सुग्रीवस्य हेतुमत् परमार्थवत् च वचः श्रुत्वा काकुत्स्थः तत् प्रतिजग्राह, अथ हनूमन्तम् अब्रवीत्। ‘तपसा, सेतुबन्धेन, सागरोच्छोषणेन वा — सर्वथा अपि अहम् अस्य सागरस्य लङ्घने समर्थः अस्मि। दुर्गायाः लङ्कायाः कति दुर्गाणि, तत् मे ब्रूहि; वानर, दर्शनात् इव तत् सर्वं ज्ञातुम् इच्छामि। बलस्य परिमाणं, द्वारदुर्गक्रियां, लङ्कायाः गुप्तिकर्म, रक्षसां सदनानि च — यथासुखं यथावत् च यत् लङ्कायां दृष्टवान् असि, तत् सर्वं तत्त्वेन आचक्ष्व; त्वं सर्वथा कुशलः असि।’ रामस्य वचसा मारुतात्मजः वाक्यविदां श्रेष्ठः हनूमान् पुनः रामम् अब्रवीत्। अत्र रामस्य आत्मविश्वासः स्पष्टः — समुद्रः तस्य बाधा न, यतः तपः, सेतुः, शोषणं च इति त्रयः उपायाः तस्य वशे। किन्तु सः विवेकी सेनापतिः इव शत्रोः दुर्गस्य ज्ञानं प्रथमं याचते। ‘दर्शनादिव’ इति पदेन सः इच्छति यत् हनूमतः वर्णनं तावत् स्फुटं स्यात् यथा स्वयं दृष्टम्। हनूमान् एव अस्य कार्यस्य योग्यः — सः एकः एव लङ्कां प्रविष्टः, तस्याः सर्वं रहस्यं दृष्टवान्। पूर्वसर्गे सुग्रीवः उत्साहं ददौ; अस्मिन् सर्गे हनूमान् ज्ञानं ददाति। उत्साहः ज्ञानं च उभयं युद्धस्य सिद्ध्यै आवश्यकम् इति कवेः क्रमः। रामः चत्वारि विषयान् पृच्छति — बलस्य परिमाणं, द्वाराणां दुर्गाणां च रचनां, नगरस्य रक्षाविधानं, राक्षसानां गृहाणि च। एते एव प्राचीने नीतिशास्त्रे दुर्गपरीक्षायाः मुख्याः विषयाः। ‘यथासुखं यथावच्च’ इति पदद्वयेन सः हनूमन्तं स्वतन्त्रं करोति — यत् त्वया सुखेन दृष्टं तत् यथार्थं वद, न किमपि गोपय, न किमपि वर्धय। ‘सर्वथा कुशलो ह्यसि’ इति प्रशंसया च सः दूतस्य निरीक्षणशक्तौ विश्वासं प्रकटयति। हनूमान् अपि ‘वाक्यविदां श्रेष्ठः’ इति विशेषणेन वर्णितः, यतः सः सुन्दरकाण्डे सीतया रावणेन च सह कुशलं संवादं कृतवान्। रामस्य प्रथमं वचनं विशेषेण ध्येयम् — ‘तपसा सेतुबन्धेन सागरोच्छोषणेन च’ इति त्रयाणाम् उपायानां क्रमः अग्रे यथावत् घटते: प्रथमं रामः समुद्रम् उपवासेन आराधयति, ततः क्रुद्धः शोषणाय धनुः गृह्णाति, अन्ते च नलेन सेतुः बध्यते। एवम् अस्मिन् श्लोके समग्रस्य सेतुबन्धप्रसङ्गस्य बीजं निहितम्।

‘श्रूयतां; दुर्गकर्म विधानतः सर्वम् आख्यास्ये — यथा लङ्का पुरी गुप्ता, यथा बलैः रक्षिता, यथा राक्षसाः रावणस्य तेजसा स्निग्धाः, लङ्कायाः परां समृद्धिं, सागरस्य भीमतां, बलौघस्य विभागं, वाहनस्य निर्देशं च।’ एवम् उक्त्वा कपिश्रेष्ठः तत्त्वतः कथयामास। ‘हृष्टप्रमुदिता लङ्का मत्तद्विपसमाकुला, महती, रथसम्पूर्णा, रक्षोगणनिषेविता। अस्याः चत्वारि विपुलानि सुमहान्ति द्वाराणि, दृढबद्धकपाटानि महापरिघवन्ति च। तत्र बलवन्ति महान्ति इषूपलयन्त्राणि, यैः आगतं प्रतिसैन्यं प्रतिनिवार्यते। द्वारेषु वीरैः रक्षसां गणैः शतशः रचिताः कालायसमयाः शिताः भीमाः शतघ्न्यः संस्कृताः। तस्याः सौवर्णः महान् दुष्प्रधर्षणः प्राकारः, मणिविद्रुमवैदूर्यमुक्ताविरचितान्तरः। सर्वतः महाभीमाः शीततोयाः महाशुभाः अगाधाः ग्राहवत्यः मीनसेविताः परिखाः। तासां द्वारेषु चत्वारः परमायताः संक्रमाः, बहुभिः यन्त्रैः महद्भिः गृहपङ्क्तिभिः च उपेताः। परसैन्ये आगते सति ते संक्रमाः यन्त्रैः त्रायन्ते, तैः यन्त्रैः परिखासु समन्ततः अवकीर्यन्ते। एकः तु संक्रमः अकम्प्यः बलवान् सुमहादृढः, काञ्चनैः बहुभिः स्तम्भैः वेदिकाभिः च शोभितः। राम, रावणः युयुत्सुः अपि स्वयं प्रकृतिम् आपन्नः — अक्षुब्धः, उत्थितः, अप्रमत्तः च बलानाम् अनुदर्शने।’ अष्टमः नवमः च श्लोकौ एकवाक्यं रचयतः, नवमः च ‘एवमुक्त्वा…’ इति कथकस्य वचनेन समाप्यते। ‘संक्रमाः’ इति परिखायाः उपरि सेतवः, ये यन्त्रैः उत्क्षिप्य परिखायां पातयितुं शक्याः। एतत् वर्णनं प्राचीनस्य दुर्गशास्त्रस्य सूक्ष्मं ज्ञानं दर्शयति — द्वारम्, कपाटम्, परिघः, यन्त्रम्, शतघ्नी, प्राकारः, परिखा, संक्रमः इति क्रमेण बहिः आरभ्य अन्तः यावत् रक्षायाः स्तराः। रावणस्य स्वयं जागरूकता अन्तिमः स्तरः — सः केवलं भोगी न, अपितु सेनायाः सततं निरीक्षकः अपि। हनूमान् शत्रोः गुणान् अपि न गोपयति — राक्षसाः रावणस्य तेजसा स्निग्धाः, अर्थात् तस्मिन् अनुरक्ताः, लङ्का च हृष्टप्रमुदिता। एतत् सत्यवादिनः दूतस्य लक्षणम् — स्वामिनः प्रियं वक्तुं शत्रोः बलं न्यूनं न करोति। ‘मणिविद्रुमवैदूर्यमुक्ता’ इति रत्नानां परिगणनेन लङ्कायाः समृद्धिः, ‘ग्राहवत्यः मीनसेविताः’ इति परिखानां भीषणत्वं च दर्शितम्। सौन्दर्यं भयं च एकत्र — अयम् एव लङ्कायाः स्वभावः सुन्दरकाण्डे अपि वर्णितः। अष्टादशः श्लोकः एकं विशिष्टं संक्रमं वर्णयति, यः यन्त्रैः न चाल्यते — सम्भवतः राजमार्गः, यः रावणस्य स्वस्य निर्गमाय।

‘लङ्का पुनः निरालम्बा, देवदुर्गा, भयावहा; तस्याः नादेयं, पार्वतं, वान्यं, कृत्रिमं च इति चतुर्विधं दुर्गम्। राघव, सा दूरपारस्य समुद्रस्य पारे स्थिता; तत्र नौपथः अपि नास्ति, सर्वतः निरुद्देशः च। शैलाग्रे रचिता सा दुर्गा देवपुरोपमा पूः, वाजिवारणसम्पूर्णा परमदुर्जया लङ्का। परिखाः, शतघ्न्यः, विविधानि यन्त्राणि च दुरात्मनः रावणस्य लङ्कां पुरीं शोभयन्ति। अत्र पूर्वद्वारं समाश्रितम् अयुतं रक्षसां — शूलहस्ताः दुराधर्षाः सर्वे खड्गाग्रयोधिनः। दक्षिणद्वारम् आश्रितं नियुतं, चतुरङ्गेण सैन्येन युक्ताः अनुत्तमाः योधाः। पश्चिमद्वारम् आश्रितं प्रयुतं, चर्मखड्गधराः सर्वास्त्रकोविदाः। उत्तरद्वारम् आश्रितं न्यर्बुदं — रथिनः अश्ववाहाः सुपूजिताः कुलपुत्राः।’ ‘नादेयम्’ इति नदीजलेन, ‘पार्वतम्’ इति पर्वतेन, ‘वान्यम्’ इति वनेन, ‘कृत्रिमम्’ इति मानवकृतैः प्राकारपरिखादिभिः रचितं दुर्गम्। लङ्का चतुर्भिः अपि रक्षिता — समुद्रः, त्रिकूटः, उपवनानि, प्राकारः च। अयुतनियुतप्रयुतन्यर्बुदाः क्रमशः वर्धमानाः सङ्ख्याः; अतः उत्तरद्वारं सर्वाधिकं रक्षितम्। अस्मिन् सर्गे समीक्षितपाठे पूर्वपश्चिमद्वारयोः सङ्ख्ये विपर्यस्ते, मुद्रणे तु पूर्वे अयुतं पश्चिमे प्रयुतं च। प्रत्येकस्य द्वारस्य योधानां शस्त्रम् अपि पृथक् वर्णितम् — पूर्वे शूलखड्गधराः, दक्षिणे चतुरङ्गबलं, पश्चिमे चर्मखड्गधराः सर्वास्त्रकोविदाः, उत्तरे रथिनः अश्वारोहाः कुलीनाः। कुलपुत्राणाम् उत्तरे स्थापनं सूचयति यत् उत्तरद्वारं प्रधानम्, यतः ततः एव शत्रोः आगमनस्य सम्भावना अधिका। ‘नौपथश्चापि नास्त्यत्र’ इति वचनं रामस्य चिन्तां पुनः उत्तेजयति — नौकाभिः अपि गमनं न शक्यम्, अतः सेतुः एव एकः मार्गः।

‘मध्यमं स्कन्धम् आश्रिताः शतशः सहस्राणि दुराधर्षाः यातुधानाः, रक्षसां साग्रा कोटिः च। ते संक्रमाः मया भग्नाः, परिखाः अवपूरिताः, लङ्का नगरी दग्धा, प्राकाराः अवसादिताः, महात्मनां राक्षसानां बलैकदेशः च क्षपितः। येन केन तु मार्गेण वयं वरुणालयं तराम; ततः नगरी लङ्का हता इति वानरैः उपधार्यताम्। अङ्गदः, द्विविदः, मैन्दः, जाम्बवान्, पनसः, नलः, सेनापतिः नीलः च — किं तव बलशेषेण? एते प्लवमानाः एव गत्वा रावणस्य महापुरीं सपर्वतवनां सखातां सतोरणां सप्राकारां सभवनां भित्त्वा आनयिष्यन्ति, राघव। एवं बलानां सर्वसंग्रहं क्षिप्रम् आज्ञापय; युक्तेन मुहूर्तेन प्रस्थानम् अभिरोचय।’ मध्यमः स्कन्धः इति नगरस्य केन्द्रे स्थितं गुल्मम्, यत् आपत्काले सर्वद्वारेषु साहाय्यं प्रेषयितुं शक्नोति। हनूमतः वर्णनस्य अन्ते एषः आशावादः — लङ्का दुर्गमा, किन्तु तस्याः रक्षा पूर्वमेव भग्ना। एकः दूतः यत् कृतवान्, तत् समग्रा सेना किं न कुर्यात्? एकोनत्रिंशः द्वात्रिंशः च श्लोकौ त्रिभिः अर्धैः निबद्धौ। ‘बलशेषेण किं तव’ इति वचसा हनूमान् सूचयति यत् समग्रायाः सेनायाः अपि आवश्यकता नास्ति; केवलं प्रधानाः वानराः पर्याप्ताः। ‘मुहूर्तेन तु युक्तेन’ इति शुभमुहूर्तस्य उल्लेखः अग्रिमस्य सर्गस्य आरम्भं सूचयति, यत्र रामः विजयमुहूर्ते प्रस्थानम् आदिशति। हनूमतः विनयः अपि दृश्यते — सः स्वकृतं कर्म गर्वेण न वदति, अपितु ‘बलैकदेशः क्षपितः’ इति अल्पं मन्यते, अङ्गदादीनां च सामर्थ्यं प्रशंसति। ‘सखातां सतोरणां सप्राकारां सभवनाम्’ इति वचनेन सः कल्पयति यत् वानराः समग्रां लङ्कां मूलात् उत्पाट्य आनेतुं शक्ताः — एषा अतिशयोक्तिः वानराणाम् उत्साहं वर्धयति। रामस्य प्रश्नेन आरब्धः सर्गः हनूमतः प्रार्थनया समाप्यते, येन शत्रोः बलस्य ज्ञानं सेनायाः उत्साहे परिणमति। वक्तुः क्रमः अपि सुविचारितः — प्रथमं भयं, ततः आशा; शत्रोः बलं पूर्णतया वर्णयित्वा एव सः तस्य भङ्गं निवेदयति।

