూ నిండైన మధురస్వరాలతో పలుకుతున్నాయి; అన్ని దిక్కులూ ప్రసన్నంగా ఉన్నాయి, సూర్యుడు నిర్మలంగా ఉన్నాడు. భార్గవుడైన ఉశనసుడు (శుక్రుడు) ప్రసన్నమైన కాంతితో నిన్ను అనుసరిస్తున్నాడు; బ్రహ్మరాశి విశుద్ధంగా ఉంది, పరమర్షులు (సప్తర్షులు) అందరూ నిర్మలంగా, కాంతిమంతులై ధ్రువునికి ప్రదక్షిణంగా ప్రకాశిస్తున్నారు. మహాత్ములైన మన ఇక్ష్వాకుల పితామహుడు, రాజర్షి త్రిశంకుడు పురోహితునితో కలిసి మన ముందు నిర్మలంగా ప్రకాశిస్తున్నాడు. మనకు శ్రేష్ఠమైన నక్షత్రమైన విశాఖ జంట ఉపద్రవం లేకుండా నిర్మలంగా ప్రకాశిస్తోంది. నైరృతుల (రాక్షసుల) నక్షత్రం మాత్రం తీవ్రంగా పీడించబడుతోంది — మూలా నక్షత్రాన్ని తోక గల ధూమకేతువు తాకి పొగలు చిమ్ముతోంది. ఇదంతా రాక్షసుల వినాశనానికే సమకూడింది; కాలం సమీపించినప్పుడు కాలుని పట్టులో చిక్కినవారి నక్షత్రం గ్రహపీడితమవుతుంది. నీరు ప్రసన్నంగా, మంచి రుచితో ఉంది; వనాలు ఫలాలతో నిండి ఉన్నాయి; గంధాలు మితిమీరకుండా వీస్తున్నాయి; చెట్లు ఋతువుకు తగినట్టు పూచి ఉన్నాయి. ప్రభూ, వ్యూహంగా నిలిచిన వానరసైన్యాలు తారకామయ సంగ్రామంలో దేవతల సైన్యాల్లా ఎంతో ప్రకాశిస్తున్నాయి. ఆర్యా, ఇదంతా చూసి నీవు ప్రీతి చెందాలి.’ ఇక్కడ నలభై రెండవ శ్లోకం పూర్వార్ధంలో పూర్వశ్లోకపు ఉపమానాన్ని ముగిస్తుంది, ఉత్తరార్ధంలో ఇరవై మూడవ శ్లోకపు పదాలను మళ్ళీ చెబుతుంది — ‘తతో వానరరాజేన లక్ష్మణేన సుపూజితః, జగామ రామో ధర్మాత్మా ససైన్యో దక్షిణాం దిశమ్’. ఇది ప్రచలిత పాఠం (వల్గేట్) లోని పునరావృత్తి, లేఖకుని దోషం కాదు. లక్ష్మణుని శకునవర్ణన జ్యోతిషపు సూక్ష్మజ్ఞానాన్ని చూపిస్తుంది. త్రిశంకుడు ఇక్ష్వాకువంశీయుడు, విశ్వామిత్రుడు అతనిని దక్షిణాకాశంలో నిలిపాడు; విశాఖ ఇక్ష్వాకుల కులనక్షత్రం; మూలకు దేవత నిరృతి, కాబట్టి అది రాక్షసుల నక్షత్రం. శుక్రుడు వెనుక నుండి అనుసరించడం, సప్తర్షులు ధ్రువునికి ప్రదక్షిణం చేయడం, గాలి అనుకూలంగా ఉండడం — ఇవన్నీ యుద్ధయాత్రలో విజయలక్షణాలు. నలభై ఎనిమిదవ, యాభై నాలుగవ శ్లోకాలు మూడు అర్ధభాగాలతో కూర్చబడ్డాయి. లక్ష్మణుడు కేవలం సోదరుడు కాదు, మంత్రి కూడా — రాముని మనస్సులో మిగిలిన సందేహాన్ని శకునాలతో తొలగిస్తున్నాడు. లక్ష్మణుని మాటల కూర్పు కూడా బాగా ఆలోచించినది. మొదట అతడు ఫలాన్ని చెబుతాడు — సీతను పొందడం, రావణవధ, అయోధ్యకు తిరిగిరావడం. తరువాత ప్రమాణాలను చెబుతాడు — భూమి మీద గాలి, మృగాలు, పక్షులు, నీరు, వనాలు, పూలు; ఆకాశంలో సూర్యుడు, శుక్రుడు, సప్తర్షులు, త్రిశంకుడు, విశాఖ, మూల. చివరలో అతడు మళ్ళీ ఫలాన్ని గుర్తుచేస్తాడు — ‘ప్రీతో భవితుమర్హసి’ (నీవు ప్రీతి చెందాలి). ఇలా ఆరంభంలోనూ చివరనూ ఫలం, మధ్యలో ప్రమాణాలు — ఇది వక్తృత్వంలో ఉత్తమ క్రమం. ‘సమృద్ధార్థః సమృద్ధార్థామ్’ అనే పునరుక్తి అలంకారరూపమైనది — రాముడు సఫలమనోరథుడు, అయోధ్య కూడా అతని రాకతో సమృద్ధమవుతుంది. ‘నక్షత్రం గ్రహపీడితం’ అనే మాట జనశ్రుతిని అనుసరిస్తుంది — ఏ కులపు నక్షత్రం గ్రహంతో పీడించబడుతుందో, ఆ కులానికి వినాశనం సమీపంలో ఉంటుంది. దేవాసుర సంగ్రామపు ఉపమానం తారకామయ యుద్ధానిది; అందులో దేవతలు విజయం సాధించారు — కాబట్టి వానరసేన కూడా దేవసేనలా విజయం సాధిస్తుందని ధ్వని. పునరుక్తమైన అర్ధభాగాలు (42.2, 43.1) వానరుల క్రీడావర్ణనతో తెగిపోయిన కథాసూత్రాన్ని మళ్ళీ అందుకుంటాయి. లక్ష్మణుని మాటలు అంగదుని భుజం మీద ఉండి పలికినవి; కాబట్టి యాత్రలోనే సోదరులు సంభాషిస్తున్నారు. ఈ భాగంలో యాభైవ శ్లోకం విశాఖను ప్రస్తావిస్తుంది — అది ఇక్ష్వాకుల కులనక్షత్రం, కాబట్టి దాని నిర్మలత్వం రాముని కులానికి శుభం. యాభై ఒకటవ శ్లోకం దానికి విపరీతం — రాక్షసుల నక్షత్రమైన మూలను ధూమకేతువు పొగబెడుతోంది. ఇలా రెండు పక్షాల భవిష్యత్తూ నక్షత్రాలతోనే సూచించబడింది. యాభై మూడవ శ్లోకం భూమి మీది శకునాలను మళ్ళీ చెబుతుంది — నీరు స్వచ్ఛం, ఫలాలు సమృద్ధం, గాలి మందం, పూలు ఋతువుకు తగినట్టు; అకాలంలో పూచే పూలు అశుభమని శకునశాస్త్రం.

ఇలా సోదరునికి ఆశ్వాసన ఇచ్చి సౌమిత్రి హర్షంతో మాట్లాడాడు. అప్పుడు వానరసేన భూమినంతటినీ ఆవరించి సాగింది. గోళ్ళూ కోరలూ ఆయుధాలుగా గల భల్లూకశ్రేష్ఠులూ వానరశ్రేష్ఠులూ వానరులూ చేతివేళ్ళ కొనలతో, కాలివేళ్ళ కొనలతో రేపిన భయంకరమైన దుమ్ము సూర్యుని కాంతిని అడ్డుకుని లోకాన్ని కప్పివేసింది. పర్వతాలతో, వనాలతో, ఆకాశంతో సహా దక్షిణ దిక్కును కప్పివేస్తూ ఆ భయంకరమైన వానరసేన, ఆకాశాన్ని మేఘపంక్తి కప్పినట్లు, సాగింది. ఎడతెగకుండా అనేక యోజనాలు దాటుతున్న ఆ సేన కారణంగా నదీప్రవాహాలన్నీ వెనక్కి ప్రవహిస్తున్నట్టు ప్రవహించాయి. నిర్మలమైన నీరు గల సరస్సులలో, చెట్లతో నిండిన పర్వతాలలో, సమతల భూప్రదేశాలలో, ఫలాలతో నిండిన వనాలలో — మధ్యగుండా, అన్నివైపులా, అడ్డంగా, కిందుగా — అది ప్రవేశించింది. ఆ మహాసేన భూమినంతటినీ ఆవరించి సాగింది. ప్రసన్నమైన ముఖాలతో, వాయువేగంతో ఉన్న ఆ వానరులందరూ రాఘవుని కార్యం కోసం పరాక్రమాన్ని ఉద్దీపింపజేసుకుని, హర్షాన్నీ వీర్యాన్నీ బలపు ఉప్పొంగులనూ ఒకరికొకరు ప్రదర్శిస్తూ సాగారు. యౌవనపు పొంగు నుండి పుట్టిన దర్పంతో వారు దారిలో అనేక విలాసాలు చేశారు. అక్కడ కొందరు వేగంగా వెళ్ళారు, మరికొందరు పైకెగిరారు; కొందరు వనచరులైన వానరులు కిలకిలారావాలు చేశారు, తోకలను నేలకు కొట్టారు, కాళ్ళతో నేలను తన్నారు. మరికొందరు చేతులు విసురుతూ కొండలనూ చెట్లనూ విరగ్గొట్టారు; పర్వతచరులు కొండల శిఖరాలను ఎక్కుతూ గొప్ప నాదాలు చేశారు, మరికొందరు సింహనాదాలు చేశారు; తొడల వేగంతో ఎన్నో లతాజాలాలను నలిపివేశారు. ఆవలిస్తూ, పరాక్రమిస్తూ వారు రాళ్ళతో చెట్లతో ఆడుకున్నారు. అప్పుడు భయంకరులైన వానరుల లక్షల, కోట్ల, వేల సంఖ్యతో చుట్టుముట్టబడిన భూమి శోభతో నిండింది. ఆ మహావానరసేన పగలూ రాత్రీ సాగింది. సుగ్రీవుడు పాలిస్తుండగా, హర్షంతో ఆనందంతో నిండి, యుద్ధాన్ని అభినందించే వానరులందరూ త్వరగా సాగుతున్నారు; సీతను విడిపించాలనే కోరికతో వారు ఎక్కడా ఒక్క ముహూర్తమైనా ఆగలేదు. ఈ భాగమంతా (దాదాపు 56 నుండి 68 వరకూ) సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు; ప్రచలిత పాఠం (వల్గేట్) లో మాత్రం సేన గొప్పతనపు చిత్రం ఎన్నో విధాలుగా విస్తరించబడింది. దుమ్ముతో సూర్యుడు కప్పబడడం, నదులు వెనక్కి ప్రవహించడం — ఈ అతిశయాలు సేన అసంఖ్యాకత్వాన్ని చూపిస్తాయి. వానరుల ఆట కేవలం చాపల్యం కాదు — ‘యౌవనోత్సేకజాద్దర్పాత్’ (యౌవనపు పొంగు నుండి పుట్టిన దర్పంతో) అనే పదంతో కవి వారి యౌవనాన్నీ ఉత్సాహాన్నీ సూచిస్తాడు; దాని వల్ల వారిలో యుద్ధభయం లేదు. అరవై తొమ్మిదవ శ్లోకం మూడు అర్ధభాగాలతో కూర్చబడింది; దానితో ప్రయాణోద్దేశం మళ్ళీ గుర్తుచేయబడింది — సీత విముక్తి. ‘ముహూర్తం క్వాపి నావసన్’ (ఎక్కడా ఒక్క ముహూర్తమైనా ఆగలేదు) అనే పదంతో యాత్రావేగం సూచించబడింది — విశ్రాంతి కూడా విడిచిపెట్టబడింది. ఈ భాగపు విశేషం వర్ణనలోని అతిశయం. దుమ్ముతో సూర్యకాంతి అడ్డుకోబడడం, నదుల విపరీత ప్రవాహం, భూమి అన్నివైపులా ఆవరించబడడం — ఈ వర్ణనలు సేన అపరిమితత్వాన్ని సూచిస్తాయి. ‘మధ్యేన చ సమంతాచ్చ తిర్యక్చాధశ్చ’ (మధ్యగుండా, అన్నివైపులా, అడ్డంగా, కిందుగా) అనే నాలుగు దిక్సూచక పదాలతో సేన సర్వవ్యాపకత్వం చూపబడింది — ఏ ప్రదేశమూ ఆవరించబడకుండా లేదు. వానరుల ఆటను వర్ణించడంలో కవి వారి స్వభావాన్ని సూక్ష్మంగా పరిశీలిస్తాడు — కిలకిలారావం, తోకను కొట్టడం, కాళ్ళతో నేలను తన్నడం, చేతులు విసరడం, ఆవలించడం. ఇవన్నీ వానరప్రకృతికి స్వాభావికమైన చేష్టలు. కాని ఈ ఆట నిరర్థకం కాదు — ‘రాఘవస్యార్థే సమారోపితవిక్రమాః’ (రాఘవుని కార్యం కోసం పరాక్రమాన్ని ఉద్దీపింపజేసుకున్నవారు) అనే పదంతో వారి ఉత్సాహమంతా రాముని కార్యానికే సమర్పించబడిందని చెప్పబడింది. ‘హర్షం వీర్యం బలోద్రేకాన్దర్శయంతః పరస్పరమ్’ (హర్షాన్నీ వీర్యాన్నీ బలపు ఉప్పొంగులనూ ఒకరికొకరు ప్రదర్శిస్తూ) అనే పదంతో పోటీ సూచించబడింది — ప్రతి వానరుడూ ఇతరులకు తన బలాన్ని ప్రదర్శించాలనుకుంటాడు. పగలూ రాత్రీ సాగడం, ఒక్క ముహూర్తమైనా విశ్రాంతి లేకపోవడం — ఇది సీత విముక్తికి ఉన్న తొందరను చూపిస్తుంది. ‘శ్రీమత్పరివృతా మహీ’ (శోభతో చుట్టుముట్టబడిన భూమి) అనే పదం, వానరులతో ఆవరించబడిన భూమి శోభాయమానమైందని, పీడించబడలేదని సూచిస్తుంది. ఈ భాగం చివర మళ్ళీ సీతను స్మరించడం — ఈ ఉత్సాహమంతా ఆమె విముక్తి కోసమే. ఇక్కడ చాలా శ్లోకాలు వాక్యం మధ్యలో ముగుస్తాయి; ఉదాహరణకు ‘సపర్వతవనాకాశం దక్షిణాం హరివాహినీ’ అనే దానికి క్రియాపదం ‘ఛాదయంతీ యయౌ’ (కప్పివేస్తూ సాగింది) తరువాతి శ్లోకంలో ఉంది. కాబట్టి భావార్థం శ్లోకసీమను దాటి వాక్యాన్ని అనుసరించి వ్రాయబడింది.

తరువాత చెట్లతో దట్టంగా ఉన్న, అనేక వనాలతో కూడిన సహ్యపర్వతాన్ని చేరుకుని ఆ వానరులు దానిని ఎక్కారు. సహ్య మలయ పర్వతాల విచిత్రమైన కాననాలనూ, నదులనూ, సెలయేళ్ళనూ చూస్తూ రాముడు సాగాడు. వానరులు సంపెంగ, తిలక, మామిడి, అశోక, వావిలి, తినిశ, గన్నేరు చెట్లను విరిచారు; అంకోల, కానుగ, జువ్వి, మర్రి, నేరేడు, ఉసిరి, కడిమి చెట్లను విరిచారు. రమణీయమైన రాతిబండలపై రకరకాల అడవిచెట్లు గాలివేగానికి కదులుతూ వారిపై పూలు రాల్చాయి. తేనెవాసన గల వనాలలో ఝంకారం చేసే తుమ్మెదలతో కలిసి, తాకితే సుఖమైన, చందనంలా చల్లని గాలి వీస్తోంది. ఆ పర్వతరాజు ధాతువులతో ఎంతో అలంకరించబడి ఉంది; ధాతువుల నుండి వ్యాపించిన రేణువు గాలివేగంతో రేగి ఆ మహావానరసేనను అన్నివైపులా కప్పివేసింది. రమణీయమైన పర్వతచరియలపై అన్నివైపులా మొగలి, వావిలి, మనోహరమైన వాసంతి, సుగంధంతో నిండిన మాధవి, మల్లె పొదలు బాగా పూచి ఉన్నాయి. చిరిబిల్వ, ఇప్ప, వంజుల, పొగడ, రంజక, తిలక, నాగకేసర, మామిడి, పాటలి, కోవిదార, ముచులింద, మద్ది, శింశుప, కొడిసె, హింతాల, తినిశ, చూర్ణక, కడిమి, నీలాశోక, సరళ, అంకోల, పద్మక చెట్లు పూచి ఉన్నాయి; ఆనందిస్తున్న వానరులు వాటన్నిటినీ చిందరవందర చేశారు. ఆ పర్వతంపై రమణీయమైన బావులూ చిన్న కొలనులూ ఉన్నాయి — చక్రవాకాలు తిరిగేవి, కారండవాలు సేవించేవి, ప్లవాలతో క్రౌంచాలతో నిండినవి, వరాహాలూ మృగాలూ సేవించేవి, భల్లూకాలు, తోడేళ్ళు, సింహాలు, పులులు, భయంకరమైన క్రూరమృగాలు అన్నివైపులా సేవించేవి; పద్మాలు, సౌగంధికాలు, కలువలు, నల్లకలువలు మొదలైన రకరకాల జలపుష్పాలతో రమణీయమైన జలాశయాలు. దాని చరియలపై రకరకాల పక్షిగణాలు కూస్తున్నాయి; వానరులు ఇక్కడ స్నానం చేసి, నీళ్ళు తాగి, నీటిలో ఆడుకుంటారు, ఒకరిపై ఒకరు నీళ్ళు చల్లుకుంటారు, పర్వతాన్ని ఎక్కి అమృతం వంటి వాసన గల ఫలాలనూ దుంపలనూ పూలనూ తెంపారు. మదంతో ఉప్పొంగిన వానరులు చెట్లకు వేలాడుతున్న, ద్రోణం కొలత అంత పెద్దవైన తేనెపట్లలోని తేనె తాగుతూ, స్వస్థులై, తేనెవన్నె గల దేహాలతో సాగారు. చెట్లను విరుస్తూ, లతలను లాగుతూ, శ్రేష్ఠమైన కొండలను కదిలిస్తూ వానరశ్రేష్ఠులు సాగారు. తేనెతో మదించిన మరికొందరు కపులు చెట్ల మీది నుండి అరుస్తున్నారు, కొందరు చెట్లను ఆశ్రయిస్తున్నారు, మరికొందరు తాగుతున్నారు. ఆ వానరశ్రేష్ఠులతో నిండిన భూమి పండిన శాలిక్షేత్రాలతో నిండిన భూమిలా కనిపించింది. అప్పుడు పద్మనేత్రుడు, మహాబాహువు అయిన రాముడు మహేంద్రపర్వతాన్ని చేరుకుని చెట్లతో అలంకరించబడిన దాని శిఖరాన్ని ఎక్కాడు. శిఖరాన్ని ఎక్కి దశరథాత్మజుడు రాముడు తాబేళ్ళతో చేపలతో నిండిన జలాశయమైన సముద్రాన్ని చూశాడు. ఈ భాగంలో ఎక్కువ భాగం (దాదాపు 73 నుండి 88 వరకూ) సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు; ప్రచలిత పాఠం (వల్గేట్) లో వనవర్ణన విస్తృతంగా ఉంది. చెట్ల, పూల, పక్షుల పొడవైన జాబితా దక్షిణాపథపు సమృద్ధినీ వానరుల ఆనందాన్నీ చూపిస్తుంది. తొంభై ఒకటవ శ్లోకం మూడు అర్ధభాగాలతో కూర్చబడింది. ‘పక్వైః కమలకేదారైః’ (పండిన పొలాలతో) అనే ఉపమానం వానరుల పింగళవర్ణాన్ని పండిన వరిపొలాలతో పోలుస్తుంది. మహేంద్రం నుండి సముద్రాన్ని మొదటిసారి చూడడం పూర్వసర్గలోని చింత మళ్ళీ తలెత్తడాన్ని సూచిస్తుంది — ఇప్పుడు సముద్రం కళ్ళెదుట ఉంది. దక్షిణభారతపు పర్వతాల — సహ్య, మలయ, మహేంద్రాల — వర్ణన ఇక్కడ భౌగోళిక సత్యాన్ని కూడా ప్రతిబింబిస్తుంది. సహ్యం పశ్చిమ కనుమలు; మలయం దాని దక్షిణభాగం, చందనవనాలకు ప్రసిద్ధం; మహేంద్రం సముద్రతీరంలో ఉంది. కాబట్టి ‘చందనశీతలః మారుతః’ (చందనంలా చల్లని గాలి) అనే వర్ణన మలయ స్వభావాన్ని అనుసరిస్తుంది. చెట్ల పేర్లు — సంపెంగ, తిలక, మామిడి, అశోక, వావిలి, తినిశ, గన్నేరు, అంకోల, కానుగ, జువ్వి, మర్రి, నేరేడు, ఉసిరి, కడిమి, మొగలి, వాసంతి, మాధవి, మల్లె, చిరిబిల్వ, ఇప్ప, వంజుల, పొగడ, రంజక, నాగకేసర, పాటలి, కోవిదార, ముచులింద, మద్ది, శింశుప, కొడిసె, హింతాల, చూర్ణక, నీలాశోక, సరళ, పద్మక — వీటి జాబితా వనసమృద్ధిని చూపిస్తుంది. పక్షుల, జంతువుల జాబితా కూడా పొడవైనదే — చక్రవాకాలు, కారండవాలు, ప్లవాలు, క్రౌంచాలు, వరాహాలు, మృగాలు, భల్లూకాలు, తోడేళ్ళు, సింహాలు, పులులు, క్రూరమృగాలు. ఇలా వనం సౌందర్యంతోనూ భయంతోనూ నిండి ఉంది. వానరుల మధుపానం సుందరకాండలోని మధువన ప్రసంగాన్ని గుర్తుచేస్తుంది; ‘మధుపింగళాః’ (తేనెవన్నె గలవారు) అనే వర్ణన వారి రూపాన్ని తేనెతో పోలుస్తుంది. ఈ వనసౌందర్యాన్ని చూసి కూడా రాముడు ఆగడు — ‘పశ్యన్నపి యయౌ’ (చూస్తూనే సాగాడు) అనే పదం అతని మనస్సు ఏకాగ్రతను సూచిస్తుంది. ఈ భాగంలో వానరుల ప్రవర్తన కూడా సూక్ష్మంగా వర్ణించబడింది. వారు చెట్లను విరుస్తారు, కాని చెట్లు కోపంతో కాక పూలవర్షంతో వారిని ముంచెత్తుతాయి — ప్రకృతి కూడా రాముని సేనకు స్వాగతం పలుకుతున్నట్టు. ధాతువుల రేణువు గాలికి లేచి సేనను కప్పివేస్తుంది; ఇలా వానరులు గైరికం మొదలైన ధాతువులతో రంగు పూసుకున్నట్టు కనిపిస్తారు. జలాశయాలలో స్నానం, నీళ్ళు తాగడం, ఒకరిపై ఒకరు నీళ్ళు చల్లుకోవడం — ఇది యాత్రాశ్రమాన్ని పోగొట్టుకోవడం. ‘ద్రోణమాత్రప్రమాణాని’ (ద్రోణం కొలత అంత) తేనెపట్లు అనే అతిశయోక్తి వనసమృద్ధిని సూచిస్తుంది — అక్కడ తేనె పుష్కలం, వానరులు తృప్తులు. వారి ‘స్వస్థాః’ (స్వస్థులు) అనే విశేషణం — తేనె తాగినా వారు ఉన్మత్తులు కాలేదు, స్వస్థులుగానే సాగుతున్నారు — సేన క్రమశిక్షణను సూచిస్తుంది. మహేంద్రశిఖరాన్ని రాముడు ఎక్కడం ప్రతీకాత్మకం కూడా — హనుమంతుడు మహేంద్రం నుండే సముద్రాన్ని లంఘించినట్లు, రాముడు కూడా అక్కడి నుండే మొదటిసారి సముద్రాన్ని చూస్తున్నాడు. ‘కూర్మమీనసమాకీర్ణమ్’ (తాబేళ్ళతో చేపలతో నిండిన) అనే సముద్రపు మొదటి వర్ణన సరళమైనది, ముందు అది విస్తరించబడుతుంది. సహ్యం నుండి మలయానికి, మలయం నుండి మహేంద్రానికి, మహేంద్రం నుండి తీరానికి అనే యాత్రాక్రమం కూడా స్పష్టం. ప్రచలిత పాఠపు ఈ విస్తారం కావ్యశాస్త్రంలో ‘వనవర్ణనం’ అనే మహాకావ్యపు ఆవశ్యకమైన అంగంగా భావించబడుతుంది — పర్వతం, వనం, జలాశయం, పక్షులు, ఋతువు అన్నీ ఒకేచోట. సమీక్షిత సంస్కరణలో మాత్రం ఇది సంక్షిప్తం — అక్కడ సహ్య మలయాలను దాటడం రెండు మూడు శ్లోకాలలోనే చెప్పబడింది. కాబట్టి ఈ భాగంలోని చాలా శ్లోకాలు తరువాతి కవుల చేర్పులని విద్వాంసులు భావిస్తారు; అయినా గీతాప్రెస్ పాఠంలో అవి ఉన్నాయి, కాబట్టి ఇక్కడ ముద్రించినట్టే వివరించబడ్డాయి. వాటి సాహిత్యపు విలువ మాత్రం నిస్సందేహమైనది — ప్రతి చెట్టూ, ప్రతి పక్షీ దక్షిణపు వనానికి సజీవ చిత్రాన్ని రచిస్తాయి. రాముని దృష్టిలో ఈ వనం సీతతో కలిసి పంచవటిలో చూసిన వనాన్ని గుర్తుచేసేది కూడా కావచ్చు, కవి దానిని స్పష్టంగా చెప్పకపోయినా. వానరులు మాత్రం వనాన్ని తమ ఇల్లుగానే భావిస్తారు — అక్కడ ఆడుకుంటారు, తింటారు, స్నానం చేస్తారు, తాగుతారు.

వారు సహ్యమహాపర్వతాన్నీ మలయాన్నీ దాటి వరుసగా భయంకరమైన ఘోష గల సముద్రాన్ని చేరుకున్నారు. ఆనందింపజేసేవారిలో శ్రేష్ఠుడైన రాముడు సుగ్రీవునితో, లక్ష్మణునితో కలిసి దిగి సాటిలేని తీరవనానికి వేగంగా వెళ్ళాడు. ఉన్నట్టుండి ఎగసిపడే నీటి ప్రవాహాలు కడిగిన రాతి అడుగుభాగం గల విశాలమైన తీరాన్ని చేరుకుని రాముడు ఇలా అన్నాడు: ‘సుగ్రీవా, ఇదిగో మనం వరుణనివాసాన్ని చేరుకున్నాము; ఇంతకుముందు మనకు కలిగిన చింత ఇక్కడ ఇప్పుడు మళ్ళీ ఎదురైంది. ఇక్కడి నుండి ముందుకు నదీపతి అయిన ఈ సముద్రానికి తీరమే లేదు; ఉపాయం లేకుండా ఈ సముద్రాన్ని దాటడం సాధ్యం కాదు. కాబట్టి ఇక్కడే విడిది చేద్దాం; ఈ వానరసైన్యం అవతలి తీరాన్ని ఎలా చేరుకోగలదో ఆ విషయమై ఇక్కడ మంత్రాంగం ప్రారంభించాలి.’ ఇలా సీతాపహరణంతో కృశించిన మహాబాహువు రాముడు సముద్రాన్ని చేరుకుని అప్పుడు విడిది చేయమని ఆజ్ఞాపించాడు. ‘వానరశ్రేష్ఠా, సైన్యాలన్నీ తీరంలో విడిది చేయాలి; ఇక్కడ సముద్రాన్ని దాటే విషయమై మనకు మంత్రాంగపు సమయం వచ్చింది. ఎవ్వరూ తమ తమ సైన్యాన్ని విడిచి ఎక్కడికీ వెళ్ళకూడదు; శూరులైన వానరులు తమ స్థానాలకు వెళ్ళాలి; మనకు దాగి ఉన్న భయం ఉందని తెలుసుకోవాలి.’ రాముని మాట విని సుగ్రీవుడు లక్ష్మణునితో కలిసి చెట్లతో నిండిన సముద్రతీరంలో సేనను విడిది చేయించాడు. సముద్రం సమీపంలో ఉన్న ఆ సైన్యం తేనెవన్నె పాండువర్ణపు నీరు గల, శోభాయమానమైన రెండవ సముద్రంలా ప్రకాశించింది. తరువాత ఆ వానరశ్రేష్ఠులు తీరవనాన్ని చేరుకుని మహాసముద్రపు అవతలి తీరాన్ని కోరుకుంటూ విడిది చేశారు. విడిది చేస్తున్న వారి సైన్యసన్నాహపు ధ్వని సముద్రపు మహానాదాన్ని కూడా కప్పివేసి వినిపించింది. సుగ్రీవుడు పాలిస్తున్న, రాముని కార్యానికే అంకితమైన ఆ మహావానరసేన మూడు భాగాలుగా విడిది చేసింది. హర్షంతో ఉన్న ఆ వానరసేన మహాసముద్రాన్ని చేరుకుని, గాలివేగంతో కల్లోలితమైన ఆ మహాసముద్రాన్ని చూస్తూ ఉంది. ఇక్కడ రాముని చింత మళ్ళీ స్పష్టమవుతుంది — ‘అతీరః’ (తీరం లేనిది) అనే పదం నిరాశను సూచిస్తుంది, కాని ‘నానుపాయేన’ (ఉపాయం లేకుండా కాదు) అనే మాటతో ఉపాయాన్వేషణ విడిచిపెట్టబడలేదు. మంత్రాంగానికి ఆదేశించడం రాజధర్మం — కష్టమైన పనిలో సచివులతో కలిసి ఆలోచించాలి. ‘ఛన్నం భయమ్’ (దాగి ఉన్న భయం) అనడం రాముని జాగ్రత్త — రాక్షసులు మాయావులు, కాబట్టి సేన చెల్లాచెదురు కాకూడదు. వానరసేనకు ‘రెండవ సముద్రం’ అనే ఉపమానం దాని విస్తారాన్నీ వర్ణాన్నీ సూచిస్తుంది; ‘త్రిధా నివిష్టా’ (మూడు భాగాలుగా విడిది చేసింది) అంటే భల్లూకాలు, గోలాంగూలాలు, వానరులు అనే భేదంతో అని హిందీ వ్యాఖ్యానం. సైన్యపు కోలాహలం సముద్రగర్జనను కూడా మించిపోతుంది — ఇది వానరుల సంఖ్యకు మరొక అతిశయం. రాముని ప్రసంగంలో మూడు ఆదేశాలు — విడిది, మంత్రాంగం, జాగ్రత్త. విడిది అంటే తీరవనంలో సేనను నిలపడం; మంత్రాంగం అంటే సముద్రాన్ని దాటే ఉపాయం గురించిన ఆలోచన; జాగ్రత్త అంటే ఎవరి స్థానంలో వారు ఉండడం, ఎందుకంటే శత్రువు రహస్యంగా దాడి చేయవచ్చు. ఈ మూడూ యుద్ధనీతికి మూలాధారాలు. ‘ఇతీవ’ (ఇలా) అనే పదంతో కవి, రాముని మాట సీతాపహరణంతో కృశించిన పురుషునిదని సూచిస్తాడు — అతని చింత కేవలం సైనికమైనది కాదు, వ్యక్తిగతమైనది కూడా. సుగ్రీవుడు లక్ష్మణునితో కలిసి ఆదేశాన్ని పాటిస్తాడు, సేనను తీరంలో నిలుపుతాడు. సేన వర్ణం ‘మధుపాండుః’ (తేనెవన్నె పాండువర్ణం) — వానరుల పింగళవర్ణం సముద్రపు నీలవర్ణం పక్కన రెండవ సముద్రంలా కనిపిస్తుంది. ఈ చిత్రం తరువాత వచ్చే సముద్రవర్ణనకు భూమిక. వానరులు అవతలి తీరాన్ని కోరుకుంటున్నారు — వారి దృష్టి లంక మీదనే. సేన ధ్వని సముద్రగర్జనను కూడా కప్పివేస్తుందనే మాటతో వానరుల సంఖ్యా పరిమాణం సూచించబడింది. మూడు భాగాలుగా విడిది అంటే భల్లూకాలకూ, గోలాంగూలాలకూ, వానరులకూ వేర్వేరు శిబిరాలని వ్యాఖ్యాతలు చెబుతారు. ఇలా యాత్ర ముగిసింది, సముద్రాన్ని దాటే సమస్య మాత్రం మిగిలిపోయింది. ఈ భాగం ఆరంభంలో సహ్య మలయాలను దాటడం మళ్ళీ చెప్పబడింది — ఇంతకుముందు మహేంద్రం నుండి సముద్రదర్శనం, ఇప్పుడు దాని సమీపానికి చేరడం. ‘ఆనుపూర్వ్యేణ’ (వరుసగా) అనే పదంతో యాత్రాక్రమం, ‘భీమనిఃస్వనమ్’ (భయంకరమైన ఘోష గల) అనే పదంతో సముద్రపు మొదటి అనుభవం — చూడడానికి ముందు వినడం. ‘ధౌతోపలతలామ్’ (కడిగిన రాతి అడుగుభాగం గల) అనే తీరవర్ణన సూక్ష్మమైనది — అలలు కడిగిన శిలలు. రాముడు ‘రమయతాం శ్రేష్ఠః’ (ఆనందింపజేసేవారిలో శ్రేష్ఠుడు) అనే విశేషణంతో వర్ణించబడ్డాడు, ఎందుకంటే అతడు అందరి మనస్సులనూ ఆనందింపజేస్తాడు; అయినా ఇప్పుడు అతని స్వంత మనస్సు చింతతో కలతచెందింది. ఈ విరోధాన్ని ధ్వనింపజేయడం కవి కౌశలం. వానరుల విడిది కోలాహలం, సముద్రగర్జన — రెండు ధ్వనుల మధ్య పోటీ వంటిది.

దూరమైన అవతలి తీరం గల, అడ్డులేని, రాక్షసగణాలు సేవించే వరుణనివాసాన్ని చూస్తూ వానరయూథపతులు కూర్చున్నారు. రాత్రి ఆరంభంలో, పగలు ముగిసే వేళ, ఉగ్రమైన మొసళ్ళతో గ్రాహాలతో భయంకరమైన, నురుగుల ప్రవాహాలతో నవ్వుతున్నట్టు, అలలతో నాట్యం చేస్తున్నట్టు ఉన్న, చంద్రోదయంలో ఉప్పొంగిన, చంద్రుని ప్రతిబింబాలతో నిండిన, ప్రచండమైన గాలులతో, మహాగ్రాహాలతో, తిమి తిమింగిలాలతో నిండిన, మెరిసే పడగలు గల సర్పాలతో నిండినట్టున్న, మహాజంతువులు మునిగి ఉన్న, అనేక పర్వతాలతో కూడిన, ఎంతో దుర్గమమైన, దుర్గమమైన మార్గాలు గల, అగాధమైన, అసురుల నివాసమైన ఆ వరుణాలయాన్ని వారు చూశారు. అక్కడ మకరాలూ సర్పాల శరీరాలూ మునిగి ఉన్న, గాలికి ఊగుతున్న జలరాశులు సంతోషంతో ఉన్నట్టు ఎగసి పడుతున్నాయి. అది నిప్పురవ్వలు చల్లినట్టున్నది, ప్రకాశించే నీటిలో మహాసర్పాలు గలది, సురశత్రువుల నివాసం, భయంకరమైనది, ఎల్లప్పుడూ పాతాళ ప్రదేశం. సముద్రం ఆకాశంలా ఉంది, ఆకాశం సముద్రంలా ఉంది; సముద్రమూ ఆకాశమూ ఏ భేదమూ లేకుండా కనిపించాయి. నీరు ఆకాశంతో కలిసిపోయింది, ఆకాశం నీటితో కలిసిపోయింది; తారలనే రత్నాలతో నిండిన ఆ రెండూ ఒకే రూపంలో కనిపించాయి. పైకి లేచిన మేఘాలు గల ఆకాశానికీ, అలల పంక్తులతో నిండిన సముద్రానికీ ఏ భేదమూ లేదు. ఒకదానితో ఒకటి ఢీకొని కలిసిపోతున్న సముద్రరాజు అలలు ఆకాశంలో మహాభేరుల్లా భయంకరంగా మోగాయి. రత్నరాశులతో కూడిన నీటి ఘోష గల, గాలితో పెనవేసుకున్నట్టున్న, కోపంతో పైకెగసినట్టున్న, జలచరగణాలతో నిండిన, గాలికి కొట్టబడిన జలాశయం గల, గాలికి రేగిన, అలలతో ఆకాశంలో నర్తిస్తున్నట్టున్న దానిని ఆ మహాత్ములు చూశారు. అప్పుడు విస్మయంలో మునిగి నిలుచున్న వానరులు సుడితిరిగే అలల జాలాల ఘోషతో ఊగిపోతున్నట్టున్న సముద్రాన్ని చూశారు. ఈ వర్ణనలో కవి సముద్రానికీ ఆకాశానికీ ఉన్న సామ్యాన్ని విస్తరిస్తాడు — సముద్రంలో రత్నాలు, ఆకాశంలో తారలు; సముద్రంలో అలలు, ఆకాశంలో మేఘాలు; సముద్రంలో మహాసర్పాలు, ఆకాశంలో రాహుకేతువులు; సముద్రం అసురుల నివాసం, ఆకాశం కూడా వారు సంచరించే స్థానం. ఇలా రెండింటికీ భేదమే మిగలలేదు. సంధ్యాకాలం, చంద్రోదయకాలం ఇక్కడ వర్ణించబడ్డాయి — చంద్రోదయంలో సముద్రపు పోటు పెరుగుతుంది, కాబట్టి సముద్రం ‘సముద్ధూతః’ (ఉప్పొంగినది). ‘హసంతమివ ఫేనౌఘైః’ (నురుగుల ప్రవాహాలతో నవ్వుతున్నట్టు), ‘నృత్యంతమివ చోర్మిభిః’ (అలలతో నాట్యం చేస్తున్నట్టు), ‘ఉత్పతంతమివ క్రుద్ధమ్’ (కోపంతో పైకెగసినట్టు) అనే ఉత్ప్రేక్షలు సముద్రాన్ని సజీవంగా చేస్తాయి; అది శత్రువులా వానరుల ఎదుట నిలుచుంది. నూట పదమూడవ శ్లోకం మూడు అర్ధభాగాలతో కూర్చబడింది. సర్గ చివర వానరుల విస్మయం సముద్రాన్ని దాటడం సులభం కాదని సూచిస్తుంది — తరువాతి సర్గలలో దాని ఉపాయమే ముఖ్య విషయమవుతుంది. ఈ చివరి భాగంలో కవి సముద్రపు రెండు విధాల రూపాన్ని వర్ణిస్తాడు — భీషణమూ రమ్యమూ. భీషణరూపం మొసళ్ళు, గ్రాహాలు, తిమి తిమింగిలాలు, సర్పాలతో, అసురుల నివాసం కావడంతో, పాతాళానికి సమీపం కావడంతో; రమ్యరూపం చంద్రప్రతిబింబాలతో, రత్నాలతో, నురుగులతో, అలల నాట్యంతో. ఈ ద్వివిధత్వం లంక స్వభావం కూడా — సుందరమైనదీ భయంకరమైనదీ. సముద్రాకాశాల సామ్యవర్ణన (115–117) కావ్యంలోని ప్రసిద్ధ భాగాలలో ఒకటి — ‘సాగరం చాంబరప్రఖ్యమంబరం సాగరోపమమ్’ (సముద్రం ఆకాశంలా, ఆకాశం సముద్రంలా) అనే శ్లోకం అనన్వయాలంకారానికి ఉదాహరణగా కూడా ఉదహరించబడుతుంది. రాత్రివేళ ఆకాశానికీ సముద్రానికీ సరిహద్దు కనిపించదు; తారలూ రత్నాలూ సమానంగా మెరుస్తాయి, మేఘాలూ అలలూ సమానంగా కదులుతాయి. వానరుల విస్మయమే సర్గలోని చివరి భావం — వారు యుద్ధోత్సాహంతో వచ్చారు, కాని సముద్రాన్ని చూసి స్తంభించిపోయారు. దీనితో కవి తరువాత వచ్చే సేతుబంధపు ప్రాముఖ్యాన్ని పెంచుతాడు — ఇంత భీషణమైన సముద్రంపై సేతువు అద్భుతకర్మ అవుతుంది. ఈ సర్గ ఆరంభం రాముని దృఢనిశ్చయంతో, ముగింపు వానరుల విస్మయంతో — మధ్యలో సమస్త యాత్ర. సముద్రవర్ణనలో ‘హసంతమ్’ (నవ్వుతున్న), ‘నృత్యంతమ్’ (నాట్యం చేస్తున్న), ‘ఉత్పతంతమ్’ (పైకెగసే), ‘క్రుద్ధమ్’ (కోపించిన) అనే పదాలు దాని చైతన్యాన్ని సూచిస్తాయి; దీనితో ముందు సముద్రదేవుడు స్వయంగా ప్రత్యక్షమవడానికి భూమిక ఏర్పడుతుంది. ‘అగ్నిచూర్ణమివావిద్ధమ్’ (నిప్పురవ్వలు చల్లినట్టు) అనే ఉపమానం రాత్రివేళ సముద్రపు నురుగులో కనిపించే వెలుగును వర్ణిస్తుంది. ‘మహాభేర్య ఇవాంబరే’ (ఆకాశంలో మహాభేరుల్లా) అనే ధ్వని ఉపమానం యుద్ధభేరులను గుర్తుచేస్తుంది — సముద్రం కూడా యుద్ధానికి ఆహ్వానిస్తున్నట్టు.

