उत्तरकाण्डम् — नवाधिकशततमः सर्गः

रामस्य महाप्रस्थानं सर्वेषाम् अनुगमनं च

प्रभाते महाप्रस्थानविधिः, रामस्य मौनं निर्गमनं च, श्रीभूदेव्यादीनां मूर्तिमताम् अनुगमनम्, अन्तःपुरस्य भ्रातॄणां ब्राह्मणानां प्रजानां वानराणां च अनुगमनम्, अयोध्यायाः शून्यता

प्रभाते रामः पुरोधसम् आदिशति — ‘अग्निहोत्रं वाजपेयातपत्रं च अग्रे गच्छतु।’ वसिष्ठः महाप्रास्थानिकं विधिं करोति। सूक्ष्माम्बरधरः रामः ब्रह्म आवर्तयन् कुशहस्तः मौनेन सूर्यः इव दीप्यमानः सरयूं प्रति निर्गच्छति। तस्य दक्षिणे श्रीः, वामे भूदेवी, अग्रे व्यवसायः; शस्त्राणि पुरुषरूपेण, वेदाः ब्राह्मणरूपेण, गायत्री ओङ्कारः वषट्कारः च अनुगच्छन्ति। ऋषयः, अन्तःपुरस्त्रियः, भरतः शत्रुघ्नः च, साग्निहोत्राः ब्राह्मणाः, मन्त्रिणः, सर्वाः प्रजाः, हृष्टाः वानराः ऋक्षराक्षसाः च अनुगच्छन्ति। कोऽपि दीनः न; जनपदजनाः दर्शनमात्रेण अनुगामिनः भवन्ति। अदृश्यभूतानि स्थावरजङ्गमानि तिर्यञ्चः च सर्वे अनुयान्ति — अयोध्यायां श्वसत् प्राणि न अवशिष्यते।

१प्रभाते महाप्रस्थानविधिः, रामस्य निर्गमनम्

१प्रभातायां तु शर्वर्यां पृथुवक्षा महायशाः।
रामः कमलपत्राक्षः पुरोधसमथाब्रवीत्॥

२अग्निहोत्रं व्रजत्वग्रे दीप्यमानं सह द्विजैः।
वाजपेयातपत्रं च शोभमानं महापथे॥

३ततो वसिष्ठस्तेजस्वी सर्वं निरवशेषतः।
चकार विधिवद्धर्मं महाप्रास्थानिकं विधिम्॥

४ततः सूक्ष्माम्बरधरो ब्रह्ममावर्तयन्परम्।
कुशान्गृहीत्वा पाणिभ्यां सरयूं प्रययावथ॥

५अव्याहरन्क्वचित्किंचिन्निश्चेष्टो निःसुखः पथि।
निर्जगाम गृहात्तस्माद्दीप्यमानो यथांशुमान्॥

