अध्यर्धयोजनम्
११०.१
सार्धयोजनं, डेढ़ योजन
- सन्धिः
- अधि + अर्ध + योजनम् → अध्यर्ध… — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
- समासः
- अध्यर्धं (अर्धेन अधिकम्) योजनम् — कर्मधारयः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (कालाध्वनोः अत्यन्तसंयोगे)
उत्तरकाण्डम् — दशाधिकशततमः सर्गः
रामस्य सानुजस्य वैष्णवतेजःप्रवेशः सर्वेषां स्वर्गप्राप्तिश्च
सरयूतीरे आगमनं, ब्रह्मणः आगमनं स्तुतिः च, रामस्य सशरीरं सानुजं वैष्णवतेजसि प्रवेशः, अनुगामिनां कृते सान्तानिकलोकः, वानराणां स्वपितृषु प्रवेशः, गोप्रतारे सरयूप्रवेशेन सर्वेषां दिव्यलोकप्राप्तिः
अध्यर्धयोजनं गत्वा रामः सप्रजः सरयूतीरम् आगच्छति। ब्रह्मा देवैः ऋषिभिः विमानकोटिभिः च सह आगच्छति; व्योम ज्योतिर्मयं भवति, पुण्याः वाताः वान्ति, पुष्पवृष्टिः पतति। रामः सरयूजले पादौ स्थापयति। पितामहः आह — ‘विष्णो, आगच्छ; भ्रातृभिः सह स्विकां तनुं प्रविश — वैष्णवीं वा सनातनम् आकाशं वा; मायां विना त्वां कोऽपि न जानाति।’ रामः सशरीरः सानुजः वैष्णवं तेजः प्रविशति; सर्वे देवाः तं पूजयन्ति। विष्णुः अनुगामिनां कृते लोकं याचते; ब्रह्मा तेभ्यः सान्तानिकलोकान् ददाति, भक्त्या प्राणत्यागिनां तिरश्चाम् अपि। वानराः ऋक्षाः च स्वपितृदेवेषु प्रविशन्ति, सुग्रीवः सूर्यमण्डलम्। गोप्रतारे सर्वे सरयूं प्रविश्य देहान् त्यक्त्वा दिव्यदेहाः विमानानि आरोहन्ति; स्थावरजङ्गमानि अपि देवलोकं यान्ति। ब्रह्मा सर्वान् दिवि स्थापयित्वा देवैः सह स्वधाम गच्छति।
१सरयूतीरे आगमनं, ब्रह्मणः देवानां च आगमनम्
१अध्यर्धयोजनं गत्वा नदीं पश्चान्मुखाश्रिताम्।
सरयूं पुण्यसलिलां ददर्श रघुनन्दनः॥
२तां नदीमाकुलावर्तां सर्वत्रानुसरन्नृपः।
आगतः सप्रजो रामस्तं देशं रघुनन्दनः॥
३अथ तस्मिन्मुहूर्ते तु ब्रह्मा लोकपितामहः।
सर्वैः परिवृतो देवैर्ऋषिभिश्च महात्मभिः॥
४आययौ यत्र काकुत्स्थः स्वर्गाय समुपस्थितः।
विमानशतकोटीभिर्दिव्याभिरभिसंवृतः॥
५दिव्यतेजोवृतं व्योम ज्योतिर्भूतमनुत्तमम्।
स्वयंप्रभैः स्वतेजोभिः स्वर्गिभिः पुण्यकर्मभिः॥
६पुण्या वाता ववुश्चैव गन्धवन्तः सुखप्रदाः।
पपात पुष्पवृष्टिश्च देवैर्मुक्ता महौघवत्॥
७तस्मिंस्तूर्यशतैः कीर्णे गन्धर्वाप्सरसंकुले।
सरयूसलिलं रामः पद्भ्यां समुपचक्रमे॥
अयोध्यायाः अध्यर्धयोजनं गत्वा रघुनन्दनः पश्चान्मुखाश्रितां पुण्यसलिलां सरयूं नदीं ददर्श। आकुलावर्तां तां नदीं सर्वत्र अनुसरन् नृपः रघुनन्दनः रामः सप्रजः तं देशं, एकम् उत्तमं स्थानं, आगतः। अथ तस्मिन् मुहूर्ते लोकपितामहः ब्रह्मा सर्वैः देवैः महात्मभिः ऋषिभिः च परिवृतः, दिव्याभिः विमानशतकोटीभिः अभिसंवृतः, यत्र स्वर्गाय समुपस्थितः काकुत्स्थः तत्र आययौ। स्वयंप्रभैः स्वतेजोभिः पुण्यकर्मभिः स्वर्गिभिः दिव्यतेजोवृतं व्योम अनुत्तमं ज्योतिर्भूतम् आसीत्। पुण्याः