அனுமனின் சொற்களை உள்ளபடி வரிசையாகக் கேட்டபின், உண்மையான வீரமும் பேரொளியும் உடைய ராமன் சொன்னான்: ‘பயங்கரமான அந்த ராக்ஷசனின் இலங்கை நகரைப் பற்றி நீ தெரிவிக்கிறாயே, அதை நான் விரைவில் அழிப்பேன்; இதை உனக்கு உண்மையாகவே சொல்கிறேன். சுக்ரீவா, இந்த முகூர்த்தத்திலேயே புறப்படுவதை ஏற்றுக்கொள். சூரியன் வானின் நடுவை அடைந்துவிட்டான்; விஜயம் என்ற இந்த முகூர்த்தம் தகுந்தது. சீதையைக் கவர்ந்துகொண்டு அவன் போகட்டும்; ஆனால் அவன் உயிரோடு எங்கே போவான்? என் படையெடுப்பைக் கேட்டு, சாகும் தறுவாயில் உள்ள நோயாளி அமுதத்தைத் தொட்டுப் பருகி உயிர்பெறுவதுபோல, சீதை வாழ்வில் நம்பிக்கை பெறுவாள். இன்று உத்தரபல்குனி நட்சத்திரம்; நாளை சந்திரன் ஹஸ்த நட்சத்திரத்தோடு சேர்வான்; ஆகவே சுக்ரீவா, எல்லாப் படைகளும் சூழ நாம் இன்றே புறப்படுவோம். தோன்றும் சகுனங்களை நான் காண்கிறேன் — ராவணனைக் கொன்று ஜனகனின் மகளான சீதையை மீட்டு வருவேன். என் கண்ணின் மேற்பகுதி துடிக்கிறது; அது வந்தடைந்த வெற்றியையும் என் விருப்பம் நிறைவேறுவதையும் அறிவிப்பதுபோல் இருக்கிறது.’ சூரியன் நண்பகலில் நிற்கும்போது வரும் முகூர்த்தம் ஜோதிடத்தில் ‘அபிஜித்’ என்றும் ‘விஜயம்’ என்றும் புகழ்பெற்றது; அது எல்லாக் காரியங்களையும் வெற்றிபெறச் செய்வது. ராமன் நட்சத்திரத்தையும் கணக்கிடுகிறான் — உத்தரபல்குனி அவனுடைய ஜன்ம நட்சத்திரத்துக்குச் சாதகமானது; நாளைய ஹஸ்தம் அப்படியன்று; ஆகவே காலம் தாழ்த்தக்கூடாது. நான்காவது சுலோகம் மூன்று அரையடிகளால் அமைந்தது; அது ராமனின் உள்ளத்தை வெளிப்படுத்துகிறது — போரின் முதல் நோக்கம் சீதைக்கு ஆறுதல் அளிப்பதே. ‘வாழ்வில் நம்பிக்கை பெறுவாள்’ என்ற சொல்லால், சீதை நம்பிக்கை இழந்து உயிர்விடும் நிலைக்கு அருகில் இருந்தாள் என்பதை ராமன் அறிந்திருக்கிறான் என்பது தெரிகிறது; அவளுக்குப் படையெடுப்பின் செய்தியே அமுதம். கண்ணின் மேற்பகுதி துடிப்பது — வலக்கண்ணின் மேற்பகுதியின் துடிப்பு — ஆண்களுக்கு நல்லது என்பது சகுனசாஸ்திரம். இவ்வாறு ராமன் ஜோதிடம், சகுனம், தன் மனவிருப்பம் என்ற மூவகைச் சான்றுகளையும் வெற்றியின் அறிகுறிகளாகக் கொள்கிறான். இந்தத் தொடக்கத்தின் நாடகத்தன்மையும் கவனிக்கத்தக்கது. முந்தைய இரு சர்க்கங்களில் ராமன் கவலையுற்றிருந்தான்; சுக்ரீவனும் அனுமனும் அவனுக்கு ஆறுதல் கூறினர்; இப்போதோ அவனே முடிவெடுக்கிறான், எவருடைய ஒப்புதலுக்காகவும் காத்திருக்கவில்லை. ‘இதை உனக்கு உண்மையாகவே சொல்கிறேன்’ என்ற சத்தியம் போன்ற சொல் அவனுடைய உறுதியைக் காட்டுகிறது. ராவணனைப் பற்றிய ‘அவன் உயிரோடு எங்கே போவான்?’ என்ற கேள்வி இகழ்ச்சி நிறைந்தது — கவர்ந்து சென்றவன் எங்கே வேண்டுமானாலும் போகட்டும், ராமனின் அம்பிலிருந்து தப்ப முடியாது. சீதையைப் பற்றிய சொல்லோ கருணை நிறைந்தது — அவளுடைய உயிர் ராமனின் புறப்பாட்டுச் செய்தியையே சார்ந்திருக்கிறது. இவ்வாறு ஒரே சுலோகத்தில் பகைவன்மீது சினம், அன்புக்குரியவள்மீது கருணை என்ற இரு உணர்வுகளும் கலந்துள்ளன. ‘நோயாளி அமுதத்தைப் பருகி’ என்ற உவமையும், சுந்தர காண்டத்தில் சீதை உயிர்விடச் சிந்தித்ததுபோல, அவள் மரணத்தின் அருகே சென்றிருந்தாள் என்பதைக் குறிக்கிறது. நண்பகல், நட்சத்திரம், கண் துடிப்பு — மூன்றுமே சாதகமாக உள்ளன; ஆகவே ராமன் ஒரு கணமும் தாமதிக்கவில்லை. இந்தப் பகுதியில் சுக்ரீவன் கேட்பவன் மட்டுமே; ஆணை ராமனுடையதே.

பிறகு வானர அரசனாலும் லக்ஷ்மணனாலும் நன்கு மதிக்கப்பட்ட, அறவுள்ளமும் பொருள்நுட்பமும் உடைய ராமன் மீண்டும் சொன்னான்: ‘வேகமுடைய வானரர்கள் ஒரு லட்சம் பேர் சூழ, நீலன் வழியை ஆராய்வதற்காக இந்தப் படைக்கு முன்னே செல்லட்டும். படைத்தலைவனான நீலனே, பழங்களும் கிழங்குகளும் நிறைந்த, குளிர்ந்த காட்டு நீர் உள்ள, தேன் கிடைக்கும் வழியில் படையை விரைவாக அழைத்துச் செல். தீய உள்ளம் கொண்ட ராக்ஷசர்கள் வழியில் உள்ள கிழங்குகளையும் பழங்களையும் நீரையும் கெடுக்கக்கூடும்; அவர்களிடமிருந்து நீ எப்போதும் விழிப்புடன் வழியில் காப்பாயாக. காட்டில் வாழும் வானரர்கள் தாழ்ந்த இடங்களிலும் காட்டு அரண்களிலும் காடுகளிலும் தாவிச் சென்று, பகைவர்கள் மறைத்து வைத்திருக்கும் படையைக் கண்டறியட்டும். படையில் வலிமையற்ற பகுதி எதுவோ அது இங்கேயே தங்கட்டும்; ஏனெனில் நமக்கு முன் உள்ள இந்தப் பணி கொடியது, வீரத்தோடு செய்யப்பட வேண்டியது. கடலின் அலைப்பெருக்குப் போன்ற பயங்கரமான முன்னணிப் படையை நூற்றுக்கணக்கான ஆயிரக்கணக்கான பெருவலிமை வாய்ந்த வானரச் சிங்கங்கள் முன்னே நடத்திச் செல்லட்டும். மலைபோன்ற கஜனும், பெருவலிமை உடைய கவயனும், பசுக்களிடையே செருக்குற்ற காளைபோன்ற கவாக்ஷனும் முன்னே செல்லட்டும். தாவுவோரின் தலைவனும் வானரர்களில் காளை போன்றவனுமான ரிஷபன் வானரப் படையின் வலப்பக்கத்தைக் காத்துச் செல்லட்டும்; மதயானைபோல் தாக்குதற்கரிய, வேகமுடைய கந்தமாதனன் வானரப் படையின் இடப்பக்கத்தில் நின்று செல்லட்டும். ஐராவதத்தின்மீது ஏறிய இந்திரனைப்போல நான் அனுமன்மீது ஏறி, படைத்திரளை மகிழ்வித்தவாறு படையின் நடுவே செல்வேன். யமனுக்கு நிகரான இந்த லக்ஷ்மணன், பூதங்களின் தலைவனும் செல்வத்தின் அதிபதியுமான குபேரன் சார்வபௌமம் என்ற யானையின்மீது செல்வதுபோல, அங்கதன்மீது ஏறிச் செல்லட்டும். ஜாம்பவான், சுஷேணன், வானரனான வேகதர்சி — இந்த மூவரும் படையின் நடுப்பகுதியைக் காக்கட்டும்.’ ராகவனின் சொற்களைக் கேட்டு, படைத்தலைவனும் பெரும் வீரமுடையவனும் வானரர்களில் காளை போன்றவனுமான சுக்ரீவன் வானரர்களுக்கு ஆணையிட்டான். இங்கே ராமன் திறமையான படைத்தலைவனைப்போல அணிவகுப்பை அமைக்கிறான் — முன்னே வழிகாட்டி, பிறகு முன்னணிப் படை, இரு பக்கங்களிலும் காவலர்கள், நடுவே தலைவன், நடுப்பகுதியிலும் பின்புறத்திலும் அனுபவமிக்க முதியோர். வலிமையற்ற பகுதியைப் பின்னாலேயே விட்டுவிட வேண்டும்; ஏனெனில் வலிமையற்றவர்கள் படையின் நகர்வை மெதுவாக்குவார்கள். வழியில் உள்ள நீரையும் பழங்களையும் காக்கவும் ஆணையிடப்படுகிறது — பகைவர்கள் நீரை நஞ்சால் கெடுக்கக்கூடும் என்ற அச்சம். பகைவனின் மறைந்த படையைத் தாழ்ந்த காடுகளில் தேடுவதற்கு ஒற்றர்களும் அமர்த்தப்படுகிறார்கள். இவ்வாறு காட்டில் படை செல்வதற்கான எல்லா விஷயங்களும் — வழி, உணவு, நீர், ஒற்றறிதல், அணிவகுப்பு — ஒரே உரையில் தொகுக்கப்பட்டுள்ளன. பதின்மூன்றாவது சுலோகம் திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை; இங்கோ அது வலிமையற்ற படையைப் பற்றிய தனி ஆணையாக உள்ளது. இந்த அணிவகுப்பின் அமைப்பு பழைய போர்சாஸ்திரத்தைப் பின்பற்றுகிறது. படையின் ஐந்து உறுப்புகள் — முகம், மார்பு, விலாப்பகுதிகள், இறக்கைகள், பின்புறம் — இங்கே தெளிவாக உள்ளன. நீலன் முகப்பில் வழிகாட்டி; கஜன், கவயன், கவாக்ஷன் முன்னணியில் தாக்குபவர்கள்; ரிஷபனும் கந்தமாதனனும் வலது, இடது இறக்கைகளில்; ராம-லக்ஷ்மணர்கள் நடுவில்; ஜாம்பவான், சுஷேணன், வேகதர்சி நடுப்பகுதியில். இவ்வாறு தலைவன் எல்லாப் புறமும் காக்கப்படுகிறான்; படையும் எல்லாத் திசைகளிலும் ஆயத்தமாக இருக்கிறது. ராமன் அனுமன்மீதும் லக்ஷ்மணன் அங்கதன்மீதும் ஏறுவது அந்த இரு வானரர்களுக்கும் அளிக்கப்படும் மதிப்பும் ஆகும்; ஏனெனில் ராமன் தானே சிறந்த ஊர்தியாக அனுமனைத் தேர்ந்தெடுக்கிறான். ‘ஐராவதத்தின்மீது இந்திரனைப்போல’, ‘சார்வபௌமத்தின்மீது பூதங்களின் தலைவனைப்போல’ என்ற இரு உவமைகள் தேவலோகத்தின் திக்கஜங்களை நினைவூட்டுகின்றன — ஐராவதம் இந்திரனுடையது, சார்வபௌமம் குபேரனுடையது. இவ்வாறு ராம-லக்ஷ்மணர்கள் இந்திரனோடும் குபேரனோடும், இரு வானரர்களும் திக்கஜங்களோடும் ஒப்பிடப்படுகின்றனர். சுக்ரீவனே அரசன்; அவனுடைய ஆணையாலேயே படை நகர்கிறது — ராமன் ஆலோசனை தருகிறான், ஆணையைச் சுக்ரீவன் தருகிறான். இந்த மரியாதை முறை இந்தக் காவியம் முழுவதும் காக்கப்படுகிறது. வழியில் தேன், பழங்கள், குளிர்ந்த நீர் — வானரர்களின் இயல்புக்கு ஏற்ற வழியும் தேர்ந்தெடுக்கப்படுகிறது. இங்கே ராமனின் ஆணைகளில் கருணையும் தெரிகிறது — வலிமையற்ற படையை விட்டுச் செல்வது அவர்களைக் காப்பதற்காகவும்தான்; ஏனெனில் வலிமையற்றவர்கள் போரில் பிழைக்க மாட்டார்கள். ராமனின் உரையில் படைத்தலைவனான நீலனின் கடமைகள் தனியாக விரிவாகச் சொல்லப்படுகின்றன — வழியைத் தேர்ந்தெடுத்தல், உணவுக்கு ஏற்பாடு, பகைவரிடமிருந்து பாதுகாப்பு, ஒற்றர்களை அனுப்புதல். இவை அனைத்தும் படைத்தலைவனின் பொறுப்புகள் என்று நீதிசாஸ்திரத்திலும் சொல்லப்பட்டுள்ளது.

பேராற்றல் கொண்ட அந்த வானரக் கூட்டங்கள் அனைத்தும் குகைகளிலிருந்தும் சிகரங்களிலிருந்தும் எழும்பி அப்போது விரைவாகத் தாவிச் சென்றன. பிறகு வானர அரசனாலும் லக்ஷ்மணனாலும் மதிக்கப்பட்ட அறவுள்ளம் கொண்ட ராமன் படையோடு தென்திசை நோக்கிச் சென்றான். நூற்றுக்கணக்கிலும், லட்சக்கணக்கிலும், கோடிக்கணக்கிலும், அயுதக்கணக்கிலும் யானைகள் போன்ற வானரர்கள் சூழ அவன் சென்றான். அவ்வாறு செல்லும் அவனை அந்தப் பெரும் வானரப் படை பின்தொடர்ந்தது; அனைவரும் மகிழ்ச்சியும் களிப்பும் கொண்டவர்கள், சுக்ரீவனால் காக்கப்பட்டவர்கள். வானரர்கள் குதித்தும், தாவியும், முழங்கியும், சீழ்க்கையடித்தும், ஆரவாரித்தும் தென்திசை நோக்கிச் சென்றனர். நறுமணமுள்ள தேனையும் பழங்களையும் உண்டவாறு, பூங்கொத்துகள் நிறைந்த பெரும் மரங்களைச் சுமந்தவாறு, செருக்குற்ற அவர்கள் திடீரென்று ஒருவரையொருவர் தூக்கிச் சுமந்தனர், எறிந்தனர்; சிலர் விழுந்தனர், எழும்பினர்; வேறு சிலர் மற்றவர்களைக் கீழே தள்ளினர். ‘ராவணன் நம்மால் கொல்லப்பட வேண்டும்; இரவில் திரியும் ராக்ஷசர்கள் அனைவரும்கூட’ என்று வானரர்கள் ராகவனின் அருகிலேயே முழங்கினர். முன்னே ரிஷபனும், நீலனும், வீரனான குமுதனும் பல வானரர்களோடு வழியைச் சீர்செய்தனர். நடுவே அரசனான சுக்ரீவன், ராமன், லக்ஷ்மணன் ஆகியோர் பயங்கரமான வலிமைமிக்க பலரால் சூழப்பட்டிருந்தனர். வீரனான சதபலி என்ற வானரன், பத்துக் கோடி வானரர்கள் சூழ, தனியொருவனாகவே வானரப் படை முழுவதையும் தாங்கிக் காத்தான். நூறு கோடி பரிவாரம் கொண்ட கேசரியும், பனசனும், கஜனும், அர்க்கனும் பலரோடு சேர்ந்து அதன் ஒரு பக்கத்தைக் காத்தனர். சுஷேணனும் ஜாம்பவானும் பல கரடிகள் சூழ, சுக்ரீவனை முன்னே நிறுத்திப் பின்புறத்தைக் காத்தனர். அவர்களுடைய படைத்தலைவனும் வானரர்களில் சிறந்தவனுமான வீரன் நீலன் அங்குமிங்கும் ஓடி அந்தப் படையைச் சுற்றிக் காத்தான். தரீமுகன், ப்ரஜங்கன், ஜம்பன், ரபசன் ஆகிய வானரர்கள் எல்லாப் புறமும் வானரர்களை விரைவுபடுத்தியவாறு சென்றனர். இவ்வாறு வலிமையால் செருக்குற்ற அந்த வானரப் புலிகள் சென்றுகொண்டிருக்கையில், நூறாயிரம் மலைகளுக்கு நடுவே மலைகளில் சிறந்ததான சஹ்ய மலையையும், நன்கு மலர்ந்த ஏரிகளையும், அழகிய குளங்களையும் கண்டனர். கடுஞ்சினம் கொண்ட ராமனின் ஆணையை அறிந்து, அஞ்சியதுபோல நகரங்களுக்கு அருகிலுள்ள நாட்டுப்பகுதிகளையும் தவிர்த்து, கடலின் அலைப்பெருக்குப் போன்ற பயங்கரமான அந்தப் பெரும் வானரப் படை, பெருமுழக்கமிடும் கடலைப்போல முன்னேறிச் சென்றது. தசரதனின் அந்த மைந்தனின் அருகே வீரர்களான அந்த வானரயானைகள், தூண்டப்பட்ட நல்ல குதிரைகளைப்போல விரைந்து தாவிச் சென்றனர். இரு வானரர்களால் சுமக்கப்பட்ட அந்த மனிதர்களில் சிறந்த இருவரும், இரு பெரும் கிரகங்களால் தொடப்பட்ட சந்திரனையும் சூரியனையும்போல ஒளிர்ந்தனர். இங்கே வானரர்களின் இயல்பு இயற்கையானது — போருக்குச் செல்லும்போதும் அவர்கள் விளையாடுகிறார்கள், உண்கிறார்கள், ஒருவரையொருவர் கீழே தள்ளுகிறார்கள். ஆயினும் ராமனின் ஆணை அவர்களிடம் உறுதியாக இருக்கிறது — கிராமங்களுக்கும் நகரங்களுக்கும் தொல்லை தரக்கூடாது. ‘அஞ்சியதுபோல’ என்ற சொல், இவ்வளவு பெரிய படையும் தலைவனின் ஆணைக்கு அஞ்சி அடங்கியிருந்தது என்பதைக் குறிக்கிறது. வழியைக் காப்பதில் அணிவகுப்பு மீண்டும் வருணிக்கப்படுகிறது — ரிஷபன், நீலன், குமுதன் முன்னே; தலைவர்கள் நடுவே; சதபலி எங்கும்; கேசரி முதலியோர் பக்கத்தில்; சுஷேணனும் ஜாம்பவானும் பின்னே. முன்பு ஆணையிடப்பட்ட அணிவகுப்பு இப்போது செயலில் நிறைவேறுகிறது. இங்கே படையின் நகர்வு மூன்று அடுக்குகளில் வருணிக்கப்படுகிறது — முதலில் வானரர்களின் இயல்பான விளையாட்டு, பிறகு ராவணனைக் கொல்லும் உறுதியின் வடிவான அவர்களுடைய முழக்கம், பிறகு அணிவகுப்பைக் காத்தல். ‘ராவணன் நம்மால் கொல்லப்பட வேண்டும்’ என்ற முழக்கம் படையின் போர்முழக்கம் போன்றது; அது அனைவருடைய மனத்திலும் ஒரே இலக்கை நிறுத்துகிறது. வானரர்கள் மரங்களைப் பிடுங்கிச் சுமக்கிறார்கள் — இவையே அவர்களுடைய ஆயுதங்களாகும். அவர்களுடைய ‘பூங்கொத்துகளைச் சுமந்தவர்கள்’ என்ற அடைமொழி அது வசந்த காலம் அல்லது மலர்கள் பூக்கும் காலம் என்பதைக் குறிக்கிறது; இதனால் பின்வரும் காட்டு வருணனை பொருந்துகிறது. சதபலி ஒருவனே முழுப் படையையும் காப்பது அவனுடைய வலிமையின் மிகுதியைக் காட்டுகிறது. நகரங்களையும் நாட்டுப்பகுதிகளையும் தவிர்ப்பது ராமனின் அறப்பற்றின் அடையாளம் — போர் ராவணனோடுதான், குற்றமற்ற மக்களோடு அன்று. இவ்வளவு பெரிய படை கிராமங்களுக்குள் நுழைந்தால் மக்களுக்குப் பெரும் துன்பம் உண்டாகும்; ஆகவே அவற்றைத் தவிர்க்குமாறு ராமன் ஆணையிடுகிறான். ‘சந்திரனும் சூரியனும்’ என்ற உவமையால் ராம-லக்ஷ்மணர்களின் அழகும், ‘இரு பெரும் கிரகங்களால்’ என்பதால் இரு வானரர்களின் பெருமையும் ஒருங்கே வருணிக்கப்படுகின்றன. சஹ்ய மலையை முதன்முதலில் கண்டதோடு பயணத்தின் முதல் படி நிறைவுறுகிறது. படையின் எண்ணிக்கையும் இங்கே மீண்டும் மீண்டும் வருணிக்கப்படுகிறது — நூறுகள், ஆயிரங்கள், அயுதங்கள், கோடிகள். இந்த எண்கள் உண்மையான கணக்கு அல்ல, அளவற்ற தன்மையின் குறியீடுகள். ஆயினும் அணிவகுப்பில் ஒவ்வொரு தலைவனின் இடமும் உறுதியாக உள்ளது; ஆகவே இவ்வளவு பெரிய படையும் ஒழுங்கற்றதாக இல்லை. படைத்தலைவனான நீலன் ‘அங்குமிங்கும் ஓடி’ அந்த ஒழுங்கைக் காக்கிறான்; தரீமுகன் முதலியோர் மெதுவாகச் செல்லும் வானரர்களை விரைவுபடுத்துகிறார்கள். இவ்வாறு படையின் முன்னும், நடுவும், இரு பக்கங்களிலும், பின்னும் தலைவர்கள் உள்ளனர். இந்தப் பகுதியில் இருபத்துமூன்றாவது சுலோகம் ‘அறவுள்ளம் கொண்ட ராமன் படையோடு தென்திசை நோக்கிச் சென்றான்’ என்று பயணத்தின் தொடக்கத்தை அறிவிக்கிறது; அதே அடி நாற்பத்திரண்டாவது சுலோகத்தில் மீண்டும் வருகிறது. இவ்வாறு கவி பயணத்தின் வருணனையை இரண்டாகப் பிரிக்கிறார் — முதல் பகுதி படையின் ஒழுங்கு, இரண்டாம் பகுதி லக்ஷ்மணன் சகுனங்களைக் காண்பது. வானரர்களின் ஊக்கம் உடலளவில் மட்டுமன்று, சொல்லளவிலும் உள்ளது — ராவணனைக் கொல்லும் உறுதியை அவர்கள் முழக்கத்தால் வெளிப்படுத்துகிறார்கள்.

பிறகு வானர அரசனாலும் லக்ஷ்மணனாலும் நன்கு மதிக்கப்பட்ட அறவுள்ளம் கொண்ட ராமன் படையோடு தென்திசை நோக்கிச் சென்றான். அங்கதன்மீது அமர்ந்திருந்த, நிறைவான பொருளும் கூர்மையான அறிவும் உடைய லக்ஷ்மணன், விருப்பம் நிறைவேறும் தறுவாயில் இருந்த ராமனிடம் மங்கலமான சொற்களால் சொன்னான்: ‘கவரப்பட்ட வைதேகியை மீட்டு, ராவணனையும் விரைவில் கொன்று, விருப்பம் நிறைவேறியவனாக நீ செழிப்பு நிறைந்த அயோத்திக்குத் திரும்பிச் செல்வாய். ராகவா, வானிலும் பூமியிலும் உன் எல்லா விருப்பங்களும் நிறைவேறுவதற்கான மகத்தான நல்ல சகுனங்களை நான் காண்கிறேன். படையின் பின்னே மங்கலமான, மென்மையான, நலம்தரும், இனிய காற்று வீசுகிறது; இந்த விலங்குகளும் பறவைகளும் நிறைவான இனிய குரலில் ஒலிக்கின்றன; எல்லாத் திசைகளும் தெளிவாக உள்ளன; சூரியன் களங்கமற்றவனாக இருக்கிறான். பிருகுவின் மரபில் வந்த உசனஸ் (சுக்கிரன்) தெளிந்த ஒளியோடு உன்னைப் பின்தொடர்கிறான்; பிரம்மராசி தூய்மையாக உள்ளது; ஒளிமிக்க பெரும் ரிஷிகள் (சப்தரிஷிகள்) அனைவரும் தூய்மையாக, துருவனை வலம்வந்து ஒளிர்கின்றனர். மகாத்மாக்களான இக்ஷ்வாகு குலத்தவரான நம்முடைய முன்னோனும் ராஜரிஷியுமான திரிசங்கு, தன் புரோகிதரோடு நம் முன்னே களங்கமின்றி ஒளிர்கிறான். நம்முடைய சிறந்த நட்சத்திரமான இரு விசாகங்கள் எந்தத் தீங்குமின்றிக் களங்கமற்று ஒளிர்கின்றன. ராக்ஷசர்களின் நட்சத்திரமோ — நிர்ருதியைத் தேவதையாகக் கொண்ட மூலம் — பெரிதும் துன்புறுகிறது; மூலத்தைத் தொட்டு நிற்கும் தூமகேதுவால் அது புகைகிறது. இவை அனைத்தும் ராக்ஷசர்களின் அழிவுக்காகவே தோன்றியுள்ளன; காலம் வந்தபோது, காலனால் பிடிக்கப்பட்டவர்களின் நட்சத்திரம் கிரகத்தால் துன்புறுத்தப்படுகிறது. நீர் தெளிவாகவும் சுவையாகவும் உள்ளது; காடுகள் பழங்கள் நிறைந்தவை; நறுமணங்கள் மிகையின்றி வீசுகின்றன; மரங்கள் பருவத்துக்கு ஏற்ற மலர்களோடு உள்ளன. தலைவனே, அணிவகுத்து நிற்கும் வானரப் படைகள், தாரகாமயப் போரில் தேவர்களின் படைகள்போல மிகுந்து ஒளிர்கின்றன. ஐயனே, இதைக் கண்டு நீ மகிழ்ச்சி கொள்ள வேண்டும்.’ இங்கே நாற்பத்திரண்டாவது சுலோகம் முன்பாதியில் முந்தைய சுலோகத்தின் உவமையை முடிக்கிறது; பின்பாதியில் இருபத்துமூன்றாவது சுலோகத்தின் சொற்களையே மீண்டும் சொல்கிறது — ‘பிறகு வானர அரசனாலும் லக்ஷ்மணனாலும் நன்கு மதிக்கப்பட்ட அறவுள்ளம் கொண்ட ராமன் படையோடு தென்திசை நோக்கிச் சென்றான்.’ இது வல்கேட் (பரவலான பதிப்பு) பாடத்தின் மீள்வருகை; ஆசிரியரின் குறையன்று. லக்ஷ்மணனின் சகுன வருணனை ஜோதிடத்தின் நுட்பமான அறிவைக் காட்டுகிறது. திரிசங்கு இக்ஷ்வாகு குலத்தவன், விசுவாமித்திரரால் தென்வானில் நிறுத்தப்பட்டவன்; விசாகம் இக்ஷ்வாகு குலத்தின் குல நட்சத்திரம்; மூலத்தின் தேவதை நிர்ருதி, ஆகவே அது ராக்ஷசர்களின் நட்சத்திரம். சுக்கிரன் பின்தொடர்வது, சப்தரிஷிகள் துருவனை வலம்வருவது, காற்று சாதகமாக வீசுவது — இவை அனைத்தும் போர்ப்பயணத்தில் வெற்றியின் அறிகுறிகள். நாற்பத்தெட்டாவதும் ஐம்பத்துநான்காவதுமான சுலோகங்கள் மூன்று அரையடிகளால் அமைந்தவை. லக்ஷ்மணன் சகோதரன் மட்டுமல்லன், அமைச்சனும் ஆவான் — ராமனின் மனத்தில் எஞ்சியிருந்த ஐயத்தை அவன் சகுனங்களால் நீக்குகிறான். லக்ஷ்மணனின் உரையின் அமைப்பும் நன்கு சிந்திக்கப்பட்டது. முதலில் அவன் பயனைச் சொல்கிறான் — சீதையை மீட்டல், ராவணனின் வதம், அயோத்திக்குத் திரும்புதல். பிறகு சான்றுகளைச் சொல்கிறான் — பூமியில் காற்று, விலங்குகள், பறவைகள், நீர், காடுகள், மலர்கள்; வானில் சூரியன், சுக்கிரன், சப்தரிஷிகள், திரிசங்கு, விசாகங்கள், மூலம். இறுதியில் மீண்டும் பயனை நினைவூட்டுகிறான் — ‘நீ மகிழ்ச்சி கொள்ள வேண்டும்.’ இவ்வாறு தொடக்கத்திலும் முடிவிலும் பயன், நடுவில் சான்றுகள் என்பது சொல்வன்மையின் சிறந்த முறை. ‘விருப்பம் நிறைவேறியவனாக, செழிப்பு நிறைந்த அயோத்திக்கு’ என்று ‘ஸம்ருத்தார்த்த’ என்ற சொல் இருமுறை வருவது அணியாக அமைகிறது — ராமன் விருப்பம் நிறைவேறியவன்; அயோத்தியும் அவன் வருகையால் செழிப்பு நிறைந்ததாகும். ‘கிரகத்தால் துன்புறுத்தப்படும் நட்சத்திரம்’ என்ற சொல் மக்கள் நம்பிக்கையைப் பின்பற்றுகிறது — எந்தக் குலத்தின் நட்சத்திரம் கிரகத்தால் துன்புறுத்தப்படுகிறதோ, அந்தக் குலத்தின் அழிவு நெருங்கிவிட்டது. தேவாசுரப் போரின் உவமை தாரகாமயப் போரைக் குறிக்கிறது; அதில் தேவர்கள் வென்றனர் — ஆகவே வானரப் படையும் தேவர் படைபோல வெற்றி பெறும் என்பது உட்பொருள். மீண்டும் வரும் அரையடிகள் (42.2, 43.1) வானரர்களின் விளையாட்டு வருணனையால் அறுபட்ட கதையின் இழையை மீண்டும் பற்றுகின்றன. லக்ஷ்மணனின் சொற்கள் அங்கதனின் தோளில் அமர்ந்தவாறு சொல்லப்படுகின்றன; ஆகவே பயணத்தின்போதே சகோதரர் இருவரும் உரையாடுகின்றனர். இந்தப் பகுதியில் ஐம்பதாவது சுலோகம் விசாகங்களைக் குறிப்பிடுகிறது — அது இக்ஷ்வாகுக்களின் குல நட்சத்திரம்; ஆகவே அதன் களங்கமின்மை ராமனின் குலத்துக்கு நலம். ஐம்பத்தொன்றாவது சுலோகம் அதற்கு நேர்மாறானது — ராக்ஷசர்களின் நட்சத்திரமான மூலம் தூமகேதுவால் புகைகிறது. இவ்வாறு இரு தரப்பினரின் எதிர்காலமும் நட்சத்திரங்களாலேயே குறிக்கப்படுகிறது. ஐம்பத்துமூன்றாவது சுலோகம் பூமியின் சகுனங்களை மீண்டும் சொல்கிறது — நீர் தெளிவானது, பழங்கள் மிகுதியானவை, காற்று மென்மையானது, மலர்கள் பருவத்துக்கு ஏற்றவை; பருவமல்லாத காலத்தில் மலர்கள் தோன்றுவது அமங்கலம் என்பது சகுனசாஸ்திரம்.

இவ்வாறு சகோதரனுக்கு ஆறுதல் கூறிய சுமித்திரையின் மைந்தன் மகிழ்ச்சியோடு பேசினான். பிறகு வானரப் படை பூமி முழுவதையும் மூடிக்கொண்டு சென்றது. நகங்களையும் பற்களையும் ஆயுதங்களாகக் கொண்ட கரடிப் புலிகளும் வானரப் புலிகளுமான வானரர்கள் தங்கள் கைநுனிகளாலும் கால்நுனிகளாலும் கிளப்பிய பயங்கரமான புழுதி சூரியனின் ஒளியைத் தடுத்து உலகை மறைத்தது. மலைகளோடும் காடுகளோடும் வானத்தோடும் கூடிய தென்திசையை மூடியவாறு, வானத்தை மூடும் மேகத்திரளைப்போலப் பயங்கரமான அந்த வானரப் படை சென்றது. பல யோஜனை தூரம் இடையறாது நதிகளைக் கடந்துசென்ற படையின் காரணமாக, நதிகளின் நீரோட்டங்கள் அனைத்தும் எதிர்த்திசையில் ஓடுவதுபோல் ஓடின. தெளிந்த நீருடைய ஏரிகள், மரங்கள் நிறைந்த மலைகள், சமமான நிலப்பகுதிகள், பழங்கள் நிறைந்த காடுகள் — இவற்றின் நடுவாகவும், சுற்றிலும், குறுக்காகவும், கீழாகவும் அது புகுந்து சென்றது. அந்தப் பெரும் படை பூமி முழுவதையும் மூடிக்கொண்டு சென்றது. மகிழ்ந்த முகங்களோடும் காற்றின் வேகத்தோடும் அந்த வானரர்கள் அனைவரும் ராகவனின் பொருட்டுத் தங்கள் வீரத்தை முழுமையாகத் திரட்டிக்கொண்டு, மகிழ்ச்சியையும் வீரத்தையும் வலிமையின் மிகுதியையும் ஒருவருக்கொருவர் காட்டியவாறு சென்றனர். இளமையின் செருக்கால் உண்டான களிப்பில் அவர்கள் வழியில் பலவகை விளையாட்டுகளில் ஈடுபட்டனர். அங்கே சிலர் விரைந்து சென்றனர், வேறு சிலர் மேலே தாவினர்; காட்டில் திரியும் சில வானரர்கள் ‘கிலகில’ என்று ஆரவாரித்தனர், வால்களைச் சுழற்றி அடித்தனர், கால்களால் தரையை மிதித்தனர். வேறு சிலர் கைகளை வீசிப் பாறைகளையும் மரங்களையும் முறித்தனர்; மலைகளில் திரிபவர்கள் மலைச்சிகரங்களில் ஏறிப் பெருமுழக்கமிட்டனர்; வேறு சிலர் சீழ்க்கையடித்தனர்; தொடைகளின் வேகத்தால் பலமுறை கொடிப்பின்னல்களை நசுக்கினர். கொட்டாவி விட்டவாறு, வீரமிக்க அவர்கள் பாறைகளோடும் மரங்களோடும் விளையாடினர். பிறகு மிகக் கொடிய வானரர்கள் லட்சக்கணக்கிலும் கோடிக்கணக்கிலும் ஆயிரக்கணக்கிலும் சூழ்ந்ததால் பூமி அழகுற்று விளங்கியது. அந்தப் பெரும் வானரப் படை இரவும் பகலும் சென்றுகொண்டே இருந்தது. சுக்ரீவனால் காக்கப்பட்ட, மகிழ்ச்சியும் களிப்பும் கொண்ட, போரை வரவேற்கும் வானரர்கள் அனைவரும் விரைந்து சென்றனர்; சீதையை விடுவிக்க விரும்பிய அவர்கள் எங்கும் ஒரு முகூர்த்த நேரம்கூடத் தங்கவில்லை. இந்தப் பகுதி முழுவதும் (ஏறக்குறைய 56 முதல் 68 வரை) திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை; வல்கேட் பாடத்திலோ படையின் பெருமையின் சித்திரம் பலவாறு விரிவாக்கப்பட்டுள்ளது. புழுதியால் சூரியன் மறைவது, நதிகள் எதிர்த்திசையில் ஓடுவது — இந்த மிகைக்கூற்றுகள் படையின் எண்ணற்ற தன்மையைக் காட்டுகின்றன. வானரர்களின் விளையாட்டு வெறும் சபலம் அன்று — ‘இளமையின் செருக்கால் உண்டான களிப்பு’ என்ற சொல்லால் கவி அவர்களுடைய இளமையையும் ஊக்கத்தையும் குறிப்பிடுகிறார்; அதனால் அவர்களிடம் போரைப் பற்றிய அச்சம் இல்லை. அறுபத்தொன்பதாவது சுலோகம் மூன்று அரையடிகளால் அமைந்தது; அதனால் புறப்பாட்டின் நோக்கமான சீதையின் விடுதலை மீண்டும் நினைவூட்டப்படுகிறது. ‘எங்கும் ஒரு முகூர்த்த நேரம்கூடத் தங்கவில்லை’ என்ற சொல்லால் பயணத்தின் வேகம் குறிக்கப்படுகிறது — ஓய்வுகூடக் கைவிடப்பட்டது. இந்தப் பகுதியின் தனிச்சிறப்பு வருணனையின் மிகை. புழுதியால் சூரிய ஒளி தடுக்கப்படுவது, நதிகள் எதிர்த்திசையில் ஓடுவது, பூமி எங்கும் மூடப்படுவது — இந்த வருணனைகள் படையின் அளவற்ற தன்மையைக் குறிக்கின்றன. ‘நடுவாகவும், சுற்றிலும், குறுக்காகவும், கீழாகவும்’ என்ற நான்கு திசைச்சொற்களால் படை எங்கும் பரவியிருந்தது காட்டப்படுகிறது — மூடப்படாத இடம் எதுவும் இல்லை. வானரர்களின் விளையாட்டை வருணிக்கையில் கவி அவர்களுடைய இயல்பை நுட்பமாக நோக்குகிறார் — ‘கிலகில’ ஒலி, வாலைச் சுழற்றி அடித்தல், கால்களால் தரையை மிதித்தல், கைகளை வீசுதல், கொட்டாவி விடுதல். இவை அனைத்தும் வானரர்களின் இயல்பான செயல்கள். ஆனால் இந்த விளையாட்டு பொருளற்றதன்று — ‘ராகவனின் பொருட்டு வீரத்தைத் திரட்டிக்கொண்டு’ என்ற சொல்லால், அவர்களுடைய ஊக்கம் முழுவதும் ராமனின் பணிக்கே அர்ப்பணிக்கப்பட்டது என்று சொல்லப்படுகிறது. ‘மகிழ்ச்சியையும் வீரத்தையும் வலிமையின் மிகுதியையும் ஒருவருக்கொருவர் காட்டியவாறு’ என்ற சொல்லால் போட்டி குறிக்கப்படுகிறது — ஒவ்வொரு வானரனும் தன் வலிமையை மற்றவர்களுக்குக் காட்ட விரும்புகிறான். இரவும் பகலும் செல்வது, ஒரு முகூர்த்த நேரமும் ஓய்வில்லாதது — இது சீதையை விடுவிப்பதற்கான அவசரத்தைக் காட்டுகிறது. ‘பூமி அழகுற்றுச் சூழப்பட்டது’ என்ற சொல், வானரர்களால் மூடப்பட்ட பூமி துன்புறவில்லை, அழகுற்றது என்பதைக் குறிக்கிறது. இந்தப் பகுதியின் இறுதியில் மீண்டும் சீதையின் நினைவு — இந்த ஊக்கம் முழுவதும் அவளுடைய விடுதலைக்காகவே. இங்கே பல சுலோகங்கள் வாக்கியத்தின் நடுவிலேயே முடிகின்றன; எடுத்துக்காட்டாக, ‘மலைகளோடும் காடுகளோடும் வானத்தோடும் கூடிய தென்திசையை வானரப் படை’ என்பதன் வினையான ‘மூடியவாறு சென்றது’ அடுத்த சுலோகத்தில் வருகிறது. ஆகவே இந்தப் பாவார்த்தம் சுலோக எல்லையைக் கடந்து வாக்கிய அமைப்பின்படி எழுதப்பட்டுள்ளது.