रात्रौ प्रभातायां पृथुवक्षाः महायशाः कमलपत्राक्षः रामः पुरोधसम् अब्रवीत् — ‘दीप्यमानं मम अग्निहोत्रं द्विजैः सह अग्रे व्रजतु; महापथे शोभमानं वाजपेयातपत्रं च गच्छतु।’ ततः तेजस्वी वसिष्ठः महाप्रास्थानिकं सर्वं धर्मं विधिं च निरवशेषतः विधिवत् चकार। ततः सूक्ष्माम्बरधरः परं ब्रह्म आवर्तयन्, वेदमन्त्रान् उच्चारयन्, पाणिभ्यां कुशान् गृहीत्वा रामः सरयूं प्रययौ। पथि क्वचित् किंचित् अपि अव्याहरन्, निश्चेष्टः, लौकिकसुखरहितः, अंशुमान् सूर्यः इव दीप्यमानः सः तस्मात् गृहात् निर्जगाम। अत्र रामस्य प्रस्थानं यज्ञस्य रूपेण वर्णितम् — अग्निहोत्रं पुरतः, वाजपेयस्य छत्रं, पुरोहितः, वेदमन्त्राः, कुशाः च। महाप्रस्थानं मरणं न, अपितु अन्तिमः यज्ञः। रामस्य मौनं, निश्चेष्टता, सूक्ष्मवस्त्रं च संन्यासिनः इव — राजवेषः त्यक्तः, केवलं ब्रह्मणः ध्यानम् अवशिष्टम्। ‘निःसुखः’ इति पदं हिन्दीभाष्ये ‘लौकिक सुखका परित्याग करके’ इति व्याख्यातम् — दुःखं न, अपितु सुखदुःखातीतता। ‘अंशुमान् इव’ इति उपमा सूर्यवंशस्य राज्ञः अन्तिमं प्रकाशं दर्शयति — यः सूर्यकुले जातः, सः सूर्यः इव अस्तं गच्छति, किन्तु तस्य तेजः न क्षीयते। अग्निहोत्रस्य अग्रे गमनं शास्त्रीयं — आहिताग्नेः महाप्रस्थाने तस्य अग्नयः अपि तेन सह गच्छन्ति। वाजपेयस्य छत्रं रामस्य यज्ञकर्तृत्वं स्मारयति, यत् तस्य राज्यस्य धर्ममूलत्वं सूचयति। वसिष्ठः आदौ अयोध्याकाण्डे अभिषेकविधिं कल्पितवान्, अधुना महाप्रस्थानविधिं करोति — कुलगुरुः आदौ अन्ते च उपस्थितः।

When night had given way to dawn, broad-chested, illustrious Rāma, his eyes like lotus petals, said to his family priest: "Let my sacred fire go ahead, blazing, with the brahmins, and let the parasol of the Vājapeya go too, shining on the great road." Then the radiant Vasiṣṭha duly performed every rite belonging to the great departure, leaving nothing out. Then Rāma, clad in fine cloth, reciting the supreme Brahman and holding kuśa grass in both hands, set out for the Sarayū. He said nothing to anyone along the way; motionless within, beyond all thought of pleasure, he went out of his house shining like the sun. Rāma's departure is described as a sacrifice: the sacred fire in front, the parasol of the Vājapeya, the priest, the Vedic mantras, the kuśa grass. The great departure is not death but a last sacrifice. His silence, his stillness and his simple cloth are like a renunciant's: the royal dress is set aside, and only meditation on Brahman remains. "Beyond pleasure" means not sorrow but freedom from both pleasure and pain. "Like the sun" shows the last shining of a king of the solar line: born in the sun's house, he sets like the sun, but his radiance does not fade. The sacred fire going ahead follows the rule, for when one who keeps the sacred fires makes the great departure his fires go with him. The Vājapeya parasol recalls Rāma as a performer of sacrifices, and shows that his reign was rooted in dharma. Vasiṣṭha, who in the Ayodhyā Kāṇḍa had arranged the rite of consecration, now performs the rite of departure: the family guru is present at the beginning and at the end.

२श्रीः भूदेवी शस्त्राणि वेदाः च मूर्तिमन्तः

६रामस्य दक्षिणे पार्श्वे सपद्मा श्रीरुपाश्रिता।
सव्येऽपि च मही देवी व्यवसायस्तथाग्रतः॥

