लघुविक्रमाः
१०८.१
शीघ्रगामिनः
- सन्धिः
- लघु + विक्रमाः — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- लघुः विक्रमः येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘दूताः’ इत्यस्य विशेषणम्)
उत्तरकाण्डम् — अष्टाधिकशततमः सर्गः
शत्रुघ्नवानरादीनाम् आगमनं विभीषणादीनां चिरजीवित्वादेशश्च
दूतानां मधुरागमनं, शत्रुघ्नस्य पुत्राभिषेकः अयोध्यागमनं च, वानरराक्षसदेवपुत्राणाम् आगमनं, सुग्रीवस्य स्वीकारः, विभीषणस्य लङ्कायां स्थापनं, हनूमतः जाम्बवदादीनां च चिरजीवित्वम्
दूताः त्रिभिः अहोरात्रैः मधुरां गत्वा शत्रुघ्नाय सर्वं निवेदयन्ति — लक्ष्मणत्यागं, कुशलवाभिषेकं, कुशावती-श्रावस्त्योः स्थापनं, रामभरतयोः स्वर्गगमनोद्योगं च। शत्रुघ्नः सुबाहुं मधुरायां शत्रुघातिनं वैदिशे च अभिषिच्य सेनां धनं च विभज्य एकेन रथेन अयोध्यां गत्वा रामम् अनुगमनाय याचते; रामः ‘बाढम्’ इति स्वीकरोति। सुग्रीवपुरोगमाः वानराः, ऋक्षराक्षसाः, देवर्षिगन्धर्वपुत्राः च रामम् अनुगन्तुम् आगच्छन्ति; सुग्रीवः अङ्गदम् अभिषिच्य आगतः। रामः सुग्रीवं सह नेतुं स्वीकरोति। विभीषणं तु ‘यावत् प्रजाः, यावत् मम कथा, तावत् लङ्कायां राज्यं कुरु, इक्ष्वाकुकुलदैवतं जगन्नाथम् आराधय’ इति आदिशति। हनूमन्तं ‘यावत् मम कथाः प्रचरिष्यन्ति तावत् जीव’ इति, जाम्बवन्मैन्दद्विविदान् ‘कलिपर्यन्तं जीवत’ इति च आज्ञाप्य शेषान् ऋक्षवानरान् सह गन्तुम् अनुजानाति।
१दूतानां मधुरागमनं, शत्रुघ्नाय वृत्तान्तनिवेदनम्
१ते दूता रामवाक्येन चोदिता लघुविक्रमाः।
प्रजग्मुर्मधुरां शीघ्रं चक्रुर्वासं न चाध्वनि॥
२ततस्त्रिभिरहोरात्रैः सम्प्राप्य मधुरामथ।
शत्रुघ्नाय यथातत्त्वमाचख्युः सर्वमेव तत्॥
३लक्ष्मणस्य परित्यागं प्रतिज्ञां राघवस्य च।
पुत्रयोरभिषेकं च पौरानुगमनं तथा॥
४कुशस्य नगरी रम्या विन्ध्यपर्वतरोधसि।
कुशावतीति नाम्ना सा कृता रामेण धीमता॥
५श्रावस्तीति पुरी रम्या श्राविता च लवस्य ह।
अयोध्यां विजनां कृत्वा राघवो भरतस्तथा॥
६स्वर्गस्य गमनोद्योगं कृतवन्तौ महारथौ।
एवं सर्वं निवेद्याशु शत्रुघ्नाय महात्मने॥
७विरेमुस्ते ततो दूतास्त्वर राजेति चाब्रुवन्।
तच्छ्रुत्वा घोरसंकाशं कुलक्षयमुपस्थितम्॥
रामवाक्येन चोदिताः लघुविक्रमाः ते दूताः शीघ्रं मधुरां प्रजग्मुः, अध्वनि वासं न चक्रुः। त्रिभिः अहोरात्रैः मधुरां सम्प्राप्य ते शत्रुघ्नाय सर्वं यथातत्त्वम् आचख्युः — लक्ष्मणस्य परित्यागं, राघवस्य प्रतिज्ञां, पुत्रयोः अभिषेकं, पौराणाम् अनुगमनं च। ‘धीमता रामेण विन्ध्यपर्वतरोधसि कुशस्य रम्या नगरी कुशावती इति नाम्ना कृता; लवस्य च श्रावस्ती इति रम्या पुरी श्राविता। राघवः भरतः च अयोध्यां विजनां कृत्वा स्वर्गस्य गमनोद्योगं कृतवन्तौ।’ एवं सर्वं महात्मने शत्रुघ्नाय आशु निवेद्य ‘राजन्, त्वरस्व’ इति अब्रुवन्, ततः विरेमुः। दूताः कुलक्षयस्य वार्तां वहन्ति, अतः ते क्षणम् अपि न विश्राम्यन्ति — त्रिभिः एव दिनैः दीर्घः मार्गः अतिक्रान्तः। तेषां सन्देशे घटनानां क्रमः संक्षिप्तः स्पष्टः च — त्यागः, प्रतिज्ञा, अभिषेकः, अनुगमनम्; एषः एव पूर्वयोः सर्गयोः सारः। कुशावती विन्ध्यस्य रोधसि, श्रावस्ती उत्तरे — नूतनयोः राजधान्योः नामनी अत्र प्रथमं श्रूयेते, येन रामवंशस्य भाविनी परम्परा सूच्यते। ‘अयोध्यां विजनां कृत्वा’ इति वाक्यं हृदयविदारकं — या नगरी रामस्य जन्मभूमिः, सा अधुना जनशून्या भविष्यति, यतः सर्वे पौराः अनुगन्तुम् उद्यताः। ‘त्वर राजन्’ इति आह्वानं दूतानाम् आग्रहं दर्शयति — यदि शत्रुघ्नः विलम्बते, तर्हि सः भ्रातॄन् न प्राप्स्यति। दूतानां वचने ‘राघवो भरतस्तथा’ इति द्वयोः नाम सह गृह्यते — भरतः अपि रामेण सह गन्तुं निश्चितवान् इति शत्रुघ्नः अवगच्छति। तस्य कृते अपि विकल्पः न अवशिष्यते — ज्येष्ठौ द्वौ भ्रातरौ गच्छतः, सः कथं तिष्ठेत्। अयोध्यायाः मधुरापर्यन्तं मार्गः दीर्घः, किन्तु दूताः अहोरात्रम् अविश्रान्ताः चलन्ति — वार्तायाः गौरवं तेषां गतौ प्रतिबिम्बितम्।