गन्धवन्तः सुखप्रदाः वाताः ववुः; देवैः मुक्ता पुष्पवृष्टिः महौघवत् पपात। तूर्यशतैः कीर्णे, गन्धर्वाप्सरसंकुले तस्मिन् स्थाने रामः पद्भ्यां सरयूसलिलं समुपचक्रमे। सरयूः एव रामस्य जन्मभूमेः नदी, सा एव तस्य अन्तिमयात्रायाः द्वारम् — बालकाण्डे विश्वामित्रेण सह रामः प्रथमं सरयूं पर्यगात्, अधुना तस्याः जले एव स्वधाम प्रविशति। ब्रह्मा स्वयं आगच्छति — पूर्वं कालः तस्य दूतः आसीत्, अधुना सः स्वयं स्वामिनं प्रत्युद्गच्छति। आकाशस्य ज्योतिः, सुगन्धः वायुः, पुष्पवृष्टिः, तूर्यनादः — एते सर्वे उत्सवस्य लक्षणानि, न शोकस्य। ‘पद्भ्यां’ इति पदेन रामः स्वयं पादाभ्यां जलं प्रविशति — न कोऽपि तं नयति, सः स्वेच्छया गच्छति। अध्यर्धयोजनम् इति अन्तरं हिन्दीभाष्ये ‘डेढ़ योजन’ इति स्पष्टीकृतम्; तत्र सरयूः पश्चिमाभिमुखी। विमानानां कोटिशः सङ्ख्या देवलोकस्य समग्रस्य उपस्थितिं सूचयति — न कोऽपि देवः अनुपस्थितः।
When he had gone a league and a half from Ayodhyā, Rāma, delight of the Raghus, saw the river Sarayū with its holy waters, flowing towards the west. Following that river with its swirling eddies along its course, King Rāma came with his people to a certain place, a place of special holiness. Then at that moment Brahmā, Grandsire of the worlds, surrounded by all the gods and the great-souled seers and attended by hundreds of millions of heavenly chariots, came to where Kākutstha stood ready to go to heaven. The sky, lit by the self-shining radiance of the dwellers in heaven, doers of holy deeds, was filled with divine splendour and became a supreme light. Holy winds blew, fragrant and pleasant, and a rain of flowers let fall by the gods poured down like a great flood. In that place, filled with the sound of hundreds of instruments and crowded with gandharvas and apsarases, Rāma stepped into the waters of the Sarayū on foot. The Sarayū is the river of Rāma's birthplace, and it becomes the door of his last journey: in the Bāla Kāṇḍa he first crossed the Sarayū with Viśvāmitra, and now in its waters he enters his own abode. Brahmā comes himself: before, Time was his envoy; now he goes out in person to meet his lord. The light in the sky, the fragrant wind, the rain of flowers and the sound of instruments are all signs of festival, not of mourning. "On foot" means that Rāma enters the water by his own steps; no one leads him, he goes of his own will. The hundreds of millions of chariots show that the whole world of the gods was present and no god was absent.