७शरा नानाविधाश्चापि धनुरायतमुत्तमम्।
तथायुधाश्च ते सर्वे ययुः पुरुषविग्रहाः॥

८वेदा ब्राह्मणरूपेण गायत्री सर्वरक्षिणी।
ओङ्कारोऽथ वषट्कारः सर्वे राममनुव्रताः॥

९ऋषयश्च महात्मानः सर्व एव महीसुराः।
अन्वगच्छन्महात्मानं स्वर्गद्वारमपावृतम्॥

रामस्य दक्षिणे पार्श्वे सपद्मा श्रीः उपाश्रिता, सव्ये अपि मही देवी, अग्रतः व्यवसायः, संहारशक्तिः च। नानाविधाः शराः, आयतम् उत्तमं धनुः, अन्यानि आयुधानि च — सर्वे पुरुषविग्रहाः भूत्वा ययुः। वेदाः ब्राह्मणरूपेण, सर्वरक्षिणी गायत्री, ओङ्कारः, वषट्कारः च — सर्वे रामम् अनुव्रताः। महात्मानः ऋषयः, सर्वे महीसुराः च अपावृतं स्वर्गद्वारं महात्मानं रामम् अन्वगच्छन्। अत्र रामस्य दिव्यं स्वरूपं प्रकटीभवति — यः मनुष्यरूपेण राज्यम् अकरोत्, तस्य पार्श्वयोः श्रीः भूदेवी च, विष्णोः शक्तिद्वयम्। शस्त्राणि अपि मूर्तिमन्ति भूत्वा अनुगच्छन्ति, यानि लङ्कायुद्धे तस्य सहायाः आसन्। वेदाः गायत्री च अनुगच्छन्ति — रामः वेदानां धर्मस्य च मूर्तिः। ‘स्वर्गद्वारम् अपावृतम्’ इति पदं हिन्दीभाष्ये ‘ब्रह्मलोकके खुले हुए द्वारस्वरूप परमात्मा श्रीराम’ इति व्याख्यातम् — रामः एव मोक्षस्य द्वारम्। समीक्षितपाठे वामपार्श्वे श्रीः, दक्षिणे ह्रीः इति भिन्नं चित्रम्; मुद्रणे दक्षिणे श्रीः, वामे भूदेवी। ‘व्यवसायः’ इति पदं हिन्दीभाष्ये ‘संहारशक्ति’ इति व्याख्यातम् — सा अग्रतः मार्गं दर्शयति। मनुष्यदेहे अपि रामः सर्वदा एतैः दिव्यैः परिवृतः आसीत्, केवलं अधुना ते दृश्याः भवन्ति।

At Rāma's right side stood Śrī with her lotus, at his left the goddess Earth, and before him went his power of resolve. Arrows of many kinds, the great bow and all his other weapons went with him, taking the forms of men. The Vedas in the form of brahmins, the Gāyatrī who protects all, the syllable Om and the call Vaṣaṭ, all followed Rāma. The great-souled seers and all the brahmins, the gods of the earth, followed the great-souled one, who was himself the open door to heaven. Here Rāma's divine nature is revealed: he who ruled in human form has at his sides Śrī and the goddess Earth, the two powers of Viṣṇu. Even his weapons, his helpers in the war of Laṅkā, take bodily form and follow him. The Vedas and the Gāyatrī follow too, for Rāma is the embodiment of the Vedas and of dharma. "The open door to heaven" means that Rāma himself is the door to liberation. Even in his human body Rāma had always been surrounded by these divine powers; only now do they become visible.

३अन्तःपुरस्य भ्रातॄणां ब्राह्मणानां मन्त्रिणां प्रजानां च अनुगमनम्

१०तं यान्तमनुगच्छन्ति ह्यन्तःपुरचराः स्त्रियः।
सवृद्धबालदासीकाः सवर्षवरकिंकराः॥

११सान्तःपुरश्च भरतः शत्रुघ्नसहितो ययौ।
रामं गतिमुपागम्य साग्निहोत्रमनुव्रताः॥

१२ते च सर्वे महात्मानः साग्निहोत्राः समागताः।
सपुत्रदाराः काकुत्स्थमनुजग्मुर्महामतिम्॥

१३मन्त्रिणो भृत्यवर्गाश्च सपुत्रपशुबान्धवाः।
सर्वे सहानुगा राममन्वगच्छन्प्रहृष्टवत्॥

१४ततः सर्वाः प्रकृतयो हृष्टपुष्टजनावृताः।
गच्छन्तमनुगच्छन्ति राघवं गुणरञ्जिताः॥

१५ततः सस्त्रीपुमांसस्ते सपक्षिपशुबान्धवाः।
राघवस्यानुगाः सर्वे हृष्टा विगतकल्मषाः॥