Urged on by Rāma's command, the swift messengers set off at once for Madhurā and made no halt on the way. After three days and nights they reached Madhurā and told Śatrughna everything just as it had happened: Lakṣmaṇa's banishment and Rāghava's promise, the consecration of the two sons and the citizens' resolve to follow him. "The wise Rāma has founded for Kuśa a lovely city named Kuśāvatī on the slopes of the Vindhya mountains, and for Lava a lovely city proclaimed as Śrāvastī. Rāghava and Bharata, those great warriors, are leaving Ayodhyā empty of people and have made ready to depart for heaven." When they had quickly told all this to the great-souled Śatrughna, the messengers said, "Make haste, king," and fell silent. The messengers carry news of the ending of the family, and so they do not rest a moment; the long road is covered in three days. Their message gives the sequence of events briefly and clearly, the banishment, the promise, the consecration, the resolve to follow, which is the substance of the two previous sargas. Kuśāvatī on the Vindhya slopes and Śrāvastī in the north: the names of the two new capitals are heard here for the first time, hinting at the future line of Rāma's house. "Leaving Ayodhyā empty of people" is heartbreaking: the city of Rāma's birth will now be deserted, since all its citizens are ready to follow him. "Make haste, king" shows the messengers' urgency: if Śatrughna delays, he will not reach his brothers. They name Rāghava and Bharata together, so Śatrughna understands that Bharata too has resolved to go with Rāma; for him no choice remains, for how could he stay when his two elder brothers are going? The road from Ayodhyā to Madhurā is long, yet the messengers travel day and night without rest, and the weight of their news shows in their speed.
२शत्रुघ्नस्य पुत्राभिषेकः, अयोध्यागमनम्, अनुगमननिश्चयः
८प्रकृतीस्तु समानीय काञ्चनं च पुरोधसम्।
तेषां सर्वं यथावृत्तमब्रवीद्रघुनन्दनः॥
९आत्मनश्च विपर्यासं भविष्यं भ्रातृभिः सह।
ततः पुत्रद्वयं वीरः सोऽभ्यषिञ्चन्नराधिपः॥
१०सुबाहुर्मधुरां लेभे शत्रुघाती च वैदिशम्।
द्विधा कृत्वा तु तां सेनां माधुरीं पुत्रयोर्द्वयोः।
धनं च युक्तं कृत्वा वै स्थापयामास पार्थिवः॥
११सुबाहुं मधुरायां च वैदिशे शत्रुघातिनम्।
ययौ स्थाप्य तदायोध्यां रथेनैकेन राघवः॥
१२स ददर्श महात्मानं ज्वलन्तमिव पावकम्।
सूक्ष्मक्षौमाम्बरधरं मुनिभिः सार्धमक्षयैः॥
१३सोऽभिवाद्य ततो रामं प्राञ्जलिः प्रयतेन्द्रियः।
उवाच वाक्यं धर्मज्ञं धर्ममेवानुचिन्तयन्॥
१४कृत्वाभिषेकं सुतयोर्द्वयो राघवनन्दन।
तवानुगमने राजन्विद्धि मां कृतनिश्चयम्॥
१५न चान्यदद्य वक्तव्यमतो वीर न शासनम्।
विहन्यमानमिच्छामि मद्विधेन विशेषतः॥
१६तस्य तां बुद्धिमक्लीबां विज्ञाय रघुनन्दनः।
बाढमित्येव शत्रुघ्नं रामो वाक्यमुवाच ह॥
