अयोध्यायाः अध्यर्धयोजनं गत्वा रघुनन्दनः पश्चान्मुखाश्रितां पुण्यसलिलां सरयूं नदीं ददर्श। आकुलावर्तां तां नदीं सर्वत्र अनुसरन् नृपः रघुनन्दनः रामः सप्रजः तं देशं, एकम् उत्तमं स्थानं, आगतः। अथ तस्मिन् मुहूर्ते लोकपितामहः ब्रह्मा सर्वैः देवैः महात्मभिः ऋषिभिः च परिवृतः, दिव्याभिः विमानशतकोटीभिः अभिसंवृतः, यत्र स्वर्गाय समुपस्थितः काकुत्स्थः तत्र आययौ। स्वयंप्रभैः स्वतेजोभिः पुण्यकर्मभिः स्वर्गिभिः दिव्यतेजोवृतं व्योम अनुत्तमं ज्योतिर्भूतम् आसीत्। पुण्याः गन्धवन्तः सुखप्रदाः वाताः ववुः; देवैः मुक्ता पुष्पवृष्टिः महौघवत् पपात। तूर्यशतैः कीर्णे, गन्धर्वाप्सरसंकुले तस्मिन् स्थाने रामः पद्भ्यां सरयूसलिलं समुपचक्रमे। सरयूः एव रामस्य जन्मभूमेः नदी, सा एव तस्य अन्तिमयात्रायाः द्वारम् — बालकाण्डे विश्वामित्रेण सह रामः प्रथमं सरयूं पर्यगात्, अधुना तस्याः जले एव स्वधाम प्रविशति। ब्रह्मा स्वयं आगच्छति — पूर्वं कालः तस्य दूतः आसीत्, अधुना सः स्वयं स्वामिनं प्रत्युद्गच्छति। आकाशस्य ज्योतिः, सुगन्धः वायुः, पुष्पवृष्टिः, तूर्यनादः — एते सर्वे उत्सवस्य लक्षणानि, न शोकस्य। ‘पद्भ्यां’ इति पदेन रामः स्वयं पादाभ्यां जलं प्रविशति — न कोऽपि तं नयति, सः स्वेच्छया गच्छति। अध्यर्धयोजनम् इति अन्तरं हिन्दीभाष्ये सार्धयोजनम् इति स्पष्टीकृतम्; तत्र सरयूः पश्चिमाभिमुखी। विमानानां कोटिशः सङ्ख्या देवलोकस्य समग्रस्य उपस्थितिं सूचयति — न कोऽपि देवः अनुपस्थितः।

ततः पितामहः अन्तरिक्षात् वाणीम् अभाषत — ‘विष्णो, आगच्छ, भद्रं ते; राघव, दिष्ट्या प्राप्तः असि। महाबाहो, देवाभैः भ्रातृभिः सह स्विकां तनुं प्रविशस्व; याम् इच्छसि तां स्विकां तनुं प्रविश। महातेजः, वैष्णवीं तां तनुं, यद्वा सनातनम् आकाशं — अव्यक्तं ब्रह्मरूपम्। देव, त्वं हि लोकानां गतिः; तव पूर्वपरिग्रहां विशालाक्षीं मायां विना केचित् अपि त्वां न प्रजानते। त्वम् अचिन्त्यं महत् भूतम्, अक्षयम् अजरं च; याम् इच्छसि तां तनुं स्वयं प्रविश।’ ब्रह्मणः वाणी स्तुतिः अपि आह्वानम् अपि। सः रामं ‘विष्णो’ इति सम्बोधयति — मनुष्यरूपस्य आवरणम् अपगतम्। विकल्पद्वयं पुनः उपस्थापितं — चतुर्भुजं वैष्णवरूपं वा, निराकारं सनातनम् आकाशरूपं वा; अत्र अपि ब्रह्मा रामस्य इच्छां प्रमाणीकरोति। ‘विशालाक्षीं मायां’ इति पदं हिन्दीभाष्ये ‘योगमाया सीतादेवी’ इति व्याख्यातम् — सीता एव विष्णोः पूर्वपरिग्रहा, सा एव तं यथार्थतः जानाति। एवं सीतायाः स्मरणम् अन्तिमे क्षणे अपि आगच्छति। ‘दिष्ट्या’ इति पदं देवानां हर्षं सूचयति — तेषां नाथः पुनः प्राप्तः। ‘देवाभैः भ्रातृभिः’ इति पदं भरतशत्रुघ्नयोः दिव्यांशत्वं स्मारयति — ते अपि विष्णोः अंशाः, अतः ते अपि स्वरूपं प्रविशन्ति।

पितामहस्य वचः श्रुत्वा महामतिः रामः विनिश्चित्य सहानुजः सशरीरः वैष्णवं तेजः विवेश। ततः साध्याः, मरुद्गणाः, सेन्द्राः साग्निपुरोगमाः देवताः विष्णुमयं देवं पूजयन्ति स्म। ये च दिव्याः ऋषिगणाः, गन्धर्वाः, अप्सरसः, सुपर्णाः, नागाः, यक्षाः, दैत्याः, दानवाः, राक्षसाः — ते सर्वे अपि तं पूजयन्ति स्म। ‘साधु साधु’ इति तैः देवैः उक्तं; सर्वं त्रिदिवं पुष्टं प्रमुदितं सुसम्पूर्णमनोरथं गतकल्मषं च अभवत्। रामस्य प्रवेशः ‘सशरीरः’ ‘सहानुजः’ च — न देहत्यागः, न एकाकी; भरतशत्रुघ्नौ अपि तेन सह वैष्णवतेजसि लीयन्ते। हिन्दीभाष्यम् अपि भ्रातृभिः सह सशरीरः स्वं वैष्णवं तेजः प्राविशत् इति वदति। सर्वे देवाः, ये रावणस्य भयेन पीडिताः आसन्, अधुना सनाथाः; ते एव दैत्यदानवराक्षसाः अपि स्तुवन्ति — विष्णोः प्रत्यागमनेन सर्वं जगत् शान्तम्। १०४तमे सर्गे ब्रह्मणः प्रार्थना ‘सनाथाः विष्णुना देवाः भवन्तु’ इति आसीत्; सा अत्र पूर्णा। ‘विनिश्चित्य’ इति पदं सूचयति यत् रामः ब्रह्मणः विकल्पयोः एकं स्वयं चिनोति — वैष्णवं तेजः एव। ‘विष्णुमयं देवं’ इति पदेन रामस्य विष्णुत्वम् अधुना सर्वेषां प्रत्यक्षं जातम्। दैत्यदानवराक्षसानाम् अपि स्तुतिः दर्शयति यत् विष्णुः शत्रूणाम् अपि अन्ततः शरणम्।

अथ विष्णुः महातेजाः पितामहम् उवाच — ‘सुव्रत, एषां जनौघानां लोकं दातुम् अर्हसि। इमे हि सर्वे यशस्विनः स्नेहात् माम् अनुयाताः; ते भक्ताः, भजितव्याः, मत्कृते त्यक्तात्मानः च।’ विष्णुवचनं श्रुत्वा लोकगुरुः प्रभुः ब्रह्मा आह — ‘इमे समागताः सान्तानिकान् नाम लोकान् यास्यन्ति। यत् च तिर्यग्गतं किंचित् त्वाम् एव अनुचिन्तयत् भक्त्या प्राणान् त्यक्ष्यति, तत् अपि सन्तानेषु निवत्स्यति — ये लोकाः ब्रह्मलोकात् अनन्तरे सर्वैः ब्रह्मगुणैः युक्ताः।’ वानराः ऋक्षाः च स्विकां योनिं ययुः — येभ्यः सुरेभ्यः सुरसम्भवाः ते विनिःसृताः, तेषु एव प्रविविशुः; सुग्रीवः सूर्यमण्डलं प्रविवेश। सर्वदेवानां पश्यताम् एव ते स्वान् पितॄन् प्रतिपेदिरे। तथा देवेशे ब्रुवति ते गोप्रतारं घट्टम् उपागताः। रामस्य प्रथमा प्रार्थना स्वभक्तानां कृते — सः स्वयं गच्छन् अपि अनुगामिनः न विस्मरति। ‘त्यक्तात्मानः मत्कृते’ इति तेषां त्यागं स्तौति। सान्तानिकलोकः हिन्दीभाष्ये साकेतधाम्नः एव अङ्गम् इति व्याख्यातः। वानराणां स्वपितृषु प्रवेशः बालकाण्डस्य कथां पूरयति — ये देवैः अंशरूपेण रामस्य साहाय्याय जाताः, ते कार्ये सिद्धे स्वमूलं प्रत्यागच्छन्ति। सुग्रीवः सूर्यपुत्रः, अतः सूर्यमण्डलं प्रविशति। तिर्यञ्चः अपि भक्त्या एव मुक्तिं लभन्ते — जातिः न, भक्तिः एव प्रमाणम्। ‘भजितव्याः’ इति पदं भक्तस्य प्रति भगवतः कर्तव्यं सूचयति — यथा भक्तः भगवन्तं भजते, तथा भगवान् अपि भक्तं भजते।

हर्षपूर्णाश्रुविक्लवाः ते सर्वे सरयूं भेजिरे। यः यः अप्सु अवगाह्य प्रहृष्टवत् प्राणान् त्यक्त्वा मानुषं देहम् उत्सृज्य, सः विमानम् अध्यरोहत। तिर्यग्योनिगतानां शतानि अपि सरयूजलं सम्प्राप्य प्रभासुरवपूंषि धृत्वा त्रिदिवं जग्मुः; दिव्येन वपुषा दिव्याः ते देवाः इव दीप्ताः अभवन्। स्थावराणि चराणि च सरयूतोयं गत्वा तत्तोयविक्लेदं प्राप्य देवलोकम् उपागमन्। तस्मिन् काले ये अपि ऋक्षवानरराक्षसाः समापन्नाः, ते अपि अम्भसि देहान् निक्षिप्य स्वर्गं प्रविविशुः। ततः लोकगुरुः समागतान् सर्वान् दिवि स्थापयित्वा हृष्टैः प्रमुदितैः देवैः सह महत् त्रिदिवं जगाम। गोप्रतारः इति घट्टस्य नाम — तत्र सरयूजलम् एव मोक्षतीर्थं जातम्। ‘तत्तोयविक्लेदं’ इति पदं सूचयति यत् जलस्य स्पर्शमात्रेण स्थावराणाम् अपि मुक्तिः। रामकथायाः अन्तः न शोकः, अपितु सर्वेषां मुक्तिः — राजा, परिवारः, प्रजाः, वानराः, पशवः, वृक्षाः अपि। ब्रह्मणः प्रत्यागमनेन कथायाः वृत्तं पूर्णं — यः ब्रह्मा बालकाण्डे रावणवधाय विष्णुं प्रार्थितवान्, सः एव अन्ते तं स्वधाम नयति। समीक्षितसंस्करणं अत्र एव समाप्यते; मुद्रणे तु अग्रिमः सर्गः फलश्रुतिरूपेण वर्तते। ‘हर्षपूर्णाश्रुविक्लवाः’ इति पदं विरोधाभासं दर्शयति — अश्रूणि सन्ति, किन्तु हर्षस्य; वियोगस्य दुःखं न, मिलनस्य आनन्दः। ‘विमानं सोऽध्यरोहत’ इति वाक्येन मनुष्याणां देहत्यागः अपि उत्सवः इव वर्ण्यते।