२पितामहस्य आह्वानं स्तुतिः च
८ततः पितामहो वाणीं त्वन्तरिक्षादभाषत।
आगच्छ विष्णो भद्रं ते दिष्ट्या प्राप्तोऽसि राघव॥
९भ्रातृभिः सह देवाभैः प्रविशस्व स्विकां तनुम्।
यामिच्छसि महाबाहो तां तनुं प्रविश स्विकाम्॥
१०वैष्णवीं तां महातेजो यद्वाऽऽकाशं सनातनम्।
त्वं हि लोकगतिर्देव न त्वां केचित्प्रजानते॥
११ऋते मायां विशालाक्षीं तव पूर्वपरिग्रहाम्।
त्वामचिन्त्यं महद्भूतमक्षयं चाजरं तथा।
यामिच्छसि महातेजस्तां तनुं प्रविश स्वयम्॥
ततः पितामहः अन्तरिक्षात् वाणीम् अभाषत — ‘विष्णो, आगच्छ, भद्रं ते; राघव, दिष्ट्या प्राप्तः असि। महाबाहो, देवाभैः भ्रातृभिः सह स्विकां तनुं प्रविशस्व; याम् इच्छसि तां स्विकां तनुं प्रविश। महातेजः, वैष्णवीं तां तनुं, यद्वा सनातनम् आकाशं — अव्यक्तं ब्रह्मरूपम्। देव, त्वं हि लोकानां गतिः; तव पूर्वपरिग्रहां विशालाक्षीं मायां विना केचित् अपि त्वां न प्रजानते। त्वम् अचिन्त्यं महत् भूतम्, अक्षयम् अजरं च; याम् इच्छसि तां तनुं स्वयं प्रविश।’ ब्रह्मणः वाणी स्तुतिः अपि आह्वानम् अपि। सः रामं ‘विष्णो’ इति सम्बोधयति — मनुष्यरूपस्य आवरणम् अपगतम्। विकल्पद्वयं पुनः उपस्थापितं — चतुर्भुजं वैष्णवरूपं वा, निराकारं सनातनम् आकाशरूपं वा; अत्र अपि ब्रह्मा रामस्य इच्छां प्रमाणीकरोति। ‘विशालाक्षीं मायां’ इति पदं हिन्दीभाष्ये ‘योगमाया सीतादेवी’ इति व्याख्यातम् — सीता एव विष्णोः पूर्वपरिग्रहा, सा एव तं यथार्थतः जानाति। एवं सीतायाः स्मरणम् अन्तिमे क्षणे अपि आगच्छति। ‘दिष्ट्या’ इति पदं देवानां हर्षं सूचयति — तेषां नाथः पुनः प्राप्तः। ‘देवाभैः भ्रातृभिः’ इति पदं भरतशत्रुघ्नयोः दिव्यांशत्वं स्मारयति — ते अपि विष्णोः अंशाः, अतः ते अपि स्वरूपं प्रविशन्ति।
Then the Grandsire spoke from the sky: "Come, Viṣṇu, and blessings on you! Happily you have come, Rāghava. Enter your own body, mighty one, together with your brothers, who shine like gods. Enter whichever of your own forms you wish, radiant one, that Vaiṣṇava form or the eternal sky, the unmanifest form of Brahman. You are the refuge of the worlds, O god; no one truly knows you except the wide-eyed Māyā, whom you took as your own of old. You are the inconceivable, the great being, imperishable and ageless; enter whichever form you wish." Brahmā's words are both a hymn and a summons. He calls Rāma "Viṣṇu": the veil of human form is gone. Again two choices are offered, the four-armed form of Viṣṇu or the formless, eternal sky, and here too Brahmā makes Rāma's wish the deciding voice. The wide-eyed Māyā, his consort of old, is understood as Sītā herself, the one who truly knows him, and so Sītā is remembered even at the last moment. "Happily you have come" shows the gods' joy that their lord is theirs once more. "Your brothers, who shine like gods" recalls that Bharata and Śatrughna too are divine portions of Viṣṇu, and so they too enter his true form.