घोरसंकाशं तं कुलक्षयम् उपस्थितं श्रुत्वा रघुनन्दनः शत्रुघ्नः प्रकृतीः काञ्चनं पुरोधसं च समानीय तेषां सर्वं यथावृत्तम् अब्रवीत्, भ्रातृभिः सह भविष्यं स्वस्य विपर्यासं च। ततः सः वीरः नराधिपः पुत्रद्वयम् अभ्यषिञ्चत्। सुबाहुः मधुरां लेभे, शत्रुघाती च वैदिशम्; मधुरायाः सेनां धनं च द्विधा कृत्वा पार्थिवः पुत्रयोः द्वयोः युक्तं विभज्य तौ स्थापयामास। सुबाहुं मधुरायां वैदिशे शत्रुघातिनं च स्थापयित्वा राघवः एकेन रथेन अयोध्यां ययौ। तत्र सः सूक्ष्मक्षौमाम्बरधरं ज्वलन्तं पावकम् इव महात्मानं रामम् अक्षयैः मुनिभिः सार्धं ददर्श। सः प्रयतेन्द्रियः प्राञ्जलिः रामम् अभिवाद्य धर्मम् एव अनुचिन्तयन् धर्मज्ञं रामं वाक्यम् उवाच — ‘राघवनन्दन, द्वयोः सुतयोः अभिषेकं कृत्वा अहम् आगतः; राजन्, तव अनुगमने मां कृतनिश्चयं विद्धि। वीर, अतः अन्यत् किमपि अद्य न वक्तव्यम्, न च अन्यत् शासनम्; मद्विधेन विशेषतः तव आज्ञायाः विहन्यमानम् अहं न इच्छामि।’ तस्य अक्लीबां तां बुद्धिं विज्ञाय रघुनन्दनः रामः शत्रुघ्नं ‘बाढम्’ इति एव वाक्यम् उवाच। शत्रुघ्नः अपि भरतस्य इव राज्यं त्यजति, पुत्रयोः व्यवस्थां कृत्वा एकाकी एकेन रथेन आगच्छति — तस्य त्वरा तस्य भ्रातृभक्तिं दर्शयति। तस्य वचने विनयः दृढता च — सः रामं निवारणस्य अवकाशम् एव न ददाति, ‘अन्यत् शासनं मा कुरु’ इति पूर्वम् एव याचते। कनिष्ठतमः भ्राता अपि ज्येष्ठस्य मार्गं वृणोति; चत्वारः भ्रातरः जन्मना इव प्रस्थाने अपि एकाः। शत्रुघ्नस्य व्यवस्था अपि सुविचारिता — सेनायाः धनस्य च न्याय्यः विभागः, येन पुत्रयोः मध्ये कलहः न स्यात्। ‘अक्लीबां बुद्धिम्’ इति रामस्य मूल्याङ्कनं शत्रुघ्नस्य निश्चयस्य पौरुषं स्तौति — सः न शोकेन, अपितु धैर्येन अनुगच्छति। रामः अपि दीर्घं न वदति; ‘बाढम्’ इति एकम् एव पदम् अस्य सर्गस्य पुनः पुनः आवर्तमानं स्वीकारवचनम्।
Hearing of the dreadful ending of the family now at hand, Śatrughna, delight of the Raghus, called together his people and his priest Kāñcana and told them all that had happened, and the change that awaited him along with his brothers. Then the heroic king consecrated his two sons: Subāhu received Madhurā and Śatrughātin Vaidiśa. He divided the army of Madhurā in two between them and shared the wealth fairly, and so established them. Having set Subāhu in Madhurā and Śatrughātin in Vaidiśa, he set out for Ayodhyā with a single chariot. There he saw the great-souled Rāma, blazing like fire, clad in fine silk, with the imperishable sages around him. With joined palms and restrained senses he saluted Rāma and, his mind fixed on dharma alone, said to him: "Joy of the Raghus, I have consecrated my two sons, and I have come. Know, king, that I am resolved to follow you. Say nothing else to me today, hero, and give me no other command; I would not have your command defied, least of all by one like me." Seeing his firm and manly resolve, Rāma, delight of the Raghus, said to Śatrughna only, "So be it." Like Bharata, Śatrughna gives up his kingdom; he provides for his sons and comes alone in a single chariot, and his haste shows his devotion to his brother. His words are humble and firm together: he gives Rāma no chance to stop him, asking in advance not to be given any other command. Even the youngest brother chooses the path of the eldest; the four brothers are one in their going as in their birth. His arrangements too are well considered, with a fair division of army and wealth so that there should be no quarrel between his sons. Rāma's praise of his "manly resolve" honours its courage: he follows not from grief but from steadfastness. And Rāma says no more than "So be it", the word of assent that recurs again and again in this sarga.