பிறகு மரங்கள் அடர்ந்த, பலவகைக் காடுகள் நிறைந்த சஹ்ய மலையை அடைந்து அந்த வானரர்கள் அதன்மீது ஏறினர். சஹ்யத்தின் மற்றும் மலயத்தின் விசித்திரமான காடுகளையும் நதிகளையும் அருவிகளையும் பார்த்தவாறு ராமன் சென்றான். வானரர்கள் செண்பகம், திலகம், மா, அசோகம், சிந்துவாரம், திநிசம், அலரி ஆகிய மரங்களை முறித்தனர்; அங்கோலம், புங்கு, இத்தி, ஆல், நாவல், நெல்லி, கடம்பு ஆகிய மரங்களையும் முறித்தனர். அழகிய பாறைத்தளங்களில் நின்ற பலவகைக் காட்டு மரங்கள் காற்றின் வேகத்தால் அசைந்து அவர்கள்மீது மலர்களைப் பொழிந்தன. தேன்மணம் கமழும் காடுகளில், ரீங்காரமிடும் வண்டுகளோடு, தொடுவதற்கு இனிய, சந்தனம்போல் குளிர்ந்த காற்று வீசியது. மலைகளின் அரசன் தாதுக்களால் மிகுந்து அலங்கரிக்கப்பட்டிருந்தது; தாதுக்களிலிருந்து பரவிய துகள் காற்றின் வேகத்தால் கிளப்பப்பட்டு, மிகப் பெரிய வானரப் படையை எங்கும் மூடியது. அழகிய மலைச்சாரல்களில் எங்கும் தாழை, சிந்துவாரம், மனம் கவரும் வாசந்தி, நறுமணம் நிறைந்த மாதவி, முல்லைப் புதர்கள் நன்கு மலர்ந்திருந்தன. சிரிபில்வம், இலுப்பை, வஞ்சுளம், மகிழம், ரஞ்சகம், திலகம், நாகமரம், மா, பாதிரி, கோவிதாரம், முசுலிந்தம், மருது, சிம்சுபா, குடசம், ஹிந்தாலம், திநிசம், சூர்ணகம், நீபகம், நீல அசோகம், சரளம், அங்கோலம், பத்மகம் ஆகியவை பூத்திருந்தன; மகிழ்ந்த வானரர்கள் அவை அனைத்தையும் கலைத்தனர். அந்த மலையில் அழகிய குளங்களும் சிறு ஏரிகளும் இருந்தன — சக்கரவாகப் பறவைகள் திரிவன, காரண்டவப் பறவைகள் வாழ்வன, நீர்ப்பறவைகளும் கிரௌஞ்சங்களும் நிறைந்தவை, பன்றிகளும் மான்களும் வருவன, கரடிகள், கழுதைப்புலிகள், சிங்கங்கள், புலிகள், பயங்கரமான கொடிய விலங்குகள் ஆகியவை எங்கும் வந்து சேர்வன; தாமரை, சௌகந்திகம், குமுதம், நீலோற்பலம் முதலிய பலவகை நீர்மலர்களால் அழகிய நீர்நிலைகள். அதன் சாரல்களில் பலவகைப் பறவைக் கூட்டங்கள் கூவுகின்றன; வானரர்கள் அங்கே நீராடி, நீர் பருகி, நீரில் விளையாடினர், ஒருவர்மீது ஒருவர் நீரை வாரியிறைத்தனர்; மலைமீது ஏறி அமுதமணம் கமழும் பழங்களையும் கிழங்குகளையும் மலர்களையும் பறித்தனர். களிப்பு மிகுந்த வானரர்கள் மரங்களில் தொங்கும், ஒரு துரோணம் (பெரும் அளவை) அளவுள்ள தேனடைகளிலிருந்து தேனைப் பருகியவாறு, நிலைதவறாமல், தேன்போன்ற பழுப்பு நிறத்தோடு சென்றனர். மரங்களை முறித்தவாறும், கொடிகளை இழுத்தவாறும், சிறந்த மலைகளைக் கலக்கியவாறும் வானரர்களில் சிறந்தவர்கள் சென்றனர். தேனால் செருக்குற்ற சில வானரர்கள் மரங்களிலிருந்து முழங்கினர்; வேறு சிலர் மரங்களை அடைந்தனர்; மற்றும் சிலர் பருகினர். அந்தச் சிறந்த வானரர்களால் நிறைந்த பூமி, முற்றிய நெற்கழனிகளால் நிறைந்த பூமிபோல் விளங்கியது. பிறகு தாமரைக் கண்களும் நீண்ட கைகளும் உடைய ராமன் மகேந்திர மலையை அடைந்து, மரங்களால் அணிசெய்யப்பட்ட அதன் சிகரத்தின்மீது ஏறினான். சிகரத்தின்மீது ஏறி, தசரதனின் மைந்தனான ராமன் ஆமைகளும் மீன்களும் நிறைந்த நீர்நிலையான கடலைக் கண்டான். இந்தப் பகுதியின் பெரும்பாலானது (ஏறக்குறைய 73 முதல் 88 வரை) திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை; வல்கேட் பாடத்தில் காட்டு வருணனை விரிவாக உள்ளது. மரங்கள், மலர்கள், பறவைகள் ஆகியவற்றின் நீண்ட பட்டியல் தென்னாட்டின் செழிப்பையும் வானரர்களின் மகிழ்ச்சியையும் காட்டுகிறது. தொண்ணூற்றொன்றாவது சுலோகம் மூன்று அரையடிகளால் அமைந்தது. ‘முற்றிய நெற்கழனிகள்’ என்ற உவமை வானரர்களின் பழுப்பு நிறத்தை முற்றிய நெல்வயல்களோடு ஒப்பிடுகிறது. மகேந்திர மலையிலிருந்து கடலை முதன்முதலில் காண்பது, முதல் சர்க்கத்தின் கவலை மீண்டும் எழுவதைக் குறிக்கிறது — இப்போது கடல் கண்முன்னே நிற்கிறது. தென்னிந்திய மலைகளான சஹ்யம், மலயம், மகேந்திரம் ஆகியவற்றின் வருணனை இங்கே புவியியல் உண்மையையும் பிரதிபலிக்கிறது. சஹ்யம் என்பது மேற்குத் தொடர்ச்சி மலை; மலயம் அதன் தென்பகுதி, சந்தனக் காடுகளுக்குப் புகழ்பெற்றது; மகேந்திரம் கடற்கரையில் அமைந்தது. ஆகவே ‘சந்தனம்போல் குளிர்ந்த காற்று’ என்ற வருணனை மலயத்தின் இயல்பைப் பின்பற்றுகிறது. மரங்களின் பெயர்கள் — செண்பகம், திலகம், மா, அசோகம், சிந்துவாரம், திநிசம், அலரி, அங்கோலம், புங்கு, இத்தி, ஆல், நாவல், நெல்லி, கடம்பு, தாழை, வாசந்தி, மாதவி, முல்லை, சிரிபில்வம், இலுப்பை, வஞ்சுளம், மகிழம், ரஞ்சகம், நாகமரம், பாதிரி, கோவிதாரம், முசுலிந்தம், மருது, சிம்சுபா, குடசம், ஹிந்தாலம், சூர்ணகம், நீல அசோகம், சரளம், பத்மகம் — இவற்றின் பட்டியல் காட்டின் செழிப்பைக் காட்டுகிறது. பறவைகள், விலங்குகளின் பட்டியலும் நீளமானது — சக்கரவாகங்கள், காரண்டவங்கள், நீர்ப்பறவைகள், கிரௌஞ்சங்கள், பன்றிகள், மான்கள், கரடிகள், கழுதைப்புலிகள், சிங்கங்கள், புலிகள், கொடிய விலங்குகள். இவ்வாறு காடு அழகாலும் அச்சத்தாலும் நிறைந்திருக்கிறது. வானரர்கள் தேன் பருகுவது சுந்தர காண்டத்தின் மதுவன நிகழ்ச்சியை நினைவூட்டுகிறது; ‘தேன்போன்ற பழுப்பு நிறத்தோடு’ என்ற வருணனை அவர்களுடைய உருவத்தைத் தேனோடு ஒப்பிடுகிறது. இந்தக் காட்டின் அழகைக் கண்டும் ராமன் நிற்கவில்லை — ‘பார்த்தவாறு சென்றான்’ என்ற சொல் அவனுடைய மன ஒருமைப்பாட்டைக் குறிக்கிறது. இந்தப் பகுதியில் வானரர்களின் நடத்தையும் நுட்பமாக வருணிக்கப்படுகிறது. அவர்கள் மரங்களை முறிக்கிறார்கள்; ஆனால் மரங்கள் சினம் கொள்ளாமல் மலர்மழையால் அவர்களைப் பொழிகின்றன — இயற்கையும் ராமனின் படையை வரவேற்பதுபோல. காற்றால் கிளப்பப்பட்ட தாதுக்களின் துகள் படையை மூடுகிறது; இதனால் வானரர்கள் காவி முதலிய தாதுக்களால் வண்ணம் பூசப்பட்டவர்கள்போலத் தோன்றுகிறார்கள். நீர்நிலைகளில் நீராடுவது, பருகுவது, ஒருவர்மீது ஒருவர் நீரை வாரியிறைப்பது — இது பயணக் களைப்பைப் போக்குவதாகும். ‘ஒரு துரோணம் அளவுள்ள’ தேனடைகள் என்ற மிகைக்கூற்று காட்டின் செழிப்பைக் குறிக்கிறது; அங்கே தேன் மிகுதியாக உள்ளது, வானரர்களும் நிறைவுற்றனர். அவர்களுக்கு ‘நிலைதவறாமல்’ என்ற அடைமொழி — தேன் பருகியும் அவர்கள் வெறிகொள்ளாமல் நிதானத்துடனேயே செல்கிறார்கள் — படையின் கட்டுப்பாட்டைக் குறிக்கிறது. மகேந்திர மலைச்சிகரத்தில் ராமன் ஏறுவது குறியீட்டுப் பொருளும் உடையது — அனுமன் மகேந்திரத்திலிருந்தே கடலைத் தாண்டியதுபோல, ராமனும் அங்கிருந்தே முதன்முதலில் கடலைக் காண்கிறான். ‘ஆமைகளும் மீன்களும் நிறைந்த’ என்ற கடலின் முதல் வருணனை எளிமையானது; பின்னர் அது விரிவாக்கப்படும். சஹ்யத்திலிருந்து மலயம், மலயத்திலிருந்து மகேந்திரம், மகேந்திரத்திலிருந்து கடற்கரை என்ற பயண வரிசையும் தெளிவாக உள்ளது. வல்கேட் பாடத்தின் இந்த விரிவு காவியசாஸ்திரத்தில் ‘வனவர்ணனம்’ (காட்டு வருணனை) என்ற மகாகாவியத்தின் இன்றியமையாத உறுப்பாகக் கருதப்படுகிறது — மலை, காடு, நீர்நிலை, பறவைகள், பருவம் அனைத்தும் ஓரிடத்தில். திறனாய்வுப் பதிப்பிலோ இது சுருக்கமானது — அங்கே சஹ்யம், மலயம் ஆகியவற்றைக் கடப்பது இரண்டு மூன்று சுலோகங்களிலேயே சொல்லப்படுகிறது. ஆகவே இந்தப் பகுதியின் பல சுலோகங்கள் பிற்காலக் கவிஞர்களின் சேர்க்கைகள் என்று அறிஞர்கள் கருதுகின்றனர்; ஆயினும் கீதா பிரஸ் பாடத்தில் அவை உள்ளன; ஆகவே இங்கே அச்சில் உள்ளபடியே விளக்கப்பட்டுள்ளன. அவற்றின் இலக்கிய மதிப்போ ஐயத்துக்கு இடமற்றது — ஒவ்வொரு மரமும் ஒவ்வொரு பறவையும் தென்னாட்டுக் காட்டின் உயிர்ப்புள்ள சித்திரத்தை உருவாக்குகின்றன. ராமனின் பார்வையில் இந்தக் காடு சீதையோடு பஞ்சவடியில் கண்ட காட்டை நினைவூட்டுவதாகவும் இருக்கலாம்; ஆயினும் கவி அதை வெளிப்படையாகச் சொல்லவில்லை. வானரர்களோ காட்டைத் தங்கள் வீடாகவே கருதுகிறார்கள் — அங்கே விளையாடுகிறார்கள், உண்கிறார்கள், நீராடுகிறார்கள், பருகுகிறார்கள்.

பெரும் மலையான சஹ்யத்தையும் மலயத்தையும் கடந்து, வரிசையாக முன்னேறி, அவர்கள் பயங்கரமாக முழங்கும் கடலை அடைந்தனர். மகிழ்விப்போரில் சிறந்தவனான ராமன், சுக்ரீவனோடும் லக்ஷ்மணனோடும் இறங்கி, ஒப்பற்ற கடற்கரைக் காட்டுக்கு விரைந்து சென்றான். திடீரென எழும் நீர்ப்பெருக்குகளால் கழுவப்பட்ட பாறைத்தளங்கள் கொண்ட பரந்த கடற்கரையை அடைந்து ராமன் சொன்னான்: ‘சுக்ரீவா, இதோ நாம் வருணனின் இருப்பிடத்தை அடைந்துவிட்டோம்; முன்பு நம்மைப் பற்றிய கவலை இப்போது இங்கே மீண்டும் எழுகிறது. இதற்கு அப்பால் நதிகளின் தலைவனான இந்தக் கடல் கரையற்றது; தக்க வழியின்றி இந்தக் கடலைக் கடக்க இயலாது. ஆகவே இங்கேயே பாசறை அமையட்டும்; இந்த வானரப் படை அக்கரையை அடையும் வழியைப் பற்றி இங்கே ஆலோசனை தொடங்கட்டும்.’ இவ்வாறு, சீதை கவரப்பட்டதால் மெலிந்த நீண்ட கைகளுடைய ராமன் கடலை அடைந்து அப்போது தங்குமாறு ஆணையிட்டான்: ‘வானரர்களில் சிறந்தவனே, எல்லாப் படைகளும் கடற்கரையில் தங்க வைக்கப்படட்டும்; இங்கே கடலைத் தாண்டுவது பற்றி ஆலோசிக்கும் நேரம் நமக்கு வந்துவிட்டது. எவனும் தன்தன் படையை விட்டுவிட்டு எங்கும் செல்லக்கூடாது; வீர வானரர்கள் தத்தம் இடத்துக்குச் செல்லட்டும்; நமக்கு மறைந்திருக்கும் அபாயம் உண்டு என்பதை அறிய வேண்டும்.’ ராமனின் சொற்களைக் கேட்டு, சுக்ரீவன் லக்ஷ்மணனோடு சேர்ந்து மரங்கள் நிறைந்த கடற்கரையில் படையைத் தங்க வைத்தான். கடலுக்கு அருகே நின்ற அந்தப் படை, தேன்போன்ற பழுப்பு நிற நீருடைய அழகிய இரண்டாவது கடல்போல விளங்கியது. பிறகு அந்தச் சிறந்த வானரர்கள் கடற்கரைக் காட்டை அடைந்து, பெருங்கடலின் அக்கரையை விரும்பியவாறு தங்கினர். அவர்கள் தங்கும்போது எழுந்த படையின் ஆயத்த ஆரவாரம், கடலின் பெருமுழக்கத்தையும் மறைத்துக் கேட்டது. சுக்ரீவனால் காக்கப்பட்ட, ராமனின் பணியில் ஈடுபாடு கொண்ட அந்தப் பெரும் வானரப் படை மூன்று பிரிவாகத் தங்கியது. மகிழ்ச்சி கொண்ட அந்த வானரப் படை பெருங்கடலை அடைந்து, காற்றின் வேகத்தால் அலைக்கழிக்கப்படும் பெருங்கடலைப் பார்த்துக்கொண்டிருந்தது. இங்கே ராமனின் கவலை மீண்டும் தெளிவாகிறது — ‘கரையற்றது’ என்ற சொல் நம்பிக்கையின்மையைக் குறிக்கிறது; ஆனால் ‘தக்க வழியின்றி இயலாது’ என்ற சொல்லால் வழியைத் தேடுவது கைவிடப்படவில்லை. ஆலோசனைக்கு ஆணையிடுவது அரசனின் கடமை — கடினமான பணியில் அமைச்சர்களோடு ஆலோசிக்க வேண்டும். ‘மறைந்திருக்கும் அபாயம்’ என்பது ராமனின் எச்சரிக்கை — ராக்ஷசர்கள் மாயாவிகள்; ஆகவே படை சிதறிவிடக்கூடாது. வானரப் படையை ‘இரண்டாவது கடல்’ என்று ஒப்பிடும் உவமை அதன் பரப்பையும் நிறத்தையும் குறிக்கிறது; ‘மூன்று பிரிவாகத் தங்கியது’ என்பது கரடிகள், கோலாங்கூலங்கள் (கருமுக வானரங்கள்), வானரர்கள் என்ற வேறுபாட்டின்படி என்று இந்தி உரை சொல்கிறது. படையின் ஆரவாரம் கடலின் முழக்கத்தையும் மிஞ்சுகிறது — இது வானரர்களின் எண்ணிக்கையைப் பற்றிய மற்றொரு மிகைக்கூற்று. ராமனின் உரையில் மூன்று ஆணைகள் உள்ளன — பாசறை, ஆலோசனை, எச்சரிக்கை. பாசறை என்பது கடற்கரைக் காட்டில் படையை நிறுத்துவது; ஆலோசனை என்பது கடலைக் கடக்கும் வழியைப் பற்றிச் சிந்திப்பது; எச்சரிக்கை என்பது ஒவ்வொருவரும் தத்தம் இடத்தில் நிற்பது, ஏனெனில் பகைவன் மறைந்து தாக்கக்கூடும். இந்த மூன்றுமே போர்நீதியின் அடிப்படைகள். ‘இவ்வாறு’ என்ற சொல்லால், ராமனின் சொற்கள் சீதை கவரப்பட்டதால் மெலிந்த ஒருவனுடையவை என்று கவி குறிப்பிடுகிறார் — அவனுடைய கவலை படைசார்ந்தது மட்டுமன்று, தனிப்பட்டதும் ஆகும். சுக்ரீவன் லக்ஷ்மணனோடு சேர்ந்து ஆணையை நிறைவேற்றுகிறான், படையைக் கரையில் நிறுத்துகிறான். படையின் நிறம் ‘தேன்போன்ற பழுப்பு’ — வானரர்களின் பழுப்பு நிறம், கடலின் நீல நிறத்தின் அருகே இரண்டாவது கடல்போலத் தோன்றுகிறது. இந்தச் சித்திரம் அடுத்து வரும் கடல் வருணனைக்கு முன்னுரையாகும். வானரர்கள் அக்கரையை விரும்புகிறார்கள் — அவர்களுடைய பார்வை இலங்கையிலேயே உள்ளது. படையின் ஒலி கடலின் முழக்கத்தையும் மூடுகிறது என்ற சொல்லால் வானரர்களின் எண்ணிக்கையின் அளவு குறிக்கப்படுகிறது. மூன்று பிரிவாகத் தங்கியது என்பது கரடிகள், கோலாங்கூலங்கள், வானரர்கள் ஆகியோருக்குத் தனித்தனிப் பாசறைகள் என்று உரையாசிரியர்கள் கூறுகின்றனர். இவ்வாறு பயணம் முடிந்தது; ஆனால் கடலைக் கடக்கும் பிரச்சினை எஞ்சியிருக்கிறது. இந்தப் பகுதியின் தொடக்கத்தில் சஹ்யம், மலயம் ஆகியவற்றைக் கடந்தது மீண்டும் சொல்லப்படுகிறது — முன்பு மகேந்திரத்திலிருந்து கடலைக் கண்டது, இப்போது அதன் அருகே செல்வது. ‘வரிசையாக’ என்ற சொல்லால் பயணத்தின் ஒழுங்கும், ‘பயங்கரமாக முழங்கும்’ என்ற சொல்லால் கடலின் முதல் அனுபவமும் — காண்பதற்கு முன் கேட்பது — குறிக்கப்படுகின்றன. ‘கழுவப்பட்ட பாறைத்தளங்கள்’ என்ற கடற்கரை வருணனை நுட்பமானது — அலைகளால் கழுவப்பட்ட பாறைகள். ராமன் ‘மகிழ்விப்போரில் சிறந்தவன்’ என்ற அடைமொழியால் வருணிக்கப்படுகிறான்; ஏனெனில் அவன் அனைவருடைய மனத்தையும் மகிழ்விக்கிறான்; ஆயினும் இப்போது அவனுடைய சொந்த மனம் கவலையால் கலங்கியிருக்கிறது. இந்த முரணைக் குறிப்பால் உணர்த்துவது கவியின் திறமை. வானரர்கள் தங்கும் ஆரவாரமும் கடலின் முழக்கமும் — இரு ஒலிகளுக்கிடையே போட்டி நடப்பதுபோல் உள்ளது.

தொலைவில் அக்கரை கொண்ட, தடையற்ற, ராக்ஷசக் கூட்டங்கள் வாழும், வருணனின் இருப்பிடமான கடலைப் பார்த்தவாறு வானரப் படைத்தலைவர்கள் அமர்ந்தனர். இரவின் தொடக்கத்தில், பகல் முடியும் நேரத்தில், அவர்கள் அந்த வருணனின் இருப்பிடத்தைக் கண்டனர் — கொடிய முதலைகளாலும் சுறாக்களாலும் பயங்கரமானது; நுரைப்பெருக்குகளால் சிரிப்பதுபோலவும், அலைகளால் நடனமாடுவதுபோலவும் இருந்தது; சந்திரோதயத்தில் பொங்கி எழுந்தது; சந்திரனின் பிம்பங்கள் நிறைந்தது; கடுங்காற்றுகளாலும், பெரும் முதலைகளாலும், திமி, திமிங்கிலம் என்ற பெருமீன்களாலும் நிறைந்தது; ஒளிரும் உடல்கொண்ட பாம்புகள் நிறைந்ததுபோல் இருந்தது; பெரும் உயிரினங்கள் மூழ்கி வாழ்வது; பல மலைகள் நிறைந்தது; அணுகுதற்கு மிக அரியது; கடினமான வழிகளை உடையது; ஆழங்காண முடியாதது; அசுரர்களின் இருப்பிடம். அங்கே மகரங்களாலும் நாகங்களின் உடல்களாலும் கலக்கப்பட்டு, காற்றால் அசைக்கப்பட்ட, களிப்புற்றவைபோன்ற நீர்த்திரள்கள் எழுந்தன, விழுந்தன. அது தூவப்பட்ட நெருப்புத்தூள்போல் இருந்தது; ஒளிரும் நீரும் பெரும் பாம்புகளும் உடையது; தேவர்களின் பகைவர்களின் இருப்பிடம்; பயங்கரமானது; எப்போதும் பாதாளத்தோடு தொடர்புடையது. கடல் வானம்போலவும், வானம் கடல்போலவும் இருந்தது; கடலுக்கும் வானத்துக்கும் வேறுபாடே தெரியவில்லை. நீர் வானத்தோடு கலந்தது, வானம் நீரோடு கலந்தது; நட்சத்திரங்களும் ரத்தினங்களும் நிறைந்த அவை இரண்டும் ஒரே உருவம் உடையவைபோலத் தோன்றின. மேகங்கள் எழுந்த வானத்துக்கும் அலைவரிசைகள் நிறைந்த கடலுக்கும் இடையே வேறுபாடே இல்லை. ஒன்றோடொன்று மோதி ஒட்டிக்கொண்ட கடலரசனின் அலைகள், வானத்தில் முழங்கும் பெரும் பேரிகைகள்போலப் பயங்கரமாக ஒலித்தன. ரத்தினப் பெருக்குகளோடு கூடிய நீரின் முழக்கம் உடையது; காற்றோடு பின்னிப்பிணைந்ததுபோல் இருந்தது; சினம் கொண்டதுபோல் மேலே எழுவது; நீர்வாழ் உயிரினக் கூட்டங்கள் நிறைந்தது; காற்றால் அடிக்கப்பட்ட நீர்நிலை; காற்றால் கிளப்பப்பட்டது; அலைகளால் வானத்தில் துள்ளிக் குதிப்பதுபோல் இருந்தது — அத்தகைய கடலை அந்த மகாத்மாக்கள் கண்டனர். பிறகு வியப்பில் ஆழ்ந்து நின்ற வானரர்கள், சுழலும் அலைத்திரள்களின் முழக்கம் உடைய, அலைபாய்வதுபோன்ற கடலைக் கண்டனர். இந்த வருணனையில் கவி கடலுக்கும் வானத்துக்கும் உள்ள ஒப்புமையை விரிக்கிறார் — கடலில் ரத்தினங்கள், வானில் நட்சத்திரங்கள்; கடலில் அலைகள், வானில் மேகங்கள்; கடலில் பெரும் பாம்புகள், வானில் ராகு-கேது; கடல் அசுரர்களின் இருப்பிடம், வானமும் அவர்கள் திரியும் இடம். இவ்வாறு இரண்டுக்கும் வேறுபாடே எஞ்சவில்லை. மாலை நேரமும் சந்திரோதய நேரமும் இங்கே வருணிக்கப்படுகின்றன — சந்திரோதயத்தில் கடலலை பெருகுகிறது; ஆகவே கடல் ‘பொங்கி எழுந்தது’. ‘நுரைப்பெருக்குகளால் சிரிப்பதுபோல’, ‘அலைகளால் நடனமாடுவதுபோல’, ‘சினம் கொண்டதுபோல் மேலே எழுவது’ என்ற தற்குறிப்பேற்றங்கள் கடலை உயிருள்ளதாக்குகின்றன; அது பகைவன்போல வானரர்களின் முன்னே நிற்கிறது. நூற்றுப்பதின்மூன்றாவது சுலோகம் மூன்று அரையடிகளால் அமைந்தது. சர்க்கத்தின் இறுதியில் வானரர்களின் வியப்பு, கடலைக் கடப்பது எளிதன்று என்பதைக் குறிக்கிறது — அடுத்த சர்க்கங்களில் அதற்கான வழியே முக்கிய விஷயமாகும். இந்தக் கடைசிப் பகுதியில் கவி கடலின் இருவகை உருவத்தை வருணிக்கிறார் — பயங்கரமானதும் அழகானதும். பயங்கர உருவம் — முதலைகள், சுறாக்கள், திமி, திமிங்கிலம், பாம்புகள் ஆகியவற்றாலும், அசுரர்களின் இருப்பிடமாக இருப்பதாலும், பாதாளத்துக்கு அருகில் இருப்பதாலும்; அழகிய உருவம் — சந்திரனின் பிம்பங்கள், ரத்தினங்கள், நுரைகள், அலைகளின் நடனம் ஆகியவற்றால். இந்த இருமை இலங்கையின் இயல்பும் ஆகும் — அழகானதும் அச்சம் தருவதும். கடலுக்கும் வானத்துக்கும் உள்ள ஒப்புமையின் வருணனை (115–117) காவியத்தின் புகழ்பெற்ற பகுதிகளில் ஒன்று — ‘கடல் வானம்போலவும், வானம் கடல்போலவும்’ என்ற சுலோகம் அனன்வய அணிக்கு (ஒரு பொருளை அதற்கே உவமையாக்கும் அணி) எடுத்துக்காட்டாகவும் மேற்கோள் காட்டப்படுகிறது. இரவில் வானத்துக்கும் கடலுக்கும் எல்லை தெரிவதில்லை; நட்சத்திரங்களும் ரத்தினங்களும் ஒன்றுபோல ஒளிர்கின்றன; மேகங்களும் அலைகளும் ஒன்றுபோல அசைகின்றன. வானரர்களின் வியப்பே சர்க்கத்தின் இறுதி உணர்வு — அவர்கள் போருக்கு ஆவலுடன் வந்தனர்; ஆனால் கடலைக் கண்டு திகைத்து நின்றனர். இதனால் கவி அடுத்து வரும் அணை கட்டலின் பெருமையை உயர்த்துகிறார் — இவ்வளவு பயங்கரமான கடலின்மேல் கட்டப்படும் அணை ஒரு வியத்தகு செயலாகும். இந்தச் சர்க்கத்தின் தொடக்கம் ராமனின் உறுதியோடு, முடிவு வானரர்களின் வியப்போடு — நடுவில் முழுப் பயணம். கடலின் வருணனையில் ‘சிரிப்பது’, ‘நடனமாடுவது’, ‘மேலே எழுவது’, ‘சினம் கொண்டது’ என்ற வினைச்சொற்கள் அதன் உயிர்ப்பைக் குறிக்கின்றன; இதனால் பின்னர் கடல்தேவன் நேரில் வருவதற்கு அடித்தளம் அமைக்கப்படுகிறது. ‘தூவப்பட்ட நெருப்புத்தூள்போல’ என்ற உவமை இரவில் கடல் நுரையில் தெரியும் ஒளியை வருணிக்கிறது. ‘வானத்தில் முழங்கும் பெரும் பேரிகைகள்போல’ என்ற ஒலியின் உவமை போர்ப் பேரிகைகளை நினைவூட்டுகிறது — கடலும் போருக்கு அழைப்பதுபோல் இருக்கிறது.

ಹನುಮಂತನು ಇದ್ದುದನ್ನು ಇದ್ದಂತೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹೇಳಿದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ರಾಮನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಭಯಂಕರನಾದ ಆ ರಾಕ್ಷಸನ ಯಾವ ಲಂಕಾನಗರಿಯನ್ನು ನೀನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಿದ್ದೀಯೋ, ಅದನ್ನು ನಾನು ಬೇಗನೆ ನಾಶಮಾಡುವೆನು; ಇದನ್ನು ನಿನಗೆ ಸತ್ಯವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಸುಗ್ರೀವನೇ, ಈ ಮುಹೂರ್ತದಲ್ಲೇ ಪ್ರಯಾಣಕ್ಕೆ ಮನಸ್ಸು ಮಾಡು. ಸೂರ್ಯನು ನಡುಹಗಲಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದಾನೆ; ವಿಜಯ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಈ ಮುಹೂರ್ತವು ಯೋಗ್ಯವಾಗಿದೆ. ಸೀತೆಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿ ಅವನು ಹೋಗಲಿ, ಆದರೆ ಜೀವಂತವಾಗಿ ಅವನು ಎಲ್ಲಿಗೆ ತಾನೇ ಹೋದಾನು? ನನ್ನ ದಂಡಯಾತ್ರೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಸೀತೆಗೆ ಬದುಕಿನಲ್ಲಿ ಆಶೆ ಮೂಡುವುದು — ಪ್ರಾಣ ಹೋಗುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ರೋಗಿಯು ಅಮೃತವನ್ನು ಮುಟ್ಟಿ, ಕುಡಿದು ಬದುಕುವಂತೆ. ಇಂದು ಉತ್ತರಾಫಲ್ಗುನೀ ನಕ್ಷತ್ರ; ನಾಳೆ ಚಂದ್ರನು ಹಸ್ತಾ ನಕ್ಷತ್ರವನ್ನು ಸೇರುವನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನೇ, ಎಲ್ಲ ಸೈನ್ಯಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ನಾವು ಇಂದೇ ಹೊರಡೋಣ. ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವ ನಿಮಿತ್ತಗಳನ್ನು ನಾನು ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದೇನೆ — ರಾವಣನನ್ನು ಕೊಂದು ಜಾನಕಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕರೆತರುವೆನು. ನನ್ನ ಈ ಕಣ್ಣಿನ ಮೇಲ್ಭಾಗ ಅದುರುತ್ತಿದೆ; ಅದು ಸಮೀಪಿಸಿರುವ ವಿಜಯವನ್ನೂ ನನ್ನ ಮನೋರಥವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತಿರುವಂತಿದೆ.’ ಸೂರ್ಯನು ನಡುಹಗಲಿನಲ್ಲಿರುವಾಗಿನ ಮುಹೂರ್ತವು ಜ್ಯೋತಿಷದಲ್ಲಿ ‘ಅಭಿಜಿತ್’ ಎಂದೂ ‘ವಿಜಯ’ ಎಂದೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ; ಅದು ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯಗಳಿಗೂ ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಕೊಡುವಂತಹುದು. ರಾಮನು ನಕ್ಷತ್ರವನ್ನೂ ಲೆಕ್ಕಿಸುತ್ತಾನೆ — ಉತ್ತರಾಫಲ್ಗುನಿಯು ಅವನ ಜನ್ಮನಕ್ಷತ್ರಕ್ಕೆ ಅನುಕೂಲವಾದುದು, ನಾಳಿನ ಹಸ್ತವು ಹಾಗಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ತಡಮಾಡಬಾರದು. ನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಿಂದ ರಚಿತವಾಗಿದೆ; ಅದು ರಾಮನ ಹೃದಯವನ್ನು ಬೆಳಗಿಸುತ್ತದೆ — ಯುದ್ಧದ ಮೊದಲ ಉದ್ದೇಶ ಸೀತೆಗೆ ಆಶ್ವಾಸನೆ. ‘ಆಶಾಮೇಷ್ಯತಿ ಜೀವಿತೇ’ (ಬದುಕಿನಲ್ಲಿ ಆಶೆ ಮೂಡುವುದು) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ, ಸೀತೆ ನಿರಾಶಳಾಗಿ ಪ್ರಾಣತ್ಯಾಗದ ಅಂಚಿನಲ್ಲಿದ್ದಳು ಎಂದು ರಾಮನಿಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ; ಅವಳ ಪಾಲಿಗೆ ದಂಡಯಾತ್ರೆಯ ಸುದ್ದಿಯೇ ಅಮೃತ. ಕಣ್ಣಿನ ಮೇಲ್ಭಾಗದ ಅದುರುವಿಕೆ — ಬಲಗಣ್ಣಿನ ಮೇಲ್ಭಾಗದ ಸ್ಪಂದನ — ಪುರುಷರಿಗೆ ಶುಭ ಎಂದು ಶಕುನಶಾಸ್ತ್ರ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ರಾಮನು ಜ್ಯೋತಿಷ, ಶಕುನ ಮತ್ತು ತನ್ನ ಮನೋರಥ — ಈ ಮೂರು ಬಗೆಯ ಪ್ರಮಾಣಗಳನ್ನು ವಿಜಯದ ಸೂಚಕಗಳೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಉಪಕ್ರಮದ ನಾಟಕೀಯತೆಯೂ ಗಮನಾರ್ಹ. ಹಿಂದಿನ ಎರಡು ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಚಿಂತಿತನಾಗಿದ್ದನು, ಸುಗ್ರೀವ ಮತ್ತು ಹನುಮಂತರು ಅವನನ್ನು ಸಂತೈಸಿದರು; ಈಗಲಾದರೋ ಅವನೇ ನಿರ್ಣಯ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಯಾರ ಅನುಮತಿಗೂ ಕಾಯುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಸತ್ಯಮೇತದ್ಬ್ರವೀಮಿ ತೇ’ (ಇದನ್ನು ನಿನಗೆ ಸತ್ಯವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದೇನೆ) ಎಂಬ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯಂತಹ ಮಾತು ಅವನ ದೃಢನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ರಾವಣನ ಕುರಿತು ‘ಕ್ವಾಸೌ ಯಾಸ್ಯತಿ ಜೀವಿತಃ’ (ಜೀವಂತವಾಗಿ ಅವನು ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋದಾನು) ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ತಿರಸ್ಕಾರದಿಂದ ತುಂಬಿದೆ — ಅಪಹರಿಸಿದವನು ಎಲ್ಲಿಗೆ ಬೇಕಾದರೂ ಹೋಗಲಿ, ರಾಮನ ಬಾಣದಿಂದ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾರ. ಸೀತೆಯ ಕುರಿತಾದ ಮಾತಾದರೋ ಕರುಣೆಯಿಂದ ತುಂಬಿದೆ — ಅವಳ ಜೀವನವು ರಾಮನ ಪ್ರಯಾಣದ ಸುದ್ದಿಯನ್ನೇ ಅವಲಂಬಿಸಿದೆ. ಹೀಗೆ ಒಂದೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಶತ್ರುವಿನ ಮೇಲಿನ ಕ್ರೋಧ ಮತ್ತು ಪ್ರಿಯೆಯ ಮೇಲಿನ ಕರುಣೆ ಎಂಬ ಎರಡು ಭಾವಗಳು ಬೆರೆತಿವೆ. ‘ಆತುರನು ಅಮೃತವನ್ನು ಕುಡಿದು’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯೂ, ಸುಂದರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಸೀತೆ ಪ್ರಾಣತ್ಯಾಗವನ್ನು ಯೋಚಿಸಿದ್ದಂತೆ, ಅವಳು ಮರಣದ ಸಮೀಪಕ್ಕೆ ಹೋಗಿದ್ದಳು ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ನಡುಹಗಲು, ನಕ್ಷತ್ರ, ಕಣ್ಣಿನ ಅದುರು — ಮೂರೂ ಅನುಕೂಲವಾಗಿವೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಮನು ಒಂದು ಕ್ಷಣವೂ ತಡಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನು ಕೇವಲ ಕೇಳುಗ, ಆಜ್ಞೆಯಾದರೋ ರಾಮನದೇ.