४अनुगामिनां कृते सान्तानिकलोकः, वानराणां स्वपितृषु प्रवेशः
१६अथ विष्णुर्महातेजाः पितामहमुवाच ह।
एषां लोकं जनौघानां दातुमर्हसि सुव्रत॥
१७इमे हि सर्वे स्नेहान्मामनुयाता यशस्विनः।
भक्ता हि भजितव्याश्च त्यक्तात्मानश्च मत्कृते॥
१८तच्छ्रुत्वा विष्णुवचनं ब्रह्मा लोकगुरुः प्रभुः।
लोकान्सांतानिकान्नाम यास्यन्तीमे समागताः॥
१९यच्च तिर्यग्गतं किंचित्त्वामेवमनुचिन्तयत्।
प्राणांस्त्यक्ष्यति भक्त्या तत्संतानेषु निवत्स्यति॥
२०सर्वैर्ब्रह्मगुणैर्युक्ते ब्रह्मलोकादनन्तरे।
वानराश्च स्विकां योनिमृक्षाश्चैव तथा ययुः॥
२१येभ्यो विनिःसृताः सर्वे सुरेभ्यः सुरसम्भवाः।
तेषु प्रविविशे चैव सुग्रीवः सूर्यमण्डलम्॥
२२पश्यतां सर्वदेवानां स्वान्पितॄन्प्रतिपेदिरे।
तथा ब्रुवति देवेशे गोप्रतारमुपागताः॥
अथ विष्णुः महातेजाः पितामहम् उवाच — ‘सुव्रत, एषां जनौघानां लोकं दातुम् अर्हसि। इमे हि सर्वे यशस्विनः स्नेहात् माम् अनुयाताः; ते भक्ताः, भजितव्याः, मत्कृते त्यक्तात्मानः च।’ विष्णुवचनं श्रुत्वा लोकगुरुः प्रभुः ब्रह्मा आह — ‘इमे समागताः सान्तानिकान् नाम लोकान् यास्यन्ति। यत् च तिर्यग्गतं किंचित् त्वाम् एव अनुचिन्तयत् भक्त्या प्राणान् त्यक्ष्यति, तत् अपि सन्तानेषु निवत्स्यति — ये लोकाः ब्रह्मलोकात् अनन्तरे सर्वैः ब्रह्मगुणैः युक्ताः।’ वानराः ऋक्षाः च स्विकां योनिं ययुः — येभ्यः सुरेभ्यः सुरसम्भवाः ते विनिःसृताः, तेषु एव प्रविविशुः; सुग्रीवः सूर्यमण्डलं प्रविवेश। सर्वदेवानां पश्यताम् एव ते स्वान् पितॄन् प्रतिपेदिरे। तथा देवेशे ब्रुवति ते गोप्रतारं घट्टम् उपागताः। रामस्य प्रथमा प्रार्थना स्वभक्तानां कृते — सः स्वयं गच्छन् अपि अनुगामिनः न विस्मरति। ‘त्यक्तात्मानः मत्कृते’ इति तेषां त्यागं स्तौति। सान्तानिकलोकः हिन्दीभाष्ये ‘साकेतधामका ही अङ्ग’ इति व्याख्यातः। वानराणां स्वपितृषु प्रवेशः बालकाण्डस्य कथां पूरयति — ये देवैः अंशरूपेण रामस्य साहाय्याय जाताः, ते कार्ये सिद्धे स्वमूलं प्रत्यागच्छन्ति। सुग्रीवः सूर्यपुत्रः, अतः सूर्यमण्डलं प्रविशति। तिर्यञ्चः अपि भक्त्या एव मुक्तिं लभन्ते — जातिः न, भक्तिः एव प्रमाणम्। ‘भजितव्याः’ इति पदं भक्तस्य प्रति भगवतः कर्तव्यं सूचयति — यथा भक्तः भगवन्तं भजते, तथा भगवान् अपि भक्तं भजते।
Then Viṣṇu, of great splendour, said to the Grandsire: "Keeper of vows, you should grant a world to these crowds of people. All these glorious ones have followed me out of love; they are my devotees, they deserve my favour, and they have given themselves up for my sake." Hearing Viṣṇu's words, Brahmā, lord and teacher of the worlds, said: "Those gathered here shall go to the worlds called Santānaka. And any creature born among the animals that gives up its life with devotion, thinking of you alone, shall dwell in the Santānaka worlds too, which lie next to the world of Brahmā and have every quality of Brahman." The monkeys and bears went back into their own sources: each, born of the gods, entered the very god from whom he had sprung, and Sugrīva entered the orb of the sun. As all the gods looked on, they returned to their own fathers. When the lord of the gods had spoken, those who had come to the Gopratāra ghāṭ went down to the water. Rāma's first request, even as he departs, is for his devotees; he does not forget those who followed him, and "they have given themselves up for my sake" praises their sacrifice. The monkeys' return into their fathers completes the story of the Bāla Kāṇḍa: those born as portions of the gods to help Rāma go back to their source now that the task is done. Sugrīva is the son of the Sun, and so he enters the sun's orb. Even animals win liberation through devotion alone, for not birth but devotion is the measure. "They deserve my favour" points to what the Lord owes his devotee: as the devotee loves the Lord, so the Lord loves the devotee.
५गोप्रतारे सरयूप्रवेशः, सर्वेषां दिव्यलोकप्राप्तिः, ब्रह्मणः प्रत्यागमनम्
२३भेजिरे सरयूं सर्वे हर्षपूर्णाश्रुविक्लवाः।
अवगाह्याप्सु यो यो वै प्राणांस्त्यक्त्वा प्रहृष्टवत्॥
२४मानुषं देहमुत्सृज्य विमानं सोऽध्यरोहत।
तिर्यग्योनिगतानां च शतानि सरयूजलम्॥
२५सम्प्राप्य त्रिदिवं जग्मुः प्रभासुरवपूंषि तु।
दिव्या दिव्येन वपुषा देवा दीप्ता इवाभवन्॥
२६गत्वा तु सरयूतोयं स्थावराणि चराणि च।
प्राप्य तत्तोयविक्लेदं देवलोकमुपागमन्॥
२७तस्मिन्येऽपि समापन्ना ऋक्षवानरराक्षसाः।
तेऽपि स्वर्गं प्रविविशुर्देहान्निक्षिप्य चाम्भसि॥
२८ततः समागतान्सर्वान्स्थाप्य लोकगुरुर्दिवि।
हृष्टैः प्रमुदितैर्देवैर्जगाम त्रिदिवं महत्॥
हर्षपूर्णाश्रुविक्लवाः ते सर्वे सरयूं भेजिरे। यः यः अप्सु अवगाह्य प्रहृष्टवत् प्राणान् त्यक्त्वा मानुषं देहम् उत्सृज्य, सः विमानम् अध्यरोहत। तिर्यग्योनिगतानां शतानि अपि सरयूजलं सम्प्राप्य प्रभासुरवपूंषि धृत्वा त्रिदिवं जग्मुः; दिव्येन वपुषा दिव्याः ते देवाः इव दीप्ताः अभवन्। स्थावराणि चराणि च सरयूतोयं गत्वा तत्तोयविक्लेदं प्राप्य देवलोकम् उपागमन्। तस्मिन् काले ये अपि ऋक्षवानरराक्षसाः समापन्नाः, ते अपि अम्भसि देहान् निक्षिप्य स्वर्गं प्रविविशुः। ततः लोकगुरुः समागतान् सर्वान् दिवि स्थापयित्वा हृष्टैः प्रमुदितैः देवैः सह महत् त्रिदिवं जगाम। गोप्रतारः इति घट्टस्य नाम — तत्र सरयूजलम् एव मोक्षतीर्थं जातम्। ‘तत्तोयविक्लेदं’ इति पदं सूचयति यत् जलस्य स्पर्शमात्रेण स्थावराणाम् अपि मुक्तिः। रामकथायाः अन्तः न शोकः, अपितु सर्वेषां मुक्तिः — राजा, परिवारः, प्रजाः, वानराः, पशवः, वृक्षाः अपि। ब्रह्मणः प्रत्यागमनेन कथायाः वृत्तं पूर्णं — यः ब्रह्मा बालकाण्डे रावणवधाय विष्णुं प्रार्थितवान्, सः एव अन्ते तं स्वधाम नयति। समीक्षितसंस्करणं अत्र एव समाप्यते; मुद्रणे तु अग्रिमः सर्गः फलश्रुतिरूपेण वर्तते। ‘हर्षपूर्णाश्रुविक्लवाः’ इति पदं विरोधाभासं दर्शयति — अश्रूणि सन्ति, किन्तु हर्षस्य; वियोगस्य दुःखं न, मिलनस्य आनन्दः। ‘विमानं सोऽध्यरोहत’ इति वाक्येन मनुष्याणां देहत्यागः अपि उत्सवः इव वर्ण्यते।
Overwhelmed by tears of joy, they all went down into the Sarayū. Whoever plunged into the waters, gladly giving up his life, cast off his human body and mounted a heavenly chariot. Hundreds of those born as animals reached the waters of the Sarayū, took on radiant bodies and went to heaven; heavenly now, in heavenly bodies, they shone like gods. All things moving and unmoving that reached the Sarayū's water, once wetted by it, went to the world of the gods. Whatever bears, monkeys and rākṣasas had come there also laid down their bodies in the water and entered heaven. Then the teacher of the worlds, having established in heaven all who had come, went with the glad and joyful gods to his own great heaven. Gopratāra is the name of the ghāṭ, and there the water of the Sarayū became a ford to liberation; "once wetted by that water" means that even unmoving things were freed by its mere touch. The end of Rāma's story is not grief but the liberation of all, king, household, people, monkeys, beasts and even trees. With Brahmā's return the circle of the story closes: the Brahmā who in the Bāla Kāṇḍa prayed to Viṣṇu to slay Rāvaṇa is the one who at the end brings him to his own abode. "Overwhelmed by tears of joy" holds a paradox: there are tears, but tears of joy, not the sorrow of parting but the bliss of union. And "he mounted a heavenly chariot" describes even the death of men as though it were a festival.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे दशाधिकशततमः सर्गः॥ ११०॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