तं यान्तं वृद्धबालदासीसहिताः वर्षवरकिंकरसहिताः च अन्तःपुरचराः स्त्रियः अनुगच्छन्ति। सान्तःपुरः भरतः शत्रुघ्नसहितः ययौ; ते रामं गतिं शरणम् उपागम्य साग्निहोत्रं रामम् अनुव्रताः। ते सर्वे महात्मानः साग्निहोत्राः ब्राह्मणाः सपुत्रदाराः समागताः महामतिं काकुत्स्थम् अनुजग्मुः। सपुत्रपशुबान्धवाः मन्त्रिणः भृत्यवर्गाः च सर्वे सहानुगाः प्रहृष्टवत् रामम् अन्वगच्छन्। ततः हृष्टपुष्टजनावृताः गुणरञ्जिताः सर्वाः प्रकृतयः गच्छन्तं राघवम् अनुगच्छन्ति। ततः सस्त्रीपुमांसः सपक्षिपशुबान्धवाः ते सर्वे विगतकल्मषाः हृष्टाः राघवस्य अनुगाः। अनुगमनस्य वर्णनं क्रमेण विस्तीर्यते — अन्तःपुरं, भ्रातरौ, ब्राह्मणाः, मन्त्रिणः, सर्वाः प्रजाः, अन्ते पशुपक्षिणः अपि। सर्वेषु ‘हृष्टाः’, ‘प्रहृष्टवत्’ इति पदानि पुनः पुनः — एषा यात्रा शोकस्य न, अपितु उत्सवस्य। ‘गुणरञ्जिताः’ इति पदं दर्शयति यत् प्रजाः रामस्य गुणैः आकृष्टाः, न आज्ञया; ‘विगतकल्मषाः’ इति तेषां पापक्षयं सूचयति। भरतस्य शत्रुघ्नस्य च अनुगमनं पूर्वसर्गयोः निश्चयस्य पूर्तिः; साग्निहोत्राः ब्राह्मणाः स्वयज्ञाग्निभिः सह गच्छन्ति, यथा रामः अपि स्वाग्निहोत्रेण सह। अन्तःपुरस्य वर्णने ‘सवृद्धबालदासीकाः’ इति पदेन कोऽपि न त्यक्तः — वृद्धाः बालाः दास्यः अपि; राज्ञः परिवारः सम्पूर्णः गच्छति।

Behind him as he went came the women of the inner apartments, with the old, the children and the maidservants, the eunuchs and the servants. Bharata went with his household and with Śatrughna, taking Rāma as their refuge and following him with his sacred fire. All the great-souled brahmins came with their own sacred fires, with their sons and wives, and followed Kākutstha of great mind. The ministers and the throngs of servants, with their sons, cattle and kin, all with their followers, went after Rāma joyfully. Then all the people, glad and prosperous and won by his virtues, followed Rāghava as he went, men and women together, with their birds, cattle and kin, all of them joyful and freed from sin. The procession widens step by step: the inner apartments, the brothers, the brahmins, the ministers, all the people, and at last even the beasts and birds. "Joyful" and "gladly" are said again and again: this is a journey not of mourning but of festival. "Won by his virtues" shows that the people were drawn by Rāma's goodness, not by command, and "freed from sin" tells of the destruction of their sins. The going of Bharata and Śatrughna fulfils the resolve of the previous sargas, and the brahmins go with their own sacrificial fires, as Rāma goes with his. In the inner apartments no one is left behind, not the old, the children or the maidservants; the king's whole household goes.

४वानराणां जनपदजनानाम् अदृश्यभूतानां स्थावरजङ्गमानां च अनुगमनम्

१६स्नाताः प्रमुदिताः सर्वे हृष्टपुष्टाश्च वानराः।
दृढं किलकिलाशब्दैः सर्वं राममनुव्रतम्॥

१७न तत्र कश्चिद्दीनो वा व्रीडितो वापि दुःखितः।
हृष्टं समुदितं सर्वं बभूव परमाद्भुतम्॥

१८द्रष्टुकामोऽथ निर्यान्तं रामं जानपदो जनः।
यः प्राप्तः सोऽपि दृष्ट्वैव स्वर्गायानुगतो जनः॥

१९ऋक्षवानररक्षांसि जनाश्च पुरवासिनः।
आगच्छन्परया भक्त्या पृष्ठतः सुसमाहिताः॥

२०यानि भूतानि नगरेऽप्यन्तर्धानगतानि च।
राघवं तान्यनुययुः स्वर्गाय समुपस्थितम्॥

२१यानि पश्यन्ति काकुत्स्थं स्थावराणि चराणि च।
सर्वाणि रामगमने अनुजग्मुर्हि तान्यपि॥

२२नोच्छ्वसत्तदयोध्यायां सुसूक्ष्ममपि दृश्यते।
तिर्यग्योनिगताश्चैव सर्वे राममनुव्रताः॥

स्नाताः प्रमुदिताः हृष्टपुष्टाः सर्वे वानराः किलकिलाशब्दैः दृढं सर्वं रामम् अनुव्रतम् अकुर्वन्। तत्र कश्चित् दीनः वा व्रीडितः वा दुःखितः वा न आसीत्; सर्वं हृष्टं समुदितं परमाद्भुतं बभूव। निर्यान्तं रामं द्रष्टुकामः जानपदः जनः यः प्राप्तः, सः अपि दृष्ट्वा एव स्वर्गाय अनुगतः अभवत्। ऋक्षवानररक्षांसि पुरवासिनः जनाः च परया भक्त्या सुसमाहिताः पृष्ठतः आगच्छन्। नगरे यानि अन्तर्धानगतानि अदृश्यानि भूतानि, तानि अपि स्वर्गाय समुपस्थितं राघवम् अनुययुः। यानि स्थावराणि चराणि च काकुत्स्थं पश्यन्ति, तानि सर्वाणि अपि रामगमने अनुजग्मुः। तदा अयोध्यायां सुसूक्ष्मम् अपि उच्छ्वसत् प्राणि न दृश्यते; तिर्यग्योनिगताः अपि सर्वे रामम् अनुव्रताः। अयोध्या सर्वथा शून्या भवति — न केवलं मनुष्याः, अपितु पशवः, पक्षिणः, अदृश्याः प्राणिनः, स्थावराणि अपि। दर्शकाः अपि अनुगामिनः भवन्ति — रामस्य दर्शनम् एव मोक्षस्य हेतुः। वानराणां किलकिलाशब्दः यात्रायाः उत्सवरूपं दर्शयति। ‘सुसूक्ष्मम् अपि’ इति पदं सर्वव्यापिनं निःशेषम् अनुगमनं स्पष्टयति — अयोध्या या पूर्वं रामस्य वनगमने शोकेन मूर्च्छिता, सा अधुना सर्वा एव तेन सह गच्छति। एवं रामः सर्वेषां प्राणिनां नेता — यः यत्र यावत् तं पश्यति, सः तं अनुसरति। ‘नोच्छ्वसत्’ इति अन्तिमः श्लोकः वर्णनस्य पराकाष्ठा — नगरे श्वासः एव न श्रूयते। एषः दृश्यः अयोध्याकाण्डस्य वनगमनस्य विपरीतः — तदा पौराः रामं अनुगन्तुम् ऐच्छन् किन्तु निवर्तिताः, अधुना सर्वे निर्विघ्नं गच्छन्ति।

The monkeys, bathed, delighted, glad and well fed, all followed Rāma steadfastly with their chattering cries. No one there was downcast, ashamed or grieving; everything was glad and exultant, and most wonderful. The country folk who had come to watch Rāma go forth, whoever arrived, followed him towards heaven as soon as they saw him. Bears, monkeys and rākṣasas, and the people of the city, came behind him with the highest devotion and with collected minds. Even the unseen beings who lived in the city followed Rāghava as he made ready for heaven. Whatever things, moving or unmoving, saw Kākutstha, all of them followed as Rāma went. Then not a single breathing creature, however small, could be seen in Ayodhyā; even those born as animals had all followed Rāma. Ayodhyā becomes wholly empty: not only its people but its beasts, its birds, its unseen beings, even its unmoving things. Those who came only to watch become followers too, for the very sight of Rāma is the cause of liberation. The monkeys' chattering shows the festive nature of the journey. "However small" makes plain that the following was total and left nothing behind: Ayodhyā, which once fainted with grief when Rāma went to the forest, now goes with him entirely. So Rāma leads all beings; whoever sees him, wherever and however long, follows him. The last verse, that no breath could be heard in the city, is the height of the description. This scene is the reverse of the exile in the Ayodhyā Kāṇḍa: then the citizens wanted to follow Rāma and were turned back; now they all go without hindrance.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे नवाधिकशततमः सर्गः॥ १०९॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