ಅನಂತರ ವಾನರರಾಜನಿಂದಲೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಂದಲೂ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಗೌರವಿಸಲ್ಪಟ್ಟ, ಧರ್ಮಾತ್ಮನೂ ಅರ್ಥಕೋವಿದನೂ ಆದ ರಾಮನು ಮತ್ತೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ವೇಗಶಾಲಿಗಳಾದ ಒಂದು ಲಕ್ಷ ವಾನರರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ನೀಲನು ದಾರಿಯನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಲು ಈ ಸೈನ್ಯದ ಮುಂದೆ ಹೋಗಲಿ. ಸೇನಾಪತಿ ನೀಲನೇ, ಫಲಮೂಲಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ತಂಪಾದ ಕಾಡುಗಳೂ ನೀರೂ ಇರುವ, ಜೇನುತುಪ್ಪವುಳ್ಳ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಬೇಗನೆ ಕರೆದೊಯ್ಯಿ. ದುರಾತ್ಮರಾದ ರಾಕ್ಷಸರು ದಾರಿಯಲ್ಲಿನ ಗೆಡ್ಡೆ, ಹಣ್ಣು, ನೀರುಗಳನ್ನು ಕೆಡಿಸಬಹುದು; ಅವರಿಂದ ನೀನು ಸದಾ ಸಿದ್ಧನಾಗಿ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ರಕ್ಷಿಸು. ವನವಾಸಿಗಳಾದ ವಾನರರು ತಗ್ಗುಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ, ಕಾಡಿನ ದುರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ, ವನಗಳಲ್ಲಿ ನೆಗೆದು ಹೋಗಿ ಶತ್ರುಗಳು ಅಡಗಿಸಿಟ್ಟಿರುವ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಪತ್ತೆಹಚ್ಚಲಿ. ಏನಾದರೂ ದುರ್ಬಲ ಸೈನ್ಯವಿದ್ದರೆ ಅದು ಇಲ್ಲೇ ಉಳಿಯಲಿ; ನಮ್ಮ ಈ ಕಾರ್ಯ ಭಯಂಕರವಾದುದು, ಇದನ್ನು ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ನಡೆಸಬೇಕು. ಸಾಗರದ ಪ್ರವಾಹದಂತಿರುವ ಭಯಂಕರವಾದ ಮುಂಚೂಣಿ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ನೂರಾರು ಸಾವಿರಾರು ಮಹಾಬಲರಾದ ಕಪಿಸಿಂಹರು ಮುನ್ನಡೆಸಲಿ. ಪರ್ವತದಂತಿರುವ ಗಜ, ಮಹಾಬಲನಾದ ಗವಯ, ಗೋವುಗಳ ನಡುವೆ ದರ್ಪದ ಹೋರಿಯಂತಿರುವ ಗವಾಕ್ಷ — ಇವರು ಮುಂದೆ ಹೋಗಲಿ. ವಾನರರ ಒಡೆಯನಾದ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠ ಋಷಭನು ವಾನರಸೈನ್ಯದ ಬಲಪಾರ್ಶ್ವವನ್ನು ಕಾಯುತ್ತಾ ಹೋಗಲಿ; ಗಂಧಗಜದಂತೆ ಎದುರಿಸಲಾಗದ, ವೇಗಶಾಲಿಯಾದ ಗಂಧಮಾದನನು ವಾನರಸೈನ್ಯದ ಎಡಪಾರ್ಶ್ವದಲ್ಲಿದ್ದು ಹೋಗಲಿ. ಐರಾವತವನ್ನೇರಿದ ಒಡೆಯ ಇಂದ್ರನಂತೆ ನಾನು ಹನುಮಂತನನ್ನೇರಿ ಸೈನ್ಯಸಮೂಹವನ್ನು ಹುರಿದುಂಬಿಸುತ್ತಾ ಸೈನ್ಯದ ನಡುವೆ ಹೋಗುವೆನು. ಸಾರ್ವಭೌಮ ಎಂಬ ಆನೆಯನ್ನೇರಿದ ಭೂತೇಶ್ವರ ಧನಾಧಿಪತಿ ಕುಬೇರನಂತೆ, ಯಮನಿಗೆ ಸಮಾನನಾದ ಈ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅಂಗದನನ್ನೇರಿ ಹೋಗಲಿ. ಜಾಂಬವಂತ, ಸುಷೇಣ, ವಾನರ ವೇಗದರ್ಶೀ — ಈ ಮೂವರು ಸೈನ್ಯದ ಹೊಟ್ಟೆಯ ಭಾಗವನ್ನು (ನಡುಭಾಗವನ್ನು) ಕಾಯಲಿ.’ ರಾಘವನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಸೇನಾಧಿಪತಿಯೂ ಮಹಾವೀರ್ಯನೂ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನೂ ಆದ ಸುಗ್ರೀವನು ವಾನರರಿಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಕುಶಲ ಸೇನಾನಾಯಕನಂತೆ ವ್ಯೂಹವನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮುಂದೆ ಮಾರ್ಗದರ್ಶಕ, ಆಮೇಲೆ ಮುಂಚೂಣಿ ಸೈನ್ಯ, ಪಾರ್ಶ್ವಗಳಲ್ಲಿ ರಕ್ಷಕರಿಬ್ಬರು, ನಡುವೆ ನಾಯಕ, ನಡುಭಾಗದಲ್ಲೂ ಹಿಂಭಾಗದಲ್ಲೂ ಹಿರಿಯ ಅನುಭವಿಗಳು. ದುರ್ಬಲ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಹಿಂದೆಯೇ ಬಿಡಬೇಕು, ಏಕೆಂದರೆ ದುರ್ಬಲರು ಸೈನ್ಯದ ಗತಿಯನ್ನು ನಿಧಾನಗೊಳಿಸುತ್ತಾರೆ. ದಾರಿಯ ನೀರು-ಹಣ್ಣುಗಳ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನೂ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ — ಶತ್ರುಗಳು ನೀರಿಗೆ ವಿಷ ಬೆರೆಸಬಹುದೆಂಬ ಭಯ. ತಗ್ಗಿನ ಕಾಡುಗಳಲ್ಲಿ ಶತ್ರುವಿನ ಗುಪ್ತಸೈನ್ಯವನ್ನು ಹುಡುಕಲು ಗೂಢಚಾರರನ್ನೂ ನೇಮಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆ ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿನ ಪ್ರಯಾಣದ ಎಲ್ಲ ವಿಷಯಗಳೂ — ದಾರಿ, ಆಹಾರ, ನೀರು, ಗೂಢಚರ್ಯೆ, ವ್ಯೂಹ — ಒಂದೇ ಭಾಷಣದಲ್ಲಿ ಸಂಗ್ರಹಿತವಾಗಿವೆ. ಹದಿಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲ; ಇಲ್ಲಿ ಅದು ದುರ್ಬಲ ಸೈನ್ಯದ ಬಗ್ಗೆ ವಿಶಿಷ್ಟ ಆದೇಶ. ಈ ವ್ಯೂಹದ ರಚನೆ ಪ್ರಾಚೀನ ಯುದ್ಧಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆ. ಸೈನ್ಯದ ಐದು ಅಂಗಗಳು — ಮುಖ, ಎದೆ, ಕುಕ್ಷಿ, ಪಕ್ಷಗಳು, ಹಿಂಭಾಗ — ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿವೆ. ನೀಲನು ಮುಖದಲ್ಲಿ ಮಾರ್ಗದರ್ಶಕ; ಗಜ, ಗವಯ, ಗವಾಕ್ಷರು ಮುಂಚೂಣಿಯ ಹೊಡೆತಗಾರರು; ಋಷಭ-ಗಂಧಮಾದನರು ಬಲ ಮತ್ತು ಎಡ ಪಕ್ಷಗಳಲ್ಲಿ; ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ನಡುವೆ; ಜಾಂಬವಂತ, ಸುಷೇಣ, ವೇಗದರ್ಶಿಯರು ಕುಕ್ಷಿಯಲ್ಲಿ. ಹೀಗೆ ನಾಯಕನು ಎಲ್ಲ ಕಡೆಯಿಂದಲೂ ರಕ್ಷಿತನು, ಸೈನ್ಯವು ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲೂ ಸಿದ್ಧ. ರಾಮನು ಹನುಮಂತನನ್ನೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅಂಗದನನ್ನೂ ಏರುವುದು ಆ ಇಬ್ಬರು ವಾನರರಿಗೆ ಸಲ್ಲುವ ಸನ್ಮಾನವೂ ಹೌದು, ಏಕೆಂದರೆ ರಾಮನು ಸ್ವತಃ ಹನುಮಂತನನ್ನೇ ಉತ್ತಮ ವಾಹನವಾಗಿ ಆರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ‘ಐರಾವತಮಿವೇಶ್ವರಃ’, ‘ಸಾರ್ವಭೌಮೇನ ಭೂತೇಶಃ’ ಎಂಬ ಎರಡು ಉಪಮೆಗಳು ದೇವಲೋಕದ ದಿಗ್ಗಜಗಳನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತವೆ — ಐರಾವತ ಇಂದ್ರನದು, ಸಾರ್ವಭೌಮ ಕುಬೇರನದು. ಹೀಗೆ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಇಂದ್ರ-ಕುಬೇರರಿಗೂ, ಇಬ್ಬರು ವಾನರರು ದಿಗ್ಗಜಗಳಿಗೂ ಹೋಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. ಸುಗ್ರೀವನು ರಾಜ, ಅವನ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದಲೇ ಸೈನ್ಯ ಚಲಿಸುತ್ತದೆ — ರಾಮನು ಸಲಹೆ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ, ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಸುಗ್ರೀವನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಈ ಮರ್ಯಾದೆಯ ಕ್ರಮವನ್ನು ಈ ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಪಾಲಿಸಲಾಗಿದೆ. ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಜೇನು, ಹಣ್ಣುಗಳು, ತಣ್ಣೀರು — ವಾನರರ ಸ್ವಭಾವಕ್ಕೆ ತಕ್ಕ ದಾರಿಯನ್ನೇ ಆರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಆದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಕರುಣೆಯೂ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ದುರ್ಬಲ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಹೋಗುವುದು ಅವರ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿಯೂ ಹೌದು, ಏಕೆಂದರೆ ದುರ್ಬಲರು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಬದುಕುಳಿಯಲಾರರು. ರಾಮನ ಭಾಷಣದಲ್ಲಿ ಸೇನಾಪತಿ ನೀಲನ ಕರ್ತವ್ಯಗಳು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ವಿಸ್ತೃತವಾಗಿವೆ — ದಾರಿಯ ಆಯ್ಕೆ, ಆಹಾರದ ವ್ಯವಸ್ಥೆ, ಶತ್ರುವಿನಿಂದ ರಕ್ಷಣೆ, ಗೂಢಚಾರರನ್ನು ಕಳುಹಿಸುವುದು. ಇವೆಲ್ಲವೂ ಸೇನಾಪತಿಯ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆಗಳೆಂದು ನೀತಿಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಗಳಾದ ಆ ವಾನರಗಣಗಳೆಲ್ಲ ಗುಹೆಗಳಿಂದಲೂ ಶಿಖರಗಳಿಂದಲೂ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಹಾರಿ ಆಗ ಬೇಗನೆ ನೆಗೆಯುತ್ತಾ ಹೊರಟರು. ಅನಂತರ ವಾನರರಾಜನಿಂದಲೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಂದಲೂ ಗೌರವಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಧರ್ಮಾತ್ಮ ರಾಮನು ಸೈನ್ಯಸಹಿತನಾಗಿ ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಹೊರಟನು. ನೂರು, ಲಕ್ಷ, ಕೋಟಿ, ಅಯುತ ಸಂಖ್ಯೆಗಳಲ್ಲಿ ಆನೆಗಳಂತಿರುವ ವಾನರರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ಅವನು ನಡೆದನು. ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದ ಅವನನ್ನು ಆ ಮಹಾ ವಾನರಸೈನ್ಯವು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿತು; ಎಲ್ಲರೂ ಹರ್ಷಿತರೂ ಸಂತುಷ್ಟರೂ ಆಗಿದ್ದರು, ಸುಗ್ರೀವನಿಂದ ಪಾಲಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದರು. ವಾನರರು ನೆಗೆಯುತ್ತಾ, ಹಾರುತ್ತಾ, ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಾ, ಸಿಂಹನಾದ ಮಾಡುತ್ತಾ, ಕೂಗುತ್ತಾ ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಹೋದರು. ಸುಗಂಧಭರಿತವಾದ ಜೇನುತುಪ್ಪವನ್ನೂ ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನೂ ತಿನ್ನುತ್ತಾ, ಹೂಗೊಂಚಲುಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಮರಗಳನ್ನು ಹೊತ್ತುಕೊಂಡು, ದರ್ಪದಿಂದ ಅವರು ಥಟ್ಟನೆ ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ಹೊತ್ತೊಯ್ಯುತ್ತಿದ್ದರು, ಎಸೆಯುತ್ತಿದ್ದರು; ಕೆಲವರು ಬೀಳುತ್ತಿದ್ದರು, ಮೇಲಕ್ಕೆ ಹಾರುತ್ತಿದ್ದರು, ಇನ್ನು ಕೆಲವರು ಬೇರೆಯವರನ್ನು ಕೆಳಗೆ ಬೀಳಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ‘ರಾವಣನನ್ನು ನಾವು ಕೊಲ್ಲಬೇಕು, ಎಲ್ಲ ನಿಶಾಚರರನ್ನೂ ಕೊಲ್ಲಬೇಕು’ ಎಂದು ವಾನರರು ರಾಘವನ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಮುಂದೆ ಋಷಭ, ನೀಲ ಮತ್ತು ವೀರ ಕುಮುದರು ಅನೇಕ ವಾನರರೊಡನೆ ದಾರಿಯನ್ನು ಸರಿಪಡಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ನಡುವೆ ರಾಜ ಸುಗ್ರೀವ, ರಾಮ, ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಅನೇಕ ಭಯಂಕರರಾದ ಬಲಶಾಲಿಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದಿದ್ದರು. ವೀರನಾದ ಶತಬಲಿ ಎಂಬ ವಾನರನು ಹತ್ತು ಕೋಟಿ ವಾನರರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು, ಒಬ್ಬನೇ ಇಡೀ ವಾನರಸೈನ್ಯವನ್ನು ಹಿಡಿತದಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಕಾಪಾಡಿದನು. ನೂರು ಕೋಟಿ ಪರಿವಾರದ ಕೇಸರಿ, ಪನಸ, ಗಜ ಮತ್ತು ಅರ್ಕರು ಅನೇಕರೊಡನೆ ಅದರ ಒಂದು ಪಾರ್ಶ್ವವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಅನೇಕ ಕರಡಿಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಸುಷೇಣ ಮತ್ತು ಜಾಂಬವಂತರು ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಹಿಂಭಾಗವನ್ನು ಕಾಪಾಡಿದರು. ಅವರ ಸೇನಾಪತಿಯಾದ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠ ವೀರ ನೀಲನು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಓಡಾಡುತ್ತಾ ಆ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಸುತ್ತಲೂ ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದನು. ದರೀಮುಖ, ಪ್ರಜಂಘ, ಜಂಭ, ರಭಸ ಎಂಬ ಕಪಿಗಳು ಎಲ್ಲ ಕಡೆಯಿಂದಲೂ ವಾನರರನ್ನು ತ್ವರೆಗೊಳಿಸುತ್ತಾ ನಡೆದರು. ಹೀಗೆ ಬಲದ ದರ್ಪದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಆ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರು ಹೋಗುತ್ತಾ, ನೂರಾರು ಸಾವಿರಾರು ಗಿರಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಗಿರಿಶ್ರೇಷ್ಠ ಸಹ್ಯಪರ್ವತವನ್ನೂ, ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅರಳಿದ ಸರೋವರಗಳನ್ನೂ, ಉತ್ತಮವಾದ ಕೆರೆಗಳನ್ನೂ ಕಂಡರು. ಭಯಂಕರ ಕೋಪವುಳ್ಳ ರಾಮನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ತಿಳಿದು, ಹೆದರಿದಂತೆ ನಗರಗಳ ಸಮೀಪದ ಜನಪದಗಳನ್ನೂ ತಪ್ಪಿಸುತ್ತಾ, ಸಾಗರದ ಪ್ರವಾಹದಂತಿರುವ ಭಯಂಕರವಾದ ಆ ಮಹಾ ವಾನರಸೈನ್ಯವು ಭೀಕರ ಘೋಷದ ಸಮುದ್ರದಂತೆ ಮುನ್ನುಗ್ಗಿತು. ದಶರಥಪುತ್ರನ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಆ ಶೂರರಾದ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠರು ಚಾವಟಿಯಿಂದ ಪ್ರಚೋದಿತವಾದ ಉತ್ತಮ ಕುದುರೆಗಳಂತೆ ಬೇಗಬೇಗನೆ ನೆಗೆದರು. ಇಬ್ಬರು ಕಪಿಗಳಿಂದ ಹೊರಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ನರಶ್ರೇಷ್ಠರಿಬ್ಬರು ಎರಡು ಮಹಾಗ್ರಹಗಳಿಂದ ಸ್ಪರ್ಶಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಚಂದ್ರ-ಸೂರ್ಯರಂತೆ ಶೋಭಿಸಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ವಾನರರ ಸ್ವಭಾವ ಸಹಜವಾಗಿದೆ — ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದರೂ ಅವರು ಆಟವಾಡುತ್ತಾರೆ, ತಿನ್ನುತ್ತಾರೆ, ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ಬೀಳಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ರಾಮನ ಆಜ್ಞೆ ಅವರಲ್ಲಿ ದೃಢವಾಗಿದೆ — ಗ್ರಾಮಗಳಿಗೂ ನಗರಗಳಿಗೂ ತೊಂದರೆ ಕೊಡಬಾರದು. ‘ಭೀತವತ್’ (ಹೆದರಿದಂತೆ) ಎಂಬ ಪದವು, ಇಷ್ಟು ದೊಡ್ಡ ಸೈನ್ಯವೂ ನಾಯಕನ ಆಜ್ಞೆಯ ಭಯದಿಂದ ಸಂಯಮದಿಂದಿತ್ತು ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ದಾರಿಯ ರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿ ವ್ಯೂಹವನ್ನು ಮತ್ತೆ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಋಷಭ, ನೀಲ, ಕುಮುದರು ಮುಂದೆ; ನಾಯಕರು ನಡುವೆ; ಶತಬಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ; ಕೇಸರಿ ಮೊದಲಾದವರು ಪಾರ್ಶ್ವದಲ್ಲಿ; ಸುಷೇಣ-ಜಾಂಬವಂತರು ಹಿಂದೆ. ಹಿಂದೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದ ವ್ಯೂಹ ಈಗ ಕಾರ್ಯರೂಪಕ್ಕೆ ಬಂದಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಸೈನ್ಯದ ಗತಿಯನ್ನು ಮೂರು ಸ್ತರಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಮೊದಲು ವಾನರರ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಆಟ, ಆಮೇಲೆ ರಾವಣವಧೆಯ ಸಂಕಲ್ಪರೂಪವಾದ ಅವರ ಗರ್ಜನೆ, ಅನಂತರ ವ್ಯೂಹದ ಪಾಲನೆ. ‘ರಾವಣೋ ನೋ ನಿಹಂತವ್ಯಃ’ (ರಾವಣನನ್ನು ನಾವು ಕೊಲ್ಲಬೇಕು) ಎಂಬ ಘೋಷ ಸೈನ್ಯದ ಯುದ್ಧಘೋಷದಂತಿದೆ; ಅದು ಎಲ್ಲರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಗುರಿಯನ್ನು ನೆಲೆಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ವಾನರರು ಮರಗಳನ್ನು ಕಿತ್ತು ಹೊತ್ತೊಯ್ಯುತ್ತಾರೆ — ಇವೇ ಮುಂದೆ ಅವರ ಆಯುಧಗಳಾಗುವುವು. ಅವರ ‘ಮಂಜರೀಪುಂಜಧಾರಿಣಃ’ (ಹೂಗೊಂಚಲುಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದವರು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವು ವಸಂತ ಅಥವಾ ಹೂಬಿಡುವ ಕಾಲವಾಗಿತ್ತು ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಇದರಿಂದ ಮುಂದಿನ ವನವರ್ಣನೆ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಶತಬಲಿಯೊಬ್ಬನೇ ಇಡೀ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿದ್ದು ಅವನ ಬಲದ ಅತಿಶಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ನಗರಗಳನ್ನೂ ಜನಪದಗಳನ್ನೂ ತಪ್ಪಿಸಿದ್ದು ರಾಮನ ಧರ್ಮನಿಷ್ಠೆಯ ಲಕ್ಷಣ — ಯುದ್ಧ ರಾವಣನೊಡನೆ, ನಿರಪರಾಧಿ ಪ್ರಜೆಗಳೊಡನಲ್ಲ. ಇಷ್ಟು ದೊಡ್ಡ ಸೈನ್ಯ ಗ್ರಾಮಗಳನ್ನು ಹೊಕ್ಕರೆ ಜನರಿಗೆ ಮಹಾಕ್ಲೇಶವಾದೀತು; ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಮನು ಅವನ್ನು ತಪ್ಪಿಸಲು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಚಂದ್ರಭಾಸ್ಕರೌ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಶೋಭೆಯೂ, ‘ಮಹದ್ಭ್ಯಾಂ ಗ್ರಹಾಭ್ಯಾಮ್’ (ಎರಡು ಮಹಾಗ್ರಹಗಳು) ಎಂಬುದರಿಂದ ಇಬ್ಬರು ವಾನರರ ಮಹತ್ತ್ವವೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಿವೆ. ಸಹ್ಯಪರ್ವತದ ಮೊದಲ ದರ್ಶನದಿಂದ ಯಾತ್ರೆಯ ಮೊದಲ ಹಂತ ಪೂರ್ಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಸೈನ್ಯದ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನೂ ಇಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ನೂರುಗಳು, ಸಾವಿರಗಳು, ಅಯುತಗಳು, ಕೋಟಿಗಳು. ಈ ಸಂಖ್ಯೆಗಳು ಯಥಾರ್ಥವಲ್ಲ, ಅಪರಿಮಿತತೆಯ ಸೂಚಕಗಳು. ಆದರೂ ವ್ಯೂಹದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ನಾಯಕನ ಸ್ಥಾನವೂ ನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಇಷ್ಟು ದೊಡ್ಡ ಸೈನ್ಯವೂ ಅವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾಗಿಲ್ಲ. ಸೇನಾಪತಿ ನೀಲನು ‘ಸಂಪತನ್’ — ಎಲ್ಲೆಡೆ ಓಡಾಡುತ್ತಾ — ಆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಕಾಯುತ್ತಾನೆ; ದರೀಮುಖ ಮೊದಲಾದವರು ನಿಧಾನವಾದ ವಾನರರನ್ನು ತ್ವರೆಗೊಳಿಸುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗೆ ಸೈನ್ಯದ ಮುಂದೆ, ನಡುವೆ, ಪಾರ್ಶ್ವಗಳಲ್ಲಿ, ಹಿಂದೆ — ಎಲ್ಲೆಡೆ ನಾಯಕರಿದ್ದಾರೆ. ಈ ಭಾಗದ ಇಪ್ಪತ್ತಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ‘ಜಗಾಮ ರಾಮೋ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಸಸೈನ್ಯೋ ದಕ್ಷಿಣಾಂ ದಿಶಮ್’ (ಧರ್ಮಾತ್ಮ ರಾಮನು ಸೈನ್ಯಸಹಿತನಾಗಿ ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಹೊರಟನು) ಎಂದು ಯಾತ್ರೆಯ ಆರಂಭವನ್ನು ಘೋಷಿಸುತ್ತದೆ; ಅದೇ ಪಾದವು ನಲವತ್ತೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಕವಿ ಯಾತ್ರೆಯ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಎರಡಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮೊದಲ ಭಾಗ ಸೈನ್ಯದ ಕ್ರಮ, ಎರಡನೆಯ ಭಾಗ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ನಿಮಿತ್ತದರ್ಶನ. ವಾನರರ ಉತ್ಸಾಹ ಕೇವಲ ದೈಹಿಕವಲ್ಲ, ವಾಚಿಕವೂ ಹೌದು — ಅವರು ರಾವಣವಧೆಯ ಸಂಕಲ್ಪವನ್ನು ಗರ್ಜನೆಯಿಂದ ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಅನಂತರ ವಾನರರಾಜನಿಂದಲೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಂದಲೂ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಗೌರವಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಧರ್ಮಾತ್ಮ ರಾಮನು ಸೈನ್ಯಸಹಿತನಾಗಿ ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಹೊರಟನು. ಅಂಗದನ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತಿದ್ದ, ಪೂರ್ಣಾರ್ಥವಾದ ಪ್ರತಿಭೆಯುಳ್ಳ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಪರಿಪೂರ್ಣಾರ್ಥನಾದ ಆ ರಾಮನಿಗೆ ಶುಭವಾದ ಮಾತಿನಿಂದ ಹೇಳಿದನು — ‘ಅಪಹೃತಳಾದ ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಪಡೆದು, ರಾವಣನನ್ನು ಬೇಗನೆ ಕೊಂದು, ಸಮೃದ್ಧಾರ್ಥನಾದ ನೀನು ಸಮೃದ್ಧವಾದ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಹಿಂದಿರುಗುವೆ. ರಾಘವನೇ, ನಿನ್ನ ಸರ್ವಾರ್ಥಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ಆಕಾಶದಲ್ಲೂ ಭೂಮಿಯಲ್ಲೂ ಮಹಾ ಶುಭನಿಮಿತ್ತಗಳನ್ನು ನಾನು ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಸೈನ್ಯದ ಹಿಂದಿನಿಂದ ಮಂಗಳಕರವಾದ, ಮೃದುವಾದ, ಹಿತಕರವಾದ, ಸುಖಕರವಾದ ಗಾಳಿ ಬೀಸುತ್ತಿದೆ; ಈ ಮೃಗಪಕ್ಷಿಗಳು ತುಂಬು ಮಧುರ ಸ್ವರದಿಂದ ಕೂಗುತ್ತಿವೆ; ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳೂ ಪ್ರಸನ್ನವಾಗಿವೆ, ಸೂರ್ಯನು ನಿರ್ಮಲನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಭಾರ್ಗವನಾದ ಉಶನಸ್ಸು (ಶುಕ್ರ) ಪ್ರಸನ್ನವಾದ ಕಾಂತಿಯಿಂದ ನಿನ್ನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ; ಬ್ರಹ್ಮರಾಶಿ ನಿರ್ಮಲವಾಗಿದೆ, ಪರಮಋಷಿಗಳು (ಸಪ್ತರ್ಷಿಗಳು) ಎಲ್ಲರೂ ನಿರ್ಮಲರಾಗಿ, ಕಾಂತಿಯುತರಾಗಿ ಧ್ರುವನನ್ನು ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಬೆಳಗುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಮಹಾತ್ಮರಾದ ನಮ್ಮ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳ ಪಿತಾಮಹನಾದ ರಾಜರ್ಷಿ ತ್ರಿಶಂಕುವು ತನ್ನ ಪುರೋಹಿತನೊಡನೆ ನಮ್ಮ ಮುಂದೆ ನಿರ್ಮಲವಾಗಿ ಬೆಳಗುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ನಮ್ಮ ಶ್ರೇಷ್ಠ ನಕ್ಷತ್ರವಾದ ವಿಶಾಖೆಯ ಎರಡು ತಾರೆಗಳು ಯಾವ ಉಪದ್ರವವೂ ಇಲ್ಲದೆ ನಿರ್ಮಲವಾಗಿ ಬೆಳಗುತ್ತಿವೆ. ರಾಕ್ಷಸರ ನಕ್ಷತ್ರವಾದ ನೈರ್ಋತ ನಕ್ಷತ್ರವಾದರೋ ಅತಿಯಾಗಿ ಪೀಡಿತವಾಗಿದೆ — ಮೂಲಾ ನಕ್ಷತ್ರವು ಮೂಲವುಳ್ಳ ಧೂಮಕೇತುವಿನಿಂದ ಸ್ಪರ್ಶಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ಹೊಗೆಯಾಡುತ್ತಿದೆ. ಇದೆಲ್ಲವೂ ರಾಕ್ಷಸರ ವಿನಾಶಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಒದಗಿದೆ; ಕಾಲ ಬಂದಾಗ ಕಾಲನಿಂದ ಹಿಡಿಯಲ್ಪಟ್ಟವರ ನಕ್ಷತ್ರವು ಗ್ರಹಪೀಡಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ನೀರು ತಿಳಿಯಾಗಿದೆ, ರುಚಿಯಾಗಿದೆ; ಕಾಡುಗಳು ಹಣ್ಣುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿವೆ; ಸುಗಂಧಗಳು ಅತಿಯಾಗದೆ ಹಿತವಾಗಿ ಹರಡುತ್ತಿವೆ; ಮರಗಳು ಋತುವಿಗೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಹೂಬಿಟ್ಟಿವೆ. ಪ್ರಭುವೇ, ವ್ಯೂಹವಾಗಿ ನಿಂತ ಕಪಿಸೈನ್ಯಗಳು ತಾರಕಾಮಯ ಸಂಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿನ ದೇವತೆಗಳ ಸೈನ್ಯಗಳಂತೆ ಅತಿಶಯವಾಗಿ ಬೆಳಗುತ್ತಿವೆ. ಆರ್ಯನೇ, ಇದನ್ನು ನೋಡಿ ನೀನು ಸಂತುಷ್ಟನಾಗಬೇಕು.’ ಇಲ್ಲಿ ನಲವತ್ತೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಪೂರ್ವಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದ ಉಪಮೆಯನ್ನು ಮುಗಿಸುತ್ತದೆ, ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಪದಗಳನ್ನು ಮತ್ತೆ ಹೇಳುತ್ತದೆ — ‘ತತೋ ವಾನರರಾಜೇನ ಲಕ್ಷ್ಮಣೇನ ಸುಪೂಜಿತಃ, ಜಗಾಮ ರಾಮೋ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಸಸೈನ್ಯೋ ದಕ್ಷಿಣಾಂ ದಿಶಮ್’. ಇದು ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದ ಪುನರಾವೃತ್ತಿ, ಲೇಖಕನ ದೋಷವಲ್ಲ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ನಿಮಿತ್ತವರ್ಣನೆ ಜ್ಯೋತಿಷದ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ತ್ರಿಶಂಕು ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಂಶದವನು, ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನಿಂದ ದಕ್ಷಿಣಾಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತನಾದವನು; ವಿಶಾಖೆ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳ ಕುಲನಕ್ಷತ್ರ; ಮೂಲಾ ನಕ್ಷತ್ರದ ದೇವತೆ ನಿರ್ಋತಿ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅದು ರಾಕ್ಷಸರ ನಕ್ಷತ್ರ. ಶುಕ್ರನು ಹಿಂದಿನಿಂದ ಹಿಂಬಾಲಿಸುವುದು, ಸಪ್ತರ್ಷಿಗಳು ಧ್ರುವನನ್ನು ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡುವುದು, ಗಾಳಿಯ ಅನುಕೂಲತೆ — ಇವೆಲ್ಲವೂ ಯುದ್ಧಯಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ವಿಜಯದ ಲಕ್ಷಣಗಳು. ನಲವತ್ತೆಂಟನೆಯ ಮತ್ತು ಐವತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಿಂದ ರಚಿತವಾಗಿವೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕೇವಲ ತಮ್ಮನಲ್ಲ, ಮಂತ್ರಿಯೂ ಹೌದು — ಅವನು ರಾಮನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಉಳಿದಿರುವ ಸಂದೇಹವನ್ನು ನಿಮಿತ್ತಗಳಿಂದ ನಿವಾರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮಾತಿನ ರಚನೆಯೂ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಆಲೋಚಿಸಿದುದು. ಮೊದಲು ಅವನು ಫಲವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಸೀತೆಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿ, ರಾವಣನ ವಧೆ, ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಹಿಂದಿರುಗುವಿಕೆ. ಆಮೇಲೆ ಪ್ರಮಾಣಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಗಾಳಿ, ಮೃಗಗಳು, ಪಕ್ಷಿಗಳು, ನೀರು, ಕಾಡುಗಳು, ಹೂವುಗಳು; ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯ, ಶುಕ್ರ, ಸಪ್ತರ್ಷಿಗಳು, ತ್ರಿಶಂಕು, ವಿಶಾಖೆಗಳು, ಮೂಲಾ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಫಲವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಪ್ರೀತೋ ಭವಿತುಮರ್ಹಸಿ’ (ನೀನು ಸಂತುಷ್ಟನಾಗಬೇಕು). ಹೀಗೆ ಆರಂಭದಲ್ಲೂ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲೂ ಫಲ, ನಡುವೆ ಪ್ರಮಾಣಗಳು ಎಂಬುದು ವಾಗ್ಮಿತೆಯ ಉತ್ತಮ ಕ್ರಮ. ‘ಸಮೃದ್ಧಾರ್ಥಃ ಸಮೃದ್ಧಾರ್ಥಾಮ್’ ಎಂಬ ಪುನರುಕ್ತಿ ಅಲಂಕಾರರೂಪವಾದುದು — ರಾಮನು ಸಮೃದ್ಧಾರ್ಥ, ಅಯೋಧ್ಯೆಯೂ ಅವನ ಆಗಮನದಿಂದ ಸಮೃದ್ಧವಾಗುವುದು. ‘ನಕ್ಷತ್ರಂ ಗ್ರಹಪೀಡಿತಮ್’ ಎಂಬ ಮಾತು ಜನಶ್ರುತಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆ — ಯಾವ ಕುಲದ ನಕ್ಷತ್ರ ಗ್ರಹದಿಂದ ಪೀಡಿತವಾಗುವುದೋ, ಆ ಕುಲದ ವಿನಾಶ ಸಮೀಪಿಸಿದೆ. ದೇವಾಸುರಸಂಗ್ರಾಮದ ಉಪಮೆ ತಾರಕಾಮಯ ಯುದ್ಧದ್ದು, ಅದರಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳು ವಿಜಯಿಗಳಾದರು — ಆದ್ದರಿಂದ ವಾನರಸೈನ್ಯವೂ ದೇವಸೈನ್ಯದಂತೆ ವಿಜಯಿಯಾಗುವುದು ಎಂಬುದು ಇದರ ಧ್ವನಿ. ಪುನರುಕ್ತವಾದ ಅರ್ಧಗಳು (42.2, 43.1) ವಾನರರ ಆಟದ ವರ್ಣನೆಯಿಂದ ತುಂಡಾಗಿದ್ದ ಕಥೆಯ ಸೂತ್ರವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಹಿಡಿಯುತ್ತವೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮಾತುಗಳು ಅಂಗದನ ಹೆಗಲ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತವನದು; ಆದ್ದರಿಂದ ಯಾತ್ರೆಯಲ್ಲೇ ಸಹೋದರರಿಬ್ಬರು ಸಂವಾದಿಸುತ್ತಾರೆ. ಈ ಭಾಗದ ಐವತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ವಿಶಾಖೆಯನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತದೆ — ಅದು ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳ ಕುಲನಕ್ಷತ್ರ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅದರ ನಿರ್ಮಲತೆ ರಾಮನ ಕುಲಕ್ಕೆ ಶುಭ. ಐವತ್ತೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಅದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧ — ರಾಕ್ಷಸರ ನಕ್ಷತ್ರವಾದ ಮೂಲಾ ಧೂಮಕೇತುವಿನಿಂದ ಹೊಗೆಯಾಡುತ್ತಿದೆ. ಹೀಗೆ ಎರಡೂ ಪಕ್ಷಗಳ ಭವಿಷ್ಯವು ನಕ್ಷತ್ರಗಳಿಂದಲೇ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಐವತ್ತಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಭೂಮಿಯ ನಿಮಿತ್ತಗಳನ್ನು ಮತ್ತೆ ಹೇಳುತ್ತದೆ — ನೀರು ಸ್ವಚ್ಛ, ಹಣ್ಣುಗಳು ಹೇರಳ, ಗಾಳಿ ಮಂದ, ಹೂವುಗಳು ಋತುವಿಗೆ ತಕ್ಕಂತೆ; ಅಕಾಲದಲ್ಲಿ ಹೂ ಬಿಡುವುದು ಅಶುಭ ಎಂದು ಶಕುನಶಾಸ್ತ್ರ ಹೇಳುತ್ತದೆ.