३० पदानि
पश्चान्मुखाश्रिताम्
११०.१
पश्चिमाभिमुखीम्
- सन्धिः
- पश्चात् + मुख → पश्चान्मुख — अनुनासिकसन्धिः (त् → न्); मुख + आश्रिताम् → मुखाश्रिताम् — सवर्णदीर्घः
- समासः
- पश्चात् मुखं यस्याः सा (बहुव्रीहिः), आश्रिता — कर्मधारयः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘नदीम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
आकुलावर्ताम्
११०.२
भ्रमरैः आकुलाम्
- सन्धिः
- आकुल + आवर्ताम् → आकुलावर्ताम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- आकुलाः आवर्ताः यस्याः ताम् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
सप्रजः
११०.२
प्रजाभिः सह
- सन्धिः
- स + प्रजः — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- प्रजाभिः सहितः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
विमानशतकोटीभिः
११०.४
कोटिशः विमानैः
- सन्धिः
- विमान + शत + कोटीभिः — सन्धिकार्यं नास्ति (पदान्ते ‘…कोटीभिर्दिव्याभिः’ इति रेफः)
- समासः
- विमानानां शतकोट्यः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्
ज्योतिर्भूतमनुत्तमम्
११०.५
प्रकाशमयम् अत्युत्तमम्
- सन्धिः
- ज्योतिः + भूतम् → ज्योतिर्भूतम् — विसर्गस्य रेफः
- समासः
- ज्योतिः भूतम् — सुप्सुपा समासः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘व्योम’ इत्यस्य विशेषणम्)
स्वयंप्रभैः
११०.५
स्वप्रकाशैः
- सन्धिः
- स्वयम् + प्रभैः → स्वयंप्रभैः — मकारस्य अनुस्वारः
- समासः
- स्वयं प्रभा येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्
महौघवत्
११०.६
महाप्रवाहः इव
- सन्धिः
- महा + ओघवत् → महौघवत् — वृद्धिसन्धिः (आ + ओ = औ)
- समासः
- महान् ओघः — कर्मधारयः; वतिः
- विभक्तिः
- अव्ययम्
गन्धर्वाप्सरसंकुले
११०.७
गन्धर्वैः अप्सरोभिः च व्याप्ते
- सन्धिः
- गन्धर्व + अप्सरः + संकुले → गन्धर्वाप्सरसंकुले — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- गन्धर्वाः च अप्सरसः च (द्वन्द्वः), तैः संकुले — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम्
समुपचक्रमे
११०.७
प्रवेष्टुम् आरब्धवान्
- सन्धिः
- सम् + उप + चक्रमे — मकारः स्वरे परे यथावत्
- समासः
- समासः नास्ति — ‘क्रम्’ धातोः लिट्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लिट्, आत्मनेपदम्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
त्वन्तरिक्षादभाषत
११०.८
आकाशात् उक्तवान्
- सन्धिः
- तु + अन्तरिक्षात् → त्वन्तरिक्षात् — यण्सन्धिः (उ + अ = व् + अ); अन्तरिक्षात् + अभाषत → …क्षादभाषत — जश्त्वम्
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘अन्तरिक्षात्’ — पञ्चमी; ‘अभाषत’ — लङ्, आत्मनेपदम्
देवाभैः
११०.९
देवतुल्यतेजोभिः
- सन्धिः
- देव + आभैः → देवाभैः — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- देवस्य इव आभा येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम् (‘भ्रातृभिः’ इत्यस्य विशेषणम्)
स्विकाम्
११०.९
स्वकीयाम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘स्व’ शब्दात् कन् (इत्वम्)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
यद्वाऽऽकाशम्
११०.१०
अथवा आकाशरूपम्
- सन्धिः
- यद्वा + आकाशम् → यद्वाऽऽकाशम् — सवर्णदीर्घः (मुद्रणे द्विगुणावग्रहेण दर्शितः)
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘आकाशम्’ — द्वितीया, एकवचनम्
पूर्वपरिग्रहाम्
११०.११
पुरातनीं पत्नीम्
- सन्धिः
- पूर्व + परिग्रहाम् — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- पूर्वं परिगृह्यते इति — कर्मधारयः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
सहानुजः
११०.१२