३वानराणां राक्षसानां देवपुत्राणां च आगमनं, सुग्रीवस्य प्रार्थना
१७तस्य वाक्यस्य वाक्यान्ते वानराः कामरूपिणः।
ऋक्षराक्षससङ्घाश्च समापेतुरनेकशः॥
१८सुग्रीवं ते पुरस्कृत्य सर्व एव समागताः।
तं रामं द्रष्टुमनसः स्वर्गायाभिमुखं स्थितम्॥
१९देवपुत्रा ऋषिसुता गन्धर्वाणां सुतास्तथा।
रामक्षयं विदित्वा ते सर्व एव समागताः॥
२०ते राममभिवाद्योचुः सर्वे वानरराक्षसाः।
तवानुगमने राजन्सम्प्राप्ताः स्म समागताः॥
२१यदि राम विनास्माभिर्गच्छेस्त्वं पुरुषोत्तम।
यमदण्डमिवोद्यम्य त्वया स्म विनिपातिताः॥
२२एतस्मिन्नन्तरे रामं सुग्रीवोऽपि महाबलः।
प्रणम्य विधिवद्वीरं विज्ञापयितुमुद्यतः॥
२३अभिषिच्याङ्गदं वीरमागतोऽस्मि नरेश्वर।
तवानुगमने राजन्विद्धि मां कृतनिश्चयम्॥
तस्य वाक्यस्य अन्ते कामरूपिणः वानराः ऋक्षराक्षससङ्घाः च अनेकशः समापेतुः। सुग्रीवं पुरस्कृत्य ते सर्वे स्वर्गाय अभिमुखं स्थितं रामं द्रष्टुमनसः समागताः। देवपुत्राः, ऋषिसुताः, गन्धर्वाणां सुताः च रामस्य क्षयं विदित्वा सर्वे एव समागताः। ते सर्वे वानरराक्षसाः रामम् अभिवाद्य ऊचुः — ‘राजन्, तव अनुगमने वयं सम्प्राप्ताः स्मः। पुरुषोत्तम राम, यदि अस्माभिः विना गच्छेः, तर्हि यमदण्डम् इव उद्यम्य त्वया वयं विनिपातिताः स्मः।’ एतस्मिन् अन्तरे महाबलः सुग्रीवः अपि विधिवत् वीरं रामं प्रणम्य विज्ञापयितुम् उद्यतः — ‘नरेश्वर, वीरम् अङ्गदम् अभिषिच्य अहम् आगतः अस्मि; राजन्, तव अनुगमने मां कृतनिश्चयं विद्धि।’ युद्धकाण्डस्य सहायाः सर्वे अत्र पुनः एकत्र मिलन्ति — ये लङ्कायुद्धे रामेण सह युयुधुः, ते स्वर्गयात्रायाम् अपि तं न त्यजन्ति। ‘रामक्षयम्’ इति पदं रामस्य लीलासंवरणं सूचयति; हिन्दीभाष्यम् अपि ‘लीलासंवरणका समय’ इति वदति। वानराणां वचनं भावपूर्णं — रामेण विना जीवनं तेषां कृते यमदण्डेन हननम् इव। सुग्रीवः अपि शत्रुघ्नस्य इव पुत्रं राज्ये स्थापयित्वा आगतः, तस्य वचनं शत्रुघ्नस्य वचनस्य प्रतिध्वनिः — ‘तवानुगमने राजन् विद्धि मां कृतनिश्चयम्’ इति पङ्क्तिः अत्र यथावत् पुनः आवर्तते। एवं मित्रता अपि भ्रातृत्वस्य समकक्षा इति कविः सूचयति। देवपुत्राणाम् ऋषिसुतानां गन्धर्वपुत्राणां च उपस्थितिः सूचयति यत् वानराः ऋक्षाः च मूलतः देवांशाः एव — बालकाण्डे देवाः एव रामस्य साहाय्याय वानररूपेण अजायन्त। अतः तेषाम् अनुगमनं स्वमूलं प्रति प्रत्यागमनम् अपि। अग्रिमे सर्गद्वये तेषां स्वस्वपितृषु प्रवेशः वर्णयिष्यते। ‘स्वर्गायाभिमुखं स्थितम्’ इति विशेषणं रामस्य तदानीन्तनीं स्थितिं चित्रयति — सः शरीरेण अयोध्यायां, मनसा तु स्वधामाभिमुखः।
As Śatrughna finished speaking, monkeys who could take any form they pleased, and hosts of bears and rākṣasas, gathered there in great numbers. With Sugrīva at their head they had all come, eager to see Rāma, who stood facing towards heaven. Sons of gods, sons of seers and sons of gandharvas had all come, knowing that Rāma's end was at hand. All the monkeys and rākṣasas saluted Rāma and said: "King, we have come to follow you. If you go without us, Rāma, best of men, it will be as though you had struck us down with the raised staff of Yama." Meanwhile mighty Sugrīva bowed duly to the hero Rāma and made ready to speak: "Lord of men, I have come after consecrating the heroic Aṅgada. Know, king, that I am resolved to follow you." All the allies of the Yuddha Kāṇḍa meet here once more: those who fought beside Rāma in the war of Laṅkā do not forsake him on his journey to heaven either. "Rāma's end" means his withdrawing of his earthly play. The monkeys' words are full of feeling: life without Rāma would be to them like being killed by Yama's staff. Sugrīva too, like Śatrughna, has set his son on the throne before coming, and his words echo Śatrughna's exactly: "Know, king, that I am resolved to follow you." So the poet suggests that friendship is the equal of brotherhood. The presence of the sons of gods, seers and gandharvas shows that the monkeys and bears were at root portions of the gods, for in the Bāla Kāṇḍa the gods were born as monkeys to help Rāma; so their following him is also a return to their source, and their entering into their own divine fathers is told in the next two sargas. "Facing towards heaven" pictures Rāma at that moment: in body he is in Ayodhyā, but in mind he faces his own abode.