ಹೀಗೆ ಅಣ್ಣನನ್ನು ಸಂತೈಸುತ್ತಾ ಹರ್ಷಿತನಾದ ಸೌಮಿತ್ರಿಯು ಹೇಳಿದನು. ಅನಂತರ ವಾನರಸೈನ್ಯವು ಇಡೀ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಆವರಿಸುತ್ತಾ ನಡೆಯಿತು. ಉಗುರು-ಕೋರೆಹಲ್ಲುಗಳೇ ಆಯುಧಗಳಾದ ಕರಡಿ-ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರಿಂದಲೂ ವಾನರರಿಂದಲೂ ಕೈತುದಿ-ಕಾಲ್ತುದಿಗಳಿಂದ ಮೇಲೆಬ್ಬಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಭಯಂಕರ ಧೂಳು ಸೂರ್ಯನ ಪ್ರಭೆಯನ್ನು ತಡೆದು ಲೋಕವನ್ನೇ ಮರೆಮಾಡಿತು. ಪರ್ವತ, ಕಾಡು, ಆಕಾಶಗಳ ಸಹಿತ ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕನ್ನು ಮುಚ್ಚುತ್ತಾ ಭಯಂಕರವಾದ ವಾನರಸೈನ್ಯವು ಆಕಾಶವನ್ನು ಮುಚ್ಚುವ ಮೇಘಸಮೂಹದಂತೆ ನಡೆಯಿತು. ಅನೇಕ ಯೋಜನಗಳವರೆಗೆ ನಿರಂತರವಾಗಿ ನದಿಗಳನ್ನು ದಾಟುತ್ತಿದ್ದ ಸೈನ್ಯದ ಕಾರಣದಿಂದ ಎಲ್ಲ ನದೀಪ್ರವಾಹಗಳೂ ಹಿಮ್ಮುಖವಾಗಿ ಹರಿದಂತಾದವು. ನಿರ್ಮಲ ಜಲದ ಸರೋವರಗಳನ್ನೂ, ಮರಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಪರ್ವತಗಳನ್ನೂ, ಸಮತಟ್ಟಾದ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನೂ, ಹಣ್ಣುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಕಾಡುಗಳನ್ನೂ — ನಡುವಿನಿಂದ, ಸುತ್ತಲಿನಿಂದ, ಅಡ್ಡಡ್ಡವಾಗಿ, ಕೆಳಗಿನಿಂದ — ಅದು ಹೊಕ್ಕಿತು. ಆ ಮಹಾಸೈನ್ಯವು ಇಡೀ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಆವರಿಸಿಕೊಂಡು ನಡೆಯಿತು. ಹರ್ಷದಿಂದ ಅರಳಿದ ಮುಖಗಳ, ಗಾಳಿಯ ವೇಗವುಳ್ಳ ಆ ವಾನರರೆಲ್ಲರೂ ರಾಘವನ ಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ತಮ್ಮ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಮುಡಿಪಾಗಿಟ್ಟು, ಹರ್ಷ, ವೀರ್ಯ, ಬಲದ ಉಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಒಬ್ಬರಿಗೊಬ್ಬರು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತಾ ನಡೆದರು. ಯೌವನದ ಉಕ್ಕಿನಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ದರ್ಪದಿಂದ ಅವರು ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಬಗೆಬಗೆಯ ವಿಲಾಸಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದರು. ಅಲ್ಲಿ ಕೆಲವರು ವೇಗವಾಗಿ ನಡೆದರು, ಇನ್ನು ಕೆಲವರು ಮೇಲಕ್ಕೆ ಹಾರಿದರು; ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವ ಕೆಲವು ವಾನರರು ಕಿಲಕಿಲ ಶಬ್ದ ಮಾಡಿದರು, ಬಾಲಗಳನ್ನು ಅಪ್ಪಳಿಸಿದರು, ಕಾಲುಗಳಿಂದ ನೆಲವನ್ನು ಬಡಿದರು. ಇನ್ನು ಕೆಲವರು ತೋಳುಗಳನ್ನು ಬೀಸಿ ಬಂಡೆಗಳನ್ನೂ ಮರಗಳನ್ನೂ ಮುರಿದರು; ಗಿರಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವವರು ಗಿರಿಶಿಖರಗಳನ್ನೇರುತ್ತಾ ಮಹಾನಾದಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದರು, ಇನ್ನು ಕೆಲವರು ಸಿಂಹನಾದ ಮಾಡಿದರು; ತೊಡೆಗಳ ವೇಗದಿಂದ ಅನೇಕ ಬಳ್ಳಿಗಳ ಜಾಲಗಳನ್ನು ಹೊಸಕಿಹಾಕಿದರು. ಆಕಳಿಸುತ್ತಾ, ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾದ ಅವರು ಬಂಡೆಗಳಿಂದಲೂ ಮರಗಳಿಂದಲೂ ಆಟವಾಡಿದರು. ಅನಂತರ ಅತಿ ಭಯಂಕರರಾದ ವಾನರರ ಲಕ್ಷಗಳು, ಕೋಟಿಗಳು, ಸಾವಿರಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟು ಭೂಮಿ ಶೋಭಾಯಮಾನವಾಯಿತು. ಆ ಮಹಾ ವಾನರಸೈನ್ಯವು ಹಗಲೂ ರಾತ್ರಿ ನಡೆಯುತ್ತಿತ್ತು. ಸುಗ್ರೀವನಿಂದ ಪಾಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟ, ಅತ್ಯಂತ ಹರ್ಷಿತರಾದ, ಯುದ್ಧವನ್ನು ಸ್ವಾಗತಿಸುವ ಎಲ್ಲ ವಾನರರೂ ತ್ವರೆಯಿಂದ ಸಾಗುತ್ತಿದ್ದರು; ಸೀತೆಯನ್ನು ಬಿಡಿಸಬೇಕೆಂದು ಬಯಸಿದ ಅವರು ಎಲ್ಲಿಯೂ ಒಂದು ಕ್ಷಣವೂ ತಂಗಲಿಲ್ಲ. ಈ ಭಾಗವೆಲ್ಲವೂ (ಸುಮಾರು 56 ರಿಂದ 68 ರವರೆಗೆ) ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲ; ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಾದರೋ ಸೈನ್ಯದ ಮಹತ್ತ್ವದ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಬಹಳವಾಗಿ ವಿಸ್ತರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಧೂಳಿನಿಂದ ಸೂರ್ಯನು ಮುಚ್ಚಿಹೋಗುವುದು, ನದಿಗಳ ಹಿಮ್ಮುಖ ಪ್ರವಾಹ — ಈ ಅತಿಶಯಗಳು ಸೈನ್ಯದ ಅಸಂಖ್ಯತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ವಾನರರ ಆಟ ಕೇವಲ ಚಾಪಲ್ಯವಲ್ಲ — ‘ಯೌವನೋತ್ಸೇಕಜಾದ್ದರ್ಪಾತ್’ (ಯೌವನದ ಉಕ್ಕಿನಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ದರ್ಪದಿಂದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಅವರ ಯೌವನವನ್ನೂ ಉತ್ಸಾಹವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅದರಿಂದ ಅವರಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧದ ಭಯವೇ ಇಲ್ಲ. ಅರವತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಿಂದ ರಚಿತವಾಗಿದೆ; ಅದರಿಂದ ಪ್ರಯಾಣದ ಉದ್ದೇಶ — ಸೀತೆಯ ಬಿಡುಗಡೆ — ಮತ್ತೆ ನೆನಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ‘ಮುಹೂರ್ತಂ ಕ್ವಾಪಿ ನಾವಸನ್’ (ಎಲ್ಲಿಯೂ ಒಂದು ಕ್ಷಣವೂ ತಂಗಲಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಯಾತ್ರೆಯ ವೇಗ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ವಿಶ್ರಾಂತಿಯನ್ನೂ ತೊರೆದರು. ಈ ಭಾಗದ ವಿಶೇಷವೆಂದರೆ ವರ್ಣನೆಯ ಅತಿಶಯ. ಧೂಳಿನಿಂದ ಸೂರ್ಯಪ್ರಭೆ ತಡೆಯಲ್ಪಡುವುದು, ನದಿಗಳ ಹಿಮ್ಮುಖ ಪ್ರವಾಹ, ಭೂಮಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಆವರಿಸಲ್ಪಡುವುದು — ಈ ವರ್ಣನೆಗಳು ಸೈನ್ಯದ ಅಪರಿಮಿತತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ‘ಮಧ್ಯೇನ ಚ ಸಮಂತಾಚ್ಚ ತಿರ್ಯಕ್ಚಾಧಶ್ಚ’ (ನಡುವಿನಿಂದ, ಸುತ್ತಲಿನಿಂದ, ಅಡ್ಡಡ್ಡವಾಗಿ, ಕೆಳಗಿನಿಂದ) ಎಂಬ ನಾಲ್ಕು ದಿಗ್ವಾಚಕ ಪದಗಳಿಂದ ಸೈನ್ಯದ ಸರ್ವವ್ಯಾಪಕತೆ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ಯಾವ ಪ್ರದೇಶವೂ ಆವರಿಸದೆ ಉಳಿಯಲಿಲ್ಲ. ವಾನರರ ಆಟದ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಕವಿ ಅವರ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ಗಮನಿಸುತ್ತಾನೆ — ಕಿಲಕಿಲ ಶಬ್ದ, ಬಾಲದ ಅಪ್ಪಳಿಕೆ, ಕಾಲುಗಳಿಂದ ನೆಲವನ್ನು ಬಡಿಯುವುದು, ತೋಳುಗಳ ಬೀಸುವಿಕೆ, ಆಕಳಿಕೆ. ಇವೆಲ್ಲವೂ ವಾನರಪ್ರಕೃತಿಯ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳು. ಆದರೆ ಈ ಆಟ ನಿರರ್ಥಕವಲ್ಲ — ‘ರಾಘವಸ್ಯಾರ್ಥೇ ಸಮಾರೋಪಿತವಿಕ್ರಮಾಃ’ (ರಾಘವನ ಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಮುಡಿಪಾಗಿಟ್ಟವರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವರ ಎಲ್ಲ ಉತ್ಸಾಹವೂ ರಾಮನ ಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ಸಮರ್ಪಿತವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ‘ಹರ್ಷಂ ವೀರ್ಯಂ ಬಲೋದ್ರೇಕಾಂದರ್ಶಯಂತಃ ಪರಸ್ಪರಮ್’ (ಹರ್ಷ, ವೀರ್ಯ, ಬಲದ ಉಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಒಬ್ಬರಿಗೊಬ್ಬರು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತಾ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸ್ಪರ್ಧೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ವಾನರನೂ ಇತರರಿಗೆ ತನ್ನ ಬಲವನ್ನು ತೋರಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಹಗಲೂ ರಾತ್ರಿ ನಡೆಯುವುದು, ಒಂದು ಕ್ಷಣವೂ ವಿಶ್ರಾಂತಿಯಿಲ್ಲದಿರುವುದು — ಇದು ಸೀತೆಯ ಬಿಡುಗಡೆಯ ತ್ವರೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಶ್ರೀಮತ್ಪರಿವೃತಾ ಮಹೀ’ ಎಂಬ ಪದವು, ವಾನರರಿಂದ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಭೂಮಿ ಶೋಭಾಯಮಾನವಾಯಿತು, ಪೀಡಿತವಾಗಲಿಲ್ಲ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಭಾಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಸೀತೆಯ ಸ್ಮರಣೆ — ಈ ಎಲ್ಲ ಉತ್ಸಾಹವೂ ಅವಳ ಬಿಡುಗಡೆಗಾಗಿಯೇ. ಇಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಶ್ಲೋಕಗಳು ವಾಕ್ಯದ ನಡುವೆಯೇ ಮುಗಿಯುತ್ತವೆ; ಉದಾಹರಣೆಗೆ ‘ಸಪರ್ವತವನಾಕಾಶಂ ದಕ್ಷಿಣಾಂ ಹರಿವಾಹಿನೀ’ ಎಂಬುದರ ಕ್ರಿಯಾಪದ ‘ಛಾದಯಂತೀ ಯಯೌ’ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಭಾವಾರ್ಥವನ್ನು ಶ್ಲೋಕದ ಎಲ್ಲೆಯನ್ನು ಮೀರಿ ವಾಕ್ಯಾನುಸಾರವಾಗಿ ಬರೆಯಲಾಗಿದೆ.

ಅನಂತರ ಮರಗಳಿಂದ ಕಿಕ್ಕಿರಿದ, ನಾನಾ ವನಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಸಹ್ಯಪರ್ವತವನ್ನು ತಲುಪಿ ಆ ವಾನರರು ಅದನ್ನೇರಿದರು. ಸಹ್ಯ ಮತ್ತು ಮಲಯ ಪರ್ವತಗಳ ವಿಚಿತ್ರವಾದ ಕಾನನಗಳನ್ನೂ ನದಿಗಳನ್ನೂ ಜಲಪಾತಗಳನ್ನೂ ನೋಡುತ್ತಾ ರಾಮನು ನಡೆದನು. ವಾನರರು ಚಂಪಕ, ತಿಲಕ, ಮಾವು, ಅಶೋಕ, ಸಿಂಧುವಾರ, ತಿನಿಶ, ಕರವೀರ ಮರಗಳನ್ನು ಮುರಿಯುತ್ತಿದ್ದರು; ಅಂಕೋಲ, ಕರಂಜ, ಪ್ಲಕ್ಷ, ಆಲ, ನೇರಳೆ, ನೆಲ್ಲಿ, ನೀಪ ಮರಗಳನ್ನು ಮುರಿಯುತ್ತಿದ್ದರು. ರಮ್ಯವಾದ ಬಂಡೆಗಳ ಮೇಲಿನ ಬಗೆಬಗೆಯ ಕಾಡುಮರಗಳು ಗಾಳಿಯ ವೇಗದಿಂದ ಅಲುಗಾಡಿ ಅವರ ಮೇಲೆ ಹೂಗಳನ್ನು ಸುರಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ಜೇನಿನ ಕಂಪಿನ ವನಗಳಲ್ಲಿ ಝೇಂಕರಿಸುವ ದುಂಬಿಗಳೊಡನೆ, ಸುಖಕರ ಸ್ಪರ್ಶದ, ಚಂದನದಂತೆ ತಂಪಾದ ಗಾಳಿ ಬೀಸುತ್ತಿತ್ತು. ಶೈಲರಾಜನು ಧಾತುಗಳಿಂದ ಅಧಿಕವಾಗಿ ಅಲಂಕೃತನಾಗಿದ್ದನು; ಧಾತುಗಳಿಂದ ಹರಡಿದ ಧೂಳು ಗಾಳಿಯ ವೇಗದಿಂದ ಕೆದರಿ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ವಾನರಸೈನ್ಯವನ್ನು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಮುಚ್ಚಿತು. ರಮ್ಯವಾದ ಗಿರಿಪ್ರಸ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಕೇದಗೆಗಳು, ಸಿಂಧುವಾರಗಳು, ಮನೋಹರವಾದ ವಾಸಂತಿಗಳು, ಸುಗಂಧಭರಿತ ಮಾಧವೀಲತೆಗಳು, ಕುಂದದ ಪೊದೆಗಳು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅರಳಿದ್ದವು. ಚಿರಿಬಿಲ್ವ, ಮಧೂಕ, ವಂಜುಲ, ಬಕುಲ, ರಂಜಕ, ತಿಲಕ, ನಾಗವೃಕ್ಷ, ಮಾವು, ಪಾಟಲಿ, ಕೋವಿದಾರ, ಮುಚುಲಿಂದ, ಅರ್ಜುನ, ಶಿಂಶುಪಾ, ಕುಟಜ, ಹಿಂತಾಲ, ತಿನಿಶ, ಚೂರ್ಣಕ, ನೀಪಕ, ನೀಲಾಶೋಕ, ಸರಲ, ಅಂಕೋಲ, ಪದ್ಮಕ ಮರಗಳು ಹೂಬಿಟ್ಟಿದ್ದವು; ಸಂತೋಷಗೊಂಡ ವಾನರರು ಅವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಕೆದರಿಹಾಕಿದರು. ಆ ಗಿರಿಯಲ್ಲಿ ರಮ್ಯವಾದ ಬಾವಿಗಳೂ ಹೊಂಡಗಳೂ ಇದ್ದವು — ಚಕ್ರವಾಕಗಳು ಸಂಚರಿಸುವ, ಕಾರಂಡವಗಳು ನೆಲೆಸಿರುವ, ಪ್ಲವ ಮತ್ತು ಕ್ರೌಂಚ ಪಕ್ಷಿಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ, ಹಂದಿಗಳೂ ಜಿಂಕೆಗಳೂ ಸೇವಿಸುವ, ಕರಡಿ, ಕತ್ತೆಕಿರುಬ, ಸಿಂಹ, ಹುಲಿ ಮತ್ತು ಭಯಂಕರ ಕ್ರೂರಮೃಗಗಳು ಸುತ್ತಲೂ ಸೇವಿಸುವ; ಕಮಲ, ಸೌಗಂಧಿಕ, ಕುಮುದ, ಉತ್ಪಲ ಮೊದಲಾದ ಬಗೆಬಗೆಯ ಜಲಪುಷ್ಪಗಳಿಂದ ರಮ್ಯವಾದ ಜಲಾಶಯಗಳು. ಅದರ ತಪ್ಪಲುಗಳಲ್ಲಿ ನಾನಾ ಪಕ್ಷಿಸಮೂಹಗಳು ಕೂಜಿಸುತ್ತಿದ್ದವು; ವಾನರರು ಇಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನಮಾಡಿ, ನೀರು ಕುಡಿದು, ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಆಟವಾಡುತ್ತಿದ್ದರು, ಒಬ್ಬರ ಮೇಲೊಬ್ಬರು ನೀರೆರಚುತ್ತಿದ್ದರು; ಪರ್ವತವನ್ನೇರಿ ಅಮೃತದ ಕಂಪಿನ ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನೂ ಗೆಡ್ಡೆಗಳನ್ನೂ ಹೂಗಳನ್ನೂ ಮುರಿದರು. ಮದದಿಂದ ಉನ್ಮತ್ತರಾದ ವಾನರರು ಮರಗಳಿಂದ ನೇತಾಡುತ್ತಿದ್ದ ದ್ರೋಣದಷ್ಟು ಗಾತ್ರದ ಜೇನುಗೂಡುಗಳ ಜೇನನ್ನು ಕುಡಿಯುತ್ತಾ, ಸ್ವಸ್ಥರಾಗಿ, ಜೇನಿನಂತೆ ಕಂದುಹಳದಿ ಬಣ್ಣದವರಾಗಿ ನಡೆದರು. ಮರಗಳನ್ನು ಮುರಿಯುತ್ತಾ, ಬಳ್ಳಿಗಳನ್ನು ಎಳೆಯುತ್ತಾ, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಗಿರಿಗಳನ್ನು ಅಲುಗಾಡಿಸುತ್ತಾ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರು ಮುನ್ನಡೆದರು. ಜೇನಿನ ಮದದಿಂದ ದರ್ಪಿತರಾದ ಕೆಲವು ಕಪಿಗಳು ಮರಗಳ ಮೇಲಿಂದ ಕೂಗುತ್ತಿದ್ದರು, ಕೆಲವರು ಮರಗಳನ್ನೇರುತ್ತಿದ್ದರು, ಇನ್ನು ಕೆಲವರು ಕುಡಿಯುತ್ತಿದ್ದರು. ಆ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರಿಂದ ತುಂಬಿದ ಭೂಮಿಯು ಪಕ್ವವಾದ ಕಲಮಶಾಲಿಯ ಗದ್ದೆಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಭೂಮಿಯಂತೆ ಕಂಡಿತು. ಅನಂತರ ಕಮಲಲೋಚನನಾದ ಮಹಾಬಾಹು ರಾಮನು ಮಹೇಂದ್ರಪರ್ವತವನ್ನು ತಲುಪಿ, ಮರಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಅದರ ಶಿಖರವನ್ನೇರಿದನು. ಶಿಖರವನ್ನೇರಿ ದಶರಥಪುತ್ರ ರಾಮನು ಆಮೆಗಳಿಂದಲೂ ಮೀನುಗಳಿಂದಲೂ ತುಂಬಿದ ಜಲಾಶಯವಾದ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಕಂಡನು. ಈ ಭಾಗದ ಬಹುಪಾಲು (ಸುಮಾರು 73 ರಿಂದ 88 ರವರೆಗೆ) ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲ; ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ವನವರ್ಣನೆ ವಿಸ್ತೃತವಾಗಿದೆ. ಮರಗಳ, ಹೂಗಳ, ಪಕ್ಷಿಗಳ ದೀರ್ಘ ಪಟ್ಟಿ ದಕ್ಷಿಣಾಪಥದ ಸಮೃದ್ಧಿಯನ್ನೂ ವಾನರರ ಆನಂದವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ತೊಂಬತ್ತೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಿಂದ ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಪಕ್ವೈಃ ಕಮಲಕೇದಾರೈಃ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ವಾನರರ ಕಂದುಹಳದಿ ಬಣ್ಣವನ್ನು ಪಕ್ವವಾದ ಭತ್ತದ ಗದ್ದೆಗಳೊಡನೆ ಹೋಲಿಸುತ್ತದೆ. ಮಹೇಂದ್ರದಿಂದ ಸಮುದ್ರದ ಮೊದಲ ದರ್ಶನವು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಚಿಂತೆಯ ಪುನರುತ್ಥಾನವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಈಗ ಸಾಗರ ಕಣ್ಣೆದುರೇ ಇದೆ. ದಕ್ಷಿಣಭಾರತದ ಪರ್ವತಗಳಾದ ಸಹ್ಯ, ಮಲಯ, ಮಹೇಂದ್ರಗಳ ವರ್ಣನೆ ಇಲ್ಲಿ ಭೌಗೋಳಿಕ ಸತ್ಯವನ್ನೂ ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತದೆ. ಸಹ್ಯವೆಂದರೆ ಪಶ್ಚಿಮಘಟ್ಟಗಳು; ಮಲಯ ಅದರ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾಗ, ಚಂದನವನಗಳಿಗೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧ; ಮಹೇಂದ್ರ ಸಮುದ್ರತೀರದಲ್ಲಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ‘ಚಂದನದಂತೆ ತಂಪಾದ ಗಾಳಿ’ ಎಂಬ ವರ್ಣನೆ ಮಲಯದ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆ. ಮರಗಳ ಹೆಸರುಗಳು — ಚಂಪಕ, ತಿಲಕ, ಮಾವು, ಅಶೋಕ, ಸಿಂಧುವಾರ, ತಿನಿಶ, ಕರವೀರ, ಅಂಕೋಲ, ಕರಂಜ, ಪ್ಲಕ್ಷ, ಆಲ, ನೇರಳೆ, ನೆಲ್ಲಿ, ನೀಪ, ಕೇದಗೆ, ವಾಸಂತಿ, ಮಾಧವಿ, ಕುಂದ, ಚಿರಿಬಿಲ್ವ, ಮಧೂಕ, ವಂಜುಲ, ಬಕುಲ, ರಂಜಕ, ನಾಗವೃಕ್ಷ, ಪಾಟಲಿ, ಕೋವಿದಾರ, ಮುಚುಲಿಂದ, ಅರ್ಜುನ, ಶಿಂಶುಪಾ, ಕುಟಜ, ಹಿಂತಾಲ, ಚೂರ್ಣಕ, ನೀಲಾಶೋಕ, ಸರಲ, ಪದ್ಮಕ — ಇವುಗಳ ಪಟ್ಟಿ ವನದ ಸಮೃದ್ಧಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಪಕ್ಷಿಗಳ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಪಟ್ಟಿಯೂ ದೀರ್ಘವಾಗಿದೆ — ಚಕ್ರವಾಕಗಳು, ಕಾರಂಡವಗಳು, ಪ್ಲವಗಳು, ಕ್ರೌಂಚಗಳು, ಹಂದಿಗಳು, ಜಿಂಕೆಗಳು, ಕರಡಿಗಳು, ಕತ್ತೆಕಿರುಬಗಳು, ಸಿಂಹಗಳು, ಹುಲಿಗಳು, ಕ್ರೂರಮೃಗಗಳು. ಹೀಗೆ ವನವು ಸೌಂದರ್ಯದಿಂದಲೂ ಭಯದಿಂದಲೂ ತುಂಬಿದೆ. ವಾನರರ ಮಧುಪಾನವು ಸುಂದರಕಾಂಡದ ಮಧುವನ ಪ್ರಸಂಗವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ; ‘ಮಧುಪಿಂಗಲಾಃ’ (ಜೇನಿನಂತೆ ಕಂದುಹಳದಿ) ಎಂಬ ಬಣ್ಣ ಅವರ ರೂಪವನ್ನು ಜೇನಿನೊಡನೆ ಹೋಲಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ವನದ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ಕಂಡರೂ ರಾಮನು ನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ — ‘ಪಶ್ಯನ್ನಪಿ ಯಯೌ’ (ನೋಡುತ್ತಲೇ ನಡೆದನು) ಎಂಬ ಪದ ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನ ಏಕಾಗ್ರತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ವಾನರರ ವರ್ತನೆಯೂ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ಅವರು ಮರಗಳನ್ನು ಮುರಿಯುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ಮರಗಳು ಕೋಪದಿಂದಲ್ಲ, ಹೂಮಳೆಯಿಂದ ಅವರನ್ನು ಮುಚ್ಚುತ್ತವೆ — ಪ್ರಕೃತಿಯೂ ರಾಮನ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಸ್ವಾಗತಿಸುತ್ತಿರುವಂತೆ. ಧಾತುಗಳ ಧೂಳು ಗಾಳಿಯಿಂದ ಮೇಲೆದ್ದು ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಮುಚ್ಚುತ್ತದೆ; ಹೀಗೆ ವಾನರರು ಕೆಮ್ಮಣ್ಣು ಮೊದಲಾದ ಧಾತುಗಳಿಂದ ಬಣ್ಣ ಹಚ್ಚಿಕೊಂಡವರಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾರೆ. ಜಲಾಶಯಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ, ಪಾನ, ಒಬ್ಬರ ಮೇಲೊಬ್ಬರು ನೀರೆರಚುವುದು — ಇದು ಯಾತ್ರೆಯ ಆಯಾಸದ ಪರಿಹಾರ. ‘ದ್ರೋಣಮಾತ್ರಪ್ರಮಾಣಾನಿ’ (ದ್ರೋಣದಷ್ಟು ಗಾತ್ರದ) ಜೇನುಗೂಡುಗಳು ಎಂಬ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿ ವನದ ಸಮೃದ್ಧಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಅಲ್ಲಿ ಜೇನು ಹೇರಳ, ವಾನರರು ತೃಪ್ತರು. ಅವರ ‘ಸ್ವಸ್ಥಾಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ — ಜೇನು ಕುಡಿದರೂ ಅವರು ಉನ್ಮತ್ತರಾಗದೆ ಸ್ವಸ್ಥರಾಗಿಯೇ ನಡೆಯುತ್ತಾರೆ — ಸೈನ್ಯದ ಶಿಸ್ತನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಮಹೇಂದ್ರಶಿಖರಕ್ಕೆ ರಾಮನ ಆರೋಹಣ ಪ್ರತೀಕಾತ್ಮಕವೂ ಹೌದು — ಹನುಮಂತನು ಮಹೇಂದ್ರದಿಂದಲೇ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಲಂಘಿಸಿದಂತೆ, ರಾಮನೂ ಅಲ್ಲಿಂದಲೇ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ‘ಕೂರ್ಮಮೀನಸಮಾಕೀರ್ಣಮ್’ (ಆಮೆ-ಮೀನುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ) ಎಂಬ ಸಮುದ್ರದ ಮೊದಲ ವರ್ಣನೆ ಸರಳವಾಗಿದೆ, ಮುಂದೆ ಅದು ವಿಸ್ತಾರವಾಗುವುದು. ಸಹ್ಯದಿಂದ ಮಲಯ, ಮಲಯದಿಂದ ಮಹೇಂದ್ರ, ಮಹೇಂದ್ರದಿಂದ ಸಮುದ್ರತೀರ ಎಂಬ ಯಾತ್ರೆಯ ಕ್ರಮವೂ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದ ಈ ವಿಸ್ತಾರವನ್ನು ಕಾವ್ಯಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ‘ವನವರ್ಣನೆ’ ಎಂಬ ಮಹಾಕಾವ್ಯದ ಅಗತ್ಯ ಅಂಗವೆಂದು ಭಾವಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ — ಪರ್ವತ, ವನ, ಜಲಾಶಯ, ಪಕ್ಷಿಗಳು, ಋತು — ಎಲ್ಲವೂ ಒಂದೆಡೆ. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಾದರೋ ಇದು ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿದೆ — ಅಲ್ಲಿ ಸಹ್ಯ-ಮಲಯಗಳನ್ನು ದಾಟಿದ್ದನ್ನು ಎರಡು-ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲೇ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಭಾಗದ ಅನೇಕ ಶ್ಲೋಕಗಳು ನಂತರದ ಕವಿಗಳ ಸೇರ್ಪಡೆಗಳೆಂದು ವಿದ್ವಾಂಸರು ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ; ಆದರೂ ಗೀತಾಪ್ರೆಸ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಅವು ಇರುವುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಿತವಾದಂತೆಯೇ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅವುಗಳ ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ಮೌಲ್ಯವಾದರೋ ನಿಸ್ಸಂಶಯ — ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಮರವೂ, ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪಕ್ಷಿಯೂ ದಕ್ಷಿಣದ ವನದ ಜೀವಂತ ಚಿತ್ರವನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಮನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಈ ವನವು ಸೀತೆಯೊಡನೆ ಪಂಚವಟಿಯಲ್ಲಿ ಕಂಡ ವನವನ್ನು ನೆನಪಿಸುವಂತಹುದೂ ಆಗಿರಬಹುದು, ಕವಿ ಅದನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳದಿದ್ದರೂ. ವಾನರರಾದರೋ ವನವನ್ನು ತಮ್ಮ ಮನೆಯೆಂದೇ ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ — ಅಲ್ಲಿ ಆಡುತ್ತಾರೆ, ತಿನ್ನುತ್ತಾರೆ, ಸ್ನಾನ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ಕುಡಿಯುತ್ತಾರೆ.

ಅವರು ಸಹ್ಯ ಮಹಾಗಿರಿಯನ್ನೂ ಮಲಯವನ್ನೂ ದಾಟಿ, ಕ್ರಮವಾಗಿ ಭಯಂಕರವಾಗಿ ಮೊರೆಯುವ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ತಲುಪಿದರು. ಆನಂದಗೊಳಿಸುವವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ರಾಮನು ಸುಗ್ರೀವ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರೊಡನೆ ಇಳಿದು ಅನುಪಮವಾದ ತೀರದ ವನಕ್ಕೆ ಬೇಗನೆ ಹೋದನು. ಥಟ್ಟನೆ ಏಳುವ ಅಲೆಗಳಿಂದ ತೊಳೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಬಂಡೆಗಳ ನೆಲವುಳ್ಳ ವಿಶಾಲ ತೀರವನ್ನು ತಲುಪಿ ರಾಮನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಸುಗ್ರೀವನೇ, ನಾವು ವರುಣಾಲಯಕ್ಕೆ ಬಂದು ತಲುಪಿದ್ದೇವೆ; ಹಿಂದೆ ನಮಗೆ ಯಾವ ಚಿಂತೆ ಉಂಟಾಗಿತ್ತೋ, ಅದೇ ಈಗ ಇಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಎದುರಾಗಿದೆ. ಇದರಾಚೆ ನದಿಗಳ ಒಡೆಯನಾದ ಈ ಸಾಗರಕ್ಕೆ ದಡವೇ ಕಾಣದು; ಯಾವ ಉಪಾಯವೂ ಇಲ್ಲದೆ ಈ ಮಹಾರ್ಣವವನ್ನು ದಾಟಲಾಗದು. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲೇ ಬೀಡುಬಿಡೋಣ; ಈ ವಾನರಸೈನ್ಯವು ಆಚೆಯ ದಡವನ್ನು ಹೇಗೆ ತಲುಪಬಹುದೆಂದು ಇಲ್ಲಿ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸೋಣ.’ ಹೀಗೆ ಸೀತಾಪಹರಣದಿಂದ ಕೃಶನಾದ ಮಹಾಬಾಹು ರಾಮನು ಸಾಗರವನ್ನು ತಲುಪಿ ಆಗ ಬೀಡುಬಿಡಲು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು: ‘ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಎಲ್ಲ ಸೈನ್ಯಗಳನ್ನೂ ತೀರದಲ್ಲಿ ಬೀಡುಬಿಡಿಸು; ಸಾಗರವನ್ನು ದಾಟುವ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನಮ್ಮ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆಯ ಕಾಲ ಬಂದಿದೆ. ಯಾರೂ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಎಲ್ಲಿಗೂ ಹೋಗದಿರಲಿ; ಶೂರರಾದ ವಾನರರು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಸ್ಥಾನಗಳಿಗೆ ಹೋಗಲಿ; ನಮಗೆ ಮರೆಯಲ್ಲಿ ಅಡಗಿದ ಭಯವಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.’ ರಾಮನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಸುಗ್ರೀವನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ಮರಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಸಾಗರತೀರದಲ್ಲಿ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಬೀಡುಬಿಡಿಸಿದನು. ಸಾಗರದ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿದ್ದ ಆ ಸೈನ್ಯವು ಜೇನಿನಂತೆ ಕಂದುಹಳದಿ ಜಲವುಳ್ಳ, ಶೋಭಾಯಮಾನವಾದ ಎರಡನೆಯ ಸಾಗರದಂತೆ ಬೆಳಗಿತು. ಅನಂತರ ಆ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರು ತೀರದ ವನವನ್ನು ಸೇರಿ, ಮಹಾಸಾಗರದ ಆಚೆಯ ದಡವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾ ಬೀಡುಬಿಟ್ಟರು. ಬೀಡುಬಿಡುತ್ತಿದ್ದ ಅವರ ಸೈನ್ಯಸಿದ್ಧತೆಯ ಸದ್ದು ಸಾಗರದ ಮಹಾನಾದವನ್ನೂ ಮರೆಮಾಡಿ ಕೇಳಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಸುಗ್ರೀವನಿಂದ ಪಾಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟ, ರಾಮನ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ನಿರತವಾದ ಆ ಮಹಾ ವಾನರಸೈನ್ಯವು ಮೂರು ಭಾಗಗಳಾಗಿ ಬೀಡುಬಿಟ್ಟಿತು. ಮಹಾಸಾಗರವನ್ನು ತಲುಪಿದ ಆ ಹರ್ಷಿತ ವಾನರಸೈನ್ಯವು ಗಾಳಿಯ ವೇಗದಿಂದ ಅಲ್ಲೋಲಕಲ್ಲೋಲವಾದ ಮಹಾಸಾಗರವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿತ್ತು. ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಚಿಂತೆ ಮತ್ತೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ — ‘ಅತೀರಃ’ (ದಡವಿಲ್ಲದ) ಎಂಬ ಪದ ನಿರಾಶೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ‘ನಾನುಪಾಯೇನ’ (ಉಪಾಯವಿಲ್ಲದೆ ಅಲ್ಲ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಉಪಾಯದ ಅನ್ವೇಷಣೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟಿಲ್ಲ. ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆಯ ಆದೇಶ ರಾಜನ ಧರ್ಮ — ಕಠಿಣ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಚಿವರೊಡನೆ ವಿಚಾರ ಮಾಡಬೇಕು. ‘ಛನ್ನಂ ಭಯಮ್’ (ಮರೆಯ ಭಯ) ಎಂಬುದು ರಾಮನ ಎಚ್ಚರಿಕೆ — ರಾಕ್ಷಸರು ಮಾಯಾವಿಗಳು, ಆದ್ದರಿಂದ ಸೈನ್ಯ ಚದುರಿಹೋಗಬಾರದು. ವಾನರಸೈನ್ಯವನ್ನು ‘ಎರಡನೆಯ ಸಾಗರ’ ಎನ್ನುವ ಉಪಮೆ ಅದರ ವಿಸ್ತಾರವನ್ನೂ ಬಣ್ಣವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ‘ತ್ರಿಧಾ ನಿವಿಷ್ಟಾ’ (ಮೂರು ಭಾಗಗಳಾಗಿ ಬೀಡುಬಿಟ್ಟಿತು) ಎಂಬುದು ಕರಡಿಗಳು, ಗೋಲಾಂಗೂಲಗಳು ಮತ್ತು ವಾನರರು ಎಂಬ ಭೇದದಿಂದ ಎಂದು ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಸೈನ್ಯದ ಕೋಲಾಹಲವು ಸಮುದ್ರದ ಗರ್ಜನೆಯನ್ನೂ ಮೀರುತ್ತದೆ — ಇದು ವಾನರರ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಇನ್ನೊಂದು ಅತಿಶಯ. ರಾಮನ ಭಾಷಣದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಆದೇಶಗಳಿವೆ — ಬೀಡು, ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆ, ಎಚ್ಚರಿಕೆ. ಬೀಡು ಎಂದರೆ ತೀರದ ವನದಲ್ಲಿ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ನೆಲೆಗೊಳಿಸುವುದು; ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆ ಎಂದರೆ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ದಾಟುವ ಉಪಾಯದ ವಿಚಾರ; ಎಚ್ಚರಿಕೆ ಎಂದರೆ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರೂ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿರುವುದು, ಏಕೆಂದರೆ ಶತ್ರು ಗುಪ್ತವಾಗಿ ಆಕ್ರಮಣ ಮಾಡಬಹುದು. ಈ ಮೂರೂ ಯುದ್ಧನೀತಿಯ ಮೂಲಭೂತ ಅಂಶಗಳು. ‘ಇತೀವ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ, ರಾಮನ ಮಾತು ಸೀತಾಪಹರಣದಿಂದ ಕೃಶನಾದ ಪುರುಷನದು ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವನ ಚಿಂತೆ ಕೇವಲ ಸೈನಿಕವಲ್ಲ, ವೈಯಕ್ತಿಕವೂ ಹೌದು. ಸುಗ್ರೀವನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾನೆ, ಸೈನ್ಯವನ್ನು ತೀರದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸೈನ್ಯದ ಬಣ್ಣ ‘ಮಧುಪಾಂಡು’ — ವಾನರರ ಕಂದುಹಳದಿ ಬಣ್ಣವು ಸಮುದ್ರದ ನೀಲಿಬಣ್ಣದ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಎರಡನೆಯ ಸಾಗರದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಈ ಚಿತ್ರವು ಮುಂದಿನ ಸಾಗರವರ್ಣನೆಗೆ ಭೂಮಿಕೆ. ವಾನರರು ಆಚೆಯ ದಡವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ — ಅವರ ದೃಷ್ಟಿ ಲಂಕೆಯ ಮೇಲೆಯೇ. ಸೈನ್ಯದ ಸದ್ದು ಸಮುದ್ರದ ಗರ್ಜನೆಯನ್ನೂ ಮುಚ್ಚುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ವಾನರರ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಪ್ರಮಾಣ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಮೂರು ಭಾಗಗಳ ಬೀಡು ಎಂದರೆ ಕರಡಿಗಳ, ಗೋಲಾಂಗೂಲಗಳ ಮತ್ತು ವಾನರರ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಶಿಬಿರಗಳು ಎಂದು ವ್ಯಾಖ್ಯಾತೃಗಳು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗೆ ಯಾತ್ರೆ ಮುಗಿಯಿತು, ಆದರೆ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ದಾಟುವ ಸಮಸ್ಯೆ ಉಳಿದೇ ಇದೆ. ಈ ಭಾಗದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಸಹ್ಯ-ಮಲಯಗಳನ್ನು ದಾಟಿದ್ದನ್ನು ಮತ್ತೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಮೊದಲು ಮಹೇಂದ್ರದಿಂದ ಸಮುದ್ರದ ದರ್ಶನ, ಈಗ ಅದರ ಸಮೀಪಕ್ಕೆ ಹೋಗುವುದು. ‘ಆನುಪೂರ್ವ್ಯೇಣ’ (ಕ್ರಮವಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಯಾತ್ರೆಯ ಕ್ರಮವೂ, ‘ಭೀಮನಿಃಸ್ವನಮ್’ (ಭಯಂಕರವಾಗಿ ಮೊರೆಯುವ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸಮುದ್ರದ ಮೊದಲ ಅನುಭವವೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಕಾಣುವುದಕ್ಕೆ ಮೊದಲು ಕೇಳುವುದು. ‘ಧೌತೋಪಲತಲಾಮ್’ ಎಂಬ ತೀರದ ವರ್ಣನೆ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿದೆ — ಅಲೆಗಳಿಂದ ತೊಳೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಬಂಡೆಗಳು. ರಾಮನನ್ನು ‘ರಮಯತಾಂ ಶ್ರೇಷ್ಠಃ’ (ಆನಂದಗೊಳಿಸುವವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಎಲ್ಲರ ಮನಸ್ಸನ್ನೂ ಆನಂದಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆದರೂ ಈಗ ಅವನ ಸ್ವಂತ ಮನಸ್ಸು ಚಿಂತೆಯಿಂದ ಕಳವಳಗೊಂಡಿದೆ. ಈ ವಿರೋಧದ ವ್ಯಂಜನೆ ಕವಿಯ ಕೌಶಲ. ವಾನರರ ಬೀಡಿನ ಕೋಲಾಹಲ ಮತ್ತು ಸಮುದ್ರದ ಗರ್ಜನೆ — ಎರಡು ಧ್ವನಿಗಳ ಸ್ಪರ್ಧೆಯಂತೆ.