అయోధ్య నుండి ఒకటిన్నర యోజనాలు వెళ్ళి రఘునందనుడు పశ్చిమాభిముఖంగా ప్రవహించే, పవిత్రజలాలు గల సరయూనదిని చూశాడు. సుడులతో కలవరపడే ఆ నదిని అంతటా అనుసరిస్తూ రఘునందనుడైన రాజు రాముడు ప్రజలతో కలిసి ఆ ప్రదేశానికి — ఒక ఉత్తమమైన స్థానానికి — వచ్చాడు. అప్పుడు ఆ ముహూర్తంలో లోకపితామహుడైన బ్రహ్మ దేవతలందరితో, మహాత్ములైన ఋషులతో పరివృతుడై, వందల కోట్ల దివ్యవిమానాలతో చుట్టబడి, స్వర్గానికి సిద్ధమైన కాకుత్స్థుడు ఉన్న చోటికి వచ్చాడు. స్వయంప్రకాశకులైన, తమ తేజస్సుతో వెలిగే, పుణ్యకర్ములైన స్వర్గవాసులతో దివ్యతేజస్సు వ్యాపించిన ఆకాశం అత్యుత్తమమైన జ్యోతిర్మయమైంది. పవిత్రమైన, సుగంధభరితమైన, సుఖకరమైన గాలులు వీచాయి; దేవతలు కురిపించిన పుష్పవృష్టి మహాప్రవాహంలా పడింది. వందలాది తూర్యనాదాలతో నిండిన, గంధర్వులతో అప్సరసలతో కిక్కిరిసిన ఆ ప్రదేశంలో రాముడు కాళ్ళతో సరయూజలంలోకి అడుగుపెట్టాడు. సరయూయే రాముని జన్మభూమి నది, అదే అతని అంతిమయాత్రకు ద్వారం — బాలకాండలో విశ్వామిత్రునితో కలిసి రాముడు మొదటిసారి సరయూను దాటాడు, ఇప్పుడు దాని జలంలోనే స్వధామంలో ప్రవేశిస్తున్నాడు. బ్రహ్మ స్వయంగా వస్తున్నాడు — ఇంతకుముందు కాలుడు అతని దూత, ఇప్పుడు అతడే స్వయంగా తన స్వామికి ఎదురువస్తున్నాడు. ఆకాశపు జ్యోతి, సుగంధ వాయువు, పుష్పవృష్టి, తూర్యనాదం — ఇవన్నీ ఉత్సవానికి లక్షణాలు, శోకానికి కాదు. ‘పద్భ్యామ్’ (కాళ్ళతో) అనే పదంతో రాముడు తానే స్వయంగా కాళ్ళతో నీటిలో ప్రవేశిస్తున్నాడని — ఎవ్వరూ అతనిని తీసుకువెళ్ళడం లేదు, అతడు స్వేచ్ఛగా వెళ్తున్నాడని తెలుస్తుంది. ఒకటిన్నర యోజనాలు అనే దూరాన్ని హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘ఒకటిన్నర యోజనాలు’ అని స్పష్టం చేసింది; అక్కడ సరయూ పశ్చిమాభిముఖంగా ఉంది. కోట్ల సంఖ్యలో విమానాలు సమస్త దేవలోకపు ఉనికిని సూచిస్తాయి — ఏ దేవుడూ గైర్హాజరు కాలేదు.

అప్పుడు పితామహుడు ఆకాశం నుండి ఇలా పలికాడు — ‘విష్ణూ, రా, నీకు శుభం; రాఘవా, అదృష్టవశాత్తూ వచ్చావు. మహాబాహూ, దేవతుల్యులైన సోదరులతో కలిసి నీ సొంత శరీరంలో ప్రవేశించు; నీవు ఏది కోరుకుంటావో ఆ నీ సొంత రూపంలో ప్రవేశించు. మహాతేజస్వీ, ఆ వైష్ణవ శరీరంలోనైనా, లేదా సనాతనమైన ఆకాశంలోనైనా — అవ్యక్తమైన బ్రహ్మరూపంలోనైనా. దేవా, నీవే లోకాలకు గతి; నీవు పూర్వమే స్వీకరించిన విశాలనేత్రి అయిన మాయ తప్ప మరెవ్వరూ నిన్ను యథార్థంగా ఎరుగరు. నీవు ఊహకందని మహాభూతానివి, అక్షయుడవు, జరారహితుడవు; నీవు ఏ రూపాన్ని కోరుకుంటావో దానిలో స్వయంగా ప్రవేశించు.’ బ్రహ్మవాణి స్తుతి కూడా, ఆహ్వానం కూడా. అతడు రాముని ‘విష్ణూ’ అని సంబోధిస్తున్నాడు — మనుష్యరూపపు ఆవరణ తొలగిపోయింది. రెండు ఎంపికలు మళ్ళీ ముందుంచబడ్డాయి — చతుర్భుజమైన వైష్ణవరూపం, లేదా నిరాకారమైన సనాతన ఆకాశరూపం; ఇక్కడ కూడా బ్రహ్మ రాముని ఇచ్ఛనే ప్రమాణంగా తీసుకుంటున్నాడు. ‘విశాలనేత్రి అయిన మాయ’ అనే పదాన్ని హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘యోగమాయ అయిన సీతాదేవి’ అని వివరించింది — సీతయే విష్ణువు పూర్వపత్ని, ఆమె ఒక్కతే అతనిని యథార్థంగా ఎరుగును. ఈ విధంగా చివరి క్షణంలో కూడా సీత స్మరణ వస్తుంది. ‘దిష్ట్యా’ (అదృష్టవశాత్తూ) అనే పదం దేవతల హర్షాన్ని సూచిస్తుంది — వారి నాథుడు మళ్ళీ లభించాడు. ‘దేవతుల్యులైన సోదరులు’ అనే పదం భరత శత్రుఘ్నుల దివ్యాంశత్వాన్ని గుర్తుచేస్తుంది — వారు కూడా విష్ణువు అంశలు, కాబట్టి వారు కూడా తమ స్వరూపంలో ప్రవేశిస్తారు.

పితామహుని మాట విని మహాబుద్ధిశాలి అయిన రాముడు నిశ్చయించుకొని సోదరులతో కలిసి సశరీరంగా వైష్ణవతేజస్సులో ప్రవేశించాడు. అప్పుడు సాధ్యులూ, మరుద్గణాలూ, ఇంద్రునితో అగ్నితో మొదలైన దేవతలూ విష్ణుమయుడైన ఆ దేవుని పూజించారు. దివ్యులైన ఋషిగణాలూ, గంధర్వులూ, అప్సరసలూ, సుపర్ణులూ, నాగులూ, యక్షులూ, దైత్యులూ, దానవులూ, రాక్షసులూ — వారందరూ కూడా అతనిని పూజించారు. ఆ దేవతలు ‘సాధు, సాధు’ అన్నారు; స్వర్గమంతా పుష్టమై, ఆనందించి, మనోరథాలు సంపూర్ణంగా నెరవేరి, పాపరహితమైంది. రాముని ప్రవేశం ‘సశరీరంగా’, ‘సోదరులతో కలిసి’ — దేహత్యాగం కాదు, ఒంటరిగా కాదు; భరత శత్రుఘ్నులు కూడా అతనితో పాటు వైష్ణవతేజస్సులో లీనమవుతున్నారు. హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా ‘సోదరులతో కలిసి శరీరంతో సహా తన వైష్ణవతేజస్సులో ప్రవేశించాడు’ అని చెబుతుంది. రావణభయంతో పీడితులైన దేవతలందరూ ఇప్పుడు రక్షకుని పొందారు; ఆ దైత్య దానవ రాక్షసులు కూడా స్తుతిస్తున్నారు — విష్ణువు తిరిగి రావడంతో జగత్తంతా శాంతించింది. 104వ సర్గలో బ్రహ్మ ప్రార్థన ‘విష్ణువును రక్షకునిగా పొంది దేవతలు నిశ్చింతులవుదురు గాక’ అని ఉంది; అది ఇక్కడ పూర్తయింది. ‘వినిశ్చిత్య’ (నిశ్చయించుకొని) అనే పదం బ్రహ్మ ఇచ్చిన రెండు ఎంపికలలో ఒకదాన్ని — వైష్ణవతేజస్సునే — రాముడు స్వయంగా ఎంచుకున్నాడని సూచిస్తుంది. ‘విష్ణుమయుడైన దేవుడు’ అనే పదంతో రాముని విష్ణుత్వం ఇప్పుడు అందరికీ ప్రత్యక్షమైంది. దైత్య దానవ రాక్షసుల స్తుతి కూడా విష్ణువు చివరికి శత్రువులకు కూడా శరణ్యుడని చూపుతుంది.

అప్పుడు మహాతేజస్వి అయిన విష్ణువు పితామహునితో ఇలా అన్నాడు — ‘సువ్రతా, ఈ జనసమూహాలకు లోకాన్ని ప్రసాదించాలి. యశస్వులైన వీరందరూ ప్రేమతో నన్ను అనుసరించి వచ్చారు; వీరు భక్తులు, ఆదరించదగినవారు, నా కోసం తమను తాము త్యజించినవారు.’ విష్ణువు మాట విని లోకగురువు, ప్రభువు అయిన బ్రహ్మ ఇలా అన్నాడు — ‘ఇక్కడికి వచ్చిన వీరు సాంతానికములనే లోకాలకు వెళ్తారు. పశుపక్షి యోనులలో ఉన్న ఏ ప్రాణి అయినా నిన్నే తలచుకుంటూ భక్తితో ప్రాణాలు విడిస్తే, అది కూడా సంతానక లోకాలలో నివసిస్తుంది — ఆ లోకాలు బ్రహ్మలోకానికి వెంటనే ఉండేవి, బ్రహ్మలోకపు గుణాలన్నింటితో కూడినవి.’ వానరులూ భల్లూకులూ తమ సొంత యోనులకు వెళ్ళారు — దేవతల నుండి పుట్టిన వారు ఏ దేవతల నుండి వెలువడ్డారో ఆ దేవతలలోనే ప్రవేశించారు; సుగ్రీవుడు సూర్యమండలంలో ప్రవేశించాడు. దేవతలందరూ చూస్తుండగానే వారు తమ తండ్రులను చేరుకున్నారు. దేవేశుడు అలా చెబుతుండగా వారు గోప్రతార ఘట్టానికి వచ్చారు. రాముని మొదటి ప్రార్థన తన భక్తుల కోసం — తాను వెళ్తూ కూడా అనుచరులను మరచిపోడు. ‘మత్కృతే త్యక్తాత్మానః’ (నా కోసం తమను తాము త్యజించినవారు) అనే మాట వారి త్యాగాన్ని స్తుతిస్తుంది. సాంతానిక లోకాన్ని హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘సాకేతధామంలోని భాగమే’ అని వివరించింది. వానరులు తమ తండ్రులలో ప్రవేశించడం బాలకాండ కథను పూర్తి చేస్తుంది — రామునికి సహాయం చేయడానికి దేవతల అంశలుగా పుట్టినవారు కార్యం నెరవేరాక తమ మూలానికి తిరిగి వెళ్తున్నారు. సుగ్రీవుడు సూర్యపుత్రుడు, కాబట్టి సూర్యమండలంలో ప్రవేశిస్తాడు. పశుపక్షులు కూడా భక్తితోనే ముక్తిని పొందుతాయి — జాతి కాదు, భక్తే ప్రమాణం. ‘భజితవ్యాః’ (ఆదరించదగినవారు) అనే పదం భక్తుని పట్ల భగవంతుని కర్తవ్యాన్ని సూచిస్తుంది — భక్తుడు భగవంతుని భజించినట్లే, భగవంతుడు కూడా భక్తుని భజిస్తాడు.

ఆనందబాష్పాలతో కలవరపడుతున్న వారందరూ సరయూను చేరారు. ఎవరెవరు నీటిలో మునిగి సంతోషంగా ప్రాణాలు విడిచి మానవదేహాన్ని వదిలారో, వారు విమానాన్ని ఎక్కారు. పశుపక్షి యోనులలో ఉన్న వందలాది ప్రాణులు కూడా సరయూజలాన్ని చేరి ప్రకాశించే దేహాలు ధరించి స్వర్గానికి వెళ్ళాయి; దివ్యదేహాలతో దివ్యులై అవి దేవతలలా వెలిగాయి. స్థావరాలూ జంగమాలూ సరయూజలానికి వెళ్ళి ఆ జలంతో తడిసి దేవలోకాన్ని చేరాయి. ఆ సమయంలో అక్కడికి వచ్చిన భల్లూక వానర రాక్షసులు కూడా నీటిలో దేహాలను విడిచి స్వర్గంలో ప్రవేశించారు. తరువాత లోకగురువు అక్కడికి వచ్చినవారందరినీ స్వర్గంలో నెలకొల్పి, సంతోషించిన, ఆనందిస్తున్న దేవతలతో కలిసి మహత్తరమైన స్వర్గానికి వెళ్ళాడు. గోప్రతారం అనేది ఆ ఘట్టం పేరు — అక్కడ సరయూజలమే మోక్షతీర్థమైంది. ‘తత్తోయవిక్లేదమ్’ (ఆ జలంతో తడవడం) అనే పదం నీటి స్పర్శమాత్రంతోనే స్థావరాలకు కూడా ముక్తి కలిగిందని సూచిస్తుంది. రామకథ అంతం శోకం కాదు, అందరికీ ముక్తి — రాజు, కుటుంబం, ప్రజలు, వానరులు, పశువులు, వృక్షాలు కూడా. బ్రహ్మ తిరిగి వెళ్ళడంతో కథావృత్తం పూర్తవుతుంది — బాలకాండలో రావణవధ కోసం విష్ణువును ప్రార్థించిన బ్రహ్మయే చివరికి అతనిని స్వధామానికి తీసుకువెళ్తున్నాడు. సమీక్షిత సంస్కరణ ఇక్కడే ముగుస్తుంది; ముద్రణలో మాత్రం తరువాతి సర్గ ఫలశ్రుతి రూపంలో ఉంది. ‘హర్షపూర్ణాశ్రువిక్లవాః’ (ఆనందబాష్పాలతో కలవరపడుతూ) అనే పదం విరోధాభాసాన్ని చూపుతుంది — కన్నీళ్ళు ఉన్నాయి, కానీ ఆనందానివి; వియోగపు దుఃఖం కాదు, మిలనపు ఆనందం. ‘విమానం సోఽధ్యరోహత’ (అతడు విమానం ఎక్కాడు) అనే వాక్యంతో మనుష్యుల దేహత్యాగం కూడా ఉత్సవంలా వర్ణించబడింది.

அயோத்தியிலிருந்து ஒன்றரை யோஜனை தூரம் சென்று, ரகுநந்தனன் மேற்கு நோக்கிப் பாயும், புனித நீருடைய சரயு நதியைக் கண்டான். சுழல்கள் நிறைந்த அந்த நதியை எங்கும் பின்தொடர்ந்து, அரசனும் ரகுநந்தனனுமான ராமன் மக்களுடன் அந்த இடத்துக்கு — ஒரு சிறந்த இடத்துக்கு — வந்தான். அப்போது அந்தக் கணத்தில் உலகங்களின் பாட்டனாரான பிரம்மா, தேவர்கள் அனைவராலும் மகாத்மாக்களான ரிஷிகளாலும் சூழப்பட்டு, நூறு கோடி தெய்வீக விமானங்களுடன், சுவர்க்கம் செல்ல வந்திருந்த காகுத்தன் இருந்த இடத்துக்கு வந்தார். தாமே ஒளிர்பவர்களான, தம் ஒளியுடைய, புண்ணியச் செயல்கள் புரிந்த சுவர்க்கவாசிகளால் தெய்வீக ஒளி சூழ்ந்த வானம் ஒப்பற்ற ஒளிமயமாக இருந்தது. புனிதமான, நறுமணமுடைய, இன்பம் தரும் காற்றுகள் வீசின; தேவர்கள் பொழிந்த மலர்மழை பெருவெள்ளம் போலப் பொழிந்தது. நூற்றுக்கணக்கான இசைக்கருவிகளின் ஒலி நிறைந்த, கந்தர்வர்களும் அப்சரஸ்களும் நெருங்கிய அந்த இடத்தில் ராமன் தன் கால்களால் சரயுவின் நீரில் இறங்கத் தொடங்கினான். சரயுவே ராமனின் பிறப்பிடத்தின் நதி; அதுவே அவனுடைய இறுதிப் பயணத்தின் வாயில் — பால காண்டத்தில் விசுவாமித்திரருடன் ராமன் முதன்முதலில் சரயுவைச் சுற்றிச் சென்றான்; இப்போது அதன் நீரிலேயே தன் இருப்பிடத்துக்குள் நுழைகிறான். பிரம்மாவே வருகிறார் — முன்பு காலன் அவருடைய தூதனாக இருந்தான்; இப்போது அவரே தலைவனை எதிர்கொண்டு வருகிறார். வானத்தின் ஒளி, நறுமணக் காற்று, மலர்மழை, இசைக்கருவிகளின் ஒலி — இவை அனைத்தும் திருவிழாவின் அடையாளங்கள், சோகத்தின் அடையாளங்கள் அல்ல. ‘தன் கால்களால்’ என்ற சொல்லால் ராமன் தானே கால்களால் நீரில் இறங்குகிறான் — எவரும் அவனை அழைத்துச் செல்வதில்லை; அவன் தன் விருப்பப்படி செல்கிறான். ஒன்றரை யோஜனை என்ற தூரம் இந்தி உரையில் ‘ஒன்றரை யோஜனை’ என்று தெளிவாக்கப்பட்டுள்ளது; அங்கே சரயு மேற்கு நோக்கிப் பாய்கிறது. விமானங்களின் கோடிக்கணக்கான எண்ணிக்கை தேவலோகம் முழுவதும் வந்திருந்ததைச் சுட்டுகிறது — எந்தத் தேவனும் வராமல் இல்லை.

பிறகு பாட்டனார் வானிலிருந்து ஒரு சொல்லைச் சொன்னார் — ‘விஷ்ணுவே, வருக; உனக்கு நலம் உண்டாகட்டும்; ராகவா, நல்லூழால் நீ வந்துசேர்ந்தாய். நீண்ட கைகளுடையவனே, தேவர்களைப் போன்ற சகோதரர்களுடன் உன் சொந்த உடலுக்குள் புகு; நீ விரும்பும் உன் சொந்த வடிவத்துக்குள் புகு. பேரொளி படைத்தவனே, அந்த வைஷ்ணவ வடிவத்துக்குள், அல்லது நிலையான ஆகாயத்துக்குள் — வெளிப்படாத பிரம்ம வடிவத்துக்குள். தேவனே, நீயே உலகங்களுக்குக் கதி; முன்பே நீ ஏற்றுக்கொண்ட, அகன்ற கண்களுடைய மாயையைத் தவிர வேறு எவரும் உன்னை அறிவதில்லை. நீ சிந்தனைக்கு எட்டாத, பெரிய, அழிவற்ற, மூப்பற்ற பொருள்; நீ விரும்பும் வடிவத்துக்குள் நீயே புகு.’ பிரம்மாவின் சொல் துதியும் ஆகும், அழைப்பும் ஆகும். அவர் ராமனை ‘விஷ்ணுவே’ என்று விளிக்கிறார் — மனித வடிவத்தின் திரை விலகிவிட்டது. இரு வழிகள் மீண்டும் முன்வைக்கப்படுகின்றன — நான்கு கைகளுடைய வைஷ்ணவ வடிவம், அல்லது உருவமற்ற நிலையான ஆகாய வடிவம்; இங்கேயும் பிரம்மா ராமனின் விருப்பத்தையே அளவுகோலாகக் கொள்கிறார். ‘அகன்ற கண்களுடைய மாயை’ என்ற சொல் இந்தி உரையில் ‘யோகமாயையான சீதாதேவி’ என்று விளக்கப்படுகிறது — முன்பே விஷ்ணுவால் ஏற்றுக்கொள்ளப்பட்டவள் சீதையே; அவளே அவனை உண்மையாக அறிவாள். இவ்வாறு இறுதிக் கணத்திலும் சீதையின் நினைவு வருகிறது. ‘நல்லூழால்’ என்ற சொல் தேவர்களின் மகிழ்ச்சியைச் சுட்டுகிறது — அவர்களுடைய தலைவன் மீண்டும் கிடைத்துவிட்டான். ‘தேவர்களைப் போன்ற சகோதரர்கள்’ என்ற சொல் பரதன், சத்ருக்னன் ஆகியோரின் தெய்வீக அம்சத்தை நினைவூட்டுகிறது — அவர்களும் விஷ்ணுவின் அம்சங்கள்; ஆகவே அவர்களும் தம் உண்மை வடிவுக்குள் புகுகின்றனர்.

பாட்டனாரின் சொல்லைக் கேட்டு, பேரறிவுடைய ராமன் முடிவெடுத்து, தம்பியருடன் உடலுடனேயே வைஷ்ணவ ஒளிக்குள் புகுந்தான். பிறகு சாத்யர்களும், மருத்துக் கணங்களும், இந்திரனுடனும் அக்னியை முன்னிட்டும் கூடிய தேவர்களும் விஷ்ணுமயமான அந்தத் தேவனைப் போற்றினர். தெய்வீக ரிஷிக் கூட்டங்கள், கந்தர்வர்கள், அப்சரஸ்கள், சுபர்ணர்கள், நாகர்கள், யக்ஷர்கள், தைத்யர்கள், தானவர்கள், ராக்ஷசர்கள் — அவர்கள் அனைவரும் அவனைப் போற்றினர். அந்தத் தேவர்கள் ‘நன்று, நன்று’ என்றனர்; சுவர்க்கம் முழுவதும் நிறைவுற்றதாக, களிப்புற்றதாக, விருப்பங்கள் முழுமையாக நிறைவேறியதாக, பாவம் நீங்கியதாக ஆனது. ராமனின் பிரவேசம் ‘உடலுடன்’, ‘தம்பியருடன்’ — உடலைத் துறப்பதும் இல்லை, தனியாகச் செல்வதும் இல்லை; பரதனும் சத்ருக்னனும் அவனுடன் வைஷ்ணவ ஒளியில் கலக்கின்றனர். இந்தி உரையும் ‘சகோதரர்களுடன், உடலுடன், தன் வைஷ்ணவ ஒளியில் புகுந்தான்’ என்கிறது. ராவணனின் அச்சத்தால் வாடிய தேவர்கள் அனைவரும் இப்போது தலைவரைப் பெற்றவர்களாயினர்; தைத்யர்கள், தானவர்கள், ராக்ஷசர்களும் கூடப் போற்றுகின்றனர் — விஷ்ணுவின் மீள்வருகையால் உலகம் முழுவதும் அமைதியடைகிறது. நூற்று நான்காம் சர்க்கத்தில் பிரம்மாவின் வேண்டுகோள் ‘விஷ்ணுவைத் தலைவராகப் பெற்ற தேவர்கள் ஆகட்டும்’ என்பதாக இருந்தது; அது இங்கே நிறைவேறுகிறது. ‘முடிவெடுத்து’ என்ற சொல், பிரம்மா தந்த இரு வழிகளில் ஒன்றை — வைஷ்ணவ ஒளியையே — ராமன் தானே தேர்ந்தெடுக்கிறான் என்பதைச் சுட்டுகிறது. ‘விஷ்ணுமயமான தேவன்’ என்ற சொல்லால் ராமனின் விஷ்ணுத்தன்மை இப்போது அனைவருக்கும் கண்கூடாகிறது. தைத்யர்கள், தானவர்கள், ராக்ஷசர்களும் போற்றுவது, இறுதியில் பகைவர்களுக்கும் விஷ்ணுவே அடைக்கலம் என்பதைக் காட்டுகிறது.

பிறகு பேரொளி படைத்த விஷ்ணு பாட்டனாரிடம் சொன்னார் — ‘நல்ல நோன்புடையவரே, இந்த மக்கள் திரளுக்கு ஓர் உலகத்தை அளிக்க வேண்டும். புகழுடைய இவர்கள் அனைவரும் அன்பால் என்னைப் பின்தொடர்ந்து வந்தனர்; இவர்கள் பக்தர்கள், போற்றப்படத் தக்கவர்கள், எனக்காகத் தம்மையே துறந்தவர்கள்.’ விஷ்ணுவின் சொல்லைக் கேட்டு, உலக குருவும் பிரபுவுமான பிரம்மா சொன்னார் — ‘இங்கே வந்திருக்கும் இவர்கள் சாந்தானிகம் என்ற உலகங்களுக்குச் செல்வார்கள். விலங்குப் பிறவி எடுத்த எதுவும் உன்னையே நினைத்தவாறு பக்தியுடன் உயிரை விட்டால், அதுவும் சாந்தானிக உலகங்களில் வாழும் — அவை பிரம்மலோகத்துக்கு அடுத்துள்ள, பிரம்மலோகத்தின் எல்லாச் சிறப்புகளும் அமைந்த உலகங்கள்.’ வானரர்களும் கரடிகளும் தத்தம் பிறவிமூலத்தை அடைந்தனர் — எந்தத் தேவர்களிடமிருந்து தேவர்களின் வித்தாகத் தோன்றினார்களோ அவர்களுக்குள்ளேயே புகுந்தனர்; சுக்ரீவன் சூரிய மண்டலத்துக்குள் புகுந்தான். தேவர்கள் அனைவரும் பார்த்திருக்கவே அவர்கள் தத்தம் தந்தையரை அடைந்தனர். தேவர்களின் தலைவர் இவ்வாறு சொல்லிக்கொண்டிருக்கையில், அவர்கள் கோப்ரதாரம் என்ற படித்துறையை அடைந்தனர். ராமனின் முதல் வேண்டுகோள் தன் பக்தர்களுக்காகவே — தான் செல்லும்போதும் அவன் பின்தொடர்ந்தவர்களை மறப்பதில்லை. ‘எனக்காகத் தம்மையே துறந்தவர்கள்’ என்பது அவர்களுடைய தியாகத்தைப் போற்றுகிறது. சாந்தானிக உலகம் இந்தி உரையில் ‘சாகேத தாமத்தின் ஒரு பகுதியே’ என்று விளக்கப்படுகிறது. வானரர்கள் தம் தந்தையருள் புகுவது பால காண்டத்தின் கதையை நிறைவுசெய்கிறது — ராமனுக்கு உதவுவதற்காகத் தேவர்களின் அம்சங்களாகப் பிறந்தவர்கள், காரியம் நிறைவேறியதும் தம் மூலத்துக்குத் திரும்புகின்றனர். சுக்ரீவன் சூரியனின் மைந்தன்; ஆகவே சூரிய மண்டலத்துக்குள் புகுகிறான். விலங்குகளும் பக்தியாலேயே முக்தி பெறுகின்றன — பிறப்பு அன்று, பக்தியே அளவுகோல். ‘போற்றப்படத் தக்கவர்கள்’ என்ற சொல் பக்தனிடம் இறைவனுக்குள்ள கடமையைச் சுட்டுகிறது — பக்தன் இறைவனைப் போற்றுவது போல, இறைவனும் பக்தனைப் போற்றுகிறான்.

மகிழ்ச்சி நிறைந்த கண்ணீரால் கலங்கிய அவர்கள் அனைவரும் சரயுவை அடைந்தனர். எவரெவர் நீரில் மூழ்கி, மகிழ்ந்தவர் போல உயிரைத் துறந்து மனித உடலை விட்டாரோ, அவரவர் விமானத்தில் ஏறினார். விலங்குப் பிறவி எடுத்த நூற்றுக்கணக்கானவையும் சரயு நீரை அடைந்து, ஒளிவீசும் உடல்களைத் தாங்கிச் சுவர்க்கம் சென்றன; தெய்வீக உடலுடன் தெய்வீகமானவையாக, தேவர்களைப் போல அவை ஒளிர்ந்தன. அசையாதனவும் அசைவனவும் சரயுவின் நீரை அடைந்து, அந்த நீரில் நனைந்ததுமே தேவலோகத்தை அடைந்தன. அந்த நேரத்தில் வந்துசேர்ந்த கரடிகளும் வானரர்களும் ராக்ஷசர்களும் கூட நீரில் உடல்களை விட்டுச் சுவர்க்கத்துக்குள் புகுந்தனர். பிறகு உலக குரு வந்துசேர்ந்த அனைவரையும் வானுலகில் நிலைநிறுத்தி, மகிழ்ந்து களித்த தேவர்களுடன் பெரிய சுவர்க்கத்துக்குச் சென்றார். கோப்ரதாரம் என்பது படித்துறையின் பெயர் — அங்கே சரயுவின் நீரே மோட்சத் தீர்த்தமாயிற்று. ‘அந்த நீரில் நனைந்ததுமே’ என்ற சொல், நீரைத் தொட்ட அளவிலேயே அசையாதவைக்கும் முக்தி கிடைத்தது என்பதைச் சுட்டுகிறது. ராமகதையின் முடிவு சோகம் அன்று, அனைவருக்குமான முக்தி — அரசன், குடும்பம், மக்கள், வானரர்கள், கால்நடைகள், மரங்களும் கூட. பிரம்மாவின் திரும்புதலால் கதையின் வட்டம் நிறைவடைகிறது — பால காண்டத்தில் ராவண வதத்துக்காக விஷ்ணுவை வேண்டிய பிரம்மாவே இறுதியில் அவனை அவனுடைய இருப்பிடத்துக்கு அழைத்துச் செல்கிறார். திறனாய்வுப் பதிப்பு இங்கேயே நிறைவடைகிறது; அச்சுப் பதிப்பிலோ அடுத்த சர்க்கம் பலச்ருதி வடிவில் உள்ளது. ‘மகிழ்ச்சி நிறைந்த கண்ணீரால் கலங்கிய’ என்ற சொல் முரண்தோற்றத்தைக் காட்டுகிறது — கண்ணீர் இருக்கிறது, ஆனால் அது மகிழ்ச்சியின் கண்ணீர்; பிரிவின் துயரம் அன்று, இணைவின் ஆனந்தம். ‘அவர் விமானத்தில் ஏறினார்’ என்ற வாக்கியத்தால் மனிதர்கள் உடலைத் துறப்பதும் ஒரு திருவிழா போல வருணிக்கப்படுகிறது.

ಅಯೋಧ್ಯೆಯಿಂದ ಒಂದೂವರೆ ಯೋಜನ ದೂರ ಹೋಗಿ ರಘುನಂದನನು ಪಶ್ಚಿಮಾಭಿಮುಖವಾಗಿ ಹರಿಯುವ, ಪುಣ್ಯಸಲಿಲವಾದ ಸರಯೂನದಿಯನ್ನು ಕಂಡನು. ಸುಳಿಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಆ ನದಿಯನ್ನು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾ ನೃಪನಾದ ರಘುನಂದನ ರಾಮನು ಪ್ರಜೆಗಳೊಡನೆ ಒಂದು ಉತ್ತಮವಾದ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಬಂದನು. ಆಗ ಆ ಮುಹೂರ್ತದಲ್ಲಿ ಲೋಕಪಿತಾಮಹನಾದ ಬ್ರಹ್ಮನು ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳಿಂದಲೂ ಮಹಾತ್ಮರಾದ ಋಷಿಗಳಿಂದಲೂ ಪರಿವೃತನಾಗಿ, ನೂರು ಕೋಟಿ ದಿವ್ಯ ವಿಮಾನಗಳಿಂದ ಆವೃತನಾಗಿ, ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೊರಡಲು ಸಿದ್ಧನಾಗಿದ್ದ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನಿದ್ದಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದನು. ಸ್ವಯಂಪ್ರಭರಾದ, ತಮ್ಮ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಬೆಳಗುವ, ಪುಣ್ಯಕರ್ಮಿಗಳಾದ ಸ್ವರ್ಗವಾಸಿಗಳಿಂದ ದಿವ್ಯತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಆವೃತವಾದ ಆಕಾಶವು ಅನುಪಮವಾದ ಜ್ಯೋತಿಸ್ವರೂಪವಾಯಿತು. ಪುಣ್ಯವಾದ, ಸುಗಂಧಭರಿತವಾದ, ಸುಖಕರವಾದ ಗಾಳಿ ಬೀಸಿತು; ದೇವತೆಗಳು ಸುರಿಸಿದ ಪುಷ್ಪವೃಷ್ಟಿ ಮಹಾಪ್ರವಾಹದಂತೆ ಬಿದ್ದಿತು. ನೂರಾರು ತೂರ್ಯಗಳ ನಾದದಿಂದ ತುಂಬಿದ, ಗಂಧರ್ವ-ಅಪ್ಸರೆಯರಿಂದ ಕಿಕ್ಕಿರಿದ ಆ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಕಾಲುಗಳಿಂದ ನಡೆದು ಸರಯೂಜಲವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸತೊಡಗಿದನು. ಸರಯೂವೇ ರಾಮನ ಜನ್ಮಭೂಮಿಯ ನದಿ, ಅದೇ ಅವನ ಅಂತಿಮ ಯಾತ್ರೆಯ ದ್ವಾರ — ಬಾಲಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನೊಡನೆ ರಾಮನು ಮೊದಲು ಸರಯೂವನ್ನು ದಾಟಿದ್ದನು, ಈಗ ಅದರ ನೀರಿನಲ್ಲೇ ತನ್ನ ಧಾಮವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಬ್ರಹ್ಮನೇ ಸ್ವತಃ ಬರುತ್ತಾನೆ — ಹಿಂದೆ ಕಾಲನು ಅವನ ದೂತನಾಗಿದ್ದನು, ಈಗ ಅವನೇ ಸ್ವಾಮಿಯನ್ನು ಎದುರುಗೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಆಕಾಶದ ಜ್ಯೋತಿ, ಸುಗಂಧವಾಯು, ಪುಷ್ಪವೃಷ್ಟಿ, ತೂರ್ಯನಾದ — ಇವೆಲ್ಲವೂ ಉತ್ಸವದ ಲಕ್ಷಣಗಳು, ಶೋಕದವಲ್ಲ. ‘ಪದ್ಭ್ಯಾಮ್’ (ಕಾಲುಗಳಿಂದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮನು ತಾನೇ ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲಿ ನೀರನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ಯಾರೂ ಅವನನ್ನು ಕರೆದೊಯ್ಯುವುದಿಲ್ಲ, ಅವನು ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ‘ಅಧ್ಯರ್ಧಯೋಜನಮ್’ ಎಂಬ ದೂರವನ್ನು ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವು ‘ಒಂದೂವರೆ ಯೋಜನ’ ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ; ಅಲ್ಲಿ ಸರಯೂ ಪಶ್ಚಿಮಾಭಿಮುಖಿ. ಕೋಟಿಗಟ್ಟಲೆ ವಿಮಾನಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ಸಮಸ್ತ ದೇವಲೋಕದ ಉಪಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಯಾವ ದೇವನೂ ಗೈರುಹಾಜರಾಗಿಲ್ಲ.

ಅನಂತರ ಪಿತಾಮಹನು ಅಂತರಿಕ್ಷದಿಂದ ಹೀಗೆ ನುಡಿದನು — ‘ವಿಷ್ಣುವೇ, ಬಾ, ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ; ರಾಘವನೇ, ಸುದೈವದಿಂದ ಬಂದಿರುವೆ. ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ದೇವತೆಗಳಂತಿರುವ ಸಹೋದರರೊಡನೆ ನಿನ್ನದೇ ಶರೀರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸು; ನೀನು ಬಯಸುವ ನಿನ್ನ ಸ್ವಂತ ರೂಪವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸು. ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೇ, ಆ ವೈಷ್ಣವ ರೂಪವನ್ನಾಗಲಿ, ಅಥವಾ ಸನಾತನವಾದ ಆಕಾಶವನ್ನಾಗಲಿ — ಅವ್ಯಕ್ತವಾದ ಬ್ರಹ್ಮರೂಪವನ್ನಾಗಲಿ. ದೇವನೇ, ನೀನೇ ಲೋಕಗಳ ಗತಿ; ನಿನ್ನ ಪೂರ್ವಪತ್ನಿಯಾದ ವಿಶಾಲಾಕ್ಷಿಯಾದ ಮಾಯೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬೇರೆ ಯಾರೂ ನಿನ್ನನ್ನು ಅರಿಯರು. ನೀನು ಅಚಿಂತ್ಯನಾದ ಮಹಾಭೂತ, ಅಕ್ಷಯನೂ ಅಜರನೂ; ನೀನು ಬಯಸುವ ರೂಪವನ್ನು ನೀನೇ ಪ್ರವೇಶಿಸು.’ ಬ್ರಹ್ಮನ ವಾಣಿ ಸ್ತುತಿಯೂ ಹೌದು, ಆಹ್ವಾನವೂ ಹೌದು. ಅವನು ರಾಮನನ್ನು ‘ವಿಷ್ಣುವೇ’ ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮನುಷ್ಯರೂಪದ ಆವರಣ ಸರಿದುಹೋಗಿದೆ. ಎರಡು ಆಯ್ಕೆಗಳನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮುಂದಿಡಲಾಗಿದೆ — ಚತುರ್ಭುಜವಾದ ವೈಷ್ಣವರೂಪ, ಅಥವಾ ನಿರಾಕಾರವಾದ ಸನಾತನ ಆಕಾಶರೂಪ; ಇಲ್ಲಿಯೂ ಬ್ರಹ್ಮನು ರಾಮನ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನೇ ಪ್ರಮಾಣವಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ವಿಶಾಲಾಕ್ಷೀಂ ಮಾಯಾಮ್’ (ವಿಶಾಲಾಕ್ಷಿಯಾದ ಮಾಯೆ) ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವು ‘ಯೋಗಮಾಯೆಯಾದ ಸೀತಾದೇವಿ’ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ — ಸೀತೆಯೇ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಪೂರ್ವಪತ್ನಿ, ಅವಳೇ ಅವನನ್ನು ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ಬಲ್ಲವಳು. ಹೀಗೆ ಅಂತಿಮ ಕ್ಷಣದಲ್ಲೂ ಸೀತೆಯ ಸ್ಮರಣೆ ಬರುತ್ತದೆ. ‘ದಿಷ್ಟ್ಯಾ’ (ಸುದೈವದಿಂದ) ಎಂಬ ಪದವು ದೇವತೆಗಳ ಹರ್ಷವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಅವರ ಒಡೆಯನು ಮತ್ತೆ ದೊರೆತಿದ್ದಾನೆ. ‘ದೇವಾಭೈಃ ಭ್ರಾತೃಭಿಃ’ (ದೇವತೆಗಳಂತಿರುವ ಸಹೋದರರೊಡನೆ) ಎಂಬ ಪದವು ಭರತ-ಶತ್ರುಘ್ನರ ದಿವ್ಯಾಂಶತ್ವವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ — ಅವರೂ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಅಂಶಗಳು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರೂ ತಮ್ಮ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಪಿತಾಮಹನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಹಾಮತಿಯಾದ ರಾಮನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ, ತಮ್ಮಂದಿರೊಡನೆ ಸಶರೀರನಾಗಿ ವೈಷ್ಣವತೇಜಸ್ಸನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ಸಾಧ್ಯರು, ಮರುದ್ಗಣಗಳು, ಇಂದ್ರನೊಡನೆ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡ ದೇವತೆಗಳು ವಿಷ್ಣುಮಯನಾದ ಆ ದೇವನನ್ನು ಪೂಜಿಸಿದರು. ದಿವ್ಯರಾದ ಋಷಿಗಣಗಳು, ಗಂಧರ್ವರು, ಅಪ್ಸರೆಯರು, ಸುಪರ್ಣರು, ನಾಗರು, ಯಕ್ಷರು, ದೈತ್ಯರು, ದಾನವರು, ರಾಕ್ಷಸರು — ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಅವನನ್ನು ಪೂಜಿಸಿದರು. ಆ ದೇವತೆಗಳು ‘ಸಾಧು, ಸಾಧು’ ಎಂದರು; ಸಮಸ್ತ ಸ್ವರ್ಗವೂ ಪುಷ್ಟವಾಗಿ, ಸಂತೋಷದಿಂದ, ಮನೋರಥಗಳು ಪೂರ್ಣಗೊಂಡು, ಕಲ್ಮಷರಹಿತವಾಯಿತು. ರಾಮನ ಪ್ರವೇಶವು ‘ಸಶರೀರಃ’ (ಶರೀರಸಹಿತ) ಮತ್ತು ‘ಸಹಾನುಜಃ’ (ತಮ್ಮಂದಿರೊಡನೆ) — ದೇಹತ್ಯಾಗವಲ್ಲ, ಒಂಟಿಯಾಗಿಯೂ ಅಲ್ಲ; ಭರತ-ಶತ್ರುಘ್ನರೂ ಅವನೊಡನೆ ವೈಷ್ಣವತೇಜಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಲೀನರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವೂ ‘ಸಹೋದರರೊಡನೆ ಶರೀರಸಹಿತವಾಗಿ ತನ್ನ ವೈಷ್ಣವತೇಜಸ್ಸನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ರಾವಣನ ಭಯದಿಂದ ಪೀಡಿತರಾಗಿದ್ದ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳೂ ಈಗ ಸನಾಥರು; ದೈತ್ಯ-ದಾನವ-ರಾಕ್ಷಸರೂ ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾರೆ — ವಿಷ್ಣುವಿನ ಪುನರಾಗಮನದಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತೂ ಶಾಂತವಾಯಿತು. 104ನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮನ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ‘ವಿಷ್ಣುವಿನಿಂದ ದೇವತೆಗಳು ಸನಾಥರಾಗಲಿ’ ಎಂದಿತ್ತು; ಅದು ಇಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ‘ವಿನಿಶ್ಚಿತ್ಯ’ (ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ) ಎಂಬ ಪದವು ಬ್ರಹ್ಮನ ಎರಡು ಆಯ್ಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದನ್ನು — ವೈಷ್ಣವತೇಜಸ್ಸನ್ನೇ — ರಾಮನು ತಾನೇ ಆರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ವಿಷ್ಣುಮಯಂ ದೇವಮ್’ (ವಿಷ್ಣುಮಯನಾದ ದೇವ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮನ ವಿಷ್ಣುತ್ವವು ಈಗ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಯಿತು. ದೈತ್ಯ-ದಾನವ-ರಾಕ್ಷಸರ ಸ್ತುತಿಯೂ ವಿಷ್ಣುವು ಕೊನೆಗೆ ಶತ್ರುಗಳಿಗೂ ಶರಣು ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

ಅನಂತರ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ವಿಷ್ಣುವು ಪಿತಾಮಹನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಸುವ್ರತನೇ, ಈ ಜನಸಮೂಹಗಳಿಗೆ ಲೋಕವನ್ನು ಕೊಡಬೇಕು. ಯಶಸ್ವಿಗಳಾದ ಇವರೆಲ್ಲರೂ ಸ್ನೇಹದಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿ ಬಂದಿದ್ದಾರೆ; ಇವರು ಭಕ್ತರು, ಆದರಿಸಲ್ಪಡಬೇಕಾದವರು, ನನಗಾಗಿ ತಮ್ಮನ್ನೇ ತ್ಯಜಿಸಿದವರು.’ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಲೋಕಗುರುವೂ ಪ್ರಭುವೂ ಆದ ಬ್ರಹ್ಮನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಇಲ್ಲಿ ಬಂದು ಸೇರಿರುವ ಇವರು ಸಾಂತಾನಿಕಗಳೆಂಬ ಲೋಕಗಳಿಗೆ ಹೋಗುವರು. ತಿರ್ಯಗ್ಯೋನಿಯಲ್ಲಿರುವ ಯಾವ ಪ್ರಾಣಿಯಾದರೂ ನಿನ್ನನ್ನೇ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದರೆ ಅದೂ ಸಂತಾನಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವುದು — ಆ ಲೋಕಗಳು ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕದ ಅನಂತರದವು, ಎಲ್ಲ ಬ್ರಹ್ಮಗುಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದವು.’ ವಾನರರೂ ಕರಡಿಗಳೂ ತಮ್ಮ ಮೂಲಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಹೊಂದಿದರು — ದೇವತೆಗಳಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಅವರು ಯಾವ ದೇವತೆಗಳಿಂದ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿದ್ದರೋ ಅವರಲ್ಲೇ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರು; ಸುಗ್ರೀವನು ಸೂರ್ಯಮಂಡಲವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳೂ ನೋಡುತ್ತಿರುವಾಗಲೇ ಅವರು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಪಿತೃಗಳನ್ನು ಸೇರಿದರು. ದೇವೇಶನು ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿರಲು ಅವರು ಗೋಪ್ರತಾರ ಎಂಬ ಘಟ್ಟಕ್ಕೆ ಬಂದರು. ರಾಮನ ಮೊದಲ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ತನ್ನ ಭಕ್ತರಿಗಾಗಿ — ತಾನು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದರೂ ಅವನು ಅನುಗಾಮಿಗಳನ್ನು ಮರೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ‘ತ್ಯಕ್ತಾತ್ಮಾನಃ ಮತ್ಕೃತೇ’ (ನನಗಾಗಿ ತಮ್ಮನ್ನೇ ತ್ಯಜಿಸಿದವರು) ಎಂಬುದು ಅವರ ತ್ಯಾಗವನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತದೆ. ಸಾಂತಾನಿಕಲೋಕವನ್ನು ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವು ‘ಸಾಕೇತಧಾಮದ ಒಂದು ಅಂಗವೇ’ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ವಾನರರು ತಮ್ಮ ಪಿತೃಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುವುದು ಬಾಲಕಾಂಡದ ಕಥೆಯನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ — ದೇವತೆಗಳ ಅಂಶರೂಪದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಸಹಾಯಕ್ಕಾಗಿ ಹುಟ್ಟಿದವರು ಕಾರ್ಯ ಸಿದ್ಧಿಸಿದ ಮೇಲೆ ತಮ್ಮ ಮೂಲಕ್ಕೆ ಹಿಂದಿರುಗುತ್ತಾರೆ. ಸುಗ್ರೀವನು ಸೂರ್ಯಪುತ್ರ, ಆದ್ದರಿಂದ ಸೂರ್ಯಮಂಡಲವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ತಿರ್ಯಕ್ಪ್ರಾಣಿಗಳೂ ಭಕ್ತಿಯಿಂದಲೇ ಮುಕ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತವೆ — ಜಾತಿಯಲ್ಲ, ಭಕ್ತಿಯೇ ಪ್ರಮಾಣ. ‘ಭಜಿತವ್ಯಾಃ’ (ಆದರಿಸಲ್ಪಡಬೇಕಾದವರು) ಎಂಬ ಪದವು ಭಕ್ತನ ಬಗೆಗೆ ಭಗವಂತನ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಭಕ್ತನು ಭಗವಂತನನ್ನು ಭಜಿಸುವಂತೆ ಭಗವಂತನೂ ಭಕ್ತನನ್ನು ಭಜಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಹರ್ಷದ ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಕಳವಳಗೊಂಡ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಸರಯೂವನ್ನು ಸೇರಿದರು. ಯಾರು ಯಾರು ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಮಾನುಷದೇಹವನ್ನು ಬಿಟ್ಟರೋ ಅವರು ವಿಮಾನವನ್ನೇರಿದರು. ತಿರ್ಯಗ್ಯೋನಿಯಲ್ಲಿದ್ದ ನೂರಾರು ಪ್ರಾಣಿಗಳೂ ಸರಯೂಜಲವನ್ನು ಸೇರಿ ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾದ ದೇಹಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋದವು; ದಿವ್ಯಶರೀರದಿಂದ ದಿವ್ಯರಾದ ಅವರು ದೇವತೆಗಳಂತೆ ಬೆಳಗಿದರು. ಸ್ಥಾವರ-ಜಂಗಮಗಳೂ ಸರಯೂಜಲವನ್ನು ಸೇರಿ ಆ ನೀರಿನಿಂದ ತೋಯ್ದು ದೇವಲೋಕವನ್ನು ಸೇರಿದವು. ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಬಂದು ಸೇರಿದ್ದ ಕರಡಿ-ವಾನರ-ರಾಕ್ಷಸರೂ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ದೇಹಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರು. ಅನಂತರ ಲೋಕಗುರುವು ಬಂದು ಸೇರಿದ್ದ ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ಹರ್ಷಿತರೂ ಸಂತುಷ್ಟರೂ ಆದ ದೇವತೆಗಳೊಡನೆ ಮಹಾ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದನು. ಗೋಪ್ರತಾರ ಎಂಬುದು ಘಟ್ಟದ ಹೆಸರು — ಅಲ್ಲಿ ಸರಯೂಜಲವೇ ಮೋಕ್ಷತೀರ್ಥವಾಯಿತು. ‘ತತ್ತೋಯವಿಕ್ಲೇದಮ್’ (ಆ ನೀರಿನಿಂದ ತೋಯುವುದು) ಎಂಬ ಪದವು ನೀರಿನ ಸ್ಪರ್ಶಮಾತ್ರದಿಂದ ಸ್ಥಾವರಗಳಿಗೂ ಮುಕ್ತಿ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಮಕಥೆಯ ಅಂತ್ಯವು ಶೋಕವಲ್ಲ, ಎಲ್ಲರ ಮುಕ್ತಿ — ರಾಜ, ಪರಿವಾರ, ಪ್ರಜೆಗಳು, ವಾನರರು, ಪಶುಗಳು, ವೃಕ್ಷಗಳೂ. ಬ್ರಹ್ಮನ ಹಿಂದಿರುಗುವಿಕೆಯಿಂದ ಕಥೆಯ ವೃತ್ತ ಪೂರ್ಣವಾಗುತ್ತದೆ — ಬಾಲಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ರಾವಣವಧೆಗಾಗಿ ವಿಷ್ಣುವನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದ ಬ್ರಹ್ಮನೇ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನನ್ನು ಅವನ ಧಾಮಕ್ಕೆ ಕರೆದೊಯ್ಯುತ್ತಾನೆ. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿ ಇಲ್ಲಿಗೇ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಮುದ್ರಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಾದರೋ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗವು ಫಲಶ್ರುತಿಯ ರೂಪದಲ್ಲಿದೆ. ‘ಹರ್ಷಪೂರ್ಣಾಶ್ರುವಿಕ್ಲವಾಃ’ (ಹರ್ಷದ ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಕಳವಳಗೊಂಡ) ಎಂಬ ಪದವು ವಿರೋಧಾಭಾಸವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಕಣ್ಣೀರಿದೆ, ಆದರೆ ಹರ್ಷದ್ದು; ವಿಯೋಗದ ದುಃಖವಲ್ಲ, ಮಿಲನದ ಆನಂದ. ‘ವಿಮಾನಂ ಸೋಽಧ್ಯರೋಹತ’ (ಅವನು ವಿಮಾನವನ್ನೇರಿದನು) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ಮನುಷ್ಯರ ದೇಹತ್ಯಾಗವನ್ನೂ ಉತ್ಸವದಂತೆ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ.

അയോധ്യയിൽനിന്ന് ഒന്നര യോജന ചെന്നപ്പോൾ രഘുനന്ദനൻ പടിഞ്ഞാറോട്ടൊഴുകുന്ന പുണ്യജലമുള്ള സരയുനദി കണ്ടു. ചുഴികൾ നിറഞ്ഞ ആ നദിയെ എല്ലായിടത്തും പിന്തുടർന്ന് രാജാവായ രഘുനന്ദനൻ രാമൻ പ്രജകളോടൊപ്പം ഉത്തമമായ ഒരു സ്ഥലത്ത് എത്തി. അപ്പോൾ ആ മുഹൂർത്തത്തിൽ ലോകപിതാമഹനായ ബ്രഹ്മാവ് എല്ലാ ദേവന്മാരാലും മഹാത്മാക്കളായ ഋഷിമാരാലും ചുറ്റപ്പെട്ട്, നൂറുകോടി ദിവ്യവിമാനങ്ങളോടുകൂടി, സ്വർഗത്തിലേക്കു പുറപ്പെട്ടുനിൽക്കുന്ന കാകുത്സ്ഥന്റെ അടുത്തെത്തി. സ്വയംപ്രഭരും പുണ്യകർമികളുമായ സ്വർഗവാസികളുടെ സ്വതേജസ്സുകളാൽ ദിവ്യതേജസ്സു നിറഞ്ഞ ആകാശം അനുത്തമമായ ജ്യോതിസ്സായിത്തീർന്നു. പുണ്യവും സുഗന്ധവും സുഖകരവുമായ കാറ്റുകൾ വീശി; ദേവന്മാർ ചൊരിഞ്ഞ പുഷ്പവൃഷ്ടി മഹാപ്രവാഹംപോലെ പതിച്ചു. നൂറുകണക്കിനു വാദ്യങ്ങൾ മുഴങ്ങുന്ന, ഗന്ധർവരും അപ്സരസ്സുകളും നിറഞ്ഞ ആ സ്ഥലത്ത് രാമൻ കാൽനടയായി സരയുജലത്തിലേക്ക് ഇറങ്ങാൻ തുടങ്ങി. സരയുതന്നെയാണ് രാമന്റെ ജന്മഭൂമിയിലെ നദി; അതുതന്നെയാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ അന്തിമയാത്രയുടെ ദ്വാരവും — ബാലകാണ്ഡത്തിൽ വിശ്വാമിത്രനോടൊപ്പം രാമൻ ആദ്യമായി സരയുവിനെ ചുറ്റിപ്പോയി; ഇപ്പോൾ അതിന്റെ ജലത്തിലൂടെത്തന്നെ സ്വധാമത്തിലേക്കു പ്രവേശിക്കുന്നു. ബ്രഹ്മാവ് സ്വയം വരുന്നു — മുമ്പ് കാലൻ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ദൂതനായിരുന്നു; ഇപ്പോൾ അദ്ദേഹംതന്നെ സ്വാമിയെ എതിരേൽക്കാൻ വരുന്നു. ആകാശത്തിലെ ജ്യോതിസ്സും സുഗന്ധമുള്ള കാറ്റും പുഷ്പവൃഷ്ടിയും വാദ്യനാദവും — ഇവയെല്ലാം ഉത്സവത്തിന്റെ ലക്ഷണങ്ങളാണ്, ശോകത്തിന്റേതല്ല. ‘പദ്ഭ്യാം’ (കാൽനടയായി) എന്ന പദത്താൽ രാമൻ സ്വയം കാലുകളാൽ ജലത്തിലേക്കു പ്രവേശിക്കുന്നു — ആരും അദ്ദേഹത്തെ കൊണ്ടുപോകുന്നില്ല, അദ്ദേഹം സ്വേച്ഛയാ പോകുന്നു. ‘അധ്യർധയോജനം’ എന്ന ദൂരം ‘ഒന്നര യോജന’ എന്ന് ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനത്തിൽ വ്യക്തമാക്കിയിരിക്കുന്നു; അവിടെ സരയു പടിഞ്ഞാറോട്ടാണ് ഒഴുകുന്നത്. കോടിക്കണക്കിനുള്ള വിമാനങ്ങളുടെ സംഖ്യ ദേവലോകം മുഴുവന്റെയും സാന്നിധ്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഒരു ദേവനും അസാന്നിധ്യനല്ല.

തുടർന്ന് പിതാമഹൻ അന്തരീക്ഷത്തിൽനിന്ന് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘വിഷ്ണോ, വന്നാലും, അങ്ങേക്കു മംഗളം; രാഘവാ, ഭാഗ്യവശാൽ അങ്ങ് എത്തിയിരിക്കുന്നു. മഹാബാഹോ, ദേവതുല്യരായ സഹോദരന്മാരോടൊപ്പം സ്വന്തം ശരീരത്തിലേക്കു പ്രവേശിച്ചാലും; ഇഷ്ടമുള്ള സ്വന്തം ശരീരത്തിലേക്കു പ്രവേശിക്കുക. മഹാതേജസ്വീ, ആ വൈഷ്ണവശരീരത്തിലേക്കോ, അല്ലെങ്കിൽ സനാതനമായ ആകാശത്തിലേക്കോ — അവ്യക്തമായ ബ്രഹ്മരൂപത്തിലേക്കോ. ദേവാ, അങ്ങാണല്ലോ ലോകങ്ങളുടെ ഗതി; അങ്ങയുടെ പൂർവപത്നിയായ വിശാലാക്ഷിയായ മായയൊഴികെ മറ്റാരും അങ്ങയെ യഥാർഥത്തിൽ അറിയുന്നില്ല. അങ്ങ് അചിന്ത്യവും മഹത്തുമായ ഭൂതമാണ്, അക്ഷയനും അജരനും; ഇഷ്ടമുള്ള ശരീരത്തിലേക്കു സ്വയം പ്രവേശിച്ചാലും.’ ബ്രഹ്മാവിന്റെ വാക്ക് സ്തുതിയും ആഹ്വാനവുമാണ്. അദ്ദേഹം രാമനെ ‘വിഷ്ണോ’ എന്നു സംബോധന ചെയ്യുന്നു — മനുഷ്യരൂപത്തിന്റെ ആവരണം നീങ്ങി. രണ്ടു വികല്പങ്ങൾ വീണ്ടും അവതരിപ്പിക്കുന്നു — ചതുർഭുജമായ വൈഷ്ണവരൂപമോ നിരാകാരമായ സനാതനാകാശരൂപമോ; ഇവിടെയും ബ്രഹ്മാവ് രാമന്റെ ഇച്ഛയെ പ്രമാണമാക്കുന്നു. ‘വിശാലാക്ഷിയായ മായ’ എന്ന പദം ‘യോഗമായയായ സീതാദേവി’ എന്ന് ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനത്തിൽ വിശദീകരിച്ചിരിക്കുന്നു — സീതതന്നെയാണ് വിഷ്ണുവിന്റെ പൂർവപത്നി; അവളാണ് അദ്ദേഹത്തെ യഥാർഥത്തിൽ അറിയുന്നത്. ഇങ്ങനെ അന്തിമനിമിഷത്തിലും സീതയുടെ സ്മരണ കടന്നുവരുന്നു. ‘ദിഷ്ട്യാ’ (ഭാഗ്യവശാൽ) എന്ന പദം ദേവന്മാരുടെ ഹർഷം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — അവരുടെ നാഥനെ അവർക്കു വീണ്ടും ലഭിച്ചു. ‘ദേവാഭൈർ ഭ്രാതൃഭിഃ’ (ദേവതുല്യരായ സഹോദരന്മാരോടൊപ്പം) എന്ന പദം ഭരതന്റെയും ശത്രുഘ്നന്റെയും ദിവ്യാംശത്വം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — അവരും വിഷ്ണുവിന്റെ അംശങ്ങളാണ്; അതിനാൽ അവരും സ്വരൂപത്തിലേക്കു പ്രവേശിക്കുന്നു.

പിതാമഹന്റെ വാക്കു കേട്ട് മഹാമതിയായ രാമൻ നിശ്ചയിച്ച്, അനുജന്മാരോടൊപ്പം ശരീരത്തോടുകൂടിത്തന്നെ വൈഷ്ണവതേജസ്സിൽ പ്രവേശിച്ചു. തുടർന്ന് സാധ്യന്മാരും മരുദ്ഗണങ്ങളും ഇന്ദ്രനോടും അഗ്നി മുതലായവരോടുംകൂടിയ ദേവന്മാരും വിഷ്ണുമയനായ ആ ദേവനെ പൂജിച്ചു. ദിവ്യരായ ഋഷിഗണങ്ങളും ഗന്ധർവരും അപ്സരസ്സുകളും സുപർണരും നാഗങ്ങളും യക്ഷരും ദൈത്യരും ദാനവരും രാക്ഷസരും — അവരെല്ലാവരും അദ്ദേഹത്തെ പൂജിച്ചു. ‘നന്ന്, നന്ന്’ എന്ന് ആ ദേവന്മാർ പറഞ്ഞു; ത്രിദിവം മുഴുവൻ പുഷ്ടവും പ്രമുദിതവും സമ്പൂർണമനോരഥവും കല്മഷമകന്നതുമായി. രാമന്റെ പ്രവേശം ‘സശരീരഃ’ (ശരീരത്തോടുകൂടി), ‘സഹാനുജഃ’ (അനുജന്മാരോടുകൂടി) ആണ് — ദേഹത്യാഗമില്ല, ഏകനായുമല്ല; ഭരതനും ശത്രുഘ്നനും അദ്ദേഹത്തോടൊപ്പം വൈഷ്ണവതേജസ്സിൽ ലയിക്കുന്നു. ‘സഹോദരന്മാരോടൊപ്പം ശരീരസഹിതം തന്റെ വൈഷ്ണവതേജസ്സിൽ പ്രവേശിച്ചു’ എന്ന് ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനവും പറയുന്നു. രാവണന്റെ ഭയത്താൽ പീഡിതരായിരുന്ന ദേവന്മാരെല്ലാം ഇപ്പോൾ സനാഥരാണ്; ദൈത്യദാനവരാക്ഷസർപോലും സ്തുതിക്കുന്നു — വിഷ്ണുവിന്റെ മടക്കത്തോടെ ലോകം മുഴുവൻ ശാന്തമായി. നൂറ്റിനാലാം സർഗത്തിൽ ‘ദേവന്മാർ വിഷ്ണുവിനാൽ സനാഥരാകട്ടെ’ എന്നായിരുന്നു ബ്രഹ്മാവിന്റെ പ്രാർഥന; അത് ഇവിടെ പൂർണമാകുന്നു. ‘വിനിശ്ചിത്യ’ (നിശ്ചയിച്ച്) എന്ന പദം ബ്രഹ്മാവിന്റെ രണ്ടു വികല്പങ്ങളിൽ ഒന്ന് രാമൻ സ്വയം തിരഞ്ഞെടുക്കുന്നു എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു — വൈഷ്ണവതേജസ്സുതന്നെ. ‘വിഷ്ണുമയനായ ദേവൻ’ എന്ന പദത്താൽ രാമന്റെ വിഷ്ണുത്വം ഇപ്പോൾ എല്ലാവർക്കും പ്രത്യക്ഷമായി. ദൈത്യദാനവരാക്ഷസരുടെയും സ്തുതി വിഷ്ണു ഒടുവിൽ ശത്രുക്കൾക്കുപോലും ശരണമാണെന്നു കാണിക്കുന്നു.

തുടർന്ന് മഹാതേജസ്വിയായ വിഷ്ണു പിതാമഹനോടു പറഞ്ഞു: ‘സുവ്രതാ, ഈ ജനക്കൂട്ടങ്ങൾക്ക് ഒരു ലോകം നൽകണം. യശസ്വികളായ ഇവരെല്ലാം സ്നേഹം നിമിത്തം എന്നെ അനുഗമിച്ചവരാണ്; ഇവർ ഭക്തരാണ്, ആദരിക്കപ്പെടേണ്ടവരാണ്, എനിക്കുവേണ്ടി തങ്ങളെത്തന്നെ ത്യജിച്ചവരുമാണ്.’ വിഷ്ണുവിന്റെ വാക്കു കേട്ട് ലോകഗുരുവും പ്രഭുവുമായ ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞു: ‘ഒത്തുകൂടിയ ഇവർ സാന്താനികങ്ങൾ എന്ന ലോകങ്ങളിലേക്കു പോകും. തിര്യഗ്യോനിയിൽപ്പെട്ട ഏതൊരു ജീവിയും അങ്ങയെത്തന്നെ ഭക്തിയോടെ ചിന്തിച്ചുകൊണ്ട് പ്രാണൻ ത്യജിക്കുന്നുവെങ്കിൽ, അതും സന്താനലോകങ്ങളിൽ വസിക്കും — ബ്രഹ്മലോകത്തിനു തൊട്ടടുത്തുള്ളവയും സകല ബ്രഹ്മഗുണങ്ങളോടുകൂടിയവയുമാണ് ആ ലോകങ്ങൾ.’ വാനരരും ഋക്ഷരും സ്വന്തം യോനിയിലേക്കു പോയി — ഏതു ദേവന്മാരിൽനിന്നാണോ ദേവജാതരായ അവർ ഉത്ഭവിച്ചത്, അവരിൽത്തന്നെ അവർ പ്രവേശിച്ചു; സുഗ്രീവൻ സൂര്യമണ്ഡലത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. എല്ലാ ദേവന്മാരും നോക്കിനിൽക്കെത്തന്നെ അവർ സ്വന്തം പിതാക്കന്മാരെ പ്രാപിച്ചു. ദേവേശൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ അവർ ഗോപ്രതാരം എന്ന കടവിലെത്തി. രാമന്റെ ആദ്യപ്രാർഥന തന്റെ ഭക്തർക്കുവേണ്ടിയാണ് — സ്വയം പോകുമ്പോഴും അദ്ദേഹം അനുഗാമികളെ മറക്കുന്നില്ല. ‘എനിക്കുവേണ്ടി തങ്ങളെത്തന്നെ ത്യജിച്ചവർ’ എന്നത് അവരുടെ ത്യാഗത്തെ സ്തുതിക്കുന്നു. സാന്താനികലോകം ‘സാകേതധാമത്തിന്റെതന്നെ ഭാഗം’ എന്ന് ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനത്തിൽ വിശദീകരിച്ചിരിക്കുന്നു. വാനരർ സ്വന്തം പിതാക്കന്മാരിൽ പ്രവേശിക്കുന്നത് ബാലകാണ്ഡത്തിലെ കഥ പൂർത്തിയാക്കുന്നു — രാമന്റെ സഹായത്തിനായി ദേവന്മാരുടെ അംശരൂപത്തിൽ ജനിച്ചവർ കാര്യം സാധിച്ചപ്പോൾ സ്വന്തം മൂലത്തിലേക്കു മടങ്ങുന്നു. സുഗ്രീവൻ സൂര്യപുത്രനാണ്; അതിനാൽ സൂര്യമണ്ഡലത്തിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു. തിര്യക്കുകളും ഭക്തിയാൽതന്നെ മുക്തി നേടുന്നു — ജാതിയല്ല, ഭക്തിയാണ് പ്രമാണം. ‘ഭജിതവ്യാഃ’ (ആദരിക്കപ്പെടേണ്ടവർ) എന്ന പദം ഭക്തനോടുള്ള ഭഗവാന്റെ കർത്തവ്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഭക്തൻ ഭഗവാനെ ഭജിക്കുന്നതുപോലെ ഭഗവാനും ഭക്തനെ ഭജിക്കുന്നു.

ഹർഷംകൊണ്ടു നിറഞ്ഞ കണ്ണീരാൽ വിവശരായ അവരെല്ലാവരും സരയുവിനെ പ്രാപിച്ചു. ജലത്തിൽ മുങ്ങി സന്തോഷത്തോടെ പ്രാണൻ ത്യജിച്ച് മനുഷ്യദേഹം ഉപേക്ഷിച്ച ഓരോരുത്തരും വിമാനത്തിൽ കയറി. തിര്യഗ്യോനികളിൽപ്പെട്ട നൂറുകണക്കിനു ജീവികളും സരയുജലത്തിലെത്തി പ്രകാശിക്കുന്ന ശരീരങ്ങൾ ധരിച്ച് ത്രിദിവത്തിലേക്കു പോയി; ദിവ്യശരീരത്തോടെ ദിവ്യരായ അവർ ദേവന്മാരെപ്പോലെ ജ്വലിച്ചു. സ്ഥാവരങ്ങളും ജംഗമങ്ങളും സരയുജലത്തിലെത്തി ആ ജലത്താൽ നനഞ്ഞ് ദേവലോകത്തെത്തി. ആ സമയത്ത് അവിടെ എത്തിയ ഋക്ഷവാനരരാക്ഷസരും ജലത്തിൽ ദേഹങ്ങൾ ഉപേക്ഷിച്ച് സ്വർഗത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. തുടർന്ന് ലോകഗുരു ഒത്തുകൂടിയ എല്ലാവരെയും ദിവ്യലോകത്തിൽ സ്ഥാപിച്ചശേഷം ഹൃഷ്ടരും പ്രമുദിതരുമായ ദേവന്മാരോടൊപ്പം മഹത്തായ ത്രിദിവത്തിലേക്കു പോയി. ഗോപ്രതാരം എന്നത് കടവിന്റെ പേരാണ് — അവിടെ സരയുജലംതന്നെ മോക്ഷതീർഥമായി. ‘തത്തോയവിക്ലേദം’ (ആ ജലത്താൽ നനയൽ) എന്ന പദം ജലസ്പർശമാത്രത്താൽ സ്ഥാവരങ്ങൾക്കുപോലും മുക്തി ലഭിച്ചു എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. രാമകഥയുടെ അന്ത്യം ശോകമല്ല, എല്ലാവരുടെയും മുക്തിയാണ് — രാജാവ്, കുടുംബം, പ്രജകൾ, വാനരർ, മൃഗങ്ങൾ, വൃക്ഷങ്ങൾപോലും. ബ്രഹ്മാവിന്റെ മടക്കത്തോടെ കഥയുടെ വൃത്തം പൂർണമാകുന്നു — ബാലകാണ്ഡത്തിൽ രാവണവധത്തിനായി വിഷ്ണുവിനോടു പ്രാർഥിച്ച അതേ ബ്രഹ്മാവുതന്നെ ഒടുവിൽ അദ്ദേഹത്തെ സ്വധാമത്തിലേക്കു കൊണ്ടുപോകുന്നു. സമീക്ഷിതപതിപ്പ് ഇവിടെത്തന്നെ അവസാനിക്കുന്നു; അച്ചടിയിലാകട്ടെ അടുത്ത സർഗം ഫലശ്രുതിരൂപത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നു. ‘ഹർഷപൂർണാശ്രുവിക്ലവാഃ’ (ഹർഷംകൊണ്ടു നിറഞ്ഞ കണ്ണീരാൽ വിവശർ) എന്ന പദം ഒരു വിരോധാഭാസം കാണിക്കുന്നു — കണ്ണീരുണ്ട്, പക്ഷേ ഹർഷത്തിന്റേത്; വിയോഗദുഃഖമല്ല, സമാഗമാനന്ദം. ‘വിമാനം സോഽധ്യരോഹത’ (അവൻ വിമാനത്തിൽ കയറി) എന്ന വാക്യത്താൽ മനുഷ്യരുടെ ദേഹത്യാഗവും ഒരു ഉത്സവംപോലെ വർണിക്കപ്പെടുന്നു.

When he had gone a league and a half from Ayodhyā, Rāma, delight of the Raghus, saw the river Sarayū with its holy waters, flowing towards the west. Following that river with its swirling eddies along its course, King Rāma came with his people to a certain place, a place of special holiness. Then at that moment Brahmā, Grandsire of the worlds, surrounded by all the gods and the great-souled seers and attended by hundreds of millions of heavenly chariots, came to where Kākutstha stood ready to go to heaven. The sky, lit by the self-shining radiance of the dwellers in heaven, doers of holy deeds, was filled with divine splendour and became a supreme light. Holy winds blew, fragrant and pleasant, and a rain of flowers let fall by the gods poured down like a great flood. In that place, filled with the sound of hundreds of instruments and crowded with gandharvas and apsarases, Rāma stepped into the waters of the Sarayū on foot. The Sarayū is the river of Rāma's birthplace, and it becomes the door of his last journey: in the Bāla Kāṇḍa he first crossed the Sarayū with Viśvāmitra, and now in its waters he enters his own abode. Brahmā comes himself: before, Time was his envoy; now he goes out in person to meet his lord. The light in the sky, the fragrant wind, the rain of flowers and the sound of instruments are all signs of festival, not of mourning. "On foot" means that Rāma enters the water by his own steps; no one leads him, he goes of his own will. The hundreds of millions of chariots show that the whole world of the gods was present and no god was absent.

Then the Grandsire spoke from the sky: "Come, Viṣṇu, and blessings on you! Happily you have come, Rāghava. Enter your own body, mighty one, together with your brothers, who shine like gods. Enter whichever of your own forms you wish, radiant one, that Vaiṣṇava form or the eternal sky, the unmanifest form of Brahman. You are the refuge of the worlds, O god; no one truly knows you except the wide-eyed Māyā, whom you took as your own of old. You are the inconceivable, the great being, imperishable and ageless; enter whichever form you wish." Brahmā's words are both a hymn and a summons. He calls Rāma "Viṣṇu": the veil of human form is gone. Again two choices are offered, the four-armed form of Viṣṇu or the formless, eternal sky, and here too Brahmā makes Rāma's wish the deciding voice. The wide-eyed Māyā, his consort of old, is understood as Sītā herself, the one who truly knows him, and so Sītā is remembered even at the last moment. "Happily you have come" shows the gods' joy that their lord is theirs once more. "Your brothers, who shine like gods" recalls that Bharata and Śatrughna too are divine portions of Viṣṇu, and so they too enter his true form.

Hearing the Grandsire's words, Rāma of great wisdom made up his mind and, together with his younger brothers, entered the splendour of Viṣṇu in his own body. Then the deities, the Sādhyas and the hosts of Maruts, with Indra and Agni at their head, worshipped the god, now one with Viṣṇu, and so did the heavenly hosts of seers, the gandharvas and apsarases, the Suparṇas, nāgas and yakṣas, the daityas, dānavas and rākṣasas. All heaven was glad and full of joy, its every wish fulfilled and freed of stain, as the gods cried, "Well done, well done!" Rāma enters in his body and with his brothers: it is no casting off of the body, and he does not go alone, for Bharata and Śatrughna too merge with him into the splendour of Viṣṇu. All the gods, once tormented by fear of Rāvaṇa, now have their protector again, and even the daityas, dānavas and rākṣasas sing his praise; with Viṣṇu's return the whole world is at peace. Brahmā's prayer in sarga 104, "let the gods have Viṣṇu as their protector", is fulfilled here. "Making up his mind" shows that Rāma himself chose one of Brahmā's two options, the splendour of Viṣṇu. "Now one with Viṣṇu" means that Rāma's divinity has become plain to all, and the praise even of daityas, dānavas and rākṣasas shows that Viṣṇu is in the end the refuge even of his enemies.

Then Viṣṇu, of great splendour, said to the Grandsire: "Keeper of vows, you should grant a world to these crowds of people. All these glorious ones have followed me out of love; they are my devotees, they deserve my favour, and they have given themselves up for my sake." Hearing Viṣṇu's words, Brahmā, lord and teacher of the worlds, said: "Those gathered here shall go to the worlds called Santānaka. And any creature born among the animals that gives up its life with devotion, thinking of you alone, shall dwell in the Santānaka worlds too, which lie next to the world of Brahmā and have every quality of Brahman." The monkeys and bears went back into their own sources: each, born of the gods, entered the very god from whom he had sprung, and Sugrīva entered the orb of the sun. As all the gods looked on, they returned to their own fathers. When the lord of the gods had spoken, those who had come to the Gopratāra ghāṭ went down to the water. Rāma's first request, even as he departs, is for his devotees; he does not forget those who followed him, and "they have given themselves up for my sake" praises their sacrifice. The monkeys' return into their fathers completes the story of the Bāla Kāṇḍa: those born as portions of the gods to help Rāma go back to their source now that the task is done. Sugrīva is the son of the Sun, and so he enters the sun's orb. Even animals win liberation through devotion alone, for not birth but devotion is the measure. "They deserve my favour" points to what the Lord owes his devotee: as the devotee loves the Lord, so the Lord loves the devotee.

Overwhelmed by tears of joy, they all went down into the Sarayū. Whoever plunged into the waters, gladly giving up his life, cast off his human body and mounted a heavenly chariot. Hundreds of those born as animals reached the waters of the Sarayū, took on radiant bodies and went to heaven; heavenly now, in heavenly bodies, they shone like gods. All things moving and unmoving that reached the Sarayū's water, once wetted by it, went to the world of the gods. Whatever bears, monkeys and rākṣasas had come there also laid down their bodies in the water and entered heaven. Then the teacher of the worlds, having established in heaven all who had come, went with the glad and joyful gods to his own great heaven. Gopratāra is the name of the ghāṭ, and there the water of the Sarayū became a ford to liberation; "once wetted by that water" means that even unmoving things were freed by its mere touch. The end of Rāma's story is not grief but the liberation of all, king, household, people, monkeys, beasts and even trees. With Brahmā's return the circle of the story closes: the Brahmā who in the Bāla Kāṇḍa prayed to Viṣṇu to slay Rāvaṇa is the one who at the end brings him to his own abode. "Overwhelmed by tears of joy" holds a paradox: there are tears, but tears of joy, not the sorrow of parting but the bliss of union. And "he mounted a heavenly chariot" describes even the death of men as though it were a festival.