४सुग्रीवस्य स्वीकारः, विभीषणस्य लङ्कायां स्थापनम्
२४तस्य तद्वचनं श्रुत्वा रामो रमयतां वरः।
वानरेन्द्रमथोवाच मैत्रं तस्यानुचिन्तयन्॥
२५सखे शृणुष्व सुग्रीव न त्वयाहं विनाकृतः।
गच्छेयं देवलोकं वा परमं वा पदं महत्॥
२६तैरेवमुक्तः काकुत्स्थो बाढमित्यब्रवीत्स्मयन्।
विभीषणमथोवाच राक्षसेन्द्रं महायशाः॥
२७यावत्प्रजा धरिष्यन्ति तावत्त्वं वै विभीषण।
राक्षसेन्द्र महावीर्य लङ्कास्थः स्वं धरिष्यसि॥
२८यावच्चन्द्रश्च सूर्यश्च यावत्तिष्ठति मेदिनी।
यावच्च मत्कथा लोके तावद्राज्यं तवास्त्विह॥
२९शासितश्च सखित्वेन कार्यं ते मम शासनम्।
प्रजाः संरक्ष धर्मेण नोत्तरं वक्तुमर्हसि॥
३०किंचान्यद्वक्तुमिच्छामि राक्षसेन्द्र महाबल।
आराधय जगन्नाथमिक्ष्वाकुकुलदैवतम्॥
३१आराधनीयमनिशं देवैरपि सवासवैः।
तथेति प्रतिजग्राह रामवाक्यं विभीषणः॥
तस्य तत् वचनं श्रुत्वा रमयतां वरः रामः तस्य मैत्रम् अनुचिन्तयन् वानरेन्द्रम् अथ उवाच — ‘सखे सुग्रीव, शृणुष्व; त्वया विनाकृतः अहं देवलोकं वा परमं महत् पदं वा न गच्छेयम्।’ तैः एवम् उक्तः काकुत्स्थः स्मयन् ‘बाढम्’ इति अब्रवीत्। ततः महायशाः राक्षसेन्द्रं विभीषणम् उवाच — ‘महावीर्य राक्षसेन्द्र विभीषण, यावत् प्रजाः धरिष्यन्ति, तावत् त्वं लङ्कास्थः स्वं शरीरं धरिष्यसि। यावत् चन्द्रः सूर्यः च, यावत् मेदिनी तिष्ठति, यावत् च लोके मम कथा, तावत् तव राज्यम् इह अस्तु। सखित्वेन शासितः असि, मम शासनं ते कार्यम्; धर्मेण प्रजाः संरक्ष, उत्तरं वक्तुं न अर्हसि। महाबल राक्षसेन्द्र, अन्यत् च वक्तुम् इच्छामि — इक्ष्वाकुकुलदैवतं जगन्नाथं सदा आराधय, यः सवासवैः देवैः अपि अनिशम् आराधनीयः।’ विभीषणः ‘तथा’ इति रामवाक्यं प्रतिजग्राह। अत्र रामः द्विविधं व्यवहारं दर्शयति — सुग्रीवं मित्रत्वेन सह नयति, विभीषणं तु राजधर्मेण लङ्कायां स्थापयति। विभीषणस्य चिरजीवित्वं रामकथायाः अस्तित्वेन सह बद्धं — यावत् कथा, तावत् राज्यम्। ‘उत्तरं वक्तुं न अर्हसि’ इति आज्ञा पूर्वम् एव तस्य अनुगमनप्रार्थनां निवारयति। हिन्दीभाष्यं ‘जगन्नाथ’ इति पदं ‘श्रीशेषशायी भगवान् विष्णुः’ इति व्याचष्टे — इक्ष्वाकूणां कुलदेवता श्रीरङ्गनाथः इति परम्परा अत्र सूच्यते। ‘सखित्वेन’ इति पदं दर्शयति यत् आज्ञा अपि मैत्र्या एव दीयते, न प्रभुत्वेन। सुग्रीवाय रामस्य उत्तरम् अपि मैत्र्याः परां सीमां दर्शयति — ‘त्वया विनाकृतः अहं परमं पदम् अपि न गच्छेयम्’; मित्रं विना स्वर्गः अपि अपूर्णः। विभीषणस्य तु भूमौ स्थितिः दण्डः न, अपितु उत्तरदायित्वम् — लङ्कायाः प्रजाः धर्मेण रक्षितव्याः, यतः रावणस्य अनन्तरं सः एव तेषां धर्मराजः। ‘यावच्चन्द्रश्च सूर्यश्च’ इति उपमा चिरकालस्य प्रसिद्धा सूचना; तया विभीषणस्य राज्यं कालातीतं भवति, यथा रामकथा अपि।
Hearing Sugrīva's words and thinking of their friendship, Rāma, best of those who give delight, said to the lord of the monkeys: "Listen, friend Sugrīva: I would not go to the world of the gods, or even to the highest and greatest state, without you." To all of them Kākutstha smiled and said, "So be it." Then the illustrious one spoke to Vibhīṣaṇa, lord of the rākṣasas: "Mighty Vibhīṣaṇa, lord of the rākṣasas, as long as the creatures live, so long shall you keep your body and dwell in Laṅkā. As long as the moon and the sun endure, as long as the earth stands, as long as my story is told in the world, so long shall your kingship stand here. You are bound to me by friendship, and you must do as I command: protect your subjects with dharma, and do not answer back. And I wish to say one thing more, mighty lord of the rākṣasas: always worship Jagannātha, lord of the world, the family deity of the Ikṣvākus, who is ever to be worshipped even by the gods with Vāsava." Vibhīṣaṇa said, "So be it," and accepted Rāma's word. Here Rāma deals with his friends in two ways: Sugrīva he takes with him as a friend, while Vibhīṣaṇa he establishes in Laṅkā by a king's dharma. Vibhīṣaṇa's long life is bound up with the life of Rāma's story: as long as the story lasts, so long his kingdom. "Do not answer back" forestalls in advance his plea to follow. "Bound by friendship" shows that even the command is given in friendship, not as lordship. Rāma's answer to Sugrīva shows the height of friendship: without a friend, even heaven is incomplete. For Vibhīṣaṇa, remaining on earth is not a punishment but a charge: the people of Laṅkā must be protected by dharma, for after Rāvaṇa he is their righteous king. "As long as the moon and the sun" is the familiar image for time without end, and by it Vibhīṣaṇa's kingdom, like Rāma's story, passes beyond time.