ದೂರದ ಆಚೆಯ ದಡವುಳ್ಳ, ಅಡೆತಡೆಯಿಲ್ಲದ, ರಾಕ್ಷಸಗಣಗಳು ನೆಲೆಸಿರುವ ವರುಣನ ಆವಾಸವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ ವಾನರ ಯೂಥಪತಿಗಳು ಕುಳಿತರು. ರಾತ್ರಿಯ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ, ಹಗಲು ಮುಗಿಯುವಾಗ, ಉಗ್ರವಾದ ಮೊಸಳೆ-ಗ್ರಾಹಗಳಿಂದ ಭಯಂಕರವಾದ, ನೊರೆಯ ರಾಶಿಗಳಿಂದ ನಗುತ್ತಿರುವಂತಿರುವ, ಅಲೆಗಳಿಂದ ಕುಣಿಯುತ್ತಿರುವಂತಿರುವ, ಚಂದ್ರೋದಯದಲ್ಲಿ ಉಕ್ಕೇರಿದ, ಚಂದ್ರನ ಪ್ರತಿಬಿಂಬಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ, ಪ್ರಚಂಡ ಗಾಳಿಗಳಿಂದಲೂ ಮಹಾಗ್ರಾಹಗಳಿಂದಲೂ ತಿಮಿ-ತಿಮಿಂಗಿಲಗಳಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದ, ಹೊಳೆಯುವ ಹೆಡೆಗಳುಳ್ಳ ಸರ್ಪಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದಂತಿರುವ, ಮಹಾಜಂತುಗಳು ಮುಳುಗಿರುವ, ನಾನಾ ಪರ್ವತಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಅತ್ಯಂತ ದುರ್ಗಮವಾದ, ದುರ್ಗಮ ಮಾರ್ಗಗಳುಳ್ಳ, ಆಳ ಕಾಣದ, ಅಸುರರ ನೆಲೆಯಾದ ಆ ವರುಣಾಲಯವನ್ನು ಅವರು ಕಂಡರು. ಅಲ್ಲಿ ಮಕರಗಳಿಂದಲೂ ಸರ್ಪದೇಹಗಳಿಂದಲೂ ಕಲಕಲ್ಪಟ್ಟ, ಗಾಳಿಯಿಂದ ಅಲುಗಾಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಜಲರಾಶಿಗಳು ಹರ್ಷದಿಂದ ಎಂಬಂತೆ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಚಿಮ್ಮುತ್ತಿದ್ದವು, ಕೆಳಕ್ಕೆ ಬೀಳುತ್ತಿದ್ದವು. ಬೆಂಕಿಯ ಕಿಡಿಗಳನ್ನು ಎರಚಿದಂತಿರುವ, ಹೊಳೆಯುವ ಜಲದಲ್ಲಿ ಮಹಾಸರ್ಪಗಳುಳ್ಳ, ದೇವಶತ್ರುಗಳ ನೆಲೆಯಾದ, ಭಯಂಕರವಾದ, ಸದಾ ಪಾತಾಳಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿತ್ತು ಅದು. ಸಾಗರವು ಆಕಾಶದಂತೆ, ಆಕಾಶವು ಸಾಗರದಂತೆ ಇತ್ತು; ಸಾಗರಕ್ಕೂ ಆಕಾಶಕ್ಕೂ ಯಾವ ವ್ಯತ್ಯಾಸವೂ ಕಾಣುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ನೀರು ಆಕಾಶದೊಡನೆ ಬೆರೆತಿತ್ತು, ಆಕಾಶವು ನೀರಿನೊಡನೆ ಬೆರೆತಿತ್ತು; ತಾರೆಗಳೆಂಬ ರತ್ನಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಅವೆರಡೂ ಒಂದೇ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದವು. ಮೇಲೆದ್ದ ಮೋಡಗಳುಳ್ಳ ಆಕಾಶಕ್ಕೂ ಅಲೆಗಳ ಮಾಲೆಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಸಾಗರಕ್ಕೂ ಯಾವ ಭೇದವೂ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಒಂದಕ್ಕೊಂದು ಅಪ್ಪಳಿಸಿ ಬೆಸೆದುಕೊಂಡ ಸಿಂಧುರಾಜನ ಅಲೆಗಳು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಮಹಾಭೇರಿಗಳಂತೆ ಭಯಂಕರವಾಗಿ ಮೊಳಗುತ್ತಿದ್ದವು. ರತ್ನರಾಶಿಗಳೊಡನೆ ಜಲದ ಸದ್ದು ಮಾಡುತ್ತಿರುವ, ಗಾಳಿಗೆ ಅಂಟಿಕೊಂಡಂತಿರುವ, ಕೋಪದಿಂದ ಎಂಬಂತೆ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಚಿಮ್ಮುತ್ತಿರುವ, ಜಲಜಂತುಗಳ ಸಮೂಹಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ, ಗಾಳಿಯಿಂದ ಅಪ್ಪಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಜಲಾಶಯದ, ಗಾಳಿಯಿಂದ ಮೇಲೆಬ್ಬಿಸಲ್ಪಟ್ಟ, ಅಲೆಗಳಿಂದ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಕುಣಿದಾಡುತ್ತಿರುವಂತಿರುವ ಆ ಸಾಗರವನ್ನು ಆ ಮಹಾತ್ಮರು ಕಂಡರು. ಅನಂತರ ವಿಸ್ಮಯಗೊಂಡು ನಿಂತಿದ್ದ ವಾನರರು ಸುಳಿಯುವ ಅಲೆಗಳ ಜಾಲದ ಸದ್ದಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ, ತೂಗಾಡುತ್ತಿರುವಂತಿರುವ ಸಾಗರವನ್ನು ಕಂಡರು. ಈ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಕವಿ ಸಾಗರಕ್ಕೂ ಆಕಾಶಕ್ಕೂ ಇರುವ ಸಾಮ್ಯವನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸಾಗರದಲ್ಲಿ ರತ್ನಗಳು, ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ತಾರೆಗಳು; ಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಅಲೆಗಳು, ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಮೋಡಗಳು; ಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಮಹಾಸರ್ಪಗಳು, ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ರಾಹು-ಕೇತುಗಳು; ಸಾಗರವು ಅಸುರರ ನೆಲೆ, ಆಕಾಶವೂ ಅವರ ಸಂಚಾರದ ಸ್ಥಳ. ಹೀಗೆ ಎರಡರ ನಡುವೆ ಭೇದವೇ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಸಂಧ್ಯಾಕಾಲ ಮತ್ತು ಚಂದ್ರೋದಯದ ಸಮಯ ಇಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ — ಚಂದ್ರೋದಯದಲ್ಲಿ ಉಬ್ಬರ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಗರವು ‘ಸಮುದ್ಧೂತ’ (ಉಕ್ಕೇರಿದುದು). ‘ಹಸಂತಮಿವ ಫೇನೌಘೈಃ’ (ನೊರೆಯ ರಾಶಿಗಳಿಂದ ನಗುತ್ತಿರುವಂತೆ), ‘ನೃತ್ಯಂತಮಿವ ಚೋರ್ಮಿಭಿಃ’ (ಅಲೆಗಳಿಂದ ಕುಣಿಯುತ್ತಿರುವಂತೆ), ‘ಉತ್ಪತಂತಮಿವ ಕ್ರುದ್ಧಮ್’ (ಕೋಪದಿಂದ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಚಿಮ್ಮುತ್ತಿರುವಂತೆ) ಎಂಬ ಉತ್ಪ್ರೇಕ್ಷೆಗಳು ಸಾಗರವನ್ನು ಸಜೀವಗೊಳಿಸುತ್ತವೆ; ಅದು ಶತ್ರುವಿನಂತೆ ವಾನರರ ಮುಂದೆ ನಿಂತಿದೆ. ನೂರಹದಿಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಿಂದ ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿನ ವಾನರರ ವಿಸ್ಮಯವು ಸಮುದ್ರವನ್ನು ದಾಟುವುದು ಸುಲಭವಲ್ಲ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಅದರ ಉಪಾಯವೇ ಮುಖ್ಯ ವಿಷಯವಾಗುವುದು. ಈ ಕೊನೆಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕವಿ ಸಾಗರದ ಎರಡು ರೂಪಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಭೀಷಣ ಮತ್ತು ರಮ್ಯ. ಭೀಷಣ ರೂಪ ಮೊಸಳೆ, ಗ್ರಾಹ, ತಿಮಿ, ತಿಮಿಂಗಿಲ, ಸರ್ಪಗಳಿಂದ, ಅಸುರರ ನೆಲೆಯಾಗಿರುವುದರಿಂದ, ಪಾತಾಳದ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿರುವುದರಿಂದ; ರಮ್ಯ ರೂಪ ಚಂದ್ರಪ್ರತಿಬಿಂಬಗಳಿಂದ, ರತ್ನಗಳಿಂದ, ನೊರೆಗಳಿಂದ, ಅಲೆಗಳ ನರ್ತನದಿಂದ. ಈ ದ್ವೈವಿಧ್ಯವು ಲಂಕೆಯ ಸ್ವಭಾವವೂ ಹೌದು — ಸುಂದರಿಯೂ ಭಯಂಕರಿಯೂ. ಸಾಗರ-ಆಕಾಶಗಳ ಸಾಮ್ಯದ ವರ್ಣನೆ (115–117) ಕಾವ್ಯದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು — ‘ಸಾಗರಂ ಚಾಂಬರಪ್ರಖ್ಯಮಂಬರಂ ಸಾಗರೋಪಮಮ್’ (ಸಾಗರವು ಆಕಾಶದಂತೆ, ಆಕಾಶವು ಸಾಗರದಂತೆ) ಎಂಬ ಶ್ಲೋಕವನ್ನು ಅನನ್ವಯಾಲಂಕಾರದ ಉದಾಹರಣೆಯಾಗಿಯೂ ಉದ್ಧರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಆಕಾಶ-ಸಾಗರಗಳ ಎಲ್ಲೆ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ, ತಾರೆಗಳೂ ರತ್ನಗಳೂ ಸಮಾನವಾಗಿ ಹೊಳೆಯುತ್ತವೆ, ಮೋಡಗಳೂ ಅಲೆಗಳೂ ಸಮಾನವಾಗಿ ಚಲಿಸುತ್ತವೆ. ವಾನರರ ವಿಸ್ಮಯವು ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯ ಭಾವ — ಅವರು ಯುದ್ಧೋತ್ಸುಕರಾಗಿ ಬಂದರು, ಆದರೆ ಸಾಗರವನ್ನು ಕಂಡು ಸ್ತಬ್ಧರಾದರು. ಇದರಿಂದ ಕವಿ ಮುಂದಿನ ಸೇತುಬಂಧದ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇಷ್ಟು ಭೀಷಣವಾದ ಸಾಗರದ ಮೇಲಿನ ಸೇತುವೆ ಅದ್ಭುತ ಕಾರ್ಯವಾಗುವುದು. ಈ ಸರ್ಗದ ಆರಂಭ ರಾಮನ ದೃಢನಿಶ್ಚಯದಿಂದ, ಅಂತ್ಯ ವಾನರರ ವಿಸ್ಮಯದಿಂದ — ನಡುವೆ ಇಡೀ ಯಾತ್ರೆ. ಸಾಗರದ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಹಸಂತಮ್’ (ನಗುತ್ತಿರುವ), ‘ನೃತ್ಯಂತಮ್’ (ಕುಣಿಯುತ್ತಿರುವ), ‘ಉತ್ಪತಂತಮ್’ (ಚಿಮ್ಮುತ್ತಿರುವ), ‘ಕ್ರುದ್ಧಮ್’ (ಕೋಪಗೊಂಡ) ಎಂಬ ಪದಗಳು ಅದರ ಚೇತನತ್ವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ; ಇದರಿಂದ ಮುಂದೆ ಸಮುದ್ರದೇವನು ಸಾಕ್ಷಾತ್ತಾಗಿ ಬರುವುದಕ್ಕೆ ಭೂಮಿಕೆ ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಅಗ್ನಿಚೂರ್ಣಮಿವಾವಿದ್ಧಮ್’ (ಬೆಂಕಿಯ ಕಿಡಿಗಳನ್ನು ಎರಚಿದಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಸಮುದ್ರದ ನೊರೆಯಲ್ಲಿ ಕಾಣುವ ಬೆಳಕನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಮಹಾಭೇರ್ಯ ಇವಾಂಬರೇ’ (ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಮಹಾಭೇರಿಗಳಂತೆ) ಎಂಬ ಧ್ವನಿಯ ಉಪಮೆ ಯುದ್ಧಭೇರಿಗಳನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ — ಸಮುದ್ರವೂ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಆಹ್ವಾನಿಸುತ್ತಿರುವಂತೆ.

ഹനുമാൻ യഥാവിധി ക്രമമായി പറഞ്ഞ വാക്കുകൾ കേട്ട് സത്യപരാക്രമിയും മഹാതേജസ്വിയുമായ രാമൻ പറഞ്ഞു: ‘ഭീകരനായ രാക്ഷസന്റെ ഏതു ലങ്കാനഗരിയെക്കുറിച്ചാണോ നീ അറിയിക്കുന്നത്, അതിനെ ഞാൻ വേഗം നശിപ്പിക്കും; ഇതു ഞാൻ നിന്നോടു സത്യമായി പറയുന്നു. സുഗ്രീവാ, ഈ മുഹൂർത്തത്തിൽത്തന്നെ പുറപ്പെടാൻ തീരുമാനിക്കുക. സൂര്യൻ ആകാശമധ്യത്തിലെത്തിയിരിക്കുന്നു; ‘വിജയം’ എന്നു പേരുള്ള ഈ മുഹൂർത്തം അനുയോജ്യമാണ്. സീതയെ അപഹരിച്ച് അവൻ പോയ്ക്കൊള്ളട്ടെ; പക്ഷേ അവൻ ജീവനോടെ എവിടെപ്പോകും? എന്റെ പടപ്പുറപ്പാടിനെക്കുറിച്ചു കേട്ടാൽ, ജീവിതത്തിന്റെ അന്ത്യത്തിലെത്തിയ രോഗി അമൃതം തൊട്ടും കുടിച്ചും ജീവിക്കുന്നതുപോലെ, സീതയ്ക്കു ജീവിതത്തിൽ പ്രത്യാശ കൈവരും. ഇന്ന് ഉത്രം (ഉത്തരഫൽഗുനി) നക്ഷത്രമാണ്; നാളെ ചന്ദ്രൻ അത്തത്തോടു (ഹസ്തത്തോടു) ചേരും; അതിനാൽ സുഗ്രീവാ, എല്ലാ സൈന്യങ്ങളോടുംകൂടി നമുക്ക് ഇന്നുതന്നെ പുറപ്പെടാം. പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്ന നിമിത്തങ്ങൾ ഞാൻ കാണുന്നു — രാവണനെ കൊന്ന് ജനകപുത്രിയായ സീതയെ ഞാൻ തിരികെ കൊണ്ടുവരും. എന്റെ ഈ കണ്ണിന്റെ മേൽഭാഗം തുടിക്കുന്നു; ആസന്നമായ വിജയത്തെയും എന്റെ ആഗ്രഹസാഫല്യത്തെയും അതു വിളിച്ചറിയിക്കുന്നതുപോലെ.’ സൂര്യൻ മധ്യാഹ്നത്തിൽ നിൽക്കുമ്പോഴുള്ള മുഹൂർത്തം ജ്യോതിഷത്തിൽ ‘അഭിജിത്’ എന്നും ‘വിജയം’ എന്നും പ്രസിദ്ധമാണ്; എല്ലാ കാര്യങ്ങൾക്കും സിദ്ധി നൽകുന്നത്. രാമൻ നക്ഷത്രവും കണക്കാക്കുന്നു — ഉത്രം അവന്റെ ജന്മനക്ഷത്രത്തിൽനിന്ന് അനുകൂലമാണ്, നാളത്തെ അത്തം അങ്ങനെയല്ല; അതിനാൽ താമസം പാടില്ല. നാലാം ശ്ലോകം മൂന്ന് അർധങ്ങളുള്ളതാണ്; അതു രാമന്റെ ഹൃദയം വെളിപ്പെടുത്തുന്നു — യുദ്ധത്തിന്റെ ആദ്യലക്ഷ്യം സീതയെ ആശ്വസിപ്പിക്കലാണ്. ‘ആശാമേഷ്യതി ജീവിതേ’ (ജീവിതത്തിൽ പ്രത്യാശ കൈവരും) എന്ന വാക്കിൽനിന്ന്, സീത നിരാശയായി പ്രാണത്യാഗത്തിന്റെ വക്കിലായിരുന്നുവെന്നു രാമൻ അറിയുന്നു എന്നു വ്യക്തം; അവൾക്കു പടപ്പുറപ്പാടിന്റെ വാർത്തതന്നെ അമൃതം. കണ്ണിന്റെ മേൽഭാഗം തുടിക്കുന്നത് — വലത്തേ കണ്ണിന്റെ മുകൾഭാഗത്തെ സ്പന്ദനം — പുരുഷന്മാർക്കു ശുഭമാണെന്നു ശകുനശാസ്ത്രം. ഇങ്ങനെ രാമൻ ജ്യോതിഷം, ശകുനം, സ്വന്തം മനോരഥം എന്നീ മൂന്നുവിധ പ്രമാണങ്ങളെ വിജയത്തിന്റെ സൂചകമായി കാണുന്നു. ഈ ആരംഭത്തിന്റെ നാടകീയതയും ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ്. കഴിഞ്ഞ രണ്ടു സർഗങ്ങളിൽ രാമൻ ചിന്താകുലനായിരുന്നു, സുഗ്രീവനും ഹനുമാനും അവനെ ആശ്വസിപ്പിച്ചു; ഇപ്പോഴാകട്ടെ അവൻതന്നെ തീരുമാനമെടുക്കുന്നു, ആരുടെയും അനുമതിക്കു കാത്തുനിൽക്കുന്നില്ല. ‘സത്യമേതദ്ബ്രവീമി തേ’ (ഇതു ഞാൻ നിന്നോടു സത്യമായി പറയുന്നു) എന്ന ശപഥംപോലുള്ള വാക്ക് അവന്റെ ദൃഢനിശ്ചയം കാണിക്കുന്നു. രാവണനെക്കുറിച്ചുള്ള ‘ക്വാസൗ യാസ്യതി ജീവിതഃ’ (അവൻ ജീവനോടെ എവിടെപ്പോകും) എന്ന ചോദ്യം തിരസ്കാരം നിറഞ്ഞതാണ് — അപഹർത്താവ് എവിടെ വേണമെങ്കിലും പോകട്ടെ, രാമന്റെ ബാണത്തിൽനിന്നു രക്ഷപ്പെടില്ല. സീതയെക്കുറിച്ചുള്ള വാക്കാകട്ടെ കരുണ നിറഞ്ഞതാണ് — അവളുടെ ജീവൻ രാമന്റെ പുറപ്പാടിന്റെ വാർത്തയെ മാത്രം ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ഒരേ ശ്ലോകത്തിൽ ശത്രുവിനോടുള്ള ക്രോധവും പ്രിയയോടുള്ള കരുണയും എന്ന രണ്ടു ഭാവങ്ങൾ ഒന്നുചേർന്നിരിക്കുന്നു. ‘രോഗി അമൃതം കുടിച്ച്’ എന്ന ഉപമ, സുന്ദരകാണ്ഡത്തിൽ അവൾ പ്രാണത്യാഗം ആലോചിച്ചതുപോലെ, സീത മരണത്തിന്റെ അടുത്തെത്തിയിരുന്നു എന്നും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. മധ്യാഹ്നം, നക്ഷത്രം, കണ്ണുതുടിക്കൽ — മൂന്നും അനുകൂലം; അതിനാൽ രാമൻ ഒരു നിമിഷംപോലും വൈകുന്നില്ല. ഈ ഭാഗത്തു സുഗ്രീവൻ കേൾവിക്കാരൻ മാത്രമാണ്; ആജ്ഞ രാമന്റേതുതന്നെ.

അനന്തരം വാനരരാജനാലും ലക്ഷ്മണനാലും ഏറെ ആദരിക്കപ്പെട്ട, ധർമാത്മാവും കാര്യജ്ഞനുമായ രാമൻ വീണ്ടും പറഞ്ഞു: ‘വേഗശാലികളായ ഒരു ലക്ഷം വാനരന്മാരോടുകൂടി നീലൻ വഴി പരിശോധിക്കാൻ ഈ സൈന്യത്തിനു മുന്നിൽ പോകട്ടെ. സേനാപതേ നീലാ, ഫലങ്ങളും കിഴങ്ങുകളും തണുത്ത വനജലവും തേനുമുള്ള വഴിയിലൂടെ സൈന്യത്തെ വേഗം നയിക്കുക. ദുരാത്മാക്കളായ രാക്ഷസന്മാർ വഴിയിലെ കിഴങ്ങുകളും ഫലങ്ങളും ജലവും ദുഷിപ്പിച്ചേക്കാം; അവരിൽനിന്ന് എപ്പോഴും ജാഗരൂകനായി നീ വഴിയിൽ അവയെ കാത്തുകൊള്ളണം. വനവാസികളായ വാനരന്മാർ താഴ്വരകളിലും വനദുർഗങ്ങളിലും വനങ്ങളിലും ചാടിച്ചെന്ന് ശത്രുക്കൾ ഒളിപ്പിച്ചുവച്ച സൈന്യത്തെ കണ്ടുപിടിക്കട്ടെ. സൈന്യത്തിൽ ദുർബലമായ ഭാഗം എന്തുണ്ടോ, അത് ഇവിടെത്തന്നെ നിൽക്കട്ടെ; നമ്മുടെ ഈ കർമം ഘോരമാണ്, പരാക്രമത്തോടെ നിർവഹിക്കേണ്ടതാണ്. സാഗരപ്രവാഹംപോലെ ഭീകരമായ മുൻനിരസൈന്യത്തെ നൂറുകണക്കിനും ആയിരക്കണക്കിനും മഹാബലരായ കപിസിംഹങ്ങൾ മുന്നോട്ടു നയിക്കട്ടെ. പർവതസമാനനായ ഗജനും മഹാബലനായ ഗവയനും, കാളകൾക്കിടയിൽ ഗർവിതനായ ഋഷഭംപോലെ ഗവാക്ഷനും മുന്നിൽ പോകട്ടെ. പ്ലവഗങ്ങളുടെ നായകനും വാനരശ്രേഷ്ഠനുമായ ഋഷഭൻ വാനരസൈന്യത്തിന്റെ വലതുവശം കാത്തുകൊണ്ടു പോകട്ടെ; ഗന്ധഹസ്തിയെപ്പോലെ ദുർജയനും വേഗശാലിയുമായ ഗന്ധമാദനൻ വാനരസൈന്യത്തിന്റെ ഇടതുവശത്തു നിലയുറപ്പിച്ചു പോകട്ടെ. ഈശ്വരനായ ഇന്ദ്രൻ ഐരാവതത്തിൽ എന്നപോലെ, ഞാൻ ഹനുമാന്റെ മേൽ കയറി സൈന്യപ്രവാഹത്തെ ഹർഷിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് സൈന്യമധ്യത്തിലൂടെ പോകും. യമനു സമനായ ഈ ലക്ഷ്മണൻ, ഭൂതേശനും ധനാധിപനുമായ കുബേരൻ സാർവഭൗമമെന്ന ദിഗ്ഗജത്തിൽ എന്നപോലെ, അംഗദന്റെ മേൽ പോകട്ടെ. ജാംബവാൻ, സുഷേണൻ, വാനരനായ വേഗദർശി — ഈ മൂന്നുപേരും സൈന്യത്തിന്റെ മധ്യഭാഗം (കുക്ഷി) കാക്കട്ടെ.’ രാഘവന്റെ വാക്കുകേട്ട് സൈന്യാധിപനും മഹാവീര്യനും വാനരശ്രേഷ്ഠനുമായ സുഗ്രീവൻ വാനരന്മാർക്ക് ആജ്ഞ നൽകി. ഇവിടെ രാമൻ സമർഥനായ ഒരു സേനാനിയെപ്പോലെ വ്യൂഹം രചിക്കുന്നു — മുന്നിൽ മാർഗദർശകൻ, പിന്നെ മുൻനിരസൈന്യം, ഇരുവശങ്ങളിലും രക്ഷകർ, മധ്യത്തിൽ നായകൻ, മധ്യഭാഗത്തും പിന്നിലും വൃദ്ധരായ അനുഭവസമ്പന്നർ. ദുർബലമായ സൈന്യഭാഗത്തെ പിന്നിൽത്തന്നെ വിടണം; കാരണം, ദുർബലർ സൈന്യത്തിന്റെ ഗതി മന്ദമാക്കുന്നു. വഴിയിലെ ജലത്തിന്റെയും ഫലങ്ങളുടെയും രക്ഷയും ആജ്ഞാപിച്ചിരിക്കുന്നു — ശത്രുക്കൾ ജലം വിഷംകൊണ്ടു ദുഷിപ്പിച്ചേക്കാം എന്നാണു ഭയം. താഴ്വരകളിലെ വനങ്ങളിൽ ശത്രുവിന്റെ ഒളിപ്പിച്ച സൈന്യത്തെ അന്വേഷിക്കാൻ ചാരന്മാരെയും നിയോഗിച്ചിരിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ വനത്തിലൂടെയുള്ള പടപ്പുറപ്പാടിന്റെ എല്ലാ വിഷയങ്ങളും — വഴി, ആഹാരം, ജലം, ചാരവൃത്തി, വ്യൂഹം — ഒരൊറ്റ ഭാഷണത്തിൽ സംഗ്രഹിച്ചിരിക്കുന്നു. പതിമൂന്നാം ശ്ലോകം സമീക്ഷിതപാഠത്തിലില്ല; ഇവിടെ അതു ദുർബലസൈന്യത്തെക്കുറിച്ചുള്ള വിശിഷ്ടമായ ആജ്ഞയാണ്. ഈ വ്യൂഹത്തിന്റെ രചന പ്രാചീന യുദ്ധശാസ്ത്രത്തെ പിന്തുടരുന്നു. സൈന്യത്തിന്റെ അഞ്ച് അംഗങ്ങൾ — മുഖം, ഉരസ്സ്, കക്ഷങ്ങൾ, പക്ഷങ്ങൾ, പൃഷ്ഠം — ഇവിടെ വ്യക്തമാണ്. നീലൻ മുഖത്തു മാർഗദർശകൻ; ഗജൻ, ഗവയൻ, ഗവാക്ഷൻ എന്നിവർ മുൻനിരയിലെ പ്രഹരകർ; ഋഷഭനും ഗന്ധമാദനനും വലത്തും ഇടത്തുമുള്ള പക്ഷങ്ങളിൽ; രാമലക്ഷ്മണന്മാർ മധ്യത്തിൽ; ജാംബവാൻ, സുഷേണൻ, വേഗദർശി എന്നിവർ കുക്ഷിയിൽ. ഇങ്ങനെ നായകൻ എല്ലാ ഭാഗത്തുനിന്നും സംരക്ഷിതനാണ്, സൈന്യം എല്ലാ ദിക്കുകളിലും സജ്ജവുമാണ്. രാമൻ ഹനുമാന്റെ മേലും ലക്ഷ്മണൻ അംഗദന്റെ മേലും കയറുന്നത് ആ രണ്ടു വാനരന്മാർക്കുമുള്ള സമ്മാനവുമാണ്; കാരണം, രാമൻ സ്വയം ഹനുമാനെ ഉത്തമവാഹനമായി തിരഞ്ഞെടുക്കുന്നു. ‘ഐരാവതമിവേശ്വരഃ’ (ഇന്ദ്രൻ ഐരാവതത്തിൽ എന്നപോലെ), ‘സാർവഭൗമേന ഭൂതേശഃ’ (ഭൂതേശൻ സാർവഭൗമത്തിൽ എന്നപോലെ) എന്നീ രണ്ട് ഉപമകൾ ദേവലോകത്തിലെ ദിഗ്ഗജങ്ങളെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — ഐരാവതം ഇന്ദ്രന്റേത്, സാർവഭൗമം കുബേരന്റേത്. ഇങ്ങനെ രാമലക്ഷ്മണന്മാരെ ഇന്ദ്രനോടും കുബേരനോടും, ആ വാനരന്മാരെ ദിഗ്ഗജങ്ങളോടും തുലനം ചെയ്തിരിക്കുന്നു. സുഗ്രീവനാണു രാജാവ്; അവന്റെ ആജ്ഞയനുസരിച്ചാണു സൈന്യം നീങ്ങുന്നത് — രാമൻ ഉപദേശം നൽകുന്നു, ആജ്ഞ നൽകുന്നതു സുഗ്രീവനാണ്. മര്യാദയുടെ ഈ ക്രമം ഈ കാവ്യത്തിൽ എല്ലായിടത്തും പാലിക്കപ്പെടുന്നു. വഴിയിൽ തേനും ഫലങ്ങളും തണുത്ത ജലവും — വാനരന്മാരുടെ സ്വഭാവത്തിനു ചേർന്ന വഴിയാണു തിരഞ്ഞെടുത്തിരിക്കുന്നത്. ഇവിടെ രാമന്റെ ആജ്ഞകളിൽ കരുണയും കാണാം — ദുർബലസൈന്യത്തെ വിട്ടുപോകുന്നത് അവരുടെ രക്ഷയ്ക്കുവേണ്ടിയുമാണ്; ദുർബലർ യുദ്ധത്തിൽ ജീവിച്ചിരിക്കില്ലല്ലോ. രാമന്റെ ഭാഷണത്തിൽ സേനാപതിയായ നീലന്റെ കർത്തവ്യങ്ങൾ പ്രത്യേകം വിസ്തരിച്ചിരിക്കുന്നു — വഴി തിരഞ്ഞെടുക്കൽ, ആഹാരത്തിന്റെ ഏർപ്പാട്, ശത്രുവിൽനിന്നുള്ള രക്ഷ, ചാരന്മാരെ അയയ്ക്കൽ. ഇവയെല്ലാം സേനാപതിയുടെ ചുമതലകളാണെന്നു നീതിശാസ്ത്രത്തിലും പറഞ്ഞിട്ടുണ്ട്.

മഹാതേജസ്വികളായ ആ വാനരഗണങ്ങളെല്ലാം ഗുഹകളിൽനിന്നും ശിഖരങ്ങളിൽനിന്നും ചാടിയുയർന്ന് അപ്പോൾ വേഗം കുതിച്ചുനീങ്ങി. അനന്തരം വാനരരാജനാലും ലക്ഷ്മണനാലും ആദരിക്കപ്പെട്ട ധർമാത്മാവായ രാമൻ സൈന്യത്തോടുകൂടി തെക്കേ ദിക്കിലേക്കു പോയി. ആനകളെപ്പോലെയുള്ള നൂറുകളും ലക്ഷങ്ങളും കോടികളും അയുതങ്ങളുമായ വാനരന്മാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട് അവൻ നീങ്ങി. പോകുന്ന അവനെ ആ മഹത്തായ വാനരസൈന്യം പിന്തുടർന്നു; എല്ലാവരും ഹൃഷ്ടരും ആനന്ദഭരിതരും സുഗ്രീവനാൽ പാലിക്കപ്പെടുന്നവരുമായിരുന്നു. പ്ലവഗങ്ങൾ ചാടിയും കുതിച്ചും ഗർജിച്ചും ആർപ്പുവിളിച്ചും ശബ്ദമുണ്ടാക്കിയും തെക്കേ ദിക്കിലേക്കു പോയി. സുഗന്ധമുള്ള തേനും ഫലങ്ങളും ഭക്ഷിച്ചുകൊണ്ട്, പൂങ്കുലകൾ നിറഞ്ഞ വലിയ മരങ്ങൾ ചുമന്നുകൊണ്ട്, മദിച്ച അവർ പെട്ടെന്നു പരസ്പരം ചുമക്കുകയും എറിയുകയും ചെയ്തു; ചിലർ വീഴുന്നു, ചിലർ ചാടിയുയരുന്നു, മറ്റുചിലർ മറ്റുള്ളവരെ വീഴ്ത്തുന്നു. ‘രാവണനെ നാം കൊല്ലണം, എല്ലാ നിശാചരന്മാരെയും’ എന്നു വാനരന്മാർ രാഘവന്റെ അടുത്തുനിന്നു ഗർജിക്കുന്നു. മുന്നിൽ ഋഷഭനും നീലനും വീരനായ കുമുദനും അനേകം വാനരന്മാരോടൊപ്പം വഴി ശോധന ചെയ്തുകൊണ്ടിരുന്നു. മധ്യത്തിൽ രാജാവായ സുഗ്രീവനും രാമനും ലക്ഷ്മണനും ഭീകരരും ബലശാലികളുമായ അനേകം പേരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടിരുന്നു. പത്തു കോടി വാനരന്മാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട വീരനായ ശതബലി എന്ന വാനരൻ ഒറ്റയ്ക്ക് ആ വാനരസൈന്യത്തെ മുഴുവൻ താങ്ങിനിർത്തി കാത്തുരക്ഷിച്ചു. നൂറുകോടി പരിവാരമുള്ള കേസരിയും പനസനും ഗജനും അർക്കനും അനേകം പേരോടൊപ്പം അതിന്റെ ഒരു വശം കാത്തു. അനേകം കരടികളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട സുഷേണനും ജാംബവാനും സുഗ്രീവനെ മുന്നിൽ നിർത്തി പിൻഭാഗം കാത്തുരക്ഷിച്ചു. അവരുടെ സേനാപതിയും വാനരശ്രേഷ്ഠനുമായ വീരനായ നീലൻ ഓടിനടന്ന് ആ സൈന്യത്തെ ചുറ്റിനിന്നു നിയന്ത്രിച്ചു. ദരീമുഖൻ, പ്രജംഘൻ, ജംഭൻ, രഭസൻ എന്നീ കപികൾ എല്ലാ ഭാഗത്തും പ്ലവഗങ്ങളെ തിടുക്കപ്പെടുത്തിക്കൊണ്ടു പോയി. ഇങ്ങനെ ബലഗർവിതരായ ആ വാനരസിംഹങ്ങൾ പോകുമ്പോൾ നൂറുകളും ആയിരങ്ങളുമായ മലകളോടുകൂടിയ ഗിരിശ്രേഷ്ഠനായ സഹ്യനെയും നന്നായി പൂത്ത സരസ്സുകളെയും മനോഹരമായ തടാകങ്ങളെയും കണ്ടു. ഭീകരമായ കോപമുള്ള രാമന്റെ ശാസനം അറിഞ്ഞ്, ഭയപ്പെട്ടതുപോലെ നഗരങ്ങൾക്കടുത്തുള്ള ജനപദങ്ങളെപ്പോലും ഒഴിവാക്കിക്കൊണ്ട്, സാഗരപ്രവാഹംപോലെ ഭീകരമായ ആ മഹത്തായ വാനരസൈന്യം ഭയങ്കരമായി ഇരമ്പുന്ന സമുദ്രംപോലെ മുന്നോട്ടൊഴുകി. ആ ദാശരഥിയുടെ ഇരുവശത്തും ശൂരരായ ആ കപികുഞ്ജരന്മാർ, ചാട്ടവാറുകൊണ്ടു തെളിക്കപ്പെട്ട നല്ല കുതിരകളെപ്പോലെ, വേഗത്തിൽ കുതിച്ചുനീങ്ങി. രണ്ടു കപികൾ ചുമന്നുകൊണ്ടുപോകുന്ന ആ രണ്ടു നരശ്രേഷ്ഠന്മാർ രണ്ടു മഹാഗ്രഹങ്ങളാൽ സ്പർശിക്കപ്പെട്ട ചന്ദ്രസൂര്യന്മാരെപ്പോലെ ശോഭിച്ചു. ഇവിടെ വാനരന്മാരുടെ സ്വഭാവം സഹജമാണ് — യുദ്ധത്തിനു പോകുമ്പോഴും അവർ കളിക്കുന്നു, തിന്നുന്നു, പരസ്പരം വീഴ്ത്തുന്നു. എന്നാൽ രാമന്റെ ആജ്ഞ അവരിൽ ദൃഢമാണ് — ഗ്രാമങ്ങളെയും നഗരങ്ങളെയും പീഡിപ്പിക്കരുത്. ‘ഭീതവത്’ (ഭയപ്പെട്ടതുപോലെ) എന്ന പദം സൂചിപ്പിക്കുന്നത്, ഇത്ര വലിയ സൈന്യംപോലും നായകന്റെ ആജ്ഞയോടുള്ള ഭയത്താൽ സംയമം പാലിച്ചു എന്നാണ്. വഴി കാക്കുന്നതിലെ വ്യൂഹം വീണ്ടും വർണിക്കപ്പെടുന്നു — ഋഷഭനും നീലനും കുമുദനും മുന്നിൽ, നായകന്മാർ മധ്യത്തിൽ, ശതബലി എല്ലായിടത്തും, കേസരിയും മറ്റുള്ളവരും വശത്ത്, സുഷേണനും ജാംബവാനും പിന്നിൽ. മുമ്പ് ആജ്ഞാപിച്ച വ്യൂഹം ഇപ്പോൾ പ്രവൃത്തിയിൽ പരിണമിച്ചിരിക്കുന്നു. ഇവിടെ സൈന്യത്തിന്റെ ഗതി മൂന്നു തലങ്ങളിൽ വർണിച്ചിരിക്കുന്നു — ആദ്യം വാനരന്മാരുടെ സ്വാഭാവികമായ കളി, പിന്നെ രാവണവധസങ്കൽപ്പരൂപമായ അവരുടെ ഗർജനം, പിന്നെ വ്യൂഹത്തിന്റെ പാലനം. ‘രാവണോ നോ നിഹന്തവ്യഃ’ (രാവണനെ നാം കൊല്ലണം) എന്ന ഘോഷം സൈന്യത്തിന്റെ യുദ്ധഘോഷംപോലെയാണ്; അത് എല്ലാവരുടെയും മനസ്സിൽ ഒരേ ലക്ഷ്യം സ്ഥാപിക്കുന്നു. വാനരന്മാർ മരങ്ങൾ പിഴുതെടുത്തു ചുമക്കുന്നു — ഇവതന്നെയാകും അവരുടെ ആയുധങ്ങൾ. ‘മഞ്ജരീപുഞ്ജധാരിണഃ’ (പൂങ്കുലക്കൂട്ടങ്ങൾ ധരിച്ച) എന്ന വിശേഷണം വസന്തമോ പുഷ്പകാലമോ ആയിരുന്നു എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു; അതിനാൽ മുന്നോട്ടുള്ള വനവർണന യോജിക്കുന്നു. ശതബലി ഒറ്റയ്ക്കു മുഴുവൻ സൈന്യത്തെയും കാക്കുന്നത് അവന്റെ ബലത്തിന്റെ അതിശയം കാണിക്കുന്നു. നഗരങ്ങളെയും ജനപദങ്ങളെയും ഒഴിവാക്കുന്നതു രാമന്റെ ധർമനിഷ്ഠയുടെ ലക്ഷണമാണ് — യുദ്ധം രാവണനോടാണ്, നിരപരാധികളായ പ്രജകളോടല്ല. ഇത്ര വലിയ സൈന്യം ഗ്രാമങ്ങളിൽ കടന്നാൽ ജനങ്ങൾക്കു വലിയ ക്ലേശമുണ്ടാകും; അതിനാൽ അവയെ ഒഴിവാക്കാൻ രാമൻ ആജ്ഞാപിക്കുന്നു. ‘ചന്ദ്രഭാസ്കരൗ’ (ചന്ദ്രസൂര്യന്മാർ) എന്ന ഉപമകൊണ്ട് രാമലക്ഷ്മണന്മാരുടെ ശോഭയും ‘മഹദ്ഭ്യാം ഗ്രഹാഭ്യാം’ (രണ്ടു മഹാഗ്രഹങ്ങളാൽ) എന്നതുകൊണ്ട് ആ രണ്ടു വാനരന്മാരുടെ മഹത്ത്വവും ഒരേസമയം വർണിച്ചിരിക്കുന്നു. സഹ്യന്റെ ആദ്യദർശനത്തോടെ യാത്രയുടെ ആദ്യപടി പൂർണമാകുന്നു. സൈന്യത്തിന്റെ സംഖ്യയും ഇവിടെ വീണ്ടും വീണ്ടും വർണിക്കപ്പെടുന്നു — നൂറുകൾ, ആയിരങ്ങൾ, അയുതങ്ങൾ, കോടികൾ. ഈ സംഖ്യകൾ യഥാർഥമല്ല, അപരിമിതത്വത്തിന്റെ സൂചകങ്ങളാണ്. എങ്കിലും വ്യൂഹത്തിൽ ഓരോ നായകന്റെയും സ്ഥാനം നിശ്ചിതമാണ്; അതിനാൽ ഇത്ര വലിയ സൈന്യവും അലങ്കോലമല്ല. സേനാപതിയായ നീലൻ ‘സമ്പതൻ’ — എല്ലായിടത്തും ഓടിനടന്ന് — ആ ക്രമം കാക്കുന്നു; ദരീമുഖനും മറ്റുള്ളവരും മന്ദരായ വാനരന്മാരെ തിടുക്കപ്പെടുത്തുന്നു. ഇങ്ങനെ സൈന്യത്തിന്റെ മുന്നിലും മധ്യത്തിലും ഇരുവശങ്ങളിലും പിന്നിലും നായകന്മാരുണ്ട്. ഈ ഭാഗത്ത് ഇരുപത്തിമൂന്നാം ശ്ലോകം ‘ജഗാമ രാമോ ധർമാത്മാ സസൈന്യോ ദക്ഷിണാം ദിശം’ (ധർമാത്മാവായ രാമൻ സൈന്യത്തോടുകൂടി തെക്കേ ദിക്കിലേക്കു പോയി) എന്നു യാത്രയുടെ ആരംഭം പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു; അതേ പാദം നാൽപ്പത്തിരണ്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ വീണ്ടും വരുന്നു. ഇങ്ങനെ കവി യാത്രയുടെ വർണനയെ രണ്ടായി വിഭജിക്കുന്നു — ആദ്യഭാഗം സൈന്യത്തിന്റെ ക്രമം, രണ്ടാംഭാഗം ലക്ഷ്മണന്റെ നിമിത്തദർശനം. വാനരന്മാരുടെ ഉത്സാഹം ശാരീരികം മാത്രമല്ല, വാചികവുമാണ് — രാവണവധസങ്കൽപ്പം അവർ ഗർജനത്തിലൂടെ പ്രകടമാക്കുന്നു.