సుగ్రీవుని హేతుబద్ధమైన, పరమార్థంతో కూడిన మాటను విని కాకుత్స్థుడు దానిని అంగీకరించాడు, తరువాత హనుమంతునితో ఇలా అన్నాడు: ‘తపస్సుతో గానీ, సేతుబంధంతో గానీ, సముద్రాన్ని ఇంకింపజేయడంతో గానీ — ఏ విధంగానైనా ఈ సముద్రాన్ని దాటడానికి నేను సమర్థుడినే. దుర్గమమైన లంకకు ఎన్ని దుర్గాలు ఉన్నాయో నాకు చెప్పు; వానరా, కళ్ళారా చూసినట్టుగా అదంతా తెలుసుకోవాలనుకుంటున్నాను. సైన్యపు పరిమాణం, ద్వారాల దుర్గాల నిర్మాణం, లంక రక్షణవిధానం, రాక్షసుల నివాసాలు — లంకలో నీవు ఏమేమి చూశావో అదంతా నీకు తోచినట్టు, ఉన్నది ఉన్నట్టు యథార్థంగా చెప్పు; నీవు అన్నివిధాలా నేర్పరివి.’ రాముని మాటకు వాక్యవిదులలో శ్రేష్ఠుడైన మారుతాత్మజుడు హనుమంతుడు మళ్ళీ రామునితో ఇలా అన్నాడు. ఇక్కడ రాముని ఆత్మవిశ్వాసం స్పష్టం — సముద్రం అతనికి అడ్డంకి కాదు, ఎందుకంటే తపస్సు, సేతువు, ఇంకింపజేయడం అనే మూడు ఉపాయాలూ అతని వశంలో ఉన్నాయి. కాని వివేకవంతుడైన సేనాపతిలా అతడు మొదట శత్రుదుర్గం గురించిన జ్ఞానాన్ని కోరుతున్నాడు. ‘దర్శనాదివ’ (చూసినట్టుగా) అనే పదంతో, హనుమంతుని వర్ణన తానే స్వయంగా చూసినంత స్పష్టంగా ఉండాలని అతడు కోరుతున్నాడు. ఈ పనికి హనుమంతుడే తగినవాడు — అతడొక్కడే లంకలో ప్రవేశించాడు, దాని రహస్యాలన్నీ చూశాడు. పూర్వసర్గలో సుగ్రీవుడు ఉత్సాహాన్ని ఇచ్చాడు; ఈ సర్గలో హనుమంతుడు జ్ఞానాన్ని ఇస్తున్నాడు. ఉత్సాహం, జ్ఞానం — రెండూ యుద్ధసిద్ధికి అవసరమని కవి క్రమం. రాముడు నాలుగు విషయాలు అడుగుతున్నాడు — సైన్యపు పరిమాణం, ద్వారాల దుర్గాల నిర్మాణం, నగర రక్షణవిధానం, రాక్షసుల గృహాలు. ప్రాచీన నీతిశాస్త్రంలో దుర్గపరీక్షకు ఇవే ముఖ్యమైన విషయాలు. ‘యథాసుఖం యథావచ్చ’ (నీకు తోచినట్టు, ఉన్నది ఉన్నట్టు) అనే రెండు పదాలతో అతడు హనుమంతునికి స్వేచ్ఛ ఇస్తున్నాడు — నీవు సుఖంగా చూసినదాన్ని యథార్థంగా చెప్పు, ఏదీ దాచకు, ఏదీ పెంచి చెప్పకు. ‘సర్వథా కుశలో హ్యసి’ (నీవు అన్నివిధాలా నేర్పరివి) అనే ప్రశంసతో అతడు దూతకు ఉన్న పరిశీలనాశక్తిపై తన విశ్వాసాన్ని ప్రకటిస్తున్నాడు. హనుమంతుడు కూడా ‘వాక్యవిదాం శ్రేష్ఠః’ (వాక్యవిదులలో శ్రేష్ఠుడు) అనే విశేషణంతో వర్ణించబడ్డాడు, ఎందుకంటే సుందరకాండలో అతడు సీతతోనూ రావణునితోనూ నేర్పుగా సంభాషించాడు. రాముని మొదటి మాట ప్రత్యేకంగా గమనించదగినది — ‘తపసా సేతుబంధేన సాగరోచ్ఛోషణేన చ’ అనే మూడు ఉపాయాల క్రమం ముందు యథాతథంగా జరుగుతుంది: మొదట రాముడు ఉపవాసంతో సముద్రుని ఆరాధిస్తాడు, తరువాత కోపించి ఇంకింపజేయడానికి ధనుస్సు పట్టుకుంటాడు, చివరకు నలుడు సేతువు కడతాడు. ఇలా ఈ శ్లోకంలో సేతుబంధప్రసంగమంతటికీ బీజం నిహితమై ఉంది.

‘వినండి; దుర్గనిర్మాణాన్నంతా విధిప్రకారం చెబుతాను — లంకాపురం ఎలా కాపాడబడుతోందో, సైన్యాలతో ఎలా రక్షించబడుతోందో, రాక్షసులు రావణుని తేజస్సు పట్ల ఎలా అనురక్తులై ఉన్నారో, లంక యొక్క గొప్ప సమృద్ధినీ, సముద్రపు భయంకరత్వాన్నీ, సైన్యసమూహపు విభాగాన్నీ, వాహనాల వివరాన్నీ.’ ఇలా చెప్పి కపిశ్రేష్ఠుడు యథార్థంగా వర్ణించాడు: ‘లంక హర్షంతో ఆనందంతో నిండి ఉంది, మదించిన ఏనుగులతో కిక్కిరిసి ఉంది; అది విశాలమైనది, రథాలతో నిండినది, రాక్షసగణాలు సేవించేది. దానికి నాలుగు విశాలమైన, చాలా పెద్ద ద్వారాలు ఉన్నాయి; వాటికి దృఢంగా బిగించిన తలుపులూ పెద్ద అడ్డగడలూ ఉన్నాయి. అక్కడ బాణాలనూ రాళ్ళనూ విసిరే బలమైన పెద్ద యంత్రాలు ఉన్నాయి; వాటితో వచ్చిన శత్రుసైన్యం వెనక్కి తరిమివేయబడుతుంది. ద్వారాల వద్ద వీరులైన రాక్షసగణాలు నల్లని ఇనుముతో చేసిన, పదునైన, భయంకరమైన శతఘ్నులను వందల సంఖ్యలో అమర్చి సిద్ధంగా ఉంచారు. దానికి బంగారపు, ఎదిరించడానికి వీలుకాని గొప్ప ప్రాకారం ఉంది; దాని లోపలి భాగం మణులు, పగడాలు, వైడూర్యాలు, ముత్యాలతో పొదగబడింది. అన్నివైపులా మహాభయంకరమైన, చల్లని నీటితో, ఎంతో శుభ్రమైన, అగాధమైన, మొసళ్ళతో నిండిన, చేపలు తిరిగే అగడ్తలు ఉన్నాయి. వాటి ద్వారాల వద్ద చాలా పొడవైన నాలుగు సంక్రమాలు (వంతెనలు) ఉన్నాయి; అవి అనేక యంత్రాలతో, పెద్ద గృహపంక్తులతో కూడి ఉన్నాయి. శత్రుసైన్యం వచ్చినప్పుడు ఆ సంక్రమాలు యంత్రాలతో కాపాడబడతాయి; ఆ యంత్రాలతోనే అవి అన్నివైపులా అగడ్తలలోకి పడవేయబడతాయి. కాని ఒక సంక్రమం మాత్రం కదిలించలేనిది, బలమైనది, ఎంతో దృఢమైనది; అనేక బంగారు స్తంభాలతో, వేదికలతో అలంకరించబడింది. రామా, రావణుడు యుద్ధం చేయాలనే కోరిక ఉన్నా స్వయంగా స్వస్థస్వభావంలోనే ఉన్నాడు — కలవరపడడు, సన్నద్ధంగా ఉంటాడు, సైన్యాలను పరిశీలించడంలో అప్రమత్తంగా ఉంటాడు.’ ఎనిమిదవ, తొమ్మిదవ శ్లోకాలు ఒకే వాక్యాన్ని ఏర్పరుస్తాయి; తొమ్మిదవది ‘ఏవముక్త్వా…’ (ఇలా చెప్పి) అనే కథకుని మాటతో ముగుస్తుంది. ‘సంక్రమాః’ అంటే అగడ్తల మీది వంతెనలు; వాటిని యంత్రాలతో పైకెత్తి అగడ్తలోకి పడవేయవచ్చు. ఈ వర్ణన ప్రాచీన దుర్గశాస్త్రపు సూక్ష్మజ్ఞానాన్ని చూపిస్తుంది — ద్వారం, తలుపు, అడ్డగడ, యంత్రం, శతఘ్ని, ప్రాకారం, అగడ్త, సంక్రమం అని వెలుపలి నుండి లోపలి వరకూ వరుసగా రక్షణ పొరలు. రావణుని స్వీయ జాగరూకత చివరి పొర — అతడు కేవలం భోగి కాదు, సైన్యాన్ని నిరంతరం పరిశీలించేవాడు కూడా. హనుమంతుడు శత్రువు గుణాలను కూడా దాచడం లేదు — రాక్షసులు రావణుని తేజస్సు పట్ల స్నిగ్ధులు, అంటే అతని పట్ల అనురక్తులు; లంక హర్షంతో ఆనందంతో నిండి ఉంది. ఇది సత్యవాది అయిన దూత లక్షణం — యజమానికి ప్రియంగా చెప్పడానికి శత్రుబలాన్ని తగ్గించి చెప్పడు. ‘మణివిద్రుమవైడూర్యముక్తా’ అని రత్నాలను లెక్కించడంతో లంక సమృద్ధీ, ‘గ్రాహవత్యః మీనసేవితాః’ (మొసళ్ళతో నిండిన, చేపలు తిరిగే) అనడంతో అగడ్తల భీషణత్వమూ చూపబడ్డాయి. సౌందర్యమూ భయమూ ఒకేచోట — సుందరకాండలో కూడా వర్ణించబడిన లంక స్వభావం ఇదే. పద్దెనిమిదవ శ్లోకం యంత్రాలతో కదిలించబడని ఒక విశిష్టమైన సంక్రమాన్ని వర్ణిస్తుంది — బహుశా అది రాజమార్గం, రావణుడు స్వయంగా బయటికి వెళ్ళడానికి.

‘అంతేకాక లంక ఆధారం లేనిది, దేవతలకు కూడా దుర్గమమైనది, భయంకరమైనది; దానికి నదీదుర్గం, పర్వతదుర్గం, వనదుర్గం, కృత్రిమదుర్గం అని నాలుగు విధాల దుర్గం ఉంది. రాఘవా, అది దూరమైన అవతలి తీరం గల సముద్రానికి అవతల ఉంది; అక్కడికి నౌకామార్గం కూడా లేదు, అన్నివైపులా దారీతెన్నూ లేదు. పర్వతాగ్రంపై నిర్మించబడిన ఆ దుర్గమమైన పురం దేవపురం వంటిది; గుర్రాలతో ఏనుగులతో నిండిన లంక జయించడానికి అత్యంత కష్టమైనది. అగడ్తలు, శతఘ్నులు, వివిధ యంత్రాలు దురాత్ముడైన రావణుని లంకాపురాన్ని శోభింపజేస్తున్నాయి. ఇక్కడ తూర్పు ద్వారాన్ని ఒక అయుతం (పదివేలు) రాక్షసులు ఆశ్రయించి ఉన్నారు — వారందరూ శూలాలు చేతబట్టినవారు, ఎదిరించలేనివారు, కత్తి మొనతో యుద్ధం చేసేవారు. దక్షిణ ద్వారాన్ని ఒక నియుతం (లక్ష) ఆశ్రయించి ఉంది — చతురంగ సైన్యంతో కూడిన సాటిలేని యోధులు. పశ్చిమ ద్వారాన్ని ఒక ప్రయుతం (పది లక్షలు) ఆశ్రయించి ఉంది — డాళ్ళూ కత్తులూ ధరించినవారు, అన్ని అస్త్రాలలో నేర్పరులు. ఉత్తర ద్వారాన్ని ఒక న్యర్బుదం ఆశ్రయించి ఉంది — రథికులు, అశ్వారోహులు, గౌరవనీయులైన కులపుత్రులు.’ ‘నాదేయమ్’ అంటే నదీజలంతో, ‘పార్వతమ్’ అంటే పర్వతంతో, ‘వాన్యమ్’ అంటే వనంతో, ‘కృత్రిమమ్’ అంటే మనుషులు నిర్మించిన ప్రాకారాలు, అగడ్తలు మొదలైనవాటితో ఏర్పడిన దుర్గం. లంక ఈ నాలుగింటితోనూ రక్షించబడింది — సముద్రం, త్రికూటం, ఉపవనాలు, ప్రాకారం. అయుతం, నియుతం, ప్రయుతం, న్యర్బుదం — ఇవి క్రమంగా పెరిగే సంఖ్యలు; కాబట్టి ఉత్తర ద్వారం అన్నిటికంటే ఎక్కువగా రక్షించబడింది. ఈ సర్గలో సమీక్షిత సంస్కరణలో తూర్పు, పశ్చిమ ద్వారాల సంఖ్యలు తారుమారుగా ఉన్నాయి; ముద్రిత ప్రతిలో మాత్రం తూర్పున అయుతం, పశ్చిమాన ప్రయుతం. ప్రతి ద్వారం యోధుల ఆయుధం కూడా వేరుగా వర్ణించబడింది — తూర్పున శూలాలూ కత్తులూ ధరించినవారు, దక్షిణాన చతురంగబలం, పశ్చిమాన డాళ్ళూ కత్తులూ ధరించిన సర్వాస్త్రకోవిదులు, ఉత్తరాన రథికులు, అశ్వారోహులు, కులీనులు. కులపుత్రులను ఉత్తరాన నిలపడం ఉత్తర ద్వారమే ప్రధానమని సూచిస్తుంది, ఎందుకంటే అటు నుండే శత్రువు వచ్చే అవకాశం ఎక్కువ. ‘నౌపథశ్చాపి నాస్త్యత్ర’ (ఇక్కడ నౌకామార్గం కూడా లేదు) అనే మాట రాముని చింతను మళ్ళీ రేకెత్తిస్తుంది — నౌకలతో కూడా వెళ్ళడం సాధ్యం కాదు, కాబట్టి సేతువు ఒక్కటే మార్గం.

‘మధ్యమ స్కంధాన్ని (నడిమి దళాన్ని) వందల వేల సంఖ్యలో ఎదిరించలేని యాతుధానులూ, కోటికి మించిన రాక్షసులూ ఆశ్రయించి ఉన్నారు. ఆ సంక్రమాలను నేను విరగ్గొట్టాను, అగడ్తలను పూడ్చివేశాను, లంకానగరాన్ని కాల్చివేశాను, ప్రాకారాలను కూలగొట్టాను, మహాకాయులైన రాక్షసుల సైన్యంలో ఒక భాగాన్ని నాశనం చేశాను. ఏదో ఒక మార్గంలో మనం వరుణనివాసాన్ని దాటుదాం; ఆపైన లంకానగరం హతమైనట్టే అని వానరులు గ్రహించాలి. అంగదుడు, ద్వివిదుడు, మైందుడు, జాంబవంతుడు, పనసుడు, నలుడు, సేనాపతి నీలుడు — మిగిలిన సైన్యంతో నీకేం పని? రాఘవా, వీరు ఎగురుతూనే వెళ్ళి రావణుని మహాపురాన్ని పర్వతాలతో, వనాలతో, అగడ్తలతో, తోరణాలతో, ప్రాకారాలతో, భవనాలతో సహా బద్దలుకొట్టి తీసుకువస్తారు. కాబట్టి సైన్యాలన్నిటినీ సమీకరించమని వెంటనే ఆజ్ఞాపించు; తగిన ముహూర్తంలో ప్రయాణం చేయడానికి సంకల్పించు.’ మధ్యమ స్కంధం అంటే నగరం మధ్యలో ఉన్న దళం; ఆపత్కాలంలో అది అన్ని ద్వారాలకూ సహాయం పంపగలదు. హనుమంతుని వర్ణన చివర ఈ ఆశావాదం — లంక దుర్గమమైనదే, కాని దాని రక్షణ ఇంతకుముందే భగ్నమైంది. ఒక్క దూత చేసినదాన్ని సమస్త సేన చేయలేదా? ఇరవై తొమ్మిదవ, ముప్పై రెండవ శ్లోకాలు మూడు అర్ధభాగాలతో కూర్చబడ్డాయి. ‘బలశేషేణ కిం తవ’ (మిగిలిన సైన్యంతో నీకేం పని) అనే మాటతో హనుమంతుడు సమస్త సేన కూడా అవసరం లేదని, ప్రధాన వానరులే చాలని సూచిస్తున్నాడు. ‘ముహూర్తేన తు యుక్తేన’ (తగిన ముహూర్తంలో) అనే శుభముహూర్త ప్రస్తావన తరువాతి సర్గ ఆరంభాన్ని సూచిస్తుంది; అక్కడ రాముడు విజయముహూర్తంలో ప్రయాణానికి ఆదేశిస్తాడు. హనుమంతుని వినయం కూడా కనిపిస్తుంది — అతడు తాను చేసిన పనిని గర్వంగా చెప్పడు, ‘బలైకదేశః క్షపితః’ (సైన్యంలో ఒక భాగం నాశనం చేశాను) అని దానిని చిన్నదిగానే భావిస్తాడు, అంగదుడు మొదలైనవారి సామర్థ్యాన్ని ప్రశంసిస్తాడు. ‘సఖాతాం సతోరణాం సప్రాకారాం సభవనామ్’ (అగడ్తలతో, తోరణాలతో, ప్రాకారాలతో, భవనాలతో సహా) అనే మాటతో వానరులు లంకనంతటినీ వేళ్ళతో సహా పెకలించి తీసుకురాగలరని అతడు ఊహిస్తాడు — ఈ అతిశయోక్తి వానరుల ఉత్సాహాన్ని పెంచుతుంది. రాముని ప్రశ్నతో మొదలైన సర్గ హనుమంతుని ప్రార్థనతో ముగుస్తుంది; దీనితో శత్రుబలం గురించిన జ్ఞానం సేన ఉత్సాహంగా పరిణమిస్తుంది. వక్త క్రమం కూడా బాగా ఆలోచించినది — మొదట భయం, తరువాత ఆశ; శత్రుబలాన్ని పూర్తిగా వర్ణించిన తరువాతే అతడు దాని భంగాన్ని నివేదిస్తాడు.

காரணம் நிறைந்ததும் உண்மைப் பொருள் உடையதுமான சுக்ரீவனின் சொற்களைக் கேட்டு, காகுத்ஸ்தன் அவற்றை ஏற்றுக்கொண்டான்; பிறகு அனுமனிடம் சொன்னான்: ‘தவத்தாலோ, அணை கட்டுவதாலோ, கடலை வற்றச் செய்வதாலோ — எவ்வகையிலும் இந்தக் கடலைத் தாண்ட நான் வல்லவனே. அணுகுதற்கரிய இலங்கைக்கு எத்தனை அரண்கள் உள்ளன என்பதை எனக்குச் சொல்; வானரனே, நேரில் கண்டதுபோல அவை அனைத்தையும் அறிய விரும்புகிறேன். படையின் அளவு, வாயில்களும் அரண்களும் அமைக்கப்பட்ட முறை, இலங்கையைக் காக்கும் ஏற்பாடுகள், ராக்ஷசர்களின் மாளிகைகள் — இலங்கையில் நீ கண்டவை அனைத்தையும் உனக்கு வசதியானபடி, உள்ளபடியே, உண்மையாக எடுத்துச் சொல்; நீ எல்லா வகையிலும் திறமையானவன்.’ ராமனின் சொற்களைக் கேட்டு, சொல்வன்மை உடையவர்களில் சிறந்தவனான வாயுமைந்தன் அனுமன் மீண்டும் ராமனிடம் பேசினான். இங்கே ராமனின் தன்னம்பிக்கை தெளிவாகிறது — கடல் அவனுக்குத் தடையன்று; ஏனெனில் தவம், அணை, வற்றச் செய்தல் என்ற மூன்று வழிகளும் அவன் கைவசம் உள்ளன. ஆயினும் விவேகமுள்ள படைத்தலைவனைப்போல அவன் முதலில் பகைவனின் அரணைப் பற்றிய அறிவைக் கேட்டுப் பெறுகிறான். ‘நேரில் கண்டதுபோல’ என்ற சொல்லால், அனுமனின் வருணனை தானே கண்டதுபோலத் தெளிவாக இருக்க வேண்டும் என்று அவன் விரும்புகிறான். இந்தப் பணிக்கு அனுமனே தகுந்தவன் — அவன் ஒருவனே இலங்கைக்குள் நுழைந்து அதன் மறைபொருள் அனைத்தையும் கண்டவன். முந்தைய சர்க்கத்தில் சுக்ரீவன் ஊக்கம் அளித்தான்; இந்தச் சர்க்கத்தில் அனுமன் அறிவை அளிக்கிறான். ஊக்கமும் அறிவும் இரண்டுமே போரின் வெற்றிக்கு இன்றியமையாதவை என்பதே கவியின் வரிசைமுறை. ராமன் நான்கு விஷயங்களைக் கேட்கிறான் — படையின் அளவு, வாயில்களும் அரண்களும் அமைந்த விதம், நகரைக் காக்கும் ஏற்பாடு, ராக்ஷசர்களின் வீடுகள். பழைய நீதிசாஸ்திரத்தில் அரணை ஆராய்வதற்கான முக்கிய விஷயங்கள் இவையே. ‘உனக்கு வசதியானபடி, உள்ளபடியே’ என்ற இரு சொற்களால் அவன் அனுமனுக்குச் சுதந்திரம் அளிக்கிறான் — நீ எளிதாகக் கண்டதை உள்ளபடி சொல்; எதையும் மறைக்காதே, எதையும் மிகைப்படுத்தாதே. ‘நீ எல்லா வகையிலும் திறமையானவன்’ என்ற புகழ்ச்சியால் தூதனின் கூர்ந்து நோக்கும் ஆற்றலில் தனக்குள்ள நம்பிக்கையையும் வெளிப்படுத்துகிறான். அனுமனும் ‘சொல்வன்மை உடையவர்களில் சிறந்தவன்’ என்ற அடைமொழியால் வருணிக்கப்படுகிறான்; ஏனெனில் சுந்தர காண்டத்தில் அவன் சீதையோடும் ராவணனோடும் திறமையாக உரையாடினான். ராமனின் முதல் சொற்கள் தனிக் கவனத்துக்குரியவை — ‘தவத்தாலும் அணை கட்டுவதாலும் கடலை வற்றச் செய்வதாலும்’ என்ற மூன்று வழிகளின் வரிசை பின்னர் அப்படியே நிகழ்கிறது: முதலில் ராமன் உண்ணாநோன்பிருந்து கடலை வழிபடுகிறான், பிறகு சினம் கொண்டு வற்றச் செய்வதற்காக வில்லை எடுக்கிறான், இறுதியில் நளனால் அணை கட்டப்படுகிறது. இவ்வாறு இந்தச் சுலோகத்தில் அணை கட்டும் நிகழ்ச்சி முழுவதற்குமான விதை பொதிந்திருக்கிறது.

‘கேள்; அரண் அமைப்பு முழுவதையும் முறைப்படி எடுத்துச் சொல்கிறேன் — இலங்கை நகரம் எப்படிப் பாதுகாக்கப்பட்டிருக்கிறது, படைகளால் எப்படிக் காக்கப்படுகிறது, ராக்ஷசர்கள் ராவணனின் ஒளியால் எப்படி அவனிடம் அன்பு கொண்டிருக்கிறார்கள், இலங்கையின் உயர்ந்த செல்வச் செழிப்பு, கடலின் பயங்கரம், படைத்திரளின் பிரிவு, வாகனங்களின் அமைப்பு — இவை அனைத்தையும் சொல்கிறேன்.’ இவ்வாறு சொல்லிவிட்டு வானரர்களில் சிறந்தவன் உள்ளபடியே விவரித்தான்: ‘இலங்கை மகிழ்ச்சியும் களிப்பும் நிறைந்தது; மதயானைகள் நிறைந்தது; பரந்தது; தேர்கள் நிறைந்தது; ராக்ஷசக் கூட்டங்கள் வாழ்வது. அதற்குப் பரந்த, மிகப் பெரிய நான்கு வாயில்கள் உள்ளன; அவற்றின் கதவுகள் உறுதியாகப் பூட்டப்பட்டவை, பெரும் தாழ்க்கட்டைகள் உடையவை. அங்கே அம்புகளையும் கற்களையும் எறியும் வலிமையான பெரும் பொறிகள் உள்ளன; அவற்றால் எதிர்த்து வரும் பகைப்படை தடுக்கப்படுகிறது. வாயில்களில், வீரர்களான ராக்ஷசக் கூட்டங்கள் நூற்றுக்கணக்கில் அமைத்த, கருப்பு இரும்பாலான, கூர்மையான, பயங்கரமான சதக்னிகள் (ஒரே வீச்சில் நூறு பேரைக் கொல்லும் ஆயுதங்கள்) ஆயத்தமாக வைக்கப்பட்டுள்ளன. அதன் மதில் பொன்னாலானது, பெரியது, தாக்குதற்கரியது; அதன் உட்புறம் மணிகள், பவளம், வைடூரியம், முத்துக்கள் ஆகியவற்றால் இழைக்கப்பட்டது. நான்கு புறமும் மிகப் பயங்கரமான, குளிர்ந்த நீருடைய, மிக அழகிய, ஆழங்காண முடியாத, முதலைகள் நிறைந்த, மீன்கள் வாழும் அகழிகள் உள்ளன. அவற்றின் வாயில்களில் மிக நீண்ட நான்கு பாலங்கள் உள்ளன; அவை பல பொறிகளோடும் பெரிய வீட்டு வரிசைகளோடும் கூடியவை. பகைப்படை வந்தால் அந்தப் பாலங்கள் பொறிகளால் காக்கப்படுகின்றன; அந்தப் பொறிகளால் அவை சுற்றிலும் அகழிகளுக்குள் வீசி எறியப்படுகின்றன. ஆனால் ஒரு பாலம் மட்டும் அசைக்க முடியாதது, வலிமையானது, மிக உறுதியானது; பொன்னாலான பல தூண்களாலும் மேடைகளாலும் அழகுற்றது. ராமா, போர் புரிய விரும்பினாலும் ராவணன் தானே தன் இயல்பான நிலையிலேயே இருக்கிறான் — கலக்கமின்றி, விழிப்புடன், படைகளை மேற்பார்வையிடுவதில் கவனக்குறைவின்றி இருக்கிறான்.’ எட்டாவது, ஒன்பதாவது சுலோகங்கள் ஒரே வாக்கியமாக அமைகின்றன; ஒன்பதாவது ‘இவ்வாறு சொல்லிவிட்டு…’ என்ற கதைசொல்லியின் சொற்களோடு முடிகிறது. ‘சங்க்ரமங்கள்’ என்பவை அகழிகளின்மேல் உள்ள பாலங்கள்; பொறிகளால் அவற்றைத் தூக்கி அகழிக்குள் வீழ்த்த முடியும். இந்த வருணனை பழைய அரண்சாஸ்திரத்தின் நுட்பமான அறிவைக் காட்டுகிறது — வாயில், கதவு, தாழ்க்கட்டை, பொறி, சதக்னி, மதில், அகழி, பாலம் என்று வெளியிலிருந்து தொடங்கி உள்ளே வரை பாதுகாப்பின் அடுக்குகள். ராவணனின் சொந்த விழிப்பே கடைசி அடுக்கு — அவன் இன்பம் துய்ப்பவன் மட்டுமல்லன், படையை இடையறாது மேற்பார்வையிடுபவனும் ஆவான். அனுமன் பகைவனின் நற்பண்புகளையும் மறைக்கவில்லை — ராக்ஷசர்கள் ராவணனின் ஒளியால் அவனிடம் அன்பு கொண்டவர்கள், அதாவது அவனிடம் பற்றுடையவர்கள்; இலங்கையும் மகிழ்ச்சியும் களிப்பும் நிறைந்தது. இதுவே உண்மை பேசும் தூதனின் இலக்கணம் — தலைவனுக்கு இனியதைச் சொல்வதற்காகப் பகைவனின் வலிமையைக் குறைத்துச் சொல்வதில்லை. ‘மணிகள், பவளம், வைடூரியம், முத்துக்கள்’ என்று ரத்தினங்களை எண்ணிச் சொல்வதால் இலங்கையின் செழிப்பும், ‘முதலைகள் நிறைந்த, மீன்கள் வாழும்’ என்பதால் அகழிகளின் பயங்கரமும் காட்டப்படுகின்றன. அழகும் அச்சமும் ஒருங்கே — சுந்தர காண்டத்திலும் வருணிக்கப்பட்ட இலங்கையின் இயல்பு இதுவே. பதினெட்டாவது சுலோகம் பொறிகளால் அசைக்கப்படாத ஒரு தனிப் பாலத்தை வருணிக்கிறது — அது ராவணன் தானே வெளியே செல்வதற்கான அரசவீதியாக இருக்கலாம்.