५हनूमतः जाम्बवदादीनां च चिरजीवित्वम्, अन्येषाम् अनुगमनानुज्ञा
३२राजा राक्षसमुख्यानां राघवाज्ञामनुस्मरन्।
तमेवमुक्त्वा काकुत्स्थो हनूमन्तमथाब्रवीत्॥
३३जीविते कृतबुद्धिस्त्वं मा प्रतिज्ञां वृथा कृथाः।
मत्कथाः प्रचरिष्यन्ति यावल्लोके हरीश्वर॥
३४तावद्रमस्व सुप्रीतो मद्वाक्यमनुपालयन्।
एवमुक्तस्तु हनुमान्राघवेण महात्मना॥
३५वाक्यं विज्ञापयामास परं हर्षमवाप च।
यावत्तव कथा लोके विचरिष्यति पावनी॥
३६तावत्स्थास्यामि मेदिन्यां तवाज्ञामनुपालयन्।
जाम्बवन्तं तथोक्त्वा तु वृद्धं ब्रह्मसुतं तदा॥
३७मैन्दं च द्विविदं चैव पञ्च जाम्बवता सह।
यावत्कलिश्च सम्प्राप्तस्तावज्जीवत सर्वदा॥
३८तानेवमुक्त्वा काकुत्स्थः सर्वांस्तानृक्षवानरान्।
उवाच बाढं गच्छध्वं मया सार्धं यथोदितम्॥
राक्षसमुख्यानां राजा विभीषणः राघवाज्ञाम् अनुस्मरन् स्थितः। तम् एवम् उक्त्वा काकुत्स्थः हनूमन्तम् अब्रवीत् — ‘त्वं जीविते कृतबुद्धिः, प्रतिज्ञां वृथा मा कृथाः। हरीश्वर, यावत् लोके मम कथाः प्रचरिष्यन्ति, तावत् मम वाक्यम् अनुपालयन् सुप्रीतः रमस्व।’ महात्मना राघवेण एवम् उक्तः हनुमान् परं हर्षम् अवाप, वाक्यं च विज्ञापयामास — ‘यावत् तव पावनी कथा लोके विचरिष्यति, तावत् तव आज्ञाम् अनुपालयन् अहं मेदिन्यां स्थास्यामि।’ ततः ब्रह्मसुतं वृद्धं जाम्बवन्तं, मैन्दं द्विविदं च तथा उक्त्वा रामः आह — ‘जाम्बवता सह यूयं पञ्च यावत् कलिः सम्प्राप्तः, तावत् सर्वदा जीवत।’ तान् एवम् उक्त्वा काकुत्स्थः सर्वान् तान् ऋक्षवानरान् उवाच — ‘बाढं, यथोदितं मया सार्धं गच्छध्वम्।’ हनूमतः चिरजीवित्वं रामकथया सह बद्धं — सः कथायाः श्रोता रक्षकः च इति परम्परायां प्रसिद्धः। सः स्वयं प्रतिज्ञां स्मरति, हर्षेण च स्वीकरोति; तस्य भक्तिः सेवायाम् एव तृप्यति, न स्वर्गे। ‘पञ्च’ इति सङ्ख्या हिन्दीभाष्ये स्पष्टीकृता — जाम्बवान्, विभीषणः, हनुमान्, मैन्दः, द्विविदः च; तेषु हनुमान् विभीषणः च प्रलयपर्यन्तं, शेषाः त्रयः द्वापरकलिसन्धौ कृष्णावतारकाले मृताः इति भाष्यस्य टिप्पणी। अन्ते रामः शेषान् सर्वान् ‘मया सार्धं गच्छध्वम्’ इति अनुजानाति, अग्रिमसर्गस्य महाप्रस्थानाय च भूमिका सिद्धा। यत् रामः केचन सहायान् भूमौ एव स्थापयति, तत् तस्य कथायाः अविच्छिन्नतायै — विभीषणः लङ्कायाम्, हनुमान् कथाश्रवणे, जाम्बवदादयः कलिपर्यन्तं रामस्य स्मृतिं जीवितां रक्षन्ति। एवं रामः गच्छति, किन्तु तस्य भक्ताः तस्य साक्षिणः इव लोके तिष्ठन्ति। हनूमतः उत्तरे ‘पावनी’ इति विशेषणं कथायाः पावनत्वं स्तौति — या कथा श्रोतॄन् पुनाति। ‘यथोदितम्’ इति पदेन रामः शेषाणां स्वेच्छां मानयति — ये गन्तुम् इच्छन्ति, ते गच्छन्तु।
The king of the rākṣasa chiefs stood keeping Rāghava's command in mind. When he had spoken to him, Kākutstha said to Hanumān: "You have set your mind on living on; do not make your promise empty. As long as stories of me are told in the world, lord of the monkeys, so long live on in joy, carrying out my word." At these words of the great-souled Rāghava Hanumān felt the highest joy and answered: "As long as your purifying story travels through the world, so long shall I stay on the earth, carrying out your command." Having spoken likewise to the aged Jāmbavān, son of Brahmā, and to Mainda and Dvivida, he said: "All five of you, with Jāmbavān, live on until the Kali age has come." Then Kākutstha said to all the other bears and monkeys: "Very well; come with me, as you have said." Hanumān's long life is bound to Rāma's story, and tradition knows him as its listener and guardian. He remembers his own promise and accepts with joy; his devotion is satisfied by service, not by heaven. At the end Rāma allows all the rest to go with him, and the stage is set for the great departure in the next sarga. That Rāma leaves some of his helpers on earth is for the unbroken life of his story: Vibhīṣaṇa in Laṅkā, Hanumān listening to the story, Jāmbavān and the others until the Kali age keep Rāma's memory alive. So Rāma departs, but his devotees remain in the world as his witnesses. In Hanumān's reply "purifying" praises the holiness of the story, which purifies those who hear it, and "as you have said" shows Rāma honouring the others' own wish: let those who want to go, go.