३० पदानि

प्रभातायाम् १०९.१ रात्रौ व्यतीतायाम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘भा’ धातोः क्तः, ‘प्र’ उपसर्गः, टाप्
विभक्तिः: सप्तमी, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘शर्वर्याम्’ — सति सप्तमी)

पृथुवक्षाः १०९.१ विशालवक्षःस्थलः

सन्धिः: पृथु + वक्षाः — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: पृथु वक्षः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

कमलपत्राक्षः १०९.१ पद्मनयनः

सन्धिः: कमलपत्र + अक्षः → कमलपत्राक्षः — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: कमलपत्रे इव अक्षिणी यस्य सः — बहुव्रीहिः (षच्)
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

व्रजत्वग्रे १०९.२ पुरतः गच्छतु

सन्धिः: व्रजतु + अग्रे → व्रजत्वग्रे — यण्सन्धिः (उ + अ = व् + अ)
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: ‘व्रजतु’ — लोट्, प्रथमपुरुषः; ‘अग्रे’ — अव्ययम्

वाजपेयातपत्रम् १०९.२ वाजपेययज्ञस्य छत्रम्

सन्धिः: वाजपेय + आतपत्रम् → वाजपेयातपत्रम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः: वाजपेयस्य आतपत्रम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

निरवशेषतः १०९.३ सम्पूर्णतया

सन्धिः: निः + अवशेषतः → निरवशेषतः — विसर्गस्य रेफः
समासः: निर्गतः अवशेषः यस्मात् — बहुव्रीहिः; तसिल्
विभक्तिः: अव्ययम्

महाप्रास्थानिकम् १०९.३ महाप्रयाणसम्बन्धिनम्

सन्धिः: महा + प्रास्थानिकम् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: महाप्रस्थानम् (कर्मधारयः), तस्मै हितम् — ठञ्-तद्धितः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (‘विधिम्’ इत्यस्य विशेषणम्)

ब्रह्ममावर्तयन् १०९.४ वेदमन्त्रान् उच्चारयन्

सन्धिः: ब्रह्म + आवर्तयन् — मुद्रणे मकारागमः (‘ब्रह्मम्’ इति रूपम्); सन्धिः अन्यत्र नास्ति
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: ‘ब्रह्मम्’ — द्वितीया, एकवचनम्; ‘आवर्तयन्’ — शत्रन्तम्, प्रथमा

प्रययावथ १०९.४ ततः प्रस्थितवान्

सन्धिः: प्रययौ + अथ → प्रययावथ — अयादिसन्धिः (औ → आव्)
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: ‘प्रययौ’ — ‘या’ धातुः, लिट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्

अव्याहरन् १०९.५ किमपि अवदन्

सन्धिः: अ + व्याहरन् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: न व्याहरन् — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (शत्रन्तम्)

निःसुखः १०९.५ लौकिकसुखं त्यक्तवान्

सन्धिः: निः + सुखः — विसर्गः यथावत्
समासः: निर्गतं सुखं यस्मात् सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

यथांशुमान् १०९.५ सूर्यः इव

सन्धिः: यथा + अंशुमान् → यथांशुमान् — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ)
समासः: ‘अंशुमान्’ — अंशु + मतुप्
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

श्रीरुपाश्रिता १०९.६ लक्ष्मीः समीपे स्थिता

सन्धिः: श्रीः + उपाश्रिता → श्रीरुपाश्रिता — विसर्गस्य रेफः
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: ‘श्रीः’ — प्रथमा; ‘उपाश्रिता’ — प्रथमा (क्तान्तम्)

व्यवसायस्तथाग्रतः १०९.६ संहारशक्तिः पुरतः

सन्धिः: व्यवसायः + तथा → व्यवसायस्तथा — विसर्गस्य सकारः; तथा + अग्रतः → तथाग्रतः — सवर्णदीर्घः
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: ‘व्यवसायः’ — प्रथमा, एकवचनम्