‘மேலும் இலங்கை எந்தப் பற்றுக்கோடும் அற்றது, தேவர்களுக்கும் அணுகுதற்கரியது, அச்சம் தருவது; அதற்கு நதியரண், மலையரண், காட்டரண், செயற்கை அரண் என நால்வகை அரண் உண்டு. ராகவா, அது தொலைவில் அக்கரை கொண்ட கடலின் அப்பால் அமைந்திருக்கிறது; அங்கே கப்பல் செல்லும் வழியும் இல்லை; எல்லாப் புறமும் அடையாளம் ஏதுமற்றது. மலையுச்சியில் அமைக்கப்பட்ட, அணுகுதற்கரிய, தேவர்களின் நகரம் போன்ற அந்த இலங்கை, குதிரைகளும் யானைகளும் நிறைந்தது, வெல்லுதற்கு மிக அரியது. அகழிகள், சதக்னிகள், பலவகைப் பொறிகள் — இவை தீய உள்ளம் கொண்ட ராவணனின் இலங்கை நகருக்கு அழகு சேர்க்கின்றன. இங்கே கிழக்கு வாயிலைப் பற்றி ஓர் அயுதம் (பத்தாயிரம்) ராக்ஷசர்கள் நிற்கிறார்கள் — கைகளில் சூலம் ஏந்தியவர்கள், தாக்குதற்கரியவர்கள், அனைவரும் வாள்முனையில் போர் புரிபவர்கள். தெற்கு வாயிலைப் பற்றி ஒரு நியுதம் (ஒரு லட்சம்) — நால்வகைப் படையோடு கூடிய ஒப்பற்ற வீரர்கள். மேற்கு வாயிலைப் பற்றி ஒரு ப்ரயுதம் (பத்து லட்சம்) — கேடயமும் வாளும் ஏந்தியவர்கள், எல்லா அஸ்திரங்களிலும் வல்லவர்கள். வடக்கு வாயிலைப் பற்றி ஒரு நியர்புதம் — தேர்வீரர்களும் குதிரைவீரர்களும், பெரிதும் மதிக்கப்படும் உயர்குலத்து மைந்தர்கள்.’ ‘நதியரண்’ என்பது நதிநீரால், ‘மலையரண்’ என்பது மலையால், ‘காட்டரண்’ என்பது காட்டால், ‘செயற்கை அரண்’ என்பது மனிதர்கள் அமைத்த மதில், அகழி முதலியவற்றால் அமைந்த அரண். இலங்கை இந்த நான்கினாலும் காக்கப்படுகிறது — கடல், திரிகூட மலை, உபவனங்கள், மதில். அயுதம், நியுதம், ப்ரயுதம், நியர்புதம் என்பவை வரிசையாக வளர்ந்துசெல்லும் எண்கள்; ஆகவே வடக்கு வாயிலே மிக அதிகமாகக் காக்கப்படுகிறது. இந்தச் சர்க்கத்தில் திறனாய்வுப் பதிப்புப் பாடத்தில் கிழக்கு, மேற்கு வாயில்களின் எண்ணிக்கைகள் இடம் மாறியுள்ளன; அச்சுப் பதிப்பிலோ கிழக்கில் அயுதமும் மேற்கில் ப்ரயுதமும் உள்ளன. ஒவ்வொரு வாயிலின் வீரர்களுடைய ஆயுதமும் தனித்தனியாக வருணிக்கப்படுகிறது — கிழக்கில் சூலமும் வாளும் ஏந்தியவர்கள், தெற்கில் நால்வகைப் படை, மேற்கில் கேடயமும் வாளும் ஏந்திய எல்லா அஸ்திரங்களிலும் வல்லவர்கள், வடக்கில் உயர்குலத்துத் தேர்வீரர்களும் குதிரைவீரர்களும். உயர்குலத்து மைந்தர்களை வடக்கில் நிறுத்தியிருப்பது வடக்கு வாயிலே முதன்மையானது என்பதைக் குறிக்கிறது; ஏனெனில் பகைவன் அங்கிருந்தே வருவதற்கு வாய்ப்பு அதிகம். ‘இங்கே கப்பல் செல்லும் வழியும் இல்லை’ என்ற சொல் ராமனின் கவலையை மீண்டும் தூண்டுகிறது — படகுகளாலும் செல்ல இயலாது; ஆகவே அணை ஒன்றே வழி.

‘நகரின் நடுப்படைப் பிரிவைப் பற்றி நூற்றுக்கணக்கான ஆயிரம் தாக்குதற்கரிய யாதுதானர்களும் (ராக்ஷசர்கள்), ஒரு கோடிக்கும் மேற்பட்ட ராக்ஷசர்களும் இருக்கிறார்கள். அந்தப் பாலங்கள் என்னால் உடைக்கப்பட்டன; அகழிகள் தூர்க்கப்பட்டன; இலங்கை நகரம் எரிக்கப்பட்டது; மதில்கள் இடிக்கப்பட்டன; மகாத்மாக்களான ராக்ஷசர்களின் படையில் ஒரு பகுதியும் அழிக்கப்பட்டது. எந்த வழியிலாவது நாம் வருணனின் இருப்பிடமான கடலைக் கடப்போம்; அதன்பின் இலங்கை நகரம் அழிந்ததென்றே வானரர்கள் கருதட்டும். அங்கதன், த்விவிதன், மைந்தன், ஜாம்பவான், பனசன், நளன், படைத்தலைவனான நீலன் — இவர்கள் இருக்க, உன் மீதிப் படையால் என்ன பயன்? ராகவா, இவர்கள் தாவிச் சென்றே ராவணனின் அந்தப் பெருநகரை — மலைகளோடும் காடுகளோடும், அகழிகளோடும், தோரணவாயில்களோடும், மதில்களோடும், மாளிகைகளோடும் — பிளந்து கொண்டு வந்துவிடுவார்கள். ஆகவே படைகள் அனைத்தையும் திரட்டுமாறு விரைவில் ஆணையிடு; தகுந்த முகூர்த்தத்தில் புறப்படுவதை விரும்பி ஏற்றுக்கொள்.’ ‘நடுப்படைப் பிரிவு’ என்பது நகரின் மையத்தில் நிறுத்தப்பட்ட படைப்பிரிவு; ஆபத்துக் காலத்தில் எல்லா வாயில்களுக்கும் உதவி அனுப்ப அதனால் இயலும். அனுமனின் வருணனையின் இறுதியில் இந்த நம்பிக்கை — இலங்கை அணுகுதற்கரியதுதான், ஆனால் அதன் பாதுகாப்பு முன்பே உடைக்கப்பட்டுவிட்டது. ஒரு தூதன் செய்ததை முழுப் படையும் செய்ய முடியாதா என்ன? இருபத்தொன்பதாவதும் முப்பத்திரண்டாவதுமான சுலோகங்கள் மூன்று அரையடிகளால் அமைந்தவை. ‘உன் மீதிப் படையால் என்ன பயன்?’ என்ற சொல்லால், முழுப் படையும் தேவையில்லை, முதன்மையான வானரர்களே போதும் என்று அனுமன் குறிப்பிடுகிறான். ‘தகுந்த முகூர்த்தத்தில்’ என்று நல்ல முகூர்த்தத்தைக் குறிப்பிடுவது அடுத்த சர்க்கத்தின் தொடக்கத்தைச் சுட்டுகிறது; அங்கே ராமன் விஜய முகூர்த்தத்தில் புறப்படுமாறு ஆணையிடுகிறான். அனுமனின் பணிவும் தெரிகிறது — தான் செய்த செயலை அவன் கர்வத்துடன் சொல்லவில்லை; ‘படையில் ஒரு பகுதி அழிக்கப்பட்டது’ என்று அதைச் சிறியதாகவே கருதுகிறான்; அங்கதன் முதலியோரின் ஆற்றலைப் புகழ்கிறான். ‘அகழிகளோடும், தோரணவாயில்களோடும், மதில்களோடும், மாளிகைகளோடும்’ என்ற சொற்களால், வானரர்கள் இலங்கை முழுவதையும் வேரோடு பிடுங்கிக் கொண்டுவர வல்லவர்கள் என்று அவன் கற்பனை செய்கிறான் — இந்த மிகைக்கூற்று வானரர்களின் ஊக்கத்தை வளர்க்கிறது. ராமனின் கேள்வியோடு தொடங்கிய சர்க்கம் அனுமனின் வேண்டுகோளோடு முடிகிறது; இதனால் பகைவனின் வலிமையைப் பற்றிய அறிவு படையின் ஊக்கமாக மாறுகிறது. பேசுபவனின் வரிசைமுறையும் நன்கு சிந்திக்கப்பட்டது — முதலில் அச்சம், பிறகு நம்பிக்கை; பகைவனின் வலிமையை முழுமையாக வருணித்த பின்னரே அதன் முறிவை அவன் தெரிவிக்கிறான்.

ಸುಗ್ರೀವನ ಸಕಾರಣವಾದ, ಪರಮಾರ್ಥದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ಅದನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದನು; ಅನಂತರ ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ತಪಸ್ಸಿನಿಂದಾಗಲೀ, ಸೇತುಬಂಧದಿಂದಾಗಲೀ, ಸಾಗರವನ್ನು ಬತ್ತಿಸುವುದರಿಂದಾಗಲೀ — ಹೇಗಾದರೂ ಈ ಸಾಗರವನ್ನು ದಾಟಲು ನಾನು ಸಮರ್ಥನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ದುರ್ಗಮವಾದ ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ಕೋಟೆಗಳಿವೆ, ಅದನ್ನು ನನಗೆ ಹೇಳು; ವಾನರನೇ, ಕಣ್ಣಾರೆ ಕಂಡಂತೆಯೇ ಅದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ತಿಳಿಯಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ. ಸೈನ್ಯದ ಪ್ರಮಾಣ, ದ್ವಾರಗಳ ಮತ್ತು ಕೋಟೆಗಳ ರಚನೆ, ಲಂಕೆಯ ರಕ್ಷಣಾವ್ಯವಸ್ಥೆ, ರಾಕ್ಷಸರ ಭವನಗಳು — ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ನೀನು ಸುಲಭವಾಗಿ ಕಂಡದ್ದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಇದ್ದಂತೆಯೇ ನಿಜವಾಗಿ ಹೇಳು; ನೀನು ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ಕುಶಲನಲ್ಲವೇ.’ ರಾಮನ ಮಾತಿನಂತೆ, ಮಾತುಬಲ್ಲವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ವಾಯುಪುತ್ರ ಹನುಮಂತನು ಮತ್ತೆ ರಾಮನಿಗೆ ಹೇಳತೊಡಗಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ — ಸಮುದ್ರವು ಅವನಿಗೆ ಅಡ್ಡಿಯಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ತಪಸ್ಸು, ಸೇತುವೆ, ಬತ್ತಿಸುವಿಕೆ ಎಂಬ ಮೂರು ಉಪಾಯಗಳೂ ಅವನ ವಶದಲ್ಲಿವೆ. ಆದರೆ ವಿವೇಕಿಯಾದ ಸೇನಾಪತಿಯಂತೆ ಅವನು ಮೊದಲು ಶತ್ರುವಿನ ಕೋಟೆಯ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ. ‘ದರ್ಶನಾದಿವ’ (ಕಣ್ಣಾರೆ ಕಂಡಂತೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ, ಹನುಮಂತನ ವರ್ಣನೆ ತಾನೇ ಸ್ವತಃ ಕಂಡಷ್ಟು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿರಬೇಕೆಂದು ಅವನು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ಹನುಮಂತನೇ ಯೋಗ್ಯ — ಅವನೊಬ್ಬನೇ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಹೊಕ್ಕು ಅದರ ಎಲ್ಲ ರಹಸ್ಯವನ್ನೂ ಕಂಡಿದ್ದಾನೆ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನು ಉತ್ಸಾಹವನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು; ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಯುದ್ಧದ ಸಿದ್ಧಿಗೆ ಉತ್ಸಾಹ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನ ಎರಡೂ ಅಗತ್ಯ ಎಂಬುದು ಕವಿಯ ಕ್ರಮ. ರಾಮನು ನಾಲ್ಕು ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ — ಸೈನ್ಯದ ಪ್ರಮಾಣ, ದ್ವಾರಗಳ ಮತ್ತು ಕೋಟೆಗಳ ರಚನೆ, ನಗರದ ರಕ್ಷಣಾವಿಧಾನ, ರಾಕ್ಷಸರ ಮನೆಗಳು. ಪ್ರಾಚೀನ ನೀತಿಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ದುರ್ಗಪರೀಕ್ಷೆಯ ಮುಖ್ಯ ವಿಷಯಗಳು ಇವೇ. ‘ಯಥಾಸುಖಂ ಯಥಾವಚ್ಚ’ ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳಿಂದ ಅವನು ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ — ನೀನು ಸುಲಭವಾಗಿ ಕಂಡದ್ದನ್ನು ಇದ್ದಂತೆಯೇ ಹೇಳು, ಏನನ್ನೂ ಮುಚ್ಚಿಡಬೇಡ, ಏನನ್ನೂ ಹಿಗ್ಗಿಸಬೇಡ. ‘ಸರ್ವಥಾ ಕುಶಲೋ ಹ್ಯಸಿ’ (ನೀನು ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ಕುಶಲನಲ್ಲವೇ) ಎಂಬ ಪ್ರಶಂಸೆಯಿಂದ ಅವನು ದೂತನ ನಿರೀಕ್ಷಣಾಶಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ತನ್ನ ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹನುಮಂತನನ್ನೂ ‘ವಾಕ್ಯವಿದಾಂ ಶ್ರೇಷ್ಠಃ’ (ಮಾತುಬಲ್ಲವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ) ಎಂದು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಸುಂದರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಅವನು ಸೀತೆಯೊಡನೆಯೂ ರಾವಣನೊಡನೆಯೂ ಕುಶಲವಾಗಿ ಸಂವಾದ ನಡೆಸಿದ್ದನು. ರಾಮನ ಮೊದಲ ಮಾತು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಗಮನಾರ್ಹ — ‘ತಪಸಾ ಸೇತುಬಂಧೇನ ಸಾಗರೋಚ್ಛೋಷಣೇನ ಚ’ ಎಂಬ ಮೂರು ಉಪಾಯಗಳ ಕ್ರಮ ಮುಂದೆ ಹಾಗೆಯೇ ಘಟಿಸುತ್ತದೆ: ಮೊದಲು ರಾಮನು ಉಪವಾಸದಿಂದ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಆರಾಧಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆಮೇಲೆ ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ಬತ್ತಿಸಲು ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಕೊನೆಗೆ ನಳನಿಂದ ಸೇತುವೆ ಕಟ್ಟಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಇಡೀ ಸೇತುಬಂಧ ಪ್ರಸಂಗದ ಬೀಜ ಅಡಗಿದೆ.

‘ಕೇಳು; ಕೋಟೆಯ ರಚನೆಯೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ — ಲಂಕಾನಗರಿ ಹೇಗೆ ರಕ್ಷಿತವಾಗಿದೆ, ಸೈನ್ಯಗಳಿಂದ ಹೇಗೆ ಕಾವಲಿದೆ, ರಾಕ್ಷಸರು ರಾವಣನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಹೇಗೆ ಅವನಲ್ಲಿ ಅನುರಕ್ತರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಲಂಕೆಯ ಪರಮ ಸಮೃದ್ಧಿ, ಸಾಗರದ ಭೀಕರತೆ, ಸೈನ್ಯಸಮೂಹದ ವಿಭಾಗ, ವಾಹನಗಳ ವಿವರ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನು ಇದ್ದುದನ್ನು ಇದ್ದಂತೆ ವಿವರಿಸಿದನು: ‘ಲಂಕೆಯು ಹರ್ಷದಿಂದಲೂ ಸಂತೋಷದಿಂದಲೂ ತುಂಬಿದೆ, ಮದಿಸಿದ ಆನೆಗಳಿಂದ ಕಿಕ್ಕಿರಿದಿದೆ; ವಿಶಾಲವಾಗಿದೆ, ರಥಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದೆ, ರಾಕ್ಷಸಗಣಗಳು ಅಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅದಕ್ಕೆ ನಾಲ್ಕು ವಿಶಾಲವಾದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ದ್ವಾರಗಳಿವೆ; ಅವುಗಳ ಕದಗಳು ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಬಿಗಿದಿವೆ, ದೊಡ್ಡ ಅಗುಳಿಗಳಿವೆ. ಅಲ್ಲಿ ಬಾಣಗಳನ್ನೂ ಕಲ್ಲುಗಳನ್ನೂ ಎಸೆಯುವ ಬಲಿಷ್ಠವಾದ ದೊಡ್ಡ ಯಂತ್ರಗಳಿವೆ; ಅವುಗಳಿಂದ ಬಂದ ಶತ್ರುಸೈನ್ಯವನ್ನು ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ದ್ವಾರಗಳಲ್ಲಿ ವೀರರಾದ ರಾಕ್ಷಸಗಣಗಳು ನೂರಾರು ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಕಪ್ಪು ಕಬ್ಬಿಣದಿಂದ ಮಾಡಿದ, ಹರಿತವಾದ, ಭಯಂಕರವಾದ ಶತಘ್ನಿಗಳನ್ನು ಸಜ್ಜುಗೊಳಿಸಿ ಇಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. ಅದರ ಪ್ರಾಕಾರವು ಚಿನ್ನದ್ದು, ವಿಶಾಲವಾದುದು, ಎದುರಿಸಲು ಅಸಾಧ್ಯವಾದುದು; ಅದರ ನಡುನಡುವೆ ಮಣಿ, ಹವಳ, ವೈಡೂರ್ಯ, ಮುತ್ತುಗಳನ್ನು ಕೆತ್ತಲಾಗಿದೆ. ಸುತ್ತಲೂ ಅತಿ ಭಯಂಕರವಾದ, ತಣ್ಣೀರಿನ, ಅತಿ ಸುಂದರವಾದ, ಆಳ ಕಾಣದ, ಮೊಸಳೆಗಳಿಂದಲೂ ಮೀನುಗಳಿಂದಲೂ ತುಂಬಿದ ಕಂದಕಗಳಿವೆ. ಅವುಗಳ ದ್ವಾರಗಳಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಅತಿ ಉದ್ದವಾದ ಸಂಕ್ರಮಗಳಿವೆ (ಕಂದಕದ ಮೇಲಿನ ಸೇತುವೆಗಳು); ಅವುಗಳಿಗೆ ಅನೇಕ ಯಂತ್ರಗಳೂ ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಮನೆಗಳ ಸಾಲುಗಳೂ ಇವೆ. ಶತ್ರುಸೈನ್ಯ ಬಂದಾಗ ಆ ಸಂಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಯಂತ್ರಗಳಿಂದ ರಕ್ಷಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಆ ಯಂತ್ರಗಳಿಂದ ಶತ್ರುಗಳು ಸುತ್ತಲೂ ಕಂದಕಗಳಿಗೆ ಎಸೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಒಂದು ಸಂಕ್ರಮ ಮಾತ್ರ ಅಲುಗಾಡದ್ದು, ಬಲಿಷ್ಠವಾದುದು, ಅತ್ಯಂತ ದೃಢವಾದುದು; ಅನೇಕ ಚಿನ್ನದ ಕಂಬಗಳಿಂದಲೂ ವೇದಿಕೆಗಳಿಂದಲೂ ಶೋಭಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಮನೇ, ರಾವಣನು ಯುದ್ಧೋತ್ಸುಕನಾಗಿದ್ದರೂ ಸ್ವಭಾವತಃ ಸ್ಥಿರನಾಗಿದ್ದಾನೆ — ಕ್ಷೋಭೆಯಿಲ್ಲದೆ, ಸದಾ ಸಿದ್ಧನಾಗಿ, ಸೈನ್ಯಗಳನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಎಚ್ಚರದಿಂದಿರುತ್ತಾನೆ.’ ಎಂಟನೆಯ ಮತ್ತು ಒಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಒಂದೇ ವಾಕ್ಯವನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತವೆ; ಒಂಬತ್ತನೆಯದು ‘ಏವಮುಕ್ತ್ವಾ…’ ಎಂಬ ಕಥಕನ ಮಾತಿನಿಂದ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ‘ಸಂಕ್ರಮಾಃ’ ಎಂದರೆ ಕಂದಕದ ಮೇಲಿನ ಸೇತುವೆಗಳು; ಅವುಗಳನ್ನು ಯಂತ್ರಗಳಿಂದ ಮೇಲೆತ್ತಿ ಕಂದಕಕ್ಕೆ ಬೀಳಿಸಬಹುದು. ಈ ವರ್ಣನೆ ಪ್ರಾಚೀನ ದುರ್ಗಶಾಸ್ತ್ರದ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ದ್ವಾರ, ಕದ, ಅಗುಳಿ, ಯಂತ್ರ, ಶತಘ್ನಿ, ಪ್ರಾಕಾರ, ಕಂದಕ, ಸಂಕ್ರಮ ಎಂದು ಹೊರಗಿನಿಂದ ಒಳಗಿನವರೆಗೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ರಕ್ಷಣೆಯ ಸ್ತರಗಳು. ರಾವಣನ ಸ್ವಂತ ಜಾಗರೂಕತೆಯೇ ಕೊನೆಯ ಸ್ತರ — ಅವನು ಕೇವಲ ಭೋಗಿಯಲ್ಲ, ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಸತತವಾಗಿ ನಿರೀಕ್ಷಿಸುವವನೂ ಹೌದು. ಹನುಮಂತನು ಶತ್ರುವಿನ ಗುಣಗಳನ್ನೂ ಮುಚ್ಚಿಡುವುದಿಲ್ಲ — ರಾಕ್ಷಸರು ರಾವಣನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ‘ಸ್ನಿಗ್ಧ’ರು, ಅಂದರೆ ಅವನಲ್ಲಿ ಅನುರಕ್ತರು; ಲಂಕೆ ಹರ್ಷದಿಂದ ತುಂಬಿದೆ. ಇದು ಸತ್ಯವಾದಿಯಾದ ದೂತನ ಲಕ್ಷಣ — ಒಡೆಯನಿಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದುದನ್ನು ಹೇಳಲೆಂದು ಶತ್ರುವಿನ ಬಲವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಿ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಮಣಿವಿದ್ರುಮವೈಡೂರ್ಯಮುಕ್ತಾ’ ಎಂಬ ರತ್ನಗಳ ಪಟ್ಟಿಯಿಂದ ಲಂಕೆಯ ಸಮೃದ್ಧಿಯೂ, ‘ಗ್ರಾಹವತ್ಯಃ ಮೀನಸೇವಿತಾಃ’ (ಮೊಸಳೆಗಳಿಂದಲೂ ಮೀನುಗಳಿಂದಲೂ ತುಂಬಿದ) ಎಂಬುದರಿಂದ ಕಂದಕಗಳ ಭೀಷಣತೆಯೂ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಸೌಂದರ್ಯ ಮತ್ತು ಭಯ ಒಂದೇ ಕಡೆ — ಸುಂದರಕಾಂಡದಲ್ಲೂ ವರ್ಣಿತವಾದ ಲಂಕೆಯ ಸ್ವಭಾವವೇ ಇದು. ಹದಿನೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಯಂತ್ರಗಳಿಂದ ಚಲಿಸದ ಒಂದು ವಿಶಿಷ್ಟ ಸಂಕ್ರಮವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತದೆ — ಬಹುಶಃ ಅದು ರಾವಣನು ಸ್ವತಃ ಹೊರಹೋಗುವ ರಾಜಮಾರ್ಗ.

‘ಇದಲ್ಲದೆ ಲಂಕೆಯು ಯಾವ ಆಧಾರವೂ ಇಲ್ಲದ್ದು, ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ದುರ್ಗಮವಾದುದು, ಭಯಾನಕವಾದುದು; ಅದಕ್ಕೆ ನದಿಯ, ಪರ್ವತದ, ಕಾಡಿನ ಮತ್ತು ಕೃತ್ರಿಮ ಎಂಬ ನಾಲ್ಕು ಬಗೆಯ ದುರ್ಗಗಳಿವೆ. ರಾಘವನೇ, ಅದು ದೂರದ ಆಚೆಯ ದಡವುಳ್ಳ ಸಮುದ್ರದ ಆಚೆ ಇದೆ; ಅಲ್ಲಿಗೆ ದೋಣಿಯ ದಾರಿಯೂ ಇಲ್ಲ, ಎಲ್ಲ ಕಡೆಯಿಂದಲೂ ಯಾವ ಗುರುತೂ ಸಿಗದು. ಪರ್ವತಾಗ್ರದಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟ, ದೇವನಗರಿಗೆ ಸಮಾನವಾದ ಆ ದುರ್ಗಮ ಪಟ್ಟಣ ಲಂಕೆಯು ಕುದುರೆಗಳಿಂದಲೂ ಆನೆಗಳಿಂದಲೂ ತುಂಬಿದೆ, ಗೆಲ್ಲಲು ಅತ್ಯಂತ ಕಷ್ಟವಾದುದು. ಕಂದಕಗಳು, ಶತಘ್ನಿಗಳು, ಬಗೆಬಗೆಯ ಯಂತ್ರಗಳು ದುರಾತ್ಮನಾದ ರಾವಣನ ಲಂಕಾನಗರಿಯನ್ನು ಶೋಭಿಸುತ್ತವೆ. ಇಲ್ಲಿ ಪೂರ್ವದ್ವಾರವನ್ನು ಅಯುತ (ಹತ್ತು ಸಾವಿರ) ರಾಕ್ಷಸರು ಕಾಯುತ್ತಾರೆ — ಶೂಲಧಾರಿಗಳು, ಎದುರಿಸಲಾಗದವರು, ಎಲ್ಲರೂ ಖಡ್ಗದ ತುದಿಯಿಂದ ಹೋರಾಡುವವರು. ದಕ್ಷಿಣದ್ವಾರವನ್ನು ನಿಯುತ (ಲಕ್ಷ) ರಾಕ್ಷಸರು ಕಾಯುತ್ತಾರೆ — ಚತುರಂಗಸೈನ್ಯದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಅನುಪಮ ಯೋಧರು. ಪಶ್ಚಿಮದ್ವಾರವನ್ನು ಪ್ರಯುತ (ಹತ್ತು ಲಕ್ಷ) ರಾಕ್ಷಸರು ಕಾಯುತ್ತಾರೆ — ಗುರಾಣಿ-ಖಡ್ಗಧಾರಿಗಳು, ಎಲ್ಲ ಅಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲೂ ನಿಪುಣರು. ಉತ್ತರದ್ವಾರವನ್ನು ನ್ಯರ್ಬುದ (ಹತ್ತು ಕೋಟಿ) ರಾಕ್ಷಸರು ಕಾಯುತ್ತಾರೆ — ರಥಿಕರು, ಅಶ್ವಾರೋಹಿಗಳು, ಸನ್ಮಾನಿತರಾದ ಕುಲಪುತ್ರರು.’ ‘ನಾದೇಯ’ ಎಂದರೆ ನದೀಜಲದಿಂದ, ‘ಪಾರ್ವತ’ ಎಂದರೆ ಪರ್ವತದಿಂದ, ‘ವಾನ್ಯ’ ಎಂದರೆ ಕಾಡಿನಿಂದ, ‘ಕೃತ್ರಿಮ’ ಎಂದರೆ ಮನುಷ್ಯನಿರ್ಮಿತ ಪ್ರಾಕಾರ-ಕಂದಕಾದಿಗಳಿಂದ ರಚಿತವಾದ ದುರ್ಗ. ಲಂಕೆಯು ಈ ನಾಲ್ಕರಿಂದಲೂ ರಕ್ಷಿತವಾಗಿದೆ — ಸಮುದ್ರ, ತ್ರಿಕೂಟಪರ್ವತ, ಉಪವನಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಾಕಾರ. ಅಯುತ, ನಿಯುತ, ಪ್ರಯುತ, ನ್ಯರ್ಬುದ ಎಂಬವು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಾ ಹೋಗುವ ಸಂಖ್ಯೆಗಳು; ಆದ್ದರಿಂದ ಉತ್ತರದ್ವಾರವೇ ಅತ್ಯಧಿಕವಾಗಿ ರಕ್ಷಿತವಾದುದು. ಈ ಸರ್ಗದ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಪೂರ್ವ ಮತ್ತು ಪಶ್ಚಿಮ ದ್ವಾರಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಗಳು ಅದಲುಬದಲಾಗಿವೆ; ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಾದರೋ ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ ಅಯುತ, ಪಶ್ಚಿಮದಲ್ಲಿ ಪ್ರಯುತ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ದ್ವಾರದ ಯೋಧರ ಆಯುಧವನ್ನೂ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ ಶೂಲ-ಖಡ್ಗಧಾರಿಗಳು, ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿ ಚತುರಂಗಬಲ, ಪಶ್ಚಿಮದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಅಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲೂ ನಿಪುಣರಾದ ಗುರಾಣಿ-ಖಡ್ಗಧಾರಿಗಳು, ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಕುಲೀನರಾದ ರಥಿಕರು ಮತ್ತು ಅಶ್ವಾರೋಹಿಗಳು. ಕುಲಪುತ್ರರನ್ನು ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲಿಸಿರುವುದು ಉತ್ತರದ್ವಾರವೇ ಪ್ರಧಾನವೆಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಶತ್ರುವು ಆ ಕಡೆಯಿಂದಲೇ ಬರುವ ಸಾಧ್ಯತೆ ಹೆಚ್ಚು. ‘ನೌಪಥಶ್ಚಾಪಿ ನಾಸ್ತ್ಯತ್ರ’ (ಅಲ್ಲಿಗೆ ದೋಣಿಯ ದಾರಿಯೂ ಇಲ್ಲ) ಎಂಬ ಮಾತು ರಾಮನ ಚಿಂತೆಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ಕೆರಳಿಸುತ್ತದೆ — ದೋಣಿಗಳಿಂದಲೂ ಹೋಗಲಾಗದು, ಆದ್ದರಿಂದ ಸೇತುವೆಯೊಂದೇ ದಾರಿ.

‘ನಗರದ ಮಧ್ಯದ ಸೇನಾಸ್ಕಂಧವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ನೂರಾರು ಸಾವಿರ ದುರ್ಜಯರಾದ ಯಾತುಧಾನರು, ಕೋಟಿಗೂ ಮೀರಿದ ರಾಕ್ಷಸರು ಇದ್ದಾರೆ. ಆ ಸಂಕ್ರಮಗಳನ್ನು ನಾನು ಮುರಿದಿದ್ದೇನೆ, ಕಂದಕಗಳನ್ನು ತುಂಬಿಸಿದ್ದೇನೆ, ಲಂಕಾನಗರಿಯನ್ನು ಸುಟ್ಟಿದ್ದೇನೆ, ಪ್ರಾಕಾರಗಳನ್ನು ಕೆಡವಿದ್ದೇನೆ, ಮಹಾತ್ಮರಾದ ರಾಕ್ಷಸರ ಸೈನ್ಯದ ಒಂದು ಭಾಗವನ್ನೂ ನಾಶಮಾಡಿದ್ದೇನೆ. ಯಾವ ದಾರಿಯಿಂದಲಾದರೂ ನಾವು ವರುಣಾಲಯವನ್ನು ದಾಟೋಣ; ಆಮೇಲೆ ಲಂಕಾನಗರಿ ನಾಶವಾದಂತೆಯೇ ಎಂದು ವಾನರರು ತಿಳಿಯಲಿ. ಅಂಗದ, ದ್ವಿವಿದ, ಮೈಂದ, ಜಾಂಬವಂತ, ಪನಸ, ನಳ, ಸೇನಾಪತಿ ನೀಲ — ಇವರಿರಲು ಉಳಿದ ಸೈನ್ಯದಿಂದ ನಿನಗೇನು? ರಾಘವನೇ, ಇವರು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ನೆಗೆಯುತ್ತಾ ಹೋಗಿಯೇ ರಾವಣನ ಮಹಾನಗರಿಯನ್ನು ಅದರ ಪರ್ವತಗಳು, ಕಾಡುಗಳು, ಕಂದಕಗಳು, ತೋರಣಗಳು, ಪ್ರಾಕಾರಗಳು, ಭವನಗಳು ಸಹಿತ ಭೇದಿಸಿ ತರುವರು. ಹೀಗಿರುವುದರಿಂದ ಎಲ್ಲ ಸೈನ್ಯಗಳನ್ನೂ ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಲು ಬೇಗನೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸು; ಯೋಗ್ಯ ಮುಹೂರ್ತದಲ್ಲಿ ಪ್ರಯಾಣಕ್ಕೆ ಮನಸ್ಸು ಮಾಡು.’ ‘ಮಧ್ಯಮ ಸ್ಕಂಧ’ ಎಂದರೆ ನಗರದ ಕೇಂದ್ರದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿರುವ ಸೇನಾದಳ; ಆಪತ್ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅದು ಎಲ್ಲ ದ್ವಾರಗಳಿಗೂ ನೆರವು ಕಳುಹಿಸಬಲ್ಲದು. ಹನುಮಂತನ ವರ್ಣನೆಯ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಈ ಆಶಾವಾದ — ಲಂಕೆ ದುರ್ಗಮವೇ, ಆದರೆ ಅದರ ರಕ್ಷಣೆ ಈಗಾಗಲೇ ಮುರಿದುಬಿದ್ದಿದೆ. ಒಬ್ಬ ದೂತನು ಮಾಡಿದ್ದನ್ನು ಇಡೀ ಸೈನ್ಯ ಮಾಡಲಾರದೇ? ಇಪ್ಪತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಮತ್ತು ಮೂವತ್ತೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಿಂದ ರಚಿತವಾಗಿವೆ. ‘ಬಲಶೇಷೇಣ ಕಿಂ ತವ’ (ಉಳಿದ ಸೈನ್ಯದಿಂದ ನಿನಗೇನು) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಹನುಮಂತನು, ಇಡೀ ಸೈನ್ಯದ ಅಗತ್ಯವೂ ಇಲ್ಲ, ಪ್ರಧಾನ ವಾನರರೇ ಸಾಕು ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಮುಹೂರ್ತೇನ ತು ಯುಕ್ತೇನ’ (ಯೋಗ್ಯ ಮುಹೂರ್ತದಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ಶುಭಮುಹೂರ್ತದ ಉಲ್ಲೇಖವು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಆರಂಭವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಅಲ್ಲಿ ರಾಮನು ವಿಜಯಮುಹೂರ್ತದಲ್ಲಿ ಪ್ರಯಾಣಕ್ಕೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹನುಮಂತನ ವಿನಯವೂ ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ತಾನು ಮಾಡಿದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಅವನು ಗರ್ವದಿಂದ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ‘ಬಲೈಕದೇಶಃ ಕ್ಷಪಿತಃ’ (ಸೈನ್ಯದ ಒಂದು ಭಾಗವನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿದೆ) ಎಂದು ಅದನ್ನು ಅಲ್ಪವೆಂದೇ ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅಂಗದಾದಿಗಳ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಹೊಗಳುತ್ತಾನೆ. ‘ಸಖಾತಾಂ ಸತೋರಣಾಂ ಸಪ್ರಾಕಾರಾಂ ಸಭವನಾಮ್’ (ಕಂದಕ, ತೋರಣ, ಪ್ರಾಕಾರ, ಭವನಗಳ ಸಹಿತ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ, ವಾನರರು ಇಡೀ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಬೇರುಸಹಿತ ಕಿತ್ತು ತರಬಲ್ಲರು ಎಂದು ಅವನು ಕಲ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ಈ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿ ವಾನರರ ಉತ್ಸಾಹವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಮನ ಪ್ರಶ್ನೆಯಿಂದ ಆರಂಭವಾದ ಸರ್ಗವು ಹನುಮಂತನ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯಿಂದ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಹೀಗೆ ಶತ್ರುಬಲದ ಜ್ಞಾನವು ಸೈನ್ಯದ ಉತ್ಸಾಹವಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸುತ್ತದೆ. ವಕ್ತಾರನ ಕ್ರಮವೂ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಆಲೋಚಿಸಿದುದು — ಮೊದಲು ಭಯ, ಆಮೇಲೆ ಆಶೆ; ಶತ್ರುವಿನ ಬಲವನ್ನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಿದ ಮೇಲೆಯೇ ಅವನು ಅದರ ಭಂಗವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ.

യുക്തിയുള്ളതും പരമാർഥം നിറഞ്ഞതുമായ സുഗ്രീവന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് കാകുത്സ്ഥൻ അവ സ്വീകരിച്ചു; പിന്നെ ഹനുമാനോടു പറഞ്ഞു: ‘തപസ്സുകൊണ്ടോ സേതുബന്ധംകൊണ്ടോ സാഗരത്തെ വറ്റിച്ചോ — ഏതുവിധത്തിലും ഈ സാഗരം കടക്കാൻ ഞാൻ സമർഥനാണ്. ദുർഗമമായ ലങ്കയ്ക്ക് എത്ര ദുർഗങ്ങളുണ്ട്, അത് എന്നോടു പറയുക; വാനരാ, നേരിൽ കണ്ടതുപോലെ അതെല്ലാം അറിയാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. സൈന്യത്തിന്റെ അളവ്, ദ്വാരങ്ങളുടെയും ദുർഗങ്ങളുടെയും നിർമിതി, ലങ്കയുടെ രക്ഷാസംവിധാനം, രാക്ഷസന്മാരുടെ ഭവനങ്ങൾ — ലങ്കയിൽ നീ കണ്ടതെല്ലാം യഥേഷ്ടമായും യഥാവിധിയായും സത്യമായി പറഞ്ഞുതരിക; നീ എല്ലാവിധത്തിലും നിപുണനാണല്ലോ.’ രാമന്റെ വാക്കുകേട്ട് വാക്ചതുരരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ മാരുതപുത്രൻ ഹനുമാൻ വീണ്ടും രാമനോടു പറഞ്ഞു. ഇവിടെ രാമന്റെ ആത്മവിശ്വാസം വ്യക്തമാണ് — സമുദ്രം അവനു തടസ്സമല്ല; കാരണം, തപസ്സ്, സേതു, വറ്റിക്കൽ എന്നീ മൂന്ന് ഉപായങ്ങളും അവന്റെ കൈയിലുണ്ട്. എന്നാൽ വിവേകിയായ ഒരു സേനാപതിയെപ്പോലെ അവൻ ആദ്യം ശത്രുവിന്റെ ദുർഗത്തെക്കുറിച്ചുള്ള അറിവ് ആവശ്യപ്പെടുന്നു. ‘ദർശനാദിവ’ (നേരിൽ കണ്ടതുപോലെ) എന്ന പദത്താൽ, ഹനുമാന്റെ വർണന താൻ സ്വയം കണ്ടതുപോലെ അത്രയും വ്യക്തമായിരിക്കണമെന്ന് അവൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ഈ കാര്യത്തിനു യോഗ്യൻ ഹനുമാൻതന്നെ — അവൻ ഒറ്റയ്ക്കാണു ലങ്കയിൽ പ്രവേശിച്ചത്, അതിന്റെ എല്ലാ രഹസ്യങ്ങളും കണ്ടതും അവനാണ്. കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ സുഗ്രീവൻ ഉത്സാഹം നൽകി; ഈ സർഗത്തിൽ ഹനുമാൻ അറിവു നൽകുന്നു. ഉത്സാഹവും അറിവും രണ്ടും യുദ്ധവിജയത്തിന് ആവശ്യമാണ് എന്നതാണു കവിയുടെ ക്രമം. രാമൻ നാലു വിഷയങ്ങൾ ചോദിക്കുന്നു — സൈന്യത്തിന്റെ അളവ്, ദ്വാരങ്ങളുടെയും ദുർഗങ്ങളുടെയും നിർമിതി, നഗരത്തിന്റെ രക്ഷാവിധാനം, രാക്ഷസന്മാരുടെ ഗൃഹങ്ങൾ. പ്രാചീന നീതിശാസ്ത്രത്തിൽ ദുർഗപരിശോധനയുടെ മുഖ്യവിഷയങ്ങൾ ഇവതന്നെ. ‘യഥാസുഖം യഥാവച്ച’ (യഥേഷ്ടമായും യഥാവിധിയായും) എന്ന രണ്ടു പദങ്ങൾകൊണ്ട് അവൻ ഹനുമാനു സ്വാതന്ത്ര്യം നൽകുന്നു — നീ സ്വസ്ഥമായി കണ്ടത് ഉള്ളതുപോലെ പറയുക, ഒന്നും മറയ്ക്കരുത്, ഒന്നും പെരുപ്പിക്കരുത്. ‘സർവഥാ കുശലോ ഹ്യസി’ (നീ എല്ലാവിധത്തിലും നിപുണനാണല്ലോ) എന്ന പ്രശംസയാൽ ദൂതന്റെ നിരീക്ഷണശക്തിയിലുള്ള വിശ്വാസവും അവൻ പ്രകടിപ്പിക്കുന്നു. ഹനുമാനും ‘വാക്ചതുരരിൽ ശ്രേഷ്ഠൻ’ എന്ന വിശേഷണത്താൽ വർണിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; കാരണം, സുന്ദരകാണ്ഡത്തിൽ അവൻ സീതയോടും രാവണനോടും സമർഥമായി സംഭാഷണം നടത്തി. രാമന്റെ ആദ്യവാക്ക് പ്രത്യേകം ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ് — ‘തപസാ സേതുബന്ധേന സാഗരോച്ഛോഷണേന ച’ (തപസ്സുകൊണ്ടും സേതുബന്ധംകൊണ്ടും സാഗരം വറ്റിച്ചും) എന്ന മൂന്ന് ഉപായങ്ങളുടെ ക്രമം മുന്നോട്ട് അതേപടി സംഭവിക്കുന്നു: ആദ്യം രാമൻ ഉപവാസംകൊണ്ടു സമുദ്രത്തെ ആരാധിക്കുന്നു, പിന്നെ ക്രുദ്ധനായി വറ്റിക്കാൻ വില്ലെടുക്കുന്നു, ഒടുവിൽ നളൻ സേതു കെട്ടുന്നു. ഇങ്ങനെ ഈ ശ്ലോകത്തിൽ സേതുബന്ധപ്രസംഗത്തിന്റെയാകെ ബീജം അടങ്ങിയിരിക്കുന്നു.

‘കേട്ടാലും; ദുർഗനിർമിതിയെല്ലാം ക്രമമായി ഞാൻ പറയാം — ലങ്കാനഗരി എങ്ങനെ സംരക്ഷിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു, സൈന്യങ്ങളാൽ എങ്ങനെ കാക്കപ്പെടുന്നു, രാക്ഷസന്മാർ രാവണന്റെ തേജസ്സിനാൽ എങ്ങനെ അവനോടു സ്നേഹബദ്ധരായിരിക്കുന്നു, ലങ്കയുടെ പരമമായ സമൃദ്ധി, സാഗരത്തിന്റെ ഭീകരത, സൈന്യപ്രവാഹത്തിന്റെ വിഭജനം, വാഹനങ്ങളുടെ വിന്യാസം എന്നിവയെല്ലാം.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് ആ കപിശ്രേഷ്ഠൻ യഥാർഥമായി വിവരിച്ചു: ‘ലങ്ക ഹർഷവും ആനന്ദവും നിറഞ്ഞതാണ്, മദിച്ച ആനകളാൽ നിബിഡം, വിശാലം, രഥങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞത്, രാക്ഷസഗണങ്ങൾ വസിക്കുന്നത്. അതിനു വിസ്താരമുള്ള അതിമഹത്തായ നാലു ദ്വാരങ്ങളുണ്ട്; ദൃഢമായി ബന്ധിച്ച കതകുകളും വലിയ ഓടാമ്പലുകളുമുള്ളവ. അവിടെ ബലമേറിയ വലിയ അമ്പും കല്ലും എറിയുന്ന യന്ത്രങ്ങളുണ്ട്; അവകൊണ്ട് എതിരെ വരുന്ന ശത്രുസൈന്യത്തെ തടഞ്ഞുനിർത്തുന്നു. ദ്വാരങ്ങളിൽ വീരന്മാരായ രാക്ഷസഗണങ്ങൾ നൂറുകണക്കിനു സ്ഥാപിച്ച, കറുത്ത ഇരുമ്പുകൊണ്ടുള്ള, മൂർച്ചയേറിയ, ഭയങ്കരമായ, നന്നായി ഒരുക്കിയ ശതഘ്നികളുണ്ട്. അതിന്റെ കോട്ടമതിൽ സ്വർണമയവും വിശാലവും ആക്രമിക്കാൻ പ്രയാസമുള്ളതുമാണ്; അതിന്റെ ഉൾഭാഗം മണികളും പവിഴങ്ങളും വൈഡൂര്യങ്ങളും മുത്തുകളും പതിച്ചതാണ്. ചുറ്റും അതിഭീകരവും തണുത്ത ജലമുള്ളതും അതിശുഭവും ആഴമളക്കാനാവാത്തതും മുതലകൾ നിറഞ്ഞതും മത്സ്യങ്ങൾ വസിക്കുന്നതുമായ കിടങ്ങുകളുണ്ട്. അവയുടെ ദ്വാരങ്ങളിൽ നീളമേറിയ നാലു സംക്രമങ്ങൾ (കിടങ്ങിനു മീതെയുള്ള പാലങ്ങൾ) ഉണ്ട്; അനേകം യന്ത്രങ്ങളും വലിയ ഗൃഹനിരകളും അവയോടു ചേർന്നിരിക്കുന്നു. ശത്രുസൈന്യം വരുമ്പോൾ ആ സംക്രമങ്ങൾ യന്ത്രങ്ങളാൽ സംരക്ഷിക്കപ്പെടുന്നു; ആ യന്ത്രങ്ങളാൽ ശത്രുക്കൾ ചുറ്റുമുള്ള കിടങ്ങുകളിലേക്കു തെറിച്ചുവീഴുന്നു. എന്നാൽ ഒരു സംക്രമം ഇളക്കാനാവാത്തതും ബലമുള്ളതും അത്യന്തം ദൃഢവുമാണ്; അനേകം സ്വർണസ്തംഭങ്ങളാലും വേദികകളാലും ശോഭിക്കുന്നത്. രാമാ, യുദ്ധം ചെയ്യാൻ ഒരുങ്ങിയിരിക്കുമ്പോഴും രാവണൻ സ്വയം സ്വസ്ഥനാണ് — ക്ഷോഭമില്ലാത്തവനും ഉണർന്നിരിക്കുന്നവനും സൈന്യങ്ങളെ നിരീക്ഷിക്കുന്നതിൽ ശ്രദ്ധാലുവുമാണ്.’ എട്ടും ഒമ്പതും ശ്ലോകങ്ങൾ ഒരൊറ്റ വാക്യമാകുന്നു; ഒമ്പതാമത്തേത് ‘ഏവമുക്ത്വാ…’ (ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ്) എന്ന കഥാകാരന്റെ വാക്കോടെ അവസാനിക്കുന്നു. ‘സംക്രമങ്ങൾ’ എന്നാൽ കിടങ്ങിനു മുകളിലുള്ള പാലങ്ങൾ; യന്ത്രങ്ങൾകൊണ്ട് ഉയർത്തി കിടങ്ങിലേക്കു വീഴ്ത്താവുന്നവ. ഈ വർണന പ്രാചീന ദുർഗശാസ്ത്രത്തിന്റെ സൂക്ഷ്മജ്ഞാനം കാണിക്കുന്നു — ദ്വാരം, കതക്, ഓടാമ്പൽ, യന്ത്രം, ശതഘ്നി, കോട്ടമതിൽ, കിടങ്ങ്, സംക്രമം എന്ന ക്രമത്തിൽ പുറത്തുനിന്ന് അകത്തേക്കുള്ള രക്ഷയുടെ അടുക്കുകൾ. രാവണന്റെ സ്വന്തം ജാഗ്രതയാണ് അവസാനത്തെ അടുക്ക് — അവൻ ഭോഗി മാത്രമല്ല, സൈന്യത്തിന്റെ നിരന്തര നിരീക്ഷകൻകൂടിയാണ്. ശത്രുവിന്റെ ഗുണങ്ങളും ഹനുമാൻ മറച്ചുവയ്ക്കുന്നില്ല — രാക്ഷസന്മാർ രാവണന്റെ തേജസ്സിനാൽ സ്നേഹബദ്ധരാണ്, അതായത് അവനിൽ അനുരക്തരാണ്; ലങ്ക ഹർഷവും ആനന്ദവും നിറഞ്ഞതുമാണ്. ഇതു സത്യവാദിയായ ദൂതന്റെ ലക്ഷണമാണ് — സ്വാമിക്കു പ്രിയം പറയാനായി അവൻ ശത്രുവിന്റെ ബലം കുറച്ചുകാണിക്കുന്നില്ല. ‘മണിവിദ്രുമവൈഡൂര്യമുക്താ’ എന്ന രത്നങ്ങളുടെ എണ്ണിപ്പറയലിലൂടെ ലങ്കയുടെ സമൃദ്ധിയും ‘ഗ്രാഹവത്യഃ മീനസേവിതാഃ’ (മുതലകൾ നിറഞ്ഞ, മത്സ്യങ്ങൾ വസിക്കുന്ന) എന്നതിലൂടെ കിടങ്ങുകളുടെ ഭീഷണതയും കാണിച്ചിരിക്കുന്നു. സൗന്ദര്യവും ഭയവും ഒരിടത്ത് — ഇതുതന്നെയാണു സുന്ദരകാണ്ഡത്തിലും വർണിക്കപ്പെട്ട ലങ്കയുടെ സ്വഭാവം. പതിനെട്ടാം ശ്ലോകം യന്ത്രങ്ങളാൽ ചലിപ്പിക്കപ്പെടാത്ത ഒരു വിശിഷ്ടസംക്രമത്തെ വർണിക്കുന്നു — ഒരുപക്ഷേ രാവണനു സ്വയം പുറത്തുപോകാനുള്ള രാജവീഥിയാകാം.

‘ലങ്കയാകട്ടെ ആശ്രയമൊന്നുമില്ലാതെ ഒറ്റപ്പെട്ടു നിൽക്കുന്നതും ദേവന്മാർക്കുപോലും ദുർഗമവും ഭയാവഹവുമാണ്; അതിനു നദീദുർഗം, പർവതദുർഗം, വനദുർഗം, കൃത്രിമദുർഗം എന്നിങ്ങനെ നാലുവിധം ദുർഗമുണ്ട്. രാഘവാ, അക്കരെ ദൂരെയുള്ള സമുദ്രത്തിന്റെ മറുകരയിലാണ് അതു സ്ഥിതിചെയ്യുന്നത്; അവിടേക്കു കപ്പൽവഴിപോലുമില്ല, എല്ലാ ഭാഗത്തും ദിശയറിയാനുമാവില്ല. പർവതാഗ്രത്തിൽ നിർമിക്കപ്പെട്ട ആ ദുർഗമനഗരി ദേവനഗരംപോലെയാണ്; കുതിരകളും ആനകളും നിറഞ്ഞ ലങ്ക അത്യന്തം ദുർജയമാണ്. കിടങ്ങുകളും ശതഘ്നികളും പലതരം യന്ത്രങ്ങളും ദുരാത്മാവായ രാവണന്റെ ലങ്കാനഗരിയെ ശോഭിപ്പിക്കുന്നു. ഇവിടെ കിഴക്കേ ദ്വാരത്തിൽ ഒരു അയുതം (പതിനായിരം) രാക്ഷസന്മാർ നിലയുറപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു — ശൂലമേന്തിയവർ, ദുർജയർ, എല്ലാവരും വാൾമുനകൊണ്ടു പോരാടുന്നവർ. തെക്കേ ദ്വാരത്തിൽ ഒരു നിയുതം; ചതുരംഗസൈന്യത്തോടുകൂടിയ അതിശ്രേഷ്ഠരായ യോദ്ധാക്കൾ. പടിഞ്ഞാറേ ദ്വാരത്തിൽ ഒരു പ്രയുതം; പരിചയും വാളും ധരിച്ചവർ, സർവാസ്ത്രങ്ങളിലും നിപുണർ. വടക്കേ ദ്വാരത്തിൽ ഒരു ന്യർബുദം — രഥികളും കുതിരപ്പടയാളികളും, ഏറെ ആദരിക്കപ്പെടുന്ന കുലീനപുത്രന്മാർ.’ ‘നാദേയം’ എന്നാൽ നദീജലംകൊണ്ടും ‘പാർവതം’ എന്നാൽ പർവതംകൊണ്ടും ‘വാന്യം’ എന്നാൽ വനംകൊണ്ടും ‘കൃത്രിമം’ എന്നാൽ മനുഷ്യനിർമിതമായ കോട്ടമതിൽ, കിടങ്ങ് മുതലായവകൊണ്ടും രചിക്കപ്പെട്ട ദുർഗം. ലങ്ക ഈ നാലിനാലും സംരക്ഷിതമാണ് — സമുദ്രം, ത്രികൂടം, ഉപവനങ്ങൾ, കോട്ടമതിൽ. അയുതം, നിയുതം, പ്രയുതം, ന്യർബുദം എന്നിവ ക്രമമായി വർധിക്കുന്ന സംഖ്യകളാണ്; അതിനാൽ വടക്കേ ദ്വാരമാണ് ഏറ്റവും കൂടുതൽ സംരക്ഷിതം. ഈ സർഗത്തിൽ സമീക്ഷിതപാഠത്തിൽ കിഴക്കും പടിഞ്ഞാറുമുള്ള ദ്വാരങ്ങളുടെ സംഖ്യകൾ പരസ്പരം മാറിയിരിക്കുന്നു; മുദ്രിതപാഠത്തിലാകട്ടെ കിഴക്ക് അയുതവും പടിഞ്ഞാറ് പ്രയുതവുമാണ്. ഓരോ ദ്വാരത്തിലെയും യോദ്ധാക്കളുടെ ആയുധവും വെവ്വേറെ വർണിച്ചിരിക്കുന്നു — കിഴക്ക് ശൂലവും വാളും ധരിച്ചവർ, തെക്ക് ചതുരംഗബലം, പടിഞ്ഞാറ് പരിചയും വാളും ധരിച്ച സർവാസ്ത്രനിപുണർ, വടക്ക് രഥികളും കുതിരപ്പടയാളികളുമായ കുലീനർ. കുലീനപുത്രന്മാരെ വടക്കു നിർത്തിയിരിക്കുന്നതു സൂചിപ്പിക്കുന്നത് വടക്കേ ദ്വാരമാണു പ്രധാനം എന്നാണ്; കാരണം, അവിടെനിന്നാണു ശത്രു വരാനുള്ള സാധ്യത കൂടുതൽ. ‘നൗപഥശ്ചാപി നാസ്ത്യത്ര’ (അവിടേക്കു കപ്പൽവഴിപോലുമില്ല) എന്ന വാക്ക് രാമന്റെ ചിന്തയെ വീണ്ടും ഉണർത്തുന്നു — തോണികളിലൂടെയും പോകാനാവില്ല; അതിനാൽ സേതു മാത്രമാണ് ഏകമാർഗം.

‘നഗരമധ്യത്തിലുള്ള സൈന്യവിഭാഗത്തിൽ ദുർജയരായ ലക്ഷക്കണക്കിനു യാതുധാനന്മാരും ഒരു കോടിയിലേറെ രാക്ഷസന്മാരും നിലയുറപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു. ആ സംക്രമങ്ങൾ ഞാൻ തകർത്തു, കിടങ്ങുകൾ നികത്തി, ലങ്കാനഗരി ചുട്ടെരിച്ചു, കോട്ടമതിലുകൾ ഇടിച്ചുവീഴ്ത്തി, മഹാത്മാക്കളായ രാക്ഷസന്മാരുടെ സൈന്യത്തിന്റെ ഒരു ഭാഗം നശിപ്പിക്കുകയും ചെയ്തു. ഏതു വഴിയിലൂടെയെങ്കിലും നാം വരുണാലയമായ സമുദ്രം കടന്നാൽ മതി; പിന്നെ ലങ്കാനഗരി നശിച്ചുകഴിഞ്ഞു എന്നു വാനരന്മാർ ഉറപ്പിച്ചുകൊള്ളട്ടെ. അംഗദൻ, ദ്വിവിദൻ, മൈന്ദൻ, ജാംബവാൻ, പനസൻ, നളൻ, സേനാപതിയായ നീലൻ — നിനക്കു ബാക്കി സൈന്യംകൊണ്ട് എന്താവശ്യം? രാഘവാ, ഇവർ ചാടിച്ചാടി ചെന്ന് രാവണന്റെ മഹാനഗരിയെ പർവതങ്ങളോടും വനങ്ങളോടും കിടങ്ങുകളോടും തോരണങ്ങളോടും കോട്ടമതിലുകളോടും ഭവനങ്ങളോടുംകൂടി തകർത്തു കൊണ്ടുവരും. അതിനാൽ സൈന്യങ്ങളെയെല്ലാം വേഗം ഒരുമിച്ചുകൂട്ടാൻ ആജ്ഞാപിക്കുക; അനുയോജ്യമായ മുഹൂർത്തത്തിൽ പുറപ്പെടാൻ തീരുമാനിക്കുക.’ ‘മധ്യമസ്കന്ധം’ എന്നാൽ നഗരത്തിന്റെ കേന്ദ്രത്തിൽ നിലയുറപ്പിച്ച സൈന്യവിഭാഗം; ആപത്കാലത്ത് എല്ലാ ദ്വാരങ്ങളിലേക്കും സഹായം അയയ്ക്കാൻ കഴിയുന്നത്. ഹനുമാന്റെ വർണനയുടെ അവസാനം ഈ ശുഭാപ്തിവിശ്വാസമാണ് — ലങ്ക ദുർഗമമാണ്, പക്ഷേ അതിന്റെ രക്ഷ മുമ്പേതന്നെ തകർന്നിരിക്കുന്നു. ഒരു ദൂതൻ ചെയ്തതു മുഴുവൻ സൈന്യവും ചെയ്യാതിരിക്കുമോ? ഇരുപത്തൊമ്പതും മുപ്പത്തിരണ്ടും ശ്ലോകങ്ങൾ മൂന്ന് അർധങ്ങളുള്ളവയാണ്. ‘ബലശേഷേണ കിം തവ’ (നിനക്കു ബാക്കി സൈന്യംകൊണ്ട് എന്താവശ്യം) എന്ന വാക്കിലൂടെ മുഴുവൻ സൈന്യത്തിന്റെയും ആവശ്യമില്ലെന്നും പ്രധാന വാനരന്മാർ മാത്രം മതിയെന്നും ഹനുമാൻ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘മുഹൂർത്തേന തു യുക്തേന’ (അനുയോജ്യമായ മുഹൂർത്തത്തിൽ) എന്ന ശുഭമുഹൂർത്തപരാമർശം അടുത്ത സർഗത്തിന്റെ ആരംഭം സൂചിപ്പിക്കുന്നു; അവിടെ രാമൻ വിജയമുഹൂർത്തത്തിൽ പുറപ്പെടാൻ ആജ്ഞാപിക്കുന്നു. ഹനുമാന്റെ വിനയവും ഇവിടെ കാണാം — താൻ ചെയ്ത കർമം അവൻ ഗർവോടെ പറയുന്നില്ല; ‘ബലൈകദേശഃ ക്ഷപിതഃ’ (സൈന്യത്തിന്റെ ഒരു ഭാഗം നശിപ്പിച്ചു) എന്ന് അതിനെ ചെറുതായി കാണുന്നു, അംഗദനും മറ്റുള്ളവർക്കുമുള്ള സാമർഥ്യത്തെ പ്രശംസിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ‘സഖാതാം സതോരണാം സപ്രാകാരാം സഭവനാം’ (കിടങ്ങുകളോടും തോരണങ്ങളോടും കോട്ടമതിലുകളോടും ഭവനങ്ങളോടുംകൂടി) എന്ന വാക്കുകൊണ്ട്, വാനരന്മാർക്കു ലങ്കയെ മുഴുവനായി വേരോടെ പിഴുതെടുത്തു കൊണ്ടുവരാൻ കഴിയുമെന്ന് അവൻ സങ്കൽപ്പിക്കുന്നു — ഈ അതിശയോക്തി വാനരന്മാരുടെ ഉത്സാഹം വർധിപ്പിക്കുന്നു. രാമന്റെ ചോദ്യത്തോടെ ആരംഭിച്ച സർഗം ഹനുമാന്റെ അപേക്ഷയോടെ അവസാനിക്കുന്നു; അങ്ങനെ ശത്രുബലത്തെക്കുറിച്ചുള്ള അറിവ് സൈന്യത്തിന്റെ ഉത്സാഹമായി പരിണമിക്കുന്നു. പ്രഭാഷകന്റെ ക്രമവും നന്നായി ആലോചിച്ചതാണ് — ആദ്യം ഭയം, പിന്നെ പ്രത്യാശ; ശത്രുവിന്റെ ബലം പൂർണമായി വർണിച്ചശേഷമാണ് അവൻ അതിന്റെ തകർച്ച അറിയിക്കുന്നത്.

Kākutstha heard Sugrīva's words, full of reason and real purpose, and accepted them. Then he turned to Hanumān. "By austerity, by building a bridge or by drying up the ocean, one way or another I am able to cross this sea. But tell me how many strongholds impregnable Laṅkā has; I want to know it all, monkey, as if I had seen it with my own eyes. The size of its army, the fortifications of its gates, the way Laṅkā is defended and where the rākṣasas live: tell me truly everything you saw there, at your ease and exactly as it is, for you are skilled in every way." At Rāma's words Hanumān, son of the Wind and the best of speakers, began to answer. Rāma's confidence is plain: the sea is no real obstacle to him, for austerity, a bridge and drying it up are all within his power. Yet like a prudent commander he first asks to know the enemy's fortress, and wants Hanumān's account to be as vivid as if he had seen it himself. Hanumān is the right one to ask, for he alone has been inside Laṅkā and seen all its secrets. In the previous sarga Sugrīva gave courage; in this one Hanumān gives knowledge, and the poet's order shows that a war needs both. Rāma asks about four things: the army's strength, the gates and forts, the city's defences and the rākṣasas' dwellings, which are the chief points in the old science of surveying a fortress. By saying "at your ease and exactly as it is" he gives Hanumān a free hand: tell what you saw, hide nothing and add nothing. His praise, "you are skilled in every way", shows his trust in his envoy's powers of observation, and Hanumān is called the best of speakers because in the Sundara Kāṇḍa he spoke so skilfully with both Sītā and Rāvaṇa. Rāma's first words deserve special notice. The three means he names, austerity, drying the sea and the bridge, unfold exactly in what follows: first Rāma fasts to win over the Ocean, then in anger takes up his bow to dry it, and at last Nala builds the bridge. The seed of the whole bridge-building episode lies in this one verse.

"Listen," said Hanumān, "and I will tell you in order the whole work of that fortress: how Laṅkā is guarded and protected by troops, how the rākṣasas are devoted to Rāvaṇa and awed by his power, how rich Laṅkā is and how dreadful the ocean, how the troops are disposed and the mounts arranged." And the best of monkeys described it truly. "Laṅkā is joyful and exultant, crowded with rutting elephants, vast, full of chariots and thronged with rākṣasas. It has four wide and mighty gates, their doors firmly fastened and barred with great beams. At them stand large and powerful engines for hurling arrows and stones, to drive back an attacking army, and hundreds of terrible, sharp śataghnīs of black iron, set up and kept ready by bold bands of rākṣasas. Its great golden rampart is hard to assail, its inner face inlaid with gems, coral, cat's-eye and pearls. All round it run moats, most fearsome yet most beautiful, with cool, fathomless water full of crocodiles and fish. At their gates are four very long bridges, fitted with many engines and lined with great rows of buildings. When an enemy army comes, the engines guard those bridges and fling the attackers into the moats on every side. One bridge, though, is immovable, strong and exceedingly firm, adorned with many golden pillars and platforms. And Rāvaṇa himself, Rāma, eager though he is for battle, keeps his composure: he is alert and never careless in watching over his troops." The bridges here are causeways over the moat, which the engines can tip up and throw into the water. The description shows a fine knowledge of the old art of fortification, laying out the layers of defence from outside inwards: gate, doors, bar, engines, śataghnī, rampart, moat and causeway. The last layer is Rāvaṇa's own vigilance, for he is not only a pleasure-seeker but a constant inspector of his army. Hanumān does not hide the enemy's strengths either: the rākṣasas are devoted to Rāvaṇa and Laṅkā is full of joy. That is the mark of a truthful envoy, who does not make the enemy smaller to please his master. The list of jewels shows Laṅkā's wealth, the crocodiles and fish the menace of its moats; beauty and terror together are Laṅkā's nature, as the Sundara Kāṇḍa also described it. The one bridge that no engine can move may be the royal road, kept for Rāvaṇa's own going out.

"Laṅkā, moreover, has no approach; it is a fortress worthy of the gods and a terrifying one, with fourfold defences of water, mountain, forest and artifice. It stands on the far side of an ocean whose other shore is distant, Rāghava; no ships can reach it, and it is inaccessible on every side. Built on a mountain top, that citadel is like a city of the gods; full of horses and elephants, Laṅkā is all but unconquerable. Moats, śataghnīs and engines of many kinds adorn the city of the evil-minded Rāvaṇa. Ten thousand rākṣasas hold the eastern gate, all formidable, spear in hand, fighting with the sword's point. A hundred thousand hold the southern gate with a fourfold army, and its warriors too are unsurpassed. A million hold the western gate, all bearing shield and sword and skilled in every weapon. Ten million hold the northern gate, chariot-fighters and horsemen, sons of noble families, highly honoured." The four defences are those of water, mountain, forest and man-made works such as ramparts and moats, and Laṅkā has all four: the sea, Mount Trikūṭa, its groves and its walls. The numbers rise gate by gate, so the northern gate is the most heavily guarded. Each gate's warriors are described with their own weapons: spears and swords in the east, a fourfold army in the south, shield-and-sword men skilled in every weapon in the west, and in the north chariot-fighters and horsemen of noble birth. Posting the sons of noble families in the north suggests that the northern gate was the chief one, since an enemy was most likely to come from that side. And the words "no ships can reach it" stir Rāma's anxiety again: not even boats can make the crossing, so a bridge is the only way.

"Hundreds of thousands of formidable yātudhānas hold the central camp, with more than a crore of rākṣasas besides. But I have broken those bridges, filled in the moats, burnt the city of Laṅkā and thrown down its ramparts, and a part of the army of those mighty rākṣasas has been destroyed. However we cross the home of Varuṇa, let the monkeys take it that Laṅkā is as good as destroyed. Aṅgada, Dvivida, Mainda, Jāmbavān, Panasa, Nala and Nīla the commander: what need have you of the rest of the army? Leaping across to Rāvaṇa's great city, these alone will break it open, mountains, forests, moats, gateways, ramparts, mansions and all, and bring her back, Rāghava. So order a full muster of the forces at once, and choose to set out at an auspicious hour." The central camp is a garrison at the heart of the city that could send help to any gate in an emergency. After the whole description comes this note of hope: Laṅkā is hard to reach, but its defences have already been broken. If one envoy could do so much, what could the whole army not do? By asking what need Rāma has of the rest of the army, Hanumān suggests that not even the full host is needed; the leading monkeys alone would be enough. His mention of an auspicious hour points to the start of the next sarga, where Rāma orders the march at the hour of victory. His modesty shows too: he does not boast of his own deed, speaking of it as destroying only a part of the army, and he praises the strength of Aṅgada and the others. Picturing the monkeys uprooting Laṅkā whole, with its moats, gateways, ramparts and mansions, is an exaggeration meant to fire their spirits. The sarga that began with Rāma's question ends with Hanumān's appeal, so that knowledge of the enemy's strength turns into the army's resolve. The speaker's order is carefully chosen, first fear and then hope: only after describing the enemy's strength in full does he tell of how he broke it.