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डेऽष्टाधिकशततमः सर्गः॥ १०८॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
३१ पदानि
चाध्वनि
१०८.१
मार्गे अपि
- सन्धिः
- च + अध्वनि → चाध्वनि — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘अध्वनि’ — ‘अध्वन्’ शब्दः, सप्तमी, एकवचनम्
ततस्त्रिभिरहोरात्रैः
१०८.२
ततः त्रिषु दिनेषु
- सन्धिः
- ततः + त्रिभिः → ततस्त्रिभिः — विसर्गस्य सकारः; त्रिभिः + अहोरात्रैः → त्रिभिरहोरात्रैः — विसर्गस्य रेफः
- समासः
- अहश्च रात्रिश्च अहोरात्रः — समाहारद्वन्द्वः
- विभक्तिः
- ‘अहोरात्रैः’ — तृतीया, बहुवचनम्
यथातत्त्वम्
१०८.२
यथार्थम्
- सन्धिः
- यथा + तत्त्वम् — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- तत्त्वम् अनतिक्रम्य — अव्ययीभावः
- विभक्तिः
- अव्ययम्
पौरानुगमनम्
१०८.३
नागरिकाणाम् अनुसरणम्
- सन्धिः
- पौर + अनुगमनम् → पौरानुगमनम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- पौराणाम् अनुगमनम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
विन्ध्यपर्वतरोधसि
१०८.४
विन्ध्यपर्वतस्य तटे
- सन्धिः
- विन्ध्य + पर्वत + रोधसि — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- विन्ध्यः पर्वतः (कर्मधारयः), तस्य रोधः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम् (‘रोधस्’ शब्दः)
कुशावतीति
१०८.४
कुशावती नाम
- सन्धिः
- कुशावती + इति → कुशावतीति — सवर्णदीर्घसन्धिः (ई + इ = ई)
- समासः
- ‘कुश’ शब्दात् मतुप् (वत्वम्), ङीप् — संज्ञा
- विभक्तिः
- ‘कुशावती’ — प्रथमा, एकवचनम्
गमनोद्योगम्
१०८.६
प्रस्थानस्य प्रयत्नम्
- सन्धिः
- गमन + उद्योगम् → गमनोद्योगम् — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- गमनस्य उद्योगः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
निवेद्याशु
१०८.६
शीघ्रं सूचयित्वा
- सन्धिः
- निवेद्य + आशु → निवेद्याशु — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘निवेद्य’ — ल्यबन्तम्; ‘आशु’ — अव्ययम्
कुलक्षयमुपस्थितम्
१०८.७
समीपम् आगतं वंशनाशम्
- सन्धिः
- कुलक्षयम् + उपस्थितम् — मकारः स्वरे परे यथावत्
- समासः
- कुलस्य क्षयः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
विपर्यासम्
१०८.९
परिवर्तनं, शरीरत्यागम्
- सन्धिः
- वि + परि + आसम् → विपर्यासम् — यण्सन्धिः (इ + आ = य् + आ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘अस्’ धातोः घञ्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
सोऽभ्यषिञ्चन्नराधिपः
१०८.९
सः राजा अभिषेकं कृतवान्
- सन्धिः
- सः + अभ्यषिञ्चत् → सोऽभ्यषिञ्चत् — उत्वं, पूर्वरूपम्; अभ्यषिञ्चत् + नराधिपः → अभ्यषिञ्चन्नराधिपः — अनुनासिकसन्धिः (त् → न्)
- समासः
- नराणाम् अधिपः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- ‘अभ्यषिञ्चत्’ — ‘सिच्’ धातुः, लङ्, प्रथमपुरुषः; ‘नराधिपः’ — प्रथमा
वैदिशम्
१०८.१०
विदिशानगरीसम्बन्धि राज्यम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘विदिशा’ शब्दात् अण्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
रथेनैकेन
१०८.११
एकेन एव रथेन
- सन्धिः
- रथेन + एकेन → रथेनैकेन — वृद्धिसन्धिः (अ + ए = ऐ)
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम्
सूक्ष्मक्षौमाम्बरधरम्
१०८.१२
सूक्ष्मं रेशमवस्त्रं धारयन्तम्
- सन्धिः
- सूक्ष्म + क्षौम + अम्बर + धरम् → …क्षौमाम्बर… — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- सूक्ष्मं क्षौमम् अम्बरं धरति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