അനന്തരം വാനരരാജനാലും ലക്ഷ്മണനാലും ഏറെ ആദരിക്കപ്പെട്ട ധർമാത്മാവായ രാമൻ സൈന്യത്തോടുകൂടി തെക്കേ ദിക്കിലേക്കു പോയി. അംഗദന്റെ മേലിരിക്കുന്ന, പൂർണാർഥവും പ്രതിഭയുമുള്ള ലക്ഷ്മണൻ, ആഗ്രഹങ്ങൾ സഫലമാകാനിരിക്കുന്ന രാമനോടു ശുഭമായ വാക്കുകളിൽ പറഞ്ഞു: ‘അപഹരിക്കപ്പെട്ട വൈദേഹിയെ വീണ്ടെടുത്ത്, രാവണനെ വേഗം കൊന്ന്, സഫലമനോരഥനായി നീ സമൃദ്ധമായ അയോധ്യയിലേക്കു മടങ്ങും. രാഘവാ, ആകാശത്തിലും ഭൂമിയിലും നിന്റെ സർവാർഥസിദ്ധിക്കായുള്ള മഹത്തായ ശുഭനിമിത്തങ്ങൾ ഞാൻ കാണുന്നു. സൈന്യത്തിനു പിന്നിൽനിന്നു മംഗളകരവും മൃദുവും ഹിതവും സുഖകരവുമായ കാറ്റു വീശുന്നു; ഈ മൃഗങ്ങളും പക്ഷികളും നിറഞ്ഞ മധുരസ്വരത്തിൽ ശബ്ദിക്കുന്നു; എല്ലാ ദിക്കുകളും തെളിഞ്ഞിരിക്കുന്നു, സൂര്യൻ നിർമലനാണ്. തെളിഞ്ഞ പ്രഭയുള്ള ഭാർഗവനായ ശുക്രൻ (ഉശനസ്സ്) നിന്റെ പിന്നാലെ ചരിക്കുന്നു; ബ്രഹ്മരാശി വിശുദ്ധമാണ്; ശുദ്ധരും പ്രഭയുള്ളവരുമായ സപ്തർഷികളെല്ലാം ധ്രുവനെ പ്രദക്ഷിണം ചെയ്തു പ്രകാശിക്കുന്നു. മഹാത്മാക്കളായ ഇക്ഷ്വാകുക്കളായ നമ്മുടെ പിതാമഹനായ രാജർഷി ത്രിശങ്കു പുരോഹിതനോടൊപ്പം മുന്നിൽ നിർമലനായി പ്രകാശിക്കുന്നു. നമ്മുടെ പരമനക്ഷത്രമായ വിശാഖങ്ങൾ (രണ്ടു വിശാഖനക്ഷത്രങ്ങൾ) ഉപദ്രവമേതുമില്ലാതെ നിർമലമായി പ്രകാശിക്കുന്നു. എന്നാൽ നൈരൃതന്മാരുടെ (രാക്ഷസന്മാരുടെ) നിരൃതിദേവതയായ നക്ഷത്രം അത്യന്തം പീഡിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — മൂലം നക്ഷത്രം വാലുള്ള ധൂമകേതുവിനാൽ സ്പർശിക്കപ്പെട്ടു പുകയുന്നു. ഇതെല്ലാം രാക്ഷസന്മാരുടെ വിനാശത്തിനായി വന്നുചേർന്നിരിക്കുന്നു; കാലം വരുമ്പോൾ കാലഗ്രസ്തരായവരുടെ നക്ഷത്രം ഗ്രഹങ്ങളാൽ പീഡിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ജലം തെളിഞ്ഞതും നല്ല രുചിയുള്ളതുമാണ്, വനങ്ങൾ ഫലസമൃദ്ധമാണ്, സുഗന്ധങ്ങൾ അധികമാകാതെ വീശുന്നു, വൃക്ഷങ്ങൾ ഋതുവിനനുസരിച്ചു പൂത്തിരിക്കുന്നു. പ്രഭോ, വ്യൂഹമായി നിരന്ന കപിസൈന്യങ്ങൾ താരകാമയസംഗ്രാമത്തിലെ ദേവസൈന്യങ്ങളെപ്പോലെ ഏറെ പ്രകാശിക്കുന്നു. ആര്യാ, ഇതു കണ്ട് നീ പ്രീതനാകേണ്ടതാണ്.’ ഇവിടെ നാൽപ്പത്തിരണ്ടാം ശ്ലോകം പൂർവാർധത്തിൽ മുൻശ്ലോകത്തിലെ ഉപമ പൂർത്തിയാക്കുകയും ഉത്തരാർധത്തിൽ ഇരുപത്തിമൂന്നാം ശ്ലോകത്തിലെ പദങ്ങൾ ആവർത്തിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു — ‘തതോ വാനരരാജേന ലക്ഷ്മണേന സുപൂജിതഃ, ജഗാമ രാമോ ധർമാത്മാ സസൈന്യോ ദക്ഷിണാം ദിശം’ (അനന്തരം വാനരരാജനാലും ലക്ഷ്മണനാലും ആദരിക്കപ്പെട്ട ധർമാത്മാവായ രാമൻ സൈന്യത്തോടുകൂടി തെക്കേ ദിക്കിലേക്കു പോയി). ഇതു പ്രചാരത്തിലുള്ള പാഠത്തിലെ (വൾഗേറ്റ്) ആവർത്തനമാണ്, ലേഖകന്റെ പിഴവല്ല. ലക്ഷ്മണന്റെ നിമിത്തവർണന ജ്യോതിഷത്തിലെ സൂക്ഷ്മജ്ഞാനം കാണിക്കുന്നു. ത്രിശങ്കു ഇക്ഷ്വാകുവംശജനാണ്, വിശ്വാമിത്രൻ അവനെ തെക്കൻ ആകാശത്തു സ്ഥാപിച്ചു; വിശാഖം ഇക്ഷ്വാകുക്കളുടെ കുലനക്ഷത്രമാണ്; മൂലത്തിന്റെ ദേവത നിരൃതിയാണ്, അതിനാൽ അതു രാക്ഷസന്മാരുടെ നക്ഷത്രം. ശുക്രൻ പിന്നാലെ ചരിക്കുന്നതും സപ്തർഷികൾ ധ്രുവനെ പ്രദക്ഷിണം ചെയ്യുന്നതും കാറ്റിന്റെ അനുകൂലതയും — ഇവയെല്ലാം യുദ്ധയാത്രയിലെ വിജയലക്ഷണങ്ങളാണ്. നാൽപ്പത്തെട്ടും അമ്പത്തിനാലും ശ്ലോകങ്ങൾ മൂന്ന് അർധങ്ങളുള്ളവയാണ്. ലക്ഷ്മണൻ സഹോദരൻ മാത്രമല്ല, മന്ത്രികൂടിയാണ് — രാമന്റെ മനസ്സിൽ ബാക്കിനിൽക്കുന്ന സംശയം അവൻ നിമിത്തങ്ങളിലൂടെ നീക്കുന്നു. ലക്ഷ്മണന്റെ വാക്കുകളുടെ രചനയും നന്നായി ആലോചിച്ചതാണ്. ആദ്യം അവൻ ഫലം പറയുന്നു — സീതയുടെ വീണ്ടെടുപ്പ്, രാവണവധം, അയോധ്യയിലേക്കുള്ള മടക്കം. പിന്നെ പ്രമാണങ്ങൾ പറയുന്നു — ഭൂമിയിൽ കാറ്റ്, മൃഗങ്ങൾ, പക്ഷികൾ, ജലം, വനങ്ങൾ, പുഷ്പങ്ങൾ; ആകാശത്തിൽ സൂര്യൻ, ശുക്രൻ, സപ്തർഷികൾ, ത്രിശങ്കു, വിശാഖങ്ങൾ, മൂലം. ഒടുവിൽ വീണ്ടും ഫലം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — ‘പ്രീതോ ഭവിതുമർഹസി’ (നീ പ്രീതനാകേണ്ടതാണ്). ഇങ്ങനെ ആരംഭത്തിലും അവസാനത്തിലും ഫലം, മധ്യത്തിൽ പ്രമാണങ്ങൾ — ഇതു വാഗ്മിതയുടെ ഉത്തമക്രമമാണ്. ‘സമൃദ്ധാർഥഃ സമൃദ്ധാർഥാം’ എന്ന ആവർത്തനം അലങ്കാരരൂപമാണ് — രാമൻ സമൃദ്ധാർഥൻ (മനോരഥം സഫലമായവൻ), അയോധ്യയും അവന്റെ ആഗമനത്താൽ സമൃദ്ധാർഥയാകും. ‘നക്ഷത്രം ഗ്രഹപീഡിതം’ (നക്ഷത്രം ഗ്രഹങ്ങളാൽ പീഡിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു) എന്ന വാക്കു ജനവിശ്വാസത്തെ പിന്തുടരുന്നു — ഏതു കുലത്തിന്റെ നക്ഷത്രം ഗ്രഹത്താൽ പീഡിപ്പിക്കപ്പെടുന്നുവോ, ആ കുലത്തിന്റെ വിനാശം ആസന്നമാണ്. ദേവാസുരസംഗ്രാമത്തിന്റെ ഉപമ ദേവന്മാർ വിജയിച്ച താരകാമയയുദ്ധത്തിന്റേതാണ് — അതിനാൽ വാനരസൈന്യവും ദേവസൈന്യത്തെപ്പോലെ വിജയിക്കും എന്നാണു ധ്വനി. ആവർത്തിക്കപ്പെട്ട അർധങ്ങൾ (42.2, 43.1) വാനരന്മാരുടെ കളിയുടെ വർണനയാൽ മുറിഞ്ഞുപോയ കഥാസൂത്രം വീണ്ടും പിടിക്കുന്നു. ലക്ഷ്മണന്റെ വാക്കുകൾ അംഗദന്റെ തോളിലിരുന്നു പറയുന്നവയാണ്; അതിനാൽ യാത്രയ്ക്കിടയിൽത്തന്നെയാണ് ആ സഹോദരന്മാർ സംസാരിക്കുന്നത്. ഈ ഭാഗത്ത് അമ്പതാം ശ്ലോകം വിശാഖങ്ങളെ പരാമർശിക്കുന്നു — അത് ഇക്ഷ്വാകുക്കളുടെ കുലനക്ഷത്രമാണ്; അതിനാൽ അതിന്റെ നിർമലത രാമന്റെ കുലത്തിനു ശുഭമാണ്. അമ്പത്തൊന്നാം ശ്ലോകം അതിനു വിപരീതമാണ് — രാക്ഷസന്മാരുടെ നക്ഷത്രമായ മൂലം ധൂമകേതുവിനാൽ പുകയുന്നു. ഇങ്ങനെ ഇരുപക്ഷത്തിന്റെയും ഭാവി നക്ഷത്രങ്ങളാൽത്തന്നെ സൂചിപ്പിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. അമ്പത്തിമൂന്നാം ശ്ലോകം ഭൂമിയിലെ നിമിത്തങ്ങൾ വീണ്ടും പറയുന്നു — ജലം സ്വച്ഛം, ഫലങ്ങൾ സമൃദ്ധം, കാറ്റു മന്ദം, പുഷ്പങ്ങൾ ഋതുവിനനുസരിച്ച്; അകാലത്തിലെ പുഷ്പങ്ങൾ അശുഭമാണെന്നു ശകുനശാസ്ത്രം.

ഇങ്ങനെ സഹോദരനെ ആശ്വസിപ്പിച്ച് ഹൃഷ്ടനായ സൗമിത്രി പറഞ്ഞു. അനന്തരം വാനരസൈന്യം ഭൂമിയെ മുഴുവൻ മൂടിക്കൊണ്ടു നീങ്ങി. നഖങ്ങളും ദംഷ്ട്രകളും ആയുധമാക്കിയ കരടിശ്രേഷ്ഠന്മാരും വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാരും കൈവിരൽത്തുമ്പുകൊണ്ടും കാൽവിരൽത്തുമ്പുകൊണ്ടും ഉയർത്തിയ ഭീകരമായ പൊടി സൂര്യന്റെ പ്രഭയെ തടഞ്ഞ് ലോകത്തെ മറച്ചു. പർവതങ്ങളും വനങ്ങളും ആകാശവുമുള്ള തെക്കേ ദിക്കിനെ മൂടിക്കൊണ്ട്, ആകാശത്തെ മേഘനിരയെന്നപോലെ, ഭീകരമായ വാനരസൈന്യം നീങ്ങി. അനേകം യോജന ദൂരം നിരന്തരം നദികൾ കടന്നുപോകുന്ന സൈന്യം കാരണം എല്ലാ നദീപ്രവാഹങ്ങളും എതിർദിശയിലേക്കെന്നപോലെ ഒഴുകി. തെളിഞ്ഞ ജലമുള്ള സരസ്സുകളിലും മരങ്ങൾ നിറഞ്ഞ പർവതങ്ങളിലും സമതലപ്രദേശങ്ങളിലും ഫലസമൃദ്ധമായ വനങ്ങളിലും — നടുവിലൂടെയും ചുറ്റിലൂടെയും കുറുകെയും താഴെയും — അതു കടന്നുചെന്നു. മഹത്തായ ആ സൈന്യം ഭൂമിയെ മുഴുവൻ മൂടിക്കൊണ്ടു നീങ്ങി. പ്രസന്നമുഖരും വായുവേഗമുള്ളവരുമായ ആ വാനരന്മാരെല്ലാം രാഘവനുവേണ്ടി പരാക്രമം ഉറപ്പിച്ചുകൊണ്ട്, ഹർഷവും വീര്യവും ബലത്തിന്റെ ആധിക്യവും പരസ്പരം കാണിച്ചുകൊണ്ടു പോയി. യൗവനത്തിന്റെ തിളപ്പിൽനിന്നുണ്ടായ ഗർവത്താൽ അവർ വഴിയിൽ പലതരം വിലാസങ്ങൾ കാട്ടി. അവിടെ ചിലർ വേഗത്തിൽ ഓടി, മറ്റുചിലർ ചാടിയുയർന്നു; വനചാരികളായ ചില വാനരന്മാർ കിലുകിലാരവം മുഴക്കി, വാലുകൾ ആഞ്ഞടിച്ചു, കാലുകൾകൊണ്ടു നിലത്തു ചവിട്ടി. മറ്റുചിലർ കൈകൾ വീശി പാറകളും മരങ്ങളും തകർത്തു; പർവതചാരികൾ മലകളുടെ കൊടുമുടികളിൽ കയറി മഹാനാദങ്ങൾ മുഴക്കി, മറ്റുചിലർ സിംഹനാദം ചെയ്തു; തുടകളുടെ വേഗംകൊണ്ട് അനേകം വള്ളിക്കൂട്ടങ്ങൾ ചതച്ചരച്ചു. കോട്ടുവായിട്ടും പരാക്രമം കാട്ടിയും അവർ പാറകളും മരങ്ങളുംകൊണ്ടു കളിച്ചു. അങ്ങനെ അതിഭീകരരായ വാനരന്മാരുടെ ലക്ഷങ്ങളാലും കോടികളാലും ആയിരങ്ങളാലും ചുറ്റപ്പെട്ട ഭൂമി ശോഭയാർന്നതായി. ആ മഹത്തായ വാനരസൈന്യം രാവും പകലും നീങ്ങിക്കൊണ്ടിരുന്നു. സുഗ്രീവനാൽ പാലിക്കപ്പെടുന്ന, അത്യന്തം ഹൃഷ്ടരും ആനന്ദഭരിതരും യുദ്ധം കൊതിക്കുന്നവരുമായ എല്ലാ വാനരന്മാരും തിടുക്കത്തിൽ നീങ്ങുന്നു; സീതയെ മോചിപ്പിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്ന അവർ എവിടെയും ഒരു മുഹൂർത്തംപോലും തങ്ങിയില്ല. ഈ ഭാഗം മുഴുവനും (ഏകദേശം 56 മുതൽ 68 വരെ) സമീക്ഷിതപതിപ്പിലില്ല; പ്രചാരത്തിലുള്ള പാഠത്തിലാകട്ടെ (വൾഗേറ്റ്) സൈന്യത്തിന്റെ മഹത്ത്വത്തിന്റെ ചിത്രം പലവിധത്തിൽ വിസ്തരിച്ചിരിക്കുന്നു. പൊടികൊണ്ടു സൂര്യൻ മറയുന്നതും നദികൾ എതിരെ ഒഴുകുന്നതും — ഈ അതിശയോക്തികൾ സൈന്യത്തിന്റെ അസംഖ്യത്വം കാണിക്കുന്നു. വാനരന്മാരുടെ കളി കേവലം ചാപല്യമല്ല — ‘യൗവനോത്സേകജാദ്ദർപാത്’ (യൗവനത്തിന്റെ തിളപ്പിൽനിന്നുണ്ടായ ഗർവത്താൽ) എന്ന പദംകൊണ്ട് കവി അവരുടെ യുവത്വവും ഉത്സാഹവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു; അതിനാൽ യുദ്ധഭയം അവരിലില്ല. അറുപത്തൊമ്പതാം ശ്ലോകം മൂന്ന് അർധങ്ങളുള്ളതാണ്; അതിലൂടെ പുറപ്പാടിന്റെ ലക്ഷ്യം — സീതയുടെ മോചനം — വീണ്ടും ഓർമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘മുഹൂർത്തം ക്വാപി നാവസൻ’ (എവിടെയും ഒരു മുഹൂർത്തംപോലും തങ്ങിയില്ല) എന്ന പദം യാത്രയുടെ വേഗം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — വിശ്രമംപോലും ഉപേക്ഷിച്ചു. ഈ ഭാഗത്തിന്റെ സവിശേഷത വർണനയിലെ അതിശയമാണ്. പൊടികൊണ്ടു സൂര്യപ്രഭ തടയൽ, നദികളുടെ എതിരൊഴുക്ക്, ഭൂമിയെ എല്ലാ ഭാഗത്തും മൂടൽ — ഈ വർണനകൾ സൈന്യത്തിന്റെ അപരിമിതത്വം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘മധ്യേന ച സമന്താച്ച തിര്യക്ചാധശ്ച’ (നടുവിലൂടെയും ചുറ്റിലൂടെയും കുറുകെയും താഴെയും) എന്ന നാലു ദിഗ്വാചകപദങ്ങൾകൊണ്ട് സൈന്യത്തിന്റെ സർവവ്യാപകത്വം കാണിച്ചിരിക്കുന്നു — ഒരു പ്രദേശവും മൂടപ്പെടാതെയില്ല. വാനരന്മാരുടെ കളിയുടെ വർണനയിൽ കവി അവരുടെ സ്വഭാവത്തെ സൂക്ഷ്മമായി നിരീക്ഷിക്കുന്നു — കിലുകിലാരവം, വാലടി, കാലുകൊണ്ടു നിലത്തു ചവിട്ടൽ, കൈവീശൽ, കോട്ടുവാ. ഇവയെല്ലാം വാനരപ്രകൃതിയുടെ സ്വാഭാവിക പ്രവൃത്തികളാണ്. എന്നാൽ ഈ കളി നിരർഥകമല്ല — ‘രാഘവസ്യാർഥേ സമാരോപിതവിക്രമാഃ’ (രാഘവനുവേണ്ടി പരാക്രമം ഉറപ്പിച്ചവർ) എന്ന പദംകൊണ്ട് അവരുടെ ഉത്സാഹമെല്ലാം രാമന്റെ കാര്യത്തിനു സമർപ്പിതമാണെന്നു പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. ‘ഹർഷം വീര്യം ബലോദ്രേകാന്ദർശയന്തഃ പരസ്പരം’ (ഹർഷവും വീര്യവും ബലാധിക്യവും പരസ്പരം കാണിച്ചുകൊണ്ട്) എന്ന പദം മത്സരം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഓരോ വാനരനും തന്റെ ബലം മറ്റുള്ളവർക്കു മുന്നിൽ പ്രദർശിപ്പിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. രാപ്പകൽ സഞ്ചാരം, ഒരു മുഹൂർത്തംപോലും വിശ്രമമില്ലായ്മ — ഇതു സീതാമോചനത്തിനുള്ള തിടുക്കം കാണിക്കുന്നു. ‘ശ്രീമത്പരിവൃതാ മഹീ’ (ശോഭയോടെ ചുറ്റപ്പെട്ട ഭൂമി) എന്ന പദം സൂചിപ്പിക്കുന്നത്, വാനരന്മാരാൽ മൂടപ്പെട്ട ഭൂമി ശോഭയുള്ളതായി, പീഡിതയായില്ല എന്നാണ്. ഈ ഭാഗത്തിന്റെ അവസാനം വീണ്ടും സീതയുടെ സ്മരണ — ഈ ഉത്സാഹമെല്ലാം അവളുടെ മോചനത്തിനുവേണ്ടിത്തന്നെ. ഇവിടെ പല ശ്ലോകങ്ങളും വാക്യത്തിന്റെ മധ്യത്തിൽ അവസാനിക്കുന്നു; ഉദാഹരണത്തിന്, ‘സപർവതവനാകാശം ദക്ഷിണാം ഹരിവാഹിനീ’ എന്നതിന്റെ ക്രിയ ‘ഛാദയന്തീ യയൗ’ (മൂടിക്കൊണ്ടു നീങ്ങി) അടുത്ത ശ്ലോകത്തിലാണ്. അതിനാൽ ഭാവാർഥം ശ്ലോകസീമ കടന്ന് വാക്യമനുസരിച്ച് എഴുതിയിരിക്കുന്നു.

അനന്തരം വൃക്ഷനിബിഡവും പലതരം വനങ്ങളോടുകൂടിയതുമായ സഹ്യപർവതത്തിലെത്തി ആ വാനരന്മാർ അതിൽ കയറി. സഹ്യത്തിലെയും മലയത്തിലെയും വിചിത്രമായ വനങ്ങളും നദികളും നീരുറവകളും കണ്ടുകൊണ്ട് രാമൻ നീങ്ങി. പ്ലവഗങ്ങൾ ചെമ്പകങ്ങളും തിലകങ്ങളും മാവുകളും അശോകങ്ങളും കരിനൊച്ചികളും തിനിശങ്ങളും അരളികളും ഒടിച്ചു; അങ്കോലങ്ങളും പുങ്കുകളും (കരഞ്ജങ്ങൾ) ഇത്തികളും പേരാലുകളും ഞാവലുകളും നെല്ലികളും കടമ്പുകളും ഒടിച്ചു. മനോഹരമായ പാറപ്പരപ്പുകളിൽ കാറ്റിന്റെ വേഗത്താൽ ഇളകുന്ന പലതരം വനവൃക്ഷങ്ങൾ അവരുടെമേൽ പൂക്കൾ വിതറി. തേൻമണമുള്ള വനങ്ങളിൽ മൂളുന്ന വണ്ടുകളോടൊപ്പം സുഖസ്പർശമുള്ള, ചന്ദനംപോലെ തണുത്ത കാറ്റു വീശുന്നു. പർവതരാജൻ ധാതുക്കളാൽ ഏറെ അലംകൃതനാണ്; ധാതുക്കളിൽനിന്നു പരന്ന പൊടി കാറ്റിന്റെ വേഗത്താൽ ഇളകി അതിമഹത്തായ വാനരസൈന്യത്തെ എല്ലാ ഭാഗത്തും മൂടി. മനോഹരമായ മലഞ്ചെരിവുകളിൽ എല്ലായിടത്തും കൈതകളും കരിനൊച്ചികളും മനോരമമായ വാസന്തികളും സുഗന്ധം നിറഞ്ഞ മാധവീലതകളും മുല്ലക്കൂട്ടങ്ങളും (കുന്ദഗുൽമങ്ങൾ) നന്നായി പൂത്തുനിന്നു. ചിരിബിൽവങ്ങൾ, ഇരിപ്പകൾ, വഞ്ജുലങ്ങൾ, ഇലഞ്ഞികൾ, രഞ്ജകങ്ങൾ, തിലകങ്ങൾ, നാഗവൃക്ഷങ്ങൾ, മാവുകൾ, പാതിരികൾ, കോവിദാരങ്ങൾ, മുചുലിന്ദങ്ങൾ, നീർമരുതുകൾ, ഇരുവൂളകൾ (ശിംശപകൾ), കുടകപ്പാലകൾ, ഹിന്താലങ്ങൾ, തിനിശങ്ങൾ, ചൂർണകങ്ങൾ, കടമ്പുകൾ, നീലാശോകങ്ങൾ, സരളങ്ങൾ, അങ്കോലങ്ങൾ, പത്മകങ്ങൾ എന്നിവ പൂത്തുനിന്നു; പ്രീതരായ പ്ലവഗങ്ങൾ അവയെയെല്ലാം ഉലച്ചു. ആ പർവതത്തിൽ മനോഹരമായ കുളങ്ങളും ചെറുതടാകങ്ങളുമുണ്ടായിരുന്നു — ചക്രവാകങ്ങൾ ചുറ്റിനടക്കുന്നവ, കാരണ്ഡവങ്ങൾ വസിക്കുന്നവ, പ്ലവപ്പക്ഷികളും ക്രൗഞ്ചങ്ങളും നിറഞ്ഞവ, പന്നികളും മാനുകളും വന്നെത്തുന്നവ, കരടികളും കഴുതപ്പുലികളും സിംഹങ്ങളും പുലികളും ഭീകരമായ ഹിംസ്രജന്തുക്കളും ചുറ്റും വന്നുചേരുന്നവ; താമര, സൗഗന്ധികം, ആമ്പൽ, ഉത്പലം തുടങ്ങിയ പലതരം ജലപുഷ്പങ്ങളാൽ ആ ജലാശയങ്ങൾ മനോഹരമായിരുന്നു. അതിന്റെ താഴ്വരകളിൽ പലതരം പക്ഷിക്കൂട്ടങ്ങൾ കൂജനം ചെയ്യുന്നു; വാനരന്മാർ ഇവിടെ കുളിച്ചും വെള്ളം കുടിച്ചും ജലത്തിൽ കളിക്കുന്നു, പരസ്പരം വെള്ളത്തിൽ മുക്കുന്നു; പർവതത്തിൽ കയറി അമൃതഗന്ധമുള്ള ഫലങ്ങളും കിഴങ്ങുകളും പുഷ്പങ്ങളും പറിച്ചെടുത്തു. മദം മൂത്ത വാനരന്മാർ മരങ്ങളിൽ തൂങ്ങിക്കിടക്കുന്ന, ഓരോന്നും ഒരു ദ്രോണത്തോളം വലിപ്പമുള്ള തേൻകൂടുകളിലെ തേൻ കുടിച്ചുകൊണ്ട്, സ്വസ്ഥരായി, തേൻനിറമുള്ള ദേഹത്തോടെ നീങ്ങി. മരങ്ങൾ ഒടിച്ചും വള്ളികൾ വലിച്ചും ഉന്നതമായ മലകളെ ഉലച്ചും പ്ലവഗശ്രേഷ്ഠന്മാർ മുന്നോട്ടുപോയി. തേൻകുടിച്ചു മദിച്ച മറ്റുചില കപികൾ മരങ്ങളിൽനിന്നു ഗർജിക്കുന്നു, മറ്റുചിലർ മരങ്ങളിൽ കയറുന്നു, വേറെ ചിലർ ആവോളം കുടിക്കുന്നു. ആ വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാരാൽ നിറഞ്ഞ ഭൂമി വിളഞ്ഞ നെൽപ്പാടങ്ങളുള്ള ഭൂമിപോലെ ആയിത്തീർന്നു. അനന്തരം താമരക്കണ്ണനും മഹാബാഹുവുമായ രാമൻ മഹേന്ദ്രത്തിലെത്തി വൃക്ഷങ്ങളാൽ അലംകൃതമായ ശിഖരത്തിൽ കയറി. ശിഖരത്തിൽ കയറി ദശരഥപുത്രനായ രാമൻ ആമകളും മത്സ്യങ്ങളും നിറഞ്ഞ ജലാശയമായ സമുദ്രത്തെ കണ്ടു. ഈ ഭാഗത്തിന്റെ ഏറിയപങ്കും (ഏകദേശം 73 മുതൽ 88 വരെ) സമീക്ഷിതപാഠത്തിലില്ല; പ്രചാരത്തിലുള്ള പാഠത്തിൽ വനവർണന വിസ്തൃതമാണ്. വൃക്ഷങ്ങളുടെയും പുഷ്പങ്ങളുടെയും പക്ഷികളുടെയും നീണ്ട പട്ടിക ദക്ഷിണാപഥത്തിന്റെ സമൃദ്ധിയും വാനരന്മാരുടെ ആനന്ദവും കാണിക്കുന്നു. തൊണ്ണൂറ്റൊന്നാം ശ്ലോകം മൂന്ന് അർധങ്ങളുള്ളതാണ്. ‘പക്വൈഃ കമലകേദാരൈഃ’ (വിളഞ്ഞ പാടങ്ങളാൽ) എന്ന ഉപമ വാനരന്മാരുടെ പിംഗളവർണത്തെ (തവിട്ടുകലർന്ന മഞ്ഞനിറത്തെ) വിളഞ്ഞ നെൽപ്പാടങ്ങളോടു തുലനം ചെയ്യുന്നു. മഹേന്ദ്രത്തിൽനിന്നുള്ള സമുദ്രത്തിന്റെ ആദ്യദർശനം മുൻസർഗത്തിലെ ചിന്തയുടെ പുനരുത്ഥാനം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഇപ്പോൾ സാഗരം കൺമുന്നിലാണ്. ദക്ഷിണഭാരതത്തിലെ പർവതങ്ങളുടെ — സഹ്യൻ, മലയം, മഹേന്ദ്രം — വർണന ഇവിടെ ഭൂമിശാസ്ത്രപരമായ സത്യവും പ്രതിഫലിപ്പിക്കുന്നു. സഹ്യൻ പശ്ചിമഘട്ടമാണ്; മലയം അതിന്റെ ചന്ദനവനങ്ങൾക്കു പ്രസിദ്ധമായ തെക്കൻ ഭാഗം; മഹേന്ദ്രം സമുദ്രതീരത്തു സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു. അതിനാൽ ‘ചന്ദനംപോലെ തണുത്ത കാറ്റ്’ എന്ന വർണന മലയത്തിന്റെ സ്വഭാവത്തെ പിന്തുടരുന്നു. വൃക്ഷങ്ങളുടെ പേരുകൾ — ചെമ്പകം, തിലകം, മാവ്, അശോകം, കരിനൊച്ചി, തിനിശം, അരളി, അങ്കോലം, പുങ്ക്, ഇത്തി, പേരാൽ, ഞാവൽ, നെല്ലി, കടമ്പ്, കൈത, വാസന്തി, മാധവി, മുല്ല, ചിരിബിൽവം, ഇരിപ്പ, വഞ്ജുലം, ഇലഞ്ഞി, രഞ്ജകം, നാഗവൃക്ഷം, പാതിരി, കോവിദാരം, മുചുലിന്ദം, നീർമരുത്, ഇരുവൂള, കുടകപ്പാല, ഹിന്താലം, ചൂർണകം, നീലാശോകം, സരളം, പത്മകം — ഇവയുടെ പട്ടിക വനത്തിന്റെ സമൃദ്ധി കാണിക്കുന്നു. പക്ഷികളുടെയും ജന്തുക്കളുടെയും പട്ടികയും നീണ്ടതാണ് — ചക്രവാകങ്ങൾ, കാരണ്ഡവങ്ങൾ, പ്ലവങ്ങൾ, ക്രൗഞ്ചങ്ങൾ, പന്നികൾ, മാനുകൾ, കരടികൾ, കഴുതപ്പുലികൾ, സിംഹങ്ങൾ, പുലികൾ, ഹിംസ്രജന്തുക്കൾ. ഇങ്ങനെ വനം സൗന്ദര്യവും ഭയവും നിറഞ്ഞതാണ്. വാനരന്മാരുടെ മധുപാനം സുന്ദരകാണ്ഡത്തിലെ മധുവനപ്രസംഗം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു; ‘മധുപിംഗലാഃ’ (തേൻനിറമുള്ളവർ) എന്ന വർണന അവരുടെ രൂപത്തെ തേനിനോടു തുലനം ചെയ്യുന്നു. ഈ വനത്തിന്റെ സൗന്ദര്യം കണ്ടിട്ടും രാമൻ നിൽക്കുന്നില്ല — ‘പശ്യന്നപി യയൗ’ (കണ്ടുകൊണ്ടുതന്നെ നീങ്ങി) എന്ന പദം അവന്റെ മനസ്സിന്റെ ഏകാഗ്രത സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഈ ഭാഗത്തു വാനരന്മാരുടെ പെരുമാറ്റവും സൂക്ഷ്മമായി വർണിച്ചിരിക്കുന്നു. അവർ മരങ്ങൾ ഒടിക്കുന്നു; എന്നാൽ മരങ്ങൾ ക്രോധത്തോടെയല്ല, പുഷ്പവൃഷ്ടിയോടെയാണ് അവരെ മൂടുന്നത് — പ്രകൃതിയും രാമന്റെ സൈന്യത്തെ സ്വാഗതം ചെയ്യുന്നതുപോലെ. ധാതുക്കളുടെ പൊടി കാറ്റിനാൽ ഉയർന്നു സൈന്യത്തെ മൂടുന്നു; അങ്ങനെ വാനരന്മാർ കാവിമണ്ണു മുതലായ ധാതുക്കളാൽ ചായം പൂശിയവരെപ്പോലെ കാണപ്പെടുന്നു. ജലാശയങ്ങളിലെ കുളിയും കുടിയും പരസ്പരം വെള്ളം തെറിപ്പിക്കലും — ഇതു യാത്രാക്ഷീണത്തിന്റെ ശമനമാണ്. ‘ദ്രോണമാത്രപ്രമാണാനി’ (ഒരു ദ്രോണത്തോളം വലിപ്പമുള്ള) തേൻകൂടുകൾ എന്ന അതിശയോക്തി, തേൻ സമൃദ്ധവും വാനരന്മാർ തൃപ്തരുമായ വനത്തിന്റെ സമൃദ്ധി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. അവരെക്കുറിച്ചുള്ള ‘സ്വസ്ഥാഃ’ (സ്വസ്ഥരായി) എന്ന വിശേഷണം — തേൻ കുടിച്ചിട്ടും അവർ ഉന്മത്തരാകാതെ സ്വസ്ഥരായിത്തന്നെ നീങ്ങുന്നു — സൈന്യത്തിന്റെ അച്ചടക്കം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. മഹേന്ദ്രശിഖരത്തിലേക്കുള്ള രാമന്റെ ആരോഹണം പ്രതീകാത്മകവുമാണ് — ഹനുമാൻ മഹേന്ദ്രത്തിൽനിന്നാണു സമുദ്രം ചാടിക്കടന്നത്; അതുപോലെ രാമനും അവിടെനിന്നുതന്നെ ആദ്യമായി സമുദ്രം കാണുന്നു. ‘കൂർമമീനസമാകീർണം’ (ആമകളും മത്സ്യങ്ങളും നിറഞ്ഞ) എന്ന സമുദ്രത്തിന്റെ ആദ്യവർണന ലളിതമാണ്; മുന്നോട്ട് അതു വിസ്തരിക്കപ്പെടും. സഹ്യനിൽനിന്നു മലയത്തിലേക്ക്, മലയത്തിൽനിന്നു മഹേന്ദ്രത്തിലേക്ക്, മഹേന്ദ്രത്തിൽനിന്നു തീരത്തേക്ക് എന്ന യാത്രാക്രമവും വ്യക്തമാണ്. പ്രചാരത്തിലുള്ള പാഠത്തിലെ ഈ വിസ്താരം കാവ്യശാസ്ത്രത്തിൽ ‘വനവർണന’ എന്ന മഹാകാവ്യത്തിന്റെ അനിവാര്യഘടകമായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു — പർവതം, വനം, ജലാശയം, പക്ഷികൾ, ഋതു എന്നിവയെല്ലാം ഒരിടത്ത്. സമീക്ഷിതപതിപ്പിലാകട്ടെ ഇതു സംക്ഷിപ്തമാണ് — അവിടെ സഹ്യത്തെയും മലയത്തെയും കടക്കുന്നതു രണ്ടുമൂന്നു ശ്ലോകങ്ങളിൽ മാത്രമാണു പറഞ്ഞിരിക്കുന്നത്. അതിനാൽ ഈ ഭാഗത്തിലെ പല ശ്ലോകങ്ങളും പിൽക്കാലകവികളുടെ കൂട്ടിച്ചേർക്കലുകളാണെന്നു പണ്ഡിതന്മാർ കരുതുന്നു; എങ്കിലും ഗീതാപ്രസ്സ് പാഠത്തിൽ അവയുള്ളതിനാൽ ഇവിടെ മുദ്രിതരൂപത്തിൽത്തന്നെ വ്യാഖ്യാനിച്ചിരിക്കുന്നു. അവയുടെ സാഹിത്യമൂല്യമാകട്ടെ നിസ്സംശയമാണ് — ഓരോ വൃക്ഷവും ഓരോ പക്ഷിയും ദക്ഷിണവനത്തിന്റെ ജീവസ്സുറ്റ ചിത്രം രചിക്കുന്നു. രാമന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ ഈ വനം സീതയോടൊപ്പം പഞ്ചവടിയിൽ കണ്ട വനത്തെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നതുമാകാം, കവി അതു വ്യക്തമായി പറയുന്നില്ലെങ്കിലും. വാനരന്മാരാകട്ടെ വനത്തെ സ്വന്തം വീടുപോലെ കരുതുന്നു — അവിടെ അവർ കളിക്കുന്നു, ഭക്ഷിക്കുന്നു, കുളിക്കുന്നു, കുടിക്കുന്നു.

മഹാഗിരിയായ സഹ്യനെയും മലയത്തെയും കടന്ന് അവർ ക്രമമായി ഭീകരമായി ഇരമ്പുന്ന സമുദ്രത്തിലെത്തി. ആനന്ദിപ്പിക്കുന്നവരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ രാമൻ സുഗ്രീവനോടും ലക്ഷ്മണനോടുംകൂടി ഇറങ്ങി അത്യുത്തമമായ തീരവനത്തിലേക്കു വേഗം പോയി. പെട്ടെന്നുയർന്ന ജലപ്രവാഹങ്ങളാൽ കഴുകപ്പെട്ട പാറപ്പരപ്പുള്ള വിശാലമായ തീരത്തെത്തി രാമൻ പറഞ്ഞു: ‘സുഗ്രീവാ, ഇതാ നാം വരുണാലയത്തിൽ എത്തിയിരിക്കുന്നു; നമുക്കു മുമ്പുണ്ടായിരുന്ന ചിന്ത ഇപ്പോൾ ഇവിടെ വീണ്ടും വന്നിരിക്കുന്നു. ഇതിനപ്പുറം നദീപതിയായ ഈ സാഗരം കരയില്ലാത്തതാണ്; ഉപായമില്ലാതെ ഈ സമുദ്രം കടക്കാനാവില്ല. അതിനാൽ ഇവിടെത്തന്നെ താവളമടിക്കാം; ഈ വാനരസൈന്യം എങ്ങനെ മറുകരയിലെത്തുമെന്ന് ഇവിടെ മന്ത്രാലോചന തുടങ്ങാം.’ ഇങ്ങനെ സീതാപഹരണത്താൽ ക്ഷീണിതനായ മഹാബാഹു രാമൻ സാഗരത്തിലെത്തി അപ്പോൾ താവളമടിക്കാൻ ആജ്ഞാപിച്ചു: ‘വാനരശ്രേഷ്ഠാ, എല്ലാ സൈന്യങ്ങളും തീരത്തു താവളമടിക്കട്ടെ; സാഗരം കടക്കുന്നതിനെക്കുറിച്ച് ഇവിടെ നമുക്കു മന്ത്രാലോചനയുടെ സമയം വന്നിരിക്കുന്നു. ആരും തന്റെ തന്റെ സൈന്യവിഭാഗത്തെ വിട്ട് എങ്ങോട്ടും പോകരുത്; ശൂരരായ വാനരന്മാർ സ്വസ്ഥാനത്തു ചെല്ലട്ടെ; നമുക്കു മറഞ്ഞിരിക്കുന്ന ഭയമുണ്ടെന്ന് അറിയണം.’ രാമന്റെ വാക്കുകേട്ട് സുഗ്രീവൻ ലക്ഷ്മണനോടൊപ്പം വൃക്ഷങ്ങൾ നിറഞ്ഞ സാഗരതീരത്തു സൈന്യത്തെ താവളമടിപ്പിച്ചു. സാഗരത്തിനടുത്തുള്ള ആ സൈന്യം തേൻനിറമുള്ള ജലത്തോടുകൂടിയ ശോഭയാർന്ന രണ്ടാമതൊരു സാഗരംപോലെ വിളങ്ങി. അനന്തരം ആ വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാർ തീരവനത്തിലെത്തി മഹാസമുദ്രത്തിന്റെ മറുകര കൊതിച്ചുകൊണ്ടു താവളമടിച്ചു. താവളമടിക്കുന്ന അവരുടെ സൈന്യസന്നാഹത്തിന്റെ ആരവം സമുദ്രത്തിന്റെ മഹാനാദത്തെയും മറച്ചുകൊണ്ടു കേൾക്കപ്പെട്ടു. സുഗ്രീവനാൽ പാലിക്കപ്പെടുന്ന, രാമന്റെ കാര്യത്തിൽ മുഴുകിയ ആ മഹത്തായ വാനരസേന മൂന്നു വിഭാഗങ്ങളായി താവളമടിച്ചു. ഹൃഷ്ടമായ ആ വാനരസേന മഹാസമുദ്രത്തിലെത്തി, കാറ്റിന്റെ വേഗത്താൽ ഇളകിമറിയുന്ന ആ മഹാസമുദ്രത്തെ നോക്കിക്കൊണ്ടിരുന്നു. ഇവിടെ രാമന്റെ ചിന്ത വീണ്ടും വ്യക്തമാണ് — ‘അതീരഃ’ (കരയില്ലാത്തത്) എന്ന പദം നിരാശ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; എന്നാൽ ‘നാനുപായേന’ (ഉപായമില്ലാതെ കഴിയില്ല) എന്ന വാക്കിലൂടെ ഉപായാന്വേഷണം ഉപേക്ഷിച്ചിട്ടില്ലെന്നും വ്യക്തം. മന്ത്രാലോചനയ്ക്കുള്ള ആജ്ഞ രാജധർമമാണ് — കഠിനമായ കാര്യത്തിൽ സചിവന്മാരോടൊപ്പം ആലോചിക്കണം. ‘ഛന്നം ഭയം’ (മറഞ്ഞിരിക്കുന്ന ഭയം) എന്നതു രാമന്റെ ജാഗ്രതയാണ് — രാക്ഷസന്മാർ മായാവികളാണ്; അതിനാൽ സൈന്യം ചിതറിപ്പോകരുത്. വാനരസൈന്യത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ‘രണ്ടാമതൊരു സാഗരം’ എന്ന ഉപമ അതിന്റെ വിസ്താരവും നിറവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ‘ത്രിധാ നിവിഷ്ടാ’ (മൂന്നായി താവളമടിച്ചു) എന്നതു കരടികൾ, ഗോലാംഗൂലങ്ങൾ (കരിങ്കുരങ്ങുകൾ), വാനരന്മാർ എന്ന വിഭജനമനുസരിച്ചാണെന്നു ഹിന്ദി വ്യാഖ്യാനം. സൈന്യത്തിന്റെ കോലാഹലം സമുദ്രഗർജനത്തെപ്പോലും മറികടക്കുന്നു — ഇതു വാനരന്മാരുടെ സംഖ്യയുടെ മറ്റൊരു അതിശയോക്തിയാണ്. രാമന്റെ ഭാഷണത്തിൽ മൂന്ന് ആജ്ഞകളുണ്ട് — താവളമടിക്കൽ, മന്ത്രാലോചന, ജാഗ്രത. താവളമടിക്കൽ എന്നാൽ തീരവനത്തിൽ സൈന്യത്തെ നിർത്തൽ; മന്ത്രാലോചന എന്നാൽ സമുദ്രം കടക്കാനുള്ള ഉപായത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ചിന്ത; ജാഗ്രത എന്നാൽ ഓരോരുത്തരും സ്വസ്ഥാനത്തുതന്നെ നിൽക്കൽ, ശത്രു രഹസ്യമായി ആക്രമിച്ചേക്കാം എന്നതിനാൽ. ഇവ മൂന്നും യുദ്ധനീതിയുടെ അടിസ്ഥാനങ്ങളാണ്. ‘ഇതീവ’ എന്ന പദത്താൽ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നത്, രാമന്റെ വാക്ക് സീതാപഹരണത്താൽ ക്ഷീണിച്ച ഒരു പുരുഷന്റേതാണ് എന്നാണ് — അവന്റെ ചിന്ത സൈനികം മാത്രമല്ല, വ്യക്തിപരവുമാണ്. സുഗ്രീവൻ ലക്ഷ്മണനോടൊപ്പം ആജ്ഞ പാലിക്കുന്നു, സൈന്യത്തെ തീരത്തു നിർത്തുന്നു. സൈന്യത്തിന്റെ നിറം ‘മധുപാണ്ഡു’ (തേൻപോലെ മഞ്ഞിച്ചത്) ആണ് — വാനരന്മാരുടെ പിംഗളവർണം സമുദ്രത്തിന്റെ നീലനിറത്തിനരികെ രണ്ടാമതൊരു സാഗരംപോലെ കാണപ്പെടുന്നു. ഈ ചിത്രം അടുത്ത സാഗരവർണനയ്ക്കുള്ള ഭൂമികയാണ്. വാനരന്മാർ മറുകര കൊതിക്കുന്നു — അവരുടെ ദൃഷ്ടി ലങ്കയിൽത്തന്നെ. സൈന്യത്തിന്റെ ശബ്ദം സമുദ്രഗർജനത്തെയും മൂടുന്നു എന്ന വാക്കിലൂടെ വാനരന്മാരുടെ സംഖ്യയുടെ അളവു സൂചിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു. മൂന്നായുള്ള താവളം കരടികൾക്കും ഗോലാംഗൂലങ്ങൾക്കും വാനരന്മാർക്കും വെവ്വേറെ പാളയങ്ങളാണെന്നു വ്യാഖ്യാതാക്കൾ പറയുന്നു. ഇങ്ങനെ യാത്ര അവസാനിച്ചു; സമുദ്രം കടക്കുന്നതിന്റെ പ്രശ്നം പക്ഷേ ബാക്കിനിൽക്കുന്നു. ഈ ഭാഗത്തിന്റെ ആരംഭത്തിൽ സഹ്യനെയും മലയത്തെയും കടന്നതു വീണ്ടും പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു — മുമ്പ് മഹേന്ദ്രത്തിൽനിന്നു സമുദ്രദർശനം, ഇപ്പോൾ അതിന്റെ സമീപത്തേക്കുള്ള ചെല്ലൽ. ‘ആനുപൂർവ്യേണ’ (ക്രമമായി) എന്ന പദത്താൽ യാത്രയുടെ ക്രമവും ‘ഭീമനിഃസ്വനം’ (ഭീകരമായി ഇരമ്പുന്ന) എന്ന പദത്താൽ സമുദ്രത്തിന്റെ ആദ്യാനുഭവവും — കാണുന്നതിനുമുമ്പേ കേൾക്കൽ — പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. ‘ധൗതോപലതലാം’ (കഴുകപ്പെട്ട പാറപ്പരപ്പുള്ള) എന്ന തീരവർണന സൂക്ഷ്മമാണ് — തിരമാലകളാൽ കഴുകപ്പെട്ട പാറകൾ. രാമൻ ‘ആനന്ദിപ്പിക്കുന്നവരിൽ ശ്രേഷ്ഠൻ’ എന്ന വിശേഷണത്താൽ വർണിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു, കാരണം അവൻ എല്ലാവരുടെയും മനസ്സിനെ ആനന്ദിപ്പിക്കുന്നു; എങ്കിലും ഇപ്പോൾ അവന്റെ സ്വന്തം മനസ്സു ചിന്തയാൽ കലങ്ങിയിരിക്കുന്നു. ഈ വിരോധത്തിന്റെ വ്യഞ്ജനയാണു കവിയുടെ കൗശലം. വാനരന്മാരുടെ താവളമടിക്കലിന്റെ കോലാഹലവും സമുദ്രത്തിന്റെ ഗർജനവും — രണ്ടു ശബ്ദങ്ങളുടെ മത്സരംപോലെ.

അക്കരെ ദൂരെയുള്ളതും തടസ്സമില്ലാതെ പരന്നുകിടക്കുന്നതും രാക്ഷസഗണങ്ങൾ വസിക്കുന്നതുമായ വരുണന്റെ വാസസ്ഥാനത്തെ നോക്കിക്കൊണ്ട് വാനരയൂഥപന്മാർ ഇരുന്നു. രാത്രിയുടെ ആരംഭത്തിൽ, പകൽ അവസാനിക്കുമ്പോൾ, ആ വരുണാലയത്തെ അവർ കണ്ടു — ഉഗ്രരായ നക്രങ്ങളാലും മുതലകളാലും ഘോരമായത്, നുരക്കൂട്ടങ്ങളാൽ ചിരിക്കുന്നതുപോലെയും തിരമാലകളാൽ നൃത്തം ചെയ്യുന്നതുപോലെയുമുള്ളത്, ചന്ദ്രോദയത്തിൽ ഉയർന്നുപൊങ്ങിയത്, ചന്ദ്രന്റെ പ്രതിബിംബങ്ങൾ നിറഞ്ഞത്, ഉഗ്രമായ കാറ്റുകളാലും വലിയ മുതലകളാലും തിമികളാലും തിമിംഗിലങ്ങളാലും നിറഞ്ഞത്, തിളങ്ങുന്ന ഉടലുകളുള്ള സർപ്പങ്ങളാലെന്നപോലെ വ്യാപിക്കപ്പെട്ടത്, മഹാജീവികൾ ആണ്ടുകിടക്കുന്നത്, പലതരം പാറകൾ നിറഞ്ഞത്, അത്യന്തം ദുർഗമം, ദുർഗമമായ വഴികളുള്ളത്, ആഴമളക്കാനാവാത്തത്, അസുരന്മാരുടെ വാസസ്ഥാനം. അവിടെ മകരങ്ങളാലും നാഗങ്ങളുടെ ഉടലുകളാലും ആഴപ്പെട്ട, കാറ്റിനാൽ ഇളക്കപ്പെട്ട ജലരാശികൾ ഹർഷിച്ചതുപോലെ ഉയരുകയും താഴുകയും ചെയ്തു. തീപ്പൊരിപ്പൊടി ചിതറിയതുപോലെയുള്ളതും തിളങ്ങുന്ന ജലവും മഹാസർപ്പങ്ങളുമുള്ളതും ദേവശത്രുക്കളുടെ വാസസ്ഥാനവും ഘോരവും എപ്പോഴും പാതാളത്തോടു ചേർന്നതുമായിരുന്നു അത്. സാഗരം ആകാശംപോലെയും ആകാശം സാഗരംപോലെയും ആയിരുന്നു; സാഗരവും ആകാശവും വ്യത്യാസമില്ലാതെ കാണപ്പെട്ടു. ജലം ആകാശത്തോടും ആകാശം ജലത്തോടും ചേർന്നിരുന്നു; നക്ഷത്രങ്ങളും രത്നങ്ങളും നിറഞ്ഞ അവ രണ്ടും ഒരേ രൂപത്തിൽ കാണപ്പെട്ടു. ഉയർന്നുപൊങ്ങിയ മേഘങ്ങളുള്ള ആകാശത്തിനും തിരമാലക്കൂട്ടങ്ങൾ നിറഞ്ഞ സാഗരത്തിനും തമ്മിൽ ഒരു വ്യത്യാസവുമുണ്ടായിരുന്നില്ല. പരസ്പരം അടിച്ചും ചേർന്നും സിന്ധുരാജന്റെ തിരമാലകൾ ആകാശത്തിൽ മഹാഭേരികൾപോലെ ഭയങ്കരമായി മുഴങ്ങി. രത്നപ്രവാഹങ്ങളുള്ള ജലത്തിന്റെ ആരവത്തോടുകൂടിയത്, കാറ്റിനോടു പിണഞ്ഞതുപോലെയുള്ളത്, ക്രുദ്ധനെപ്പോലെ ഉയർന്നുചാടുന്നത്, ജലജന്തുക്കൂട്ടങ്ങൾ നിറഞ്ഞത്, കാറ്റേറ്റ ജലാശയമുള്ളത്, കാറ്റിനാൽ ഇളക്കിമറിക്കപ്പെട്ടത്, ആകാശത്തിൽ തിരമാലകളാൽ ചാഞ്ചാടുന്നതുപോലെയുള്ളത് — അത്തരം സാഗരത്തെ ആ മഹാത്മാക്കൾ കണ്ടു. അനന്തരം വിസ്മയഭരിതരായി നിന്ന വാനരന്മാർ, ചുഴലുന്ന തിരമാലക്കൂട്ടങ്ങളുടെ ആരവത്തോടുകൂടിയ, ചാഞ്ചാടുന്നതുപോലെയുള്ള സാഗരത്തെ കണ്ടു. ഈ വർണനയിൽ കവി സാഗരത്തിന്റെയും ആകാശത്തിന്റെയും സാമ്യം വിസ്തരിക്കുന്നു — സാഗരത്തിൽ രത്നങ്ങൾ, ആകാശത്തിൽ നക്ഷത്രങ്ങൾ; സാഗരത്തിൽ തിരമാലകൾ, ആകാശത്തിൽ മേഘങ്ങൾ; സാഗരത്തിൽ മഹാസർപ്പങ്ങൾ, ആകാശത്തിൽ രാഹുകേതുക്കൾ; സാഗരം അസുരന്മാരുടെ വാസസ്ഥാനം, ആകാശവും അവരുടെ സഞ്ചാരസ്ഥാനം. ഇങ്ങനെ രണ്ടിനുമിടയിൽ ഒരു വ്യത്യാസവും ബാക്കിയില്ല. സന്ധ്യയുടെയും ചന്ദ്രോദയത്തിന്റെയും സമയമാണ് ഇവിടെ വർണിക്കപ്പെടുന്നത് — ചന്ദ്രോദയത്തിൽ വേലിയേറ്റം വർധിക്കുന്നു; അതിനാൽ സാഗരം ‘സമുദ്ധൂതം’ (ഉയർന്നുപൊങ്ങിയത്) ആണ്. ‘ഹസന്തമിവ ഫേനൗഘൈഃ’ (നുരക്കൂട്ടങ്ങളാൽ ചിരിക്കുന്നതുപോലെ), ‘നൃത്യന്തമിവ ചോർമിഭിഃ’ (തിരമാലകളാൽ നൃത്തം ചെയ്യുന്നതുപോലെ), ‘ഉത്പതന്തമിവ ക്രുദ്ധം’ (ക്രുദ്ധനെപ്പോലെ ഉയർന്നുചാടുന്ന) എന്നീ ഉത്പ്രേക്ഷകൾ സാഗരത്തെ സജീവമാക്കുന്നു; അതു ശത്രുവിനെപ്പോലെ വാനരന്മാരുടെ മുന്നിൽ നിൽക്കുന്നു. നൂറ്റിപ്പതിമൂന്നാം ശ്ലോകം മൂന്ന് അർധങ്ങളുള്ളതാണ്. സർഗാന്ത്യത്തിലെ വാനരന്മാരുടെ വിസ്മയം സൂചിപ്പിക്കുന്നത് സമുദ്രം കടക്കൽ എളുപ്പമല്ല എന്നാണ് — അടുത്ത സർഗങ്ങളിൽ അതിനുള്ള ഉപായംതന്നെയാകും മുഖ്യവിഷയം. ഈ അവസാനഭാഗത്തു കവി സാഗരത്തിന്റെ രണ്ടുവിധം രൂപം വർണിക്കുന്നു — ഭീഷണവും രമ്യവും. ഭീഷണരൂപം നക്രങ്ങൾ, മുതലകൾ, തിമികൾ, തിമിംഗിലങ്ങൾ, സർപ്പങ്ങൾ എന്നിവയാലും അസുരന്മാരുടെ വാസസ്ഥാനമെന്ന നിലയിലും പാതാളത്തോടുള്ള സാമീപ്യത്താലും; രമ്യരൂപം ചന്ദ്രപ്രതിബിംബങ്ങൾ, രത്നങ്ങൾ, നുരകൾ, തിരമാലകളുടെ നൃത്തം എന്നിവയാലും. ഈ ഇരട്ടസ്വഭാവം ലങ്കയുടേതുമാണ് — സുന്ദരിയും ഭയങ്കരിയും. സാഗരത്തിന്റെയും ആകാശത്തിന്റെയും സാമ്യവർണന (115–117) കാവ്യത്തിലെ പ്രസിദ്ധഭാഗങ്ങളിലൊന്നാണ് — ‘സാഗരം ചാംബരപ്രഖ്യമംബരം സാഗരോപമം’ (സാഗരം ആകാശംപോലെ, ആകാശം സാഗരംപോലെ) എന്ന ശ്ലോകം അനന്വയാലങ്കാരത്തിന്റെ ഉദാഹരണമായും ഉദ്ധരിക്കപ്പെടുന്നു. രാത്രിയിൽ ആകാശത്തിന്റെയും സാഗരത്തിന്റെയും അതിർത്തി കാണപ്പെടുന്നില്ല; നക്ഷത്രങ്ങളും രത്നങ്ങളും ഒരുപോലെ തിളങ്ങുന്നു, മേഘങ്ങളും തിരമാലകളും ഒരുപോലെ ചലിക്കുന്നു. വാനരന്മാരുടെ വിസ്മയമാണു സർഗത്തിന്റെ അന്തിമഭാവം — യുദ്ധത്തിന് ഉത്സുകരായി അവർ വന്നു, പക്ഷേ സാഗരദർശനത്താൽ സ്തബ്ധരായി. ഇതിലൂടെ കവി അടുത്ത സേതുബന്ധത്തിന്റെ മഹത്ത്വം വർധിപ്പിക്കുന്നു — ഇത്രയും ഭീഷണമായ സാഗരത്തിനു മുകളിലുള്ള സേതു ഒരു അദ്ഭുതകർമമായിരിക്കും. ഈ സർഗത്തിന്റെ ആരംഭം രാമന്റെ ദൃഢനിശ്ചയത്തോടെ, അവസാനം വാനരന്മാരുടെ വിസ്മയത്തോടെ — മധ്യത്തിൽ യാത്ര മുഴുവനും. സാഗരവർണനയിലെ ‘ഹസന്തം’ (ചിരിക്കുന്ന), ‘നൃത്യന്തം’ (നൃത്തം ചെയ്യുന്ന), ‘ഉത്പതന്തം’ (ഉയർന്നുചാടുന്ന), ‘ക്രുദ്ധം’ (ക്രുദ്ധനായ) എന്നീ പദങ്ങൾ അതിന്റെ ചേതനത്വം സൂചിപ്പിക്കുന്നു; അതിലൂടെ മുന്നോട്ടു സമുദ്രദേവന്റെ സാക്ഷാൽ ആഗമനത്തിനു ഭൂമിക ഒരുക്കിയിരിക്കുന്നു. ‘അഗ്നിചൂർണമിവാവിദ്ധം’ (തീപ്പൊരിപ്പൊടി ചിതറിയതുപോലെ) എന്ന ഉപമ രാത്രിയിൽ സമുദ്രത്തിലെ നുരയിൽ കാണുന്ന പ്രകാശത്തെ വർണിക്കുന്നു. ‘മഹാഭേര്യ ഇവാംബരേ’ (ആകാശത്തിൽ മഹാഭേരികൾപോലെ) എന്ന ശബ്ദോപമ യുദ്ധഭേരികളെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — സമുദ്രവും യുദ്ധത്തിനു വെല്ലുവിളിക്കുന്നതുപോലെ.

When Hanumān had given his account, exactly and in due order, Rāma, true in valour and great in splendour, answered. "This city of Laṅkā that you describe, the city of that dreadful rākṣasa, I shall swiftly destroy; I tell you this truly. Sugrīva, choose to set out at this very hour. The sun has reached the middle of the sky, and this is the hour called Vijaya, Victory; it is the fitting time. He has carried off Sītā; let him go where he likes, but where can he go and stay alive? When Sītā hears that I am on the march, she will take hope for her life again, like a sick man at the very end of his life who touches and drinks nectar. Today the moon is in Uttarā Phalgunī; tomorrow it will be joined with Hasta. So let us set out today, Sugrīva, with all our forces around us. I see the omens that are appearing: I shall kill Rāvaṇa and bring back Sītā, Janaka's daughter. And my upper eyelid is throbbing, as if to announce that victory and my heart's desire are at hand." The hour when the sun stands at midday is known in astrology as Abhijit or Vijaya, an hour that brings every undertaking to success. Rāma reckons the lunar mansions too: Uttarā Phalgunī is favourable in relation to his birth-star, while tomorrow's Hasta would not be, so there must be no delay. The verse about Sītā opens Rāma's heart: the first purpose of the war is to give her comfort. In saying that she will take hope for her life again, he shows that he knows she had despaired and was close to giving up her life; for her the very news of the march will be nectar. By the lore of omens, a throbbing in the upper part of the right eye is lucky for a man. So Rāma takes three kinds of evidence as signs of victory: the stars, the omens and his own heart's resolve. The drama of this opening deserves notice. For two sargas Rāma had been anxious and had needed comforting by Sugrīva and Hanumān; now he makes the decision himself and waits for no one's approval, and his "this I tell you truly", almost an oath, shows how firm he is. His question about Rāvaṇa, "where can he go and stay alive?", is full of scorn: let the abductor go where he likes, he will not escape Rāma's arrows. His words about Sītā are full of tenderness, for her life hangs on the news of his march. So in a single verse anger at the enemy and compassion for his beloved meet. The image of the dying man drinking nectar also recalls how near to death Sītā had come, as in the Sundara Kāṇḍa when she thought of ending her life. Midday, the lunar mansion and the throbbing eye all favour him, so Rāma will not delay a moment. In this part Sugrīva only listens; the command is Rāma's.

Then, honoured by the king of the monkeys and by Lakṣmaṇa, the righteous Rāma, who well understood what had to be done, spoke again. "Let Nīla go at the head of the army with a hundred thousand swift monkeys to scout the way. Nīla, as commander, lead the army quickly by a road that has fruits and roots, cool woods and water, and honey. Evil-minded rākṣasas might foul the roots, fruits and water along the way; be always on guard and protect the road against them. Let forest-dwellers leap down into the hollows, the thickets and the woods and look out for any force the enemy has hidden. Whatever part of the army is weak, let it stay behind here; ours is a fearsome undertaking, and it must be carried through with valour. Let mighty lion-like monkeys in their hundreds and thousands drive the dreadful vanguard forward like a flood of the ocean. Let Gaja, huge as a mountain, mighty Gavaya and Gavākṣa go in front, like proud bulls at the head of a herd. Let Ṛṣabha, lord of leapers, go guarding the right flank of the monkey host, and let swift Gandhamādana, unassailable as a scent-elephant, take the left flank. I shall ride in the middle of the army, mounted on Hanumān as Indra rides Airāvata, and put heart into the troops. Let Lakṣmaṇa here, like Death himself, ride Aṅgada, as Kubera, lord of wealth and of beings, rides Sārvabhauma. And let Jāmbavān, king of the bears, with Suṣeṇa and the monkey Vegadarśī, guard the flanks of the centre." Hearing Rāghava's words, Sugrīva, commander of the host and bull among monkeys, gave his orders. Here Rāma lays out the army like a skilled general: a pathfinder in front, then the vanguard, guards on either flank, the leader in the middle, and the seasoned elders guarding the centre's flanks. The weak are to be left behind, since they would slow the army down, and there is kindness in this too, for they would not survive the battle. The road's water and food must be guarded, for fear the enemy might poison them, and scouts are sent into the hollows to search out any hidden force. So everything a march through the forest needs, route, food, water, scouting and formation, is gathered into one speech, and Nīla's duties as commander, choosing the road, providing food, guarding against the enemy and sending out scouts, are set out with special care, as the books of statecraft also prescribe. The formation follows the old science of war with its five parts, head, chest, flanks, wings and rear: Nīla at the head as pathfinder, Gaja, Gavaya and Gavākṣa as the striking vanguard, Ṛṣabha and Gandhamādana on the right and left wings, Rāma and Lakṣmaṇa in the centre, Jāmbavān, Suṣeṇa and Vegadarśī at its sides. The leader is protected on every side and the army is ready in every direction. Rāma riding Hanumān and Lakṣmaṇa riding Aṅgada is an honour to the two monkeys, for Rāma chooses Hanumān as the finest mount of all. The two comparisons recall the elephants that guard the quarters of heaven, Airāvata of Indra and Sārvabhauma of Kubera; the brothers are likened to Indra and Kubera, the monkeys to the elephants of the quarters. Sugrīva is king, and the army moves only at his command: Rāma advises, Sugrīva orders, an order of propriety kept throughout the poem. Even the road is chosen to suit the monkeys' nature, with honey, fruit and cool water along the way.

Then all those troops of monkeys, full of energy, sprang up from their caves and peaks and bounded swiftly away. Honoured by the king of the monkeys and by Lakṣmaṇa, the righteous Rāma set out with his army towards the south, surrounded by monkeys as big as elephants, in hundreds, thousands, tens of thousands and crores. The vast host followed him, joyful and delighted, under Sugrīva's protection. Leaping, bounding, roaring, shouting and bellowing, the monkeys went on southwards. They ate fragrant honey and fruit and carried great trees heavy with clusters of blossom; proud and reckless, they would suddenly carry one another along or throw one another down, some falling and springing up again, others knocking their fellows over. "Rāvaṇa must die at our hands, and all the night-rovers with him!" the monkeys roared near Rāghava. In front, Ṛṣabha, Nīla and brave Kumuda cleared the path with many monkeys. In the middle went King Sugrīva, Rāma and Lakṣmaṇa, surrounded by many strong and fearsome monkeys. The heroic Śatabali, with ten crores around him, held and guarded the whole host on his own. Kesarī, Panasa, Gaja and Arka, with a following of a hundred crores and more, guarded one flank. Suṣeṇa and Jāmbavān, with many bears, kept Sugrīva before them and guarded the rear. Their commander Nīla, the heroic bull among monkeys, dashed to and fro and kept the army in order, while Darīmukha, Prajaṅgha, Jambha and Rabhasa went on every side hurrying the stragglers along. So those tigers among monkeys went on, proud of their strength, and they saw Sahya, best of mountains, with its hundreds of lesser hills, its lakes in full bloom and its fine ponds. Knowing the command of Rāma, whose anger is terrible, and as if in fear of it, that great and dreadful monkey army kept away from the neighbourhood of cities and the country districts, and moved on like a flood of the ocean with a roar like the sea. At the side of Daśaratha's son the heroic monkeys, huge as elephants, bounded swiftly on like fine horses urged forward, and the two bulls among men, carried by two monkeys, shone like the Moon and the Sun in conjunction with two great planets. The monkeys stay true to their nature: even on the way to war they play, eat and tumble one another over. Yet Rāma's command holds them firmly, and no village or town is to be harmed. The words "as if in fear" show that even so vast an army was restrained by awe of its leader's order, and avoiding the towns and districts is a mark of Rāma's righteousness: his war is with Rāvaṇa, not with innocent people, who would suffer greatly if such a host passed through their villages. The formation already ordered is now put into practice: Ṛṣabha, Nīla and Kumuda in front, the leaders in the middle, Śatabali everywhere, Kesarī and the others on a flank, Suṣeṇa and Jāmbavān at the rear, while Nīla races about keeping order and Darīmukha and the rest hurry the slow ones on; so vast an army is never disordered. The march is shown in three layers: first the monkeys' natural play, then their roar of resolve to kill Rāvaṇa, and then their keeping of the formation. That cry is like the army's war-cry, fixing a single aim in every mind; their eagerness is not only in their bodies but in their voices. The trees they uproot and carry will be their weapons, and the clusters of blossom suggest that it was spring or a season of flowers, which fits the forest scenes to come. That Śatabali alone could guard the whole host shows his exceptional strength. The numbers named again and again, hundreds, thousands, tens of thousands, crores, are not a real count but a way of saying the army was beyond measure. The comparison with the Moon and Sun conveys the brothers' radiance, and the "great planets" the greatness of the two monkeys who carry them. With the first sight of Sahya the first stage of the journey is complete.

Then the righteous Rāma, honoured by the king of the monkeys and by Lakṣmaṇa, went on with his army towards the south. Lakṣmaṇa, riding on Aṅgada and full of ready insight, spoke auspicious words to Rāma, whose purpose was as good as fulfilled. "You will recover Vaidehī, who was carried off, and swiftly kill Rāvaṇa, and then, your purpose achieved, you will return to a prosperous Ayodhyā. Rāghava, I see great omens in the sky and on the earth, all of them auspicious for you and promising success in everything. A kind wind blows behind the army, gentle, wholesome and pleasant. The beasts and birds are calling in full, sweet voices; every quarter is clear and the sun is spotless. Uśanas, son of Bhṛgu, shines brightly behind you. The Seven Sages are pure and radiant, and all of them shine as they circle the Pole Star, keeping it on their right. The royal sage Triśaṅku, forefather of us great-souled Ikṣvākus, shines spotless before us together with his priest. The two Viśākhās, the chief constellation of our Ikṣvāku line, shine clear and untroubled. But the rākṣasas' constellation, Mūla, whose deity is Nirṛti, is sorely afflicted: the tailed comet has touched it and it is being scorched. All this has come about for the destruction of the rākṣasas, for when people are in the grip of Time, their constellation is afflicted by a planet. The waters are clear and sweet, the woods full of fruit; the breezes carry no overpowering scent, and the trees are flowering in their proper season. The ranked monkey armies shine, my lord, like the armies of the gods in the battle against Tāraka. Seeing all this, noble brother, you should be glad." Lakṣmaṇa's reading of the omens shows a fine knowledge of the heavens. Triśaṅku was of the Ikṣvāku line and was set in the southern sky by Viśvāmitra; Viśākhā is the constellation of the Ikṣvāku family; and Mūla's deity is Nirṛti, goddess of dissolution, so it is the constellation of the rākṣasas. Venus following behind, the Seven Sages circling the Pole Star, a favourable wind: all these are signs of victory for an army on the march. Lakṣmaṇa is not only a brother but a counsellor, and with these omens he clears away the doubt still left in Rāma's mind. His speech is carefully built. He begins with the outcome, Sītā recovered, Rāvaṇa killed and the return to Ayodhyā; then gives the evidence, on earth the wind, beasts, birds, water, woods and flowers, in the sky the sun, Venus, the Seven Sages, Triśaṅku, the Viśākhās and Mūla; and ends by recalling the outcome again, "you should be glad". The outcome at both ends with the evidence between is the best order for persuasion. The repeated word for "purpose achieved" is a deliberate figure: Rāma will have his purpose achieved, and Ayodhyā too will be fulfilled by his return. The two Viśākhās shining clear bode well for Rāma's line, while Mūla scorched by the comet foretells the opposite for the rākṣasas, so that the future of both sides is written in the stars; it was believed that when a family's constellation is afflicted by a planet, that family's ruin is near. On earth, too, the signs are right, for flowers out of season are a bad omen. The comparison with the war against Tāraka, which the gods won, suggests that the monkey army, like the army of the gods, will be victorious. The narrative takes up again the thread broken off by the account of the monkeys' play, and the brothers talk as they travel, Lakṣmaṇa speaking from Aṅgada's shoulders.

Having comforted his brother, the son of Sumitrā spoke on gladly. Then the monkey host moved on, covering the whole earth. The bears and monkeys, those tigers among beasts whose weapons are claws and fangs, raised with their hands and feet a dust so dreadful that it shut out the sunlight and hid the world. Covering the southern quarter, its mountains, forests and sky, the fearsome host went on like a bank of clouds covering the heavens. As the army crossed river after river, league upon league without pause, the streams all seemed to flow backwards. Lakes of clear water, tree-covered mountains, level tracts of land and fruitful woods, it entered them all, through the middle, all round, across and below. Covering the whole earth, the great army marched on. With joyful faces and the speed of the wind, their valour roused in Rāghava's cause, the monkeys went on, showing one another their delight, their prowess and their surpassing strength. In the pride of youthful high spirits they played in all sorts of ways along the road. Some ran fast, others sprang into the air; forest monkeys shrieked "kila-kila", lashed their tails and stamped their feet. Others flung out their arms and smashed rocks and trees, and mountain monkeys climbed to the peaks. Some gave great roars, others war-cries, and with the force of their thighs they crushed many tangles of creepers. The bold monkeys stretched and yawned and played with rocks and trees. The earth was splendidly covered with fearsome monkeys by hundreds of thousands, by thousands and by crores, and day and night that great host went on. Joyful and delighted, protected by Sugrīva and eager for battle, they pressed on swiftly, and in their longing to set Sītā free they did not stop anywhere even for a moment. The dust that hides the sun and the rivers that seem to run backwards are exaggerations that show the army to be beyond counting, and "through the middle, all round, across and below" shows it spreading everywhere, leaving no stretch of land uncovered. The monkeys' play is not mere fickleness: the poet's phrase about the pride of youth points to their youth and high spirits, which left no room for fear of battle. He watches their nature closely, the shrieks of "kila-kila", the lashing of tails, the stamping of feet, the flinging out of arms, the stretching and yawning, all natural to monkeys. Yet this play is not idle, for all their eagerness is given to Rāma's cause, and in showing one another their strength each monkey is vying to outdo the rest. Marching day and night without stopping shows their urgency to free Sītā, and the earth covered by monkeys is called splendid, adorned rather than oppressed. And at the end of the passage Sītā is remembered again: all this eagerness is for her release.

Reaching Mount Sahya, dense with trees and joined to many forests, the monkeys climbed it, and Rāma went on, gazing at the varied woods, rivers and waterfalls of Sahya and Malaya. The monkeys broke campaka, tilaka, mango, aśoka, sinduvāra, tiniśa and karavīra trees; they broke aṅkola and karañja, plakṣa and banyan, jambū, āmalaka and nīpa. On the lovely rocky slopes the forest trees, tossed by the wind, showered them with flowers. A breeze pleasant to the touch and cool as sandal blew through woods fragrant with honey and humming with bees. The king of mountains was richly adorned with minerals, and the coloured dust blown off them by the wind covered the vast monkey army on every side. All over the lovely slopes were ketakīs, sinduvāras and charming vāsantīs, fragrant mādhavīs and kunda bushes in full bloom; ciribilvas, madhūkas, vañjulas, bakulas, rañjakas, tilakas and nāgavṛkṣas, mango, pāṭalī and kovidāra, mucukunda, arjuna, śiṃśapā and kuṭaja, hintāla, tiniśa, cūrṇaka and nīpaka, blue aśokas, saralas, aṅkolas and padmakas, all in flower, and all thrown into disorder by the delighted monkeys. On that mountain were lovely wells and pools, visited by cakravāka birds and kāraṇḍavas, thronged with waterfowl and cranes, haunted by boars and deer, and by bears, hyenas, lions, fearsome tigers and many dreadful beasts of prey; and there were lakes lovely with lotuses, saugandhika lilies, white water-lilies, blue lotuses and many other water-flowers. Flocks of birds of every kind sang on its slopes. The monkeys bathed there, drank the water and played in it, splashing one another; climbing the mountain, drunk with excitement, they broke off fruits fragrant as nectar, roots and flowers. They drank from honeycombs hanging from the trees, each as big as a droṇa measure, and went on at their ease, honey-coloured monkeys, breaking down trees, dragging creepers and shaking the great mountains as they went. Some, drunk on honey, roared from the trees; some climbed into them, others drank deep. The earth was so full of those foremost monkeys that it looked like land covered with fields of ripe rice. Then lotus-eyed, mighty-armed Rāma reached Mahendra and climbed its tree-clad summit, and from there Rāma, son of Daśaratha, beheld the ocean, full of tortoises and fish. The long lists of trees, flowers, birds and beasts show the richness of the southern country and the monkeys' delight in it. The mountains named are real southern ranges: Sahya is the Western Ghats, Malaya its southern part famous for sandalwood forests, which is why the breeze is cool as sandal, and Mahendra stands on the sea-coast; the route runs from Sahya to Malaya, from Malaya to Mahendra and from Mahendra to the shore. The forest is full of both beauty and terror. The monkeys' honey-drinking recalls the episode of the Madhuvana in the Sundara Kāṇḍa, and "honey-coloured" likens their tawny colour to honey. Yet though they drink, they go on "at their ease", not wild with drink, which speaks of the army's discipline. The honeycombs as big as a droṇa measure are an exaggeration that shows how rich the forest was. The monkeys break the trees, but the trees answer with a shower of blossoms rather than anger, as if nature herself were welcoming Rāma's army; the mineral dust colours the monkeys as if they had been painted with red ochre; and bathing, drinking and splashing wash away the weariness of the march. The comparison with fields of ripe rice matches the monkeys' tawny colour to golden paddy. Rāma, though he sees all this beauty, does not stop: "he went on, gazing" shows how single-minded he was. Perhaps the forest reminded him of the one he had seen with Sītā at Pañcavaṭī, though the poet does not say so. For the monkeys the forest is home; they play, eat, bathe and drink as they please. Rāma's climbing of Mahendra has its own meaning: it was from Mahendra that Hanumān leapt across the sea, and from Mahendra that Rāma first sees it. This first description of the ocean, full of tortoises and fish, is simple; it will be enlarged later. Such a forest description, with mountain, woods, pools, birds and season all together, is counted a necessary part of a great poem, and whatever its origin, every tree and bird here helps paint a living picture of the southern forest.

Passing beyond Sahya and the great mountain Malaya, they came in due course to the ocean with its dreadful roar. Rāma, who delights all hearts, came down from the mountain and went quickly with Sugrīva and Lakṣmaṇa to the matchless forest on the shore. Reaching the broad beach, whose rocky floor was washed by sudden surges of water, Rāma said: "Here we have reached Varuṇa's home, Sugrīva, and the worry that faced us before has come back again. Beyond this point lies the ocean, lord of rivers, with no shore in sight; this sea cannot be crossed without some means. So let us camp right here, and let counsel be taken here on how this monkey army may reach the far shore." So spoke the mighty-armed Rāma, worn thin by Sītā's abduction, and when he reached the ocean he gave orders to make camp. "Let all the armies be encamped on the shore, bull among monkeys. The time has come for us to take counsel about crossing the sea. Let no one leave his own troop and go off anywhere; let the brave monkeys go to their places. We must reckon with hidden danger." At Rāma's words Sugrīva, with Lakṣmaṇa, encamped the army on the tree-lined shore. Lying beside the ocean, that army shone like a second glorious ocean whose waters were the tawny colour of honey. The foremost monkeys settled in the forest by the shore, longing for the far side of the great sea, and as they encamped, the din of the army's preparations drowned even the great roar of the ocean. That vast bannered army of monkeys, protected by Sugrīva and devoted to Rāma's cause, was camped in three divisions, and the monkey host, rejoicing to have reached the ocean, gazed out at the great sea tossed by the wind. Rāma's anxiety is plain again: "no shore in sight" speaks of despair, but "not without some means" shows that he has not given up the search for a way. Calling for counsel is a king's duty, for in a hard task he must deliberate with his ministers. His warning of hidden danger is prudence, since the rākṣasas are masters of illusion and the army must not be scattered. His orders are three: to camp, to take counsel on how to cross, and to keep watch by staying each in his place in case the enemy attacks by stealth, all basic to the conduct of war. The poet adds that Rāma spoke as a man worn down by Sītā's abduction; his concern is not only a soldier's but his own. Rāma is called "he who delights all hearts", yet at this moment his own heart is full of care, and the poet lets the contrast speak. The tawny army lying beside the blue sea looks like a second ocean, an image that prepares for the description of the sea that follows. The monkeys long for the far shore, their eyes already on Laṅkā. That the army's din drowns the ocean's roar is another way of showing its numbers; and the three divisions, the commentators say, were separate camps for the bears, the gopuccha monkeys and the other monkeys. The ocean is first heard, with its dreadful roar, before it is reached, and the beach's rocks washed by the waves are finely observed; the noise of the camp and the roar of the sea seem to vie with each other. So the march is over, but the problem of crossing remains.

The monkey chiefs sat down and gazed at Varuṇa's home, its far shore distant and nothing to stop the eye, haunted by hosts of rākṣasas. At nightfall, as the day ended, it was terrible with fierce crocodiles and sharks; it seemed to laugh with its masses of foam and to dance with its waves. At moonrise it swelled up, full of reflections of the moon, strewn with sharks swift as the gale and with whales and whale-swallowing monsters, as though covered with serpents with blazing hoods, full of great creatures and crowded with many rocks. Impassable and pathless, fathomless, the home of the asuras, its masses of water, pierced by sea-monsters and serpents' coils and tossed by the wind, rose and fell as if in joy. It looked as though sprinkled with fiery dust, its water and great serpents shining, the terrible dwelling of the enemies of the gods and forever the realm of the underworld. The ocean looked like the sky and the sky like the ocean, and there was no telling one from the other; water merged with sky and sky with water, and both looked the same, one filled with stars, the other with gems. Between the sky with its rising clouds and the ocean with its rows of waves there was no difference at all. The waves of the king of rivers struck and clung to one another and roared with a terrible sound, like great drums in the sky. The great-souled monkeys saw that expanse of water, roaring with its gems, as if held fast by the wind, rising up as if in anger, crowded with sea-creatures, beaten by the gale and tossed up into the sky as if leaping with its waves. And they stood there struck with wonder, gazing at the ocean as it roared with its whirling waves and seemed to sway. The poet draws out the likeness between sea and sky: gems in the sea and stars in the sky, waves in the one and clouds in the other, great serpents in the sea and the demon planets in the sky, the sea the home of the asuras and the sky their roaming-ground, until no difference is left between them. The verse "the ocean looked like the sky and the sky like the ocean" is among the famous verses of the poem and is quoted as a model of the figure in which a thing can be compared only with itself; at night the horizon vanishes, stars and gems shine alike, and clouds and waves move alike. The time is dusk and moonrise, when the tide rises, which is why the sea swells. The sea laughing with foam, dancing with waves and rising in anger comes alive, standing before the monkeys like an enemy, and these images of a living ocean prepare for the Ocean god's appearance in person later on. The fiery dust describes the glow seen in the sea's foam at night, and the roar like great drums in the sky recalls the war-drums, as if the sea itself were calling to battle. The ocean has two faces here, terrible with its monsters, its asuras and its nearness to the underworld, and lovely with its moonlight, gems, foam and dancing waves, the very nature of Laṅkā itself, beautiful and terrifying. The sarga that began with Rāma's firm resolve ends with the monkeys' wonder: they had come eager for battle and stand stunned by the sight of the sea. Crossing it will be no simple matter, and how to cross will be the chief subject of the sargas that follow; the more fearsome the ocean, the more wonderful the bridge that will span it.