भ्रातृभिः सह
- सन्धिः
- सह + अनुजः → सहानुजः — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- अनुजैः सहितः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
साग्निपुरोगमाः
११०.१३
अग्निप्रमुखैः सह
- सन्धिः
- स + अग्नि + पुरोगमाः → साग्नि… — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- अग्निः पुरोगमः येषां ते (बहुव्रीहिः), तैः सहिताः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
सुसम्पूर्णमनोरथम्
११०.१५
सर्वथा पूर्णकामम्
- सन्धिः
- सु + सम्पूर्ण + मनोरथम् — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- सुसम्पूर्णः मनोरथः यस्य तत् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
जनौघानाम्
११०.१६
जनसमूहानाम्
- सन्धिः
- जन + ओघानाम् → जनौघानाम् — वृद्धिसन्धिः (अ + ओ = औ)
- समासः
- जनानाम् ओघाः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- षष्ठी, बहुवचनम्
भजितव्याः
११०.१७
अनुग्राह्याः, सेवनीयाः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘भज्’ धातोः तव्यत् (इडागमः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
त्यक्तात्मानः
११०.१७
आत्मसुखं त्यक्तवन्तः
- सन्धिः
- त्यक्त + आत्मानः → त्यक्तात्मानः — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- त्यक्तः आत्मा यैः ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
सांतानिकान्
११०.१८
सन्तानकनामकान् (लोकान्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति (पदान्ते ‘सांतानिकान्नाम’ इति नकारः)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘सन्तान’ शब्दात् ठञ्
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम्
निवत्स्यति
११०.१९
निवासं करिष्यति
- सन्धिः
- नि + वत्स्यति — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — ‘वस्’ धातुः, लृट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
ब्रह्मलोकादनन्तरे
११०.२०
ब्रह्मलोकस्य समीपे
- सन्धिः
- ब्रह्मलोकात् + अनन्तरे → ब्रह्मलोकादनन्तरे — जश्त्वसन्धिः (त् → द्)
- समासः
- ब्रह्मणः लोकः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- ‘ब्रह्मलोकात्’ — पञ्चमी; ‘अनन्तरे’ — सप्तमी
सुरसम्भवाः
११०.२१
देवेभ्यः जाताः
- सन्धिः
- सुर + सम्भवाः — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- सुरेभ्यः सम्भवः येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
गोप्रतारमुपागताः
११०.२२
गोप्रतारघट्टं प्राप्ताः
- सन्धिः
- गोप्रतारम् + उपागताः — मकारः स्वरे परे यथावत्
- समासः
- गावः प्रतरन्ति यत्र — उपपदतत्पुरुषः (संज्ञा)
- विभक्तिः
- ‘गोप्रतारम्’ — द्वितीया; ‘उपागताः’ — प्रथमा, बहुवचनम्
हर्षपूर्णाश्रुविक्लवाः
११०.२३
आनन्दाश्रुभिः विह्वलाः
- सन्धिः
- हर्षपूर्ण + अश्रु → हर्षपूर्णाश्रु — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- हर्षपूर्णैः अश्रुभिः विक्लवाः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
प्रभासुरवपूंषि
११०.२५
दीप्तिमन्ति शरीराणि
- सन्धिः
- प्रभासुर + वपूंषि — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- प्रभासुराणि वपूंषि — कर्मधारयः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
तत्तोयविक्लेदम्
११०.२६
तस्य जलेन आर्द्रताम्
- सन्धिः
- तत् + तोय… → तत्तोय… — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- तस्य तोयेन विक्लेदः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
प्रविविशुर्देहान्
११०.२७
प्रविष्टवन्तः, देहान् (त्यक्त्वा)
- सन्धिः
- प्रविविशुः + देहान् → प्रविविशुर्देहान् — विसर्गस्य रेफः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘प्रविविशुः’ — लिट्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्; ‘देहान्’ — द्वितीया