पुरुषविग्रहाः १०९.७ पुरुषरूपधारिणः

सन्धिः: पुरुष + विग्रहाः — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: पुरुषस्य इव विग्रहः येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्

सर्वरक्षिणी १०९.८ सर्वेषां रक्षिका

सन्धिः: सर्व + रक्षिणी — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: सर्वान् रक्षति इति — उपपदतत्पुरुषः (णिनि, ङीप्)
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्

ओङ्कारोऽथ १०९.८ प्रणवः

सन्धिः: ओङ्कारः + अथ → ओङ्कारोऽथ — विसर्गस्य उत्वं, गुणः, पूर्वरूपम्
समासः: ‘ओम्’ + ‘कार’ — ओङ्कारः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

महीसुराः १०९.९ ब्राह्मणाः

सन्धिः: मही + सुराः — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: मह्यां सुराः — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्

स्वर्गद्वारमपावृतम् १०९.९ उद्घाटितं स्वर्गद्वारम् (रामम्)

सन्धिः: स्वर्गद्वारम् + अपावृतम् — मकारः स्वरे परे यथावत्
समासः: स्वर्गस्य द्वारम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

ह्यन्तःपुरचराः १०९.१० अन्तःपुरवासिन्यः

सन्धिः: हि + अन्तःपुरचराः → ह्यन्तःपुरचराः — यण्सन्धिः
समासः: अन्तःपुरे चरन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्

सवर्षवरकिंकराः १०९.१० कञ्चुकिभिः सेवकैः च सहिताः

सन्धिः: स + वर्षवर + किंकराः — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: वर्षवराः च किंकराः च (द्वन्द्वः), तैः सहिताः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्

साग्निहोत्रमनुव्रताः १०९.११ अग्निहोत्रसहितं (रामम्) अनुसरन्तः

सन्धिः: स + अग्निहोत्रम् → साग्निहोत्रम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: अग्निहोत्रेण सहितम् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: ‘साग्निहोत्रम्’ — द्वितीया; ‘अनुव्रताः’ — प्रथमा, बहुवचनम्

अनुजग्मुर्महामतिम् १०९.१२ महाबुद्धिम् अनुगतवन्तः

सन्धिः: अनुजग्मुः + महामतिम् → अनुजग्मुर्महामतिम् — विसर्गस्य रेफः
समासः: महती मतिः यस्य तम् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: ‘अनुजग्मुः’ — लिट्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्; ‘महामतिम्’ — द्वितीया

प्रहृष्टवत् १०९.१३ प्रहृष्टाः इव, हर्षेण

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘प्रहृष्ट’ शब्दात् वतिः
विभक्तिः: अव्ययम्

गुणरञ्जिताः १०९.१४ रामस्य गुणैः मुग्धाः

सन्धिः: गुण + रञ्जिताः — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: गुणैः रञ्जिताः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्

सस्त्रीपुमांसः १०९.१५ स्त्रीभिः पुरुषैः च सह

सन्धिः: स + स्त्रीपुमांसः — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: स्त्रियः च पुमांसः च (द्वन्द्वः), तैः सहिताः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्

किलकिलाशब्दैः १०९.१६ हर्षध्वनिभिः

सन्धिः: किलकिला + शब्दैः — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: किलकिलायाः शब्दाः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: तृतीया, बहुवचनम्

व्रीडितः १०९.१७ लज्जितः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘व्रीड्’ धातोः क्तः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

अन्तर्धानगतानि १०९.२० अदृश्यानि

सन्धिः: अन्तः + धान + गतानि → अन्तर्धान… — विसर्गस्य रेफः
समासः: अन्तर्धानं गतानि — द्वितीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्

नोच्छ्वसत् १०९.२२ श्वसत् प्राणि न

सन्धिः: न + उच्छ्वसत् → नोच्छ्वसत् — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः: समासः नास्ति — ‘श्वस्’ धातोः शतृ, ‘उद्’ उपसर्गः
विभक्तिः: ‘उच्छ्वसत्’ — प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्