प्रयतेन्द्रियः
१०८.१३
संयतेन्द्रियः
- सन्धिः
- प्रयत + इन्द्रियः → प्रयतेन्द्रियः — गुणसन्धिः (अ + इ = ए)
- समासः
- प्रयतानि इन्द्रियाणि यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
कृतनिश्चयम्
१०८.१४
दृढनिश्चयं माम्
- सन्धिः
- कृत + निश्चयम् — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- कृतः निश्चयः येन तम् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
विहन्यमानम्
१०८.१५
उल्लङ्घ्यमानम् (आज्ञायाः)
- सन्धिः
- वि + हन्यमानम् — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘हन्’ धातोः कर्मणि शानच्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
बुद्धिमक्लीबाम्
१०८.१६
दृढां वीर्ययुक्तां मतिम्
- सन्धिः
- बुद्धिम् + अक्लीबाम् — मकारः स्वरे परे यथावत्
- समासः
- न क्लीबा — नञ्तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
समापेतुरनेकशः
१०८.१७
बहुशः समागताः
- सन्धिः
- समापेतुः + अनेकशः → समापेतुरनेकशः — विसर्गस्य रेफः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘पत्’ धातोः लिट्, ‘सम्’ ‘आ’ उपसर्गौ
- विभक्तिः
- ‘समापेतुः’ — लिट्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्; ‘अनेकशः’ — अव्ययम्
द्रष्टुमनसः
१०८.१८
द्रष्टुम् इच्छन्तः
- सन्धिः
- द्रष्टुम् + मनसः → द्रष्टुमनसः — तुमुनः मकारलोपः (‘तुंकाममनसोरपि’)
- समासः
- द्रष्टुं मनः येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
रामक्षयम्
१०८.१९
रामस्य लीलासंवरणम्
- सन्धिः
- राम + क्षयम् — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- रामस्य क्षयः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
यमदण्डमिवोद्यम्य
१०८.२१
यमस्य दण्डम् इव उत्थाप्य
- सन्धिः
- यमदण्डम् + इव + उद्यम्य → …मिवोद्यम्य — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- यमस्य दण्डः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- ‘यमदण्डम्’ — द्वितीया; ‘उद्यम्य’ — ल्यबन्तम्
विज्ञापयितुमुद्यतः
१०८.२२
निवेदयितुं सज्जः
- सन्धिः
- विज्ञापयितुम् + उद्यतः — मकारः स्वरे परे यथावत्
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘विज्ञापयितुम्’ — तुमुन्नन्तम्; ‘उद्यतः’ — प्रथमा (क्तान्तम्)
विनाकृतः
१०८.२५
वियुक्तः, रहितः
- सन्धिः
- विना + कृतः — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- विना कृतः — सुप्सुपा समासः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
लङ्कास्थः
१०८.२७
लङ्कायां स्थितः
- सन्धिः
- लङ्का + स्थः — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- लङ्कायां तिष्ठति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
इक्ष्वाकुकुलदैवतम्
१०८.३०
इक्ष्वाकुवंशस्य कुलदेवताम्
- सन्धिः
- इक्ष्वाकु + कुल + दैवतम् — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- इक्ष्वाकूणां कुलम् (षष्ठीतत्पुरुषः), तस्य दैवतम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
सवासवैः
१०८.३१
इन्द्रेण सहितैः
- सन्धिः
- स + वासवैः — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- वासवेन सहिताः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम् (‘देवैः’ इत्यस्य विशेषणम्)
कृतबुद्धिस्त्वम्
१०८.३३
निश्चितमतिः त्वम्
- सन्धिः
- कृतबुद्धिः + त्वम् → कृतबुद्धिस्त्वम् — विसर्गस्य सकारः
- समासः
- कृता बुद्धिः येन सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
ब्रह्मसुतम्
१०८.३६
ब्रह्मणः पुत्रं (जाम्बवन्तम्)
- सन्धिः
- ब्रह्म + सुतम् — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- ब्रह्मणः सुतः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
सर्वांस्तानृक्षवानरान्
१०८.३८
सर्वान् ऋक्षान् वानरान् च
- सन्धिः
- सर्वान् + तान् → सर्वांस्तान् — रुत्वम् अनुस्वारः सकारश्च; तान् + ऋक्ष… → तानृक्ष… — नकारः स्वरे परे यथावत्
- समासः
- ऋक्षाः च वानराः च — द्वन्द्वः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम्