उत्तरकाण्डम् — सप्ताधिकशततमः सर्गः

कुशलवाभिषेकः पौराणाम् अनुगमननिश्चयश्च

रामस्य गमननिश्चयः, भरतस्य राज्यनिराकरणं, वसिष्ठस्य उपदेशः, पौराणाम् अनुगमनप्रार्थना, कुशलवयोः अभिषेकः, शत्रुघ्नाय दूतप्रेषणम्

लक्ष्मणं विसृज्य रामः पुरोधसं मन्त्रिणः च वदति — ‘अद्य भरतं राज्ये अभिषिच्य लक्ष्मणस्य गतिं गमिष्यामि।’ प्रजाः मूर्च्छिताः इव भूमौ पतन्ति। भरतः राज्यं निन्दन् ‘त्वां विना राज्यं न कामये; कुशं दक्षिणकोशलेषु, लवम् उत्तरेषु अभिषिञ्च; शत्रुघ्नाय दूताः गच्छन्तु’ इति वदति। वसिष्ठः रामं प्रजानाम् इच्छां पूरयितुं उपदिशति। प्रजाः वदन्ति — ‘यत्र गच्छसि तत्र सपुत्रदाराः वयम् अनुगच्छामः; एषः नः परमः वरः।’ रामः ‘बाढम्’ इति स्वीकृत्य तस्मिन् एव दिने कुशलवौ अभिषिच्य अङ्के उपवेश्य आलिङ्ग्य रथगजाश्वधनानि दत्त्वा स्वपुरे प्रेषयति, शत्रुघ्नाय च दूतान् प्रेषयति।

१रामस्य वनगमननिश्चयः, भरताभिषेकप्रस्तावः

१विसृज्य लक्ष्मणं रामो दुःखशोकसमन्वितः।
पुरोधसं मन्त्रिणश्च नैगमांश्चेदमब्रवीत्॥

२अद्य राज्येऽभिषेक्ष्यामि भरतं धर्मवत्सलम्।
अयोध्यायाः पतिं वीरं ततो यास्याम्यहं वनम्॥

३प्रवेशयत सम्भारान्मा भूत्कालात्ययो यथा।
अद्यैवाहं गमिष्यामि लक्ष्मणेन गतां गतिम्॥

४तच्छ्रुत्वा राघवेणोक्तं सर्वाः प्रकृतयो भृशम्।
मूर्धभिः प्रणता भूमौ गतसत्त्वा इवाभवन्॥

लक्ष्मणं विसृज्य दुःखशोकसमन्वितः रामः पुरोधसं मन्त्रिणः नैगमान् च इदम् अब्रवीत् — ‘अद्य अहं धर्मवत्सलं वीरं भरतम् अयोध्यायाः पतिं राज्ये अभिषेक्ष्यामि, ततः वनं यास्यामि। सम्भारान् प्रवेशयत, कालात्ययः यथा मा भूत्। अद्य एव लक्ष्मणेन गतां गतिम् अहं गमिष्यामि।’ राघवेण उक्तं तत् श्रुत्वा सर्वाः प्रकृतयः मूर्धभिः भूमौ प्रणताः गतसत्त्वाः इव अभवन्। लक्ष्मणस्य गमनेन रामस्य अपि भूलोके वासः समाप्तः — यः आजन्म सहचरः, तेन विना रामः क्षणम् अपि स्थातुं न इच्छति। ‘लक्ष्मणेन गतां गतिम्’ इति वाक्यं भ्रातृप्रेम्णः परां सीमां दर्शयति। ‘वनम्’ इति पदम् अत्र पुनः प्रतिध्वनति — यथा पूर्वं पितुः वचनेन वनं गतः, तथा अधुना अपि राज्यं भरताय दत्त्वा वनं गन्तुम् इच्छति; अयोध्याकाण्डस्य प्रतिबिम्बम् इव। प्रजानां मूर्च्छा तासां रामे अनन्यां भक्तिं सूचयति — राज्ञः वियोगः तासां कृते प्राणवियोगः इव। रामः ‘कालात्ययो मा भूत्’ इति त्वरां दर्शयति — पूर्वसर्गे कालः एव तं प्रतीक्षते, अतः विलम्बः न युक्तः। सः नैगमान् अपि आह्वयति, येन सर्वे पौराः निर्णयं शृण्वन्ति; राज्यस्य हस्तान्तरणं गुप्तं न, अपितु सर्वेषां समक्षं भवति।

Having sent Lakṣmaṇa away, Rāma, full of grief and sorrow, said to his family priest, his ministers and the leading citizens: "Today I shall consecrate as king the heroic Bharata, who loves dharma, to be lord of Ayodhyā, and then I shall go to the forest. Bring in what is needed for the rite, so that no time is lost. This very day I shall follow the path Lakṣmaṇa has taken." Hearing Rāghava's words, all his people bowed their heads to the ground and lay as if lifeless. With Lakṣmaṇa gone, Rāma's life on earth is also at an end: without the companion who had been with him since birth he does not wish to stay a moment longer. "I shall follow the path Lakṣmaṇa has taken" shows the utmost reach of a brother's love. The word "forest" echoes here: as once he went to the forest at his father's word, so now he wants to give the kingdom to Bharata and go to the forest, almost a reflection of the Ayodhyā Kāṇḍa. The people's swoon shows their undivided devotion to Rāma, for parting from their king is like parting from life itself. "So that no time is lost" shows Rāma's haste: Time himself is waiting for him, and delay would not be right. He calls the leading citizens too, so that all the townspeople hear the decision; the handing over of the kingdom is not done in secret but before everyone.

२भरतस्य राज्यनिराकरणं, कुशलवाभिषेकसूचना

५भरतश्च विसंज्ञोऽभूच्छ्रुत्वा राघवभाषितम्।
राज्यं विगर्हयामास वचनं चेदमब्रवीत्॥

६सत्येनाहं शपे राजन्स्वर्गभोगेन चैव हि।
न कामये यथा राज्यं त्वां विना रघुनन्दन॥

७इमौ कुशीलवौ राजन्नभिषिच्य नराधिप।
कोशलेषु कुशं वीरमुत्तरेषु तथा लवम्॥

८शत्रुघ्नस्य च गच्छन्तु दूतास्त्वरितविक्रमाः।
इदं गमनमस्माकं शीघ्रमाख्यातु मा चिरम्॥

राघवभाषितं श्रुत्वा भरतः विसंज्ञः अभूत्; सः राज्यं विगर्हयामास, इदं च वचनम् अब्रवीत् — ‘राजन्, सत्येन स्वर्गभोगेन च अहं शपे — रघुनन्दन, त्वां विना राज्यं न कामये। नराधिप, इमौ कुशीलवौ अभिषिच्य कोशलेषु वीरं कुशम्, उत्तरेषु लवं स्थापय। शत्रुघ्नस्य समीपं त्वरितविक्रमाः दूताः गच्छन्तु; अस्माकम् इदं गमनं शीघ्रम् आख्यातु, चिरं मा भूत्।’ भरतस्य चरित्रम् अत्र अपि अयोध्याकाण्डस्य अनुरूपं — तदा अपि सः रामं विना राज्यं निराकरोत्, अधुना अपि तथा एव। ‘अस्माकम्’ इति बहुवचनेन सः स्वं शत्रुघ्नं च रामस्य अनुगामिनौ इति निश्चिनोति। सः उत्तराधिकारस्य व्यवस्थाम् अपि सूचयति — रामस्य पुत्रौ एव राज्ये स्थापनीयौ, एवं वंशस्य परम्परा न भज्यते। शत्रुघ्नः दूरे मधुरायां वसति, तस्मै अपि वार्ता शीघ्रं प्रेषणीया — भरतस्य दृष्टिः सर्वान् भ्रातॄन् समानं गृह्णाति। ‘सत्येन शपे’ इति शपथः तस्य निश्चयस्य दृढतां दर्शयति — सः स्वर्गसुखम् अपि पणीकरोति। एवं भरतः रामस्य प्रस्तावं विनयेन निराकरोति, किन्तु राज्यं शून्यं न त्यजति, योग्यान् उत्तराधिकारिणः अपि निर्दिशति। राजनीतेः धर्मस्य च सामञ्जस्यम् अत्र दृश्यते।

When he heard what Rāghava said, Bharata fainted. He spurned the kingship and said: "I swear by the truth, king, and by the joys of heaven: I do not want the kingdom without you, delight of the Raghus. Consecrate these two, Kuśa and Lava, lord of men: brave Kuśa among the Kosalas and Lava in the north. Let swift messengers go to Śatrughna and tell him quickly of our departure; let there be no delay." Here too Bharata is as he was in the Ayodhyā Kāṇḍa: then he refused the kingdom without Rāma, and now he does the same. By saying "our departure" he makes it certain that he and Śatrughna will both follow Rāma. He also points to the proper succession: Rāma's own sons must be set on the throne, so that the line of the dynasty is not broken. Śatrughna lives far away in Madhurā, and word must be sent to him quickly too; Bharata's care takes in all his brothers alike. His oath "by the truth" shows how firm his resolve is, for he stakes even the joys of heaven. So Bharata humbly declines Rāma's proposal, yet he does not leave the kingdom empty but names fit successors, and statecraft and dharma are in harmony here.

३वसिष्ठस्य उपदेशः, पौराणाम् अनुगमनप्रार्थना

९तच्छ्रुत्वा भरतेनोक्तं दृष्ट्वा चापि ह्यधोमुखान्।
पौरान्दुःखेन संतप्तान्वसिष्ठो वाक्यमब्रवीत्॥

१०वत्स राम इमाः पश्य धरणिं प्रकृतीर्गताः।
ज्ञात्वैषामीप्सितं कार्यं मा चैषां विप्रियं कृथाः॥

११वसिष्ठस्य तु वाक्येन उत्थाप्य प्रकृतीजनम्।
किं करोमीति काकुत्स्थः सर्वान्वचनमब्रवीत्॥

१२ततः सर्वाः प्रकृतयो रामं वचनमब्रुवन्।
गच्छन्तमनुगच्छामो यत्र राम गमिष्यसि॥

१३पौरेषु यदि ते प्रीतिर्यदि स्नेहो ह्यनुत्तमः।
सपुत्रदाराः काकुत्स्थ समं गच्छाम सत्पथम्॥

१४तपोवनं वा दुर्गं वा नदीमम्भोनिधिं तथा।
वयं ते यदि न त्याज्याः सर्वान्नो नय ईश्वर॥

१५एषा नः परमा प्रीतिरेष नः परमो वरः।
हृद्गता नः सदा प्रीतिस्तवानुगमने नृप॥

भरतेन उक्तं तत् श्रुत्वा, दुःखेन संतप्तान् अधोमुखान् पौरान् च दृष्ट्वा वसिष्ठः वाक्यम् अब्रवीत् — ‘वत्स राम, धरणिं गताः इमाः प्रकृतीः पश्य। एषाम् ईप्सितं कार्यं ज्ञात्वा एषां विप्रियं मा कृथाः।’ वसिष्ठस्य वाक्येन प्रकृतीजनम् उत्थाप्य काकुत्स्थः ‘किं करोमि’ इति सर्वान् अब्रवीत्। ततः सर्वाः प्रकृतयः रामं वचनम् अब्रुवन् — ‘राम, यत्र गमिष्यसि, तत्र गच्छन्तं त्वाम् अनुगच्छामः। काकुत्स्थ, यदि पौरेषु ते प्रीतिः, यदि अनुत्तमः स्नेहः, तर्हि सपुत्रदाराः वयं त्वया समं सत्पथं गच्छाम। तपोवनं वा, दुर्गं वा, नदीं वा, अम्भोनिधिं वा — यत्र गच्छसि, यदि वयं न त्याज्याः, तर्हि ईश्वर, सर्वान् नः नय। एषा नः परमा प्रीतिः, एषः नः परमः वरः; नृप, तव अनुगमने सदा नः हृद्गता प्रीतिः।’ प्रजानां भक्तिः अत्र अद्वितीया — ताः राज्ञः अनुगमनं मृत्युं न मन्यन्ते, अपितु परमं वरम्। वनवासकाले अपि पौराः रामम् अनुगन्तुम् ऐच्छन्, तदा सः तान् निवर्तयत्; अधुना तु वसिष्ठस्य वचनेन तेषाम् इच्छा पूर्यते। वसिष्ठः रामं स्मारयति यत् राज्ञः प्रथमं कर्तव्यं प्रजानां प्रियम्; अतः अन्तिमे क्षणे अपि प्रजाः न उपेक्षणीयाः। ‘किं करोमि’ इति रामस्य प्रश्नः तस्य विनयं दर्शयति — राजा अपि प्रजानाम् इच्छां पृच्छति। ‘सत्पथम्’ इति पदेन पौराः स्वगमनं धर्ममार्गं मन्यन्ते, न आत्मनाशम्।

Hearing Bharata's words, and seeing the townspeople with bowed faces, burning with grief, Vasiṣṭha said: "Dear Rāma, see how your people lie on the ground. Understand what they long for, and do not act against their wishes." At Vasiṣṭha's word Kākutstha raised the people up and asked them all, "What shall I do?" Then all the people said to Rāma: "Wherever you go, Rāma, we shall follow you. If you love your citizens, if your affection for them has no equal, then let us go with you on the good path, Kākutstha, with our sons and our wives. Whether it is to a forest hermitage, a fortress, a river or the ocean, if we are not to be abandoned, lord, lead us all. This is our greatest joy and our greatest boon: our heart's delight, king, will always be to follow you." The people's devotion here is beyond compare: to follow their king is not death to them but the highest boon. At the time of the exile too the citizens had wanted to follow Rāma, and then he turned them back; now, at Vasiṣṭha's word, their wish is granted. Vasiṣṭha reminds Rāma that a king's first duty is what his people love, so even at the last moment they must not be neglected. "What shall I do?" shows Rāma's humility: even a king asks his people's wishes. "The good path" shows that the citizens see their going as the way of dharma, not as self-destruction.

४कुशलवयोः अभिषेकः, शत्रुघ्नाय दूतप्रेषणम्

१६पौराणां दृढभक्तिं च बाढमित्येव सोऽब्रवीत्।
स्वकृतान्तं चान्ववेक्ष्य तस्मिन्नहनि राघवः॥

१७कोशलेषु कुशं वीरमुत्तरेषु तथा लवम्।
अभिषिच्य महात्मानावुभौ रामः कुशीलवौ॥

१८अभिषिक्तौ सुतावङ्के प्रतिष्ठाप्य पुरे ततः।
परिष्वज्य महाबाहुर्मूर्ध्न्युपाघ्राय चासकृत्॥

१९रथानां तु सहस्राणि नागानामयुतानि च।
दशायुतानि चाश्वानामेकैकस्य धनं ददौ॥

२०बहुरत्नौ बहुधनौ हृष्टपुष्टजनावृतौ।
स्वे पुरे प्रेषयामास भ्रातरौ तौ कुशीलवौ॥

२१अभिषिच्य ततो वीरौ प्रस्थाप्य स्वपुरे तदा।
दूतान्सम्प्रेषयामास शत्रुघ्नाय महात्मने॥

पौराणां दृढभक्तिं दृष्ट्वा ‘बाढम्’ इति एव सः अब्रवीत्। स्वकृतान्तं स्वकर्तव्यं च अन्ववेक्ष्य तस्मिन् एव अहनि राघवः कोशलेषु वीरं कुशम्, उत्तरेषु लवं च — उभौ महात्मानौ कुशीलवौ — अभिषिच्य, अभिषिक्तौ सुतौ अङ्के प्रतिष्ठाप्य, महाबाहुः परिष्वज्य असकृत् मूर्ध्नि उपाघ्राय च, एकैकस्मै रथानां सहस्राणि, नागानाम् अयुतानि, अश्वानां दशायुतानि धनं च ददौ। बहुरत्नौ बहुधनौ हृष्टपुष्टजनावृतौ तौ भ्रातरौ कुशीलवौ स्वे स्वे पुरे प्रेषयामास। एवं वीरौ अभिषिच्य स्वपुरे प्रस्थाप्य च तदा महात्मने शत्रुघ्नाय दूतान् सम्प्रेषयामास। पितृवात्सल्यं अत्र मृदुलं — अङ्के उपवेशनं, मूर्ध्नि आघ्राणं, पुनः पुनः परिष्वङ्गः। अन्तिमविदाये अपि रामः राजधर्मं न विस्मरति — पुत्रयोः राज्यं, सेनां, धनं च यथोचितं व्यवस्थापयति। दक्षिणकोशले कुशः, उत्तरकोशले लवः इति राज्यविभागः हिन्दीभाष्ये अपि स्पष्टः। भरतस्य प्रस्तावः पूर्णतया स्वीकृतः, शत्रुघ्नाय दूतप्रेषणेन च अग्रिमस्य सर्गस्य भूमिका रच्यते। ‘बाढम्’ इति एकेन पदेन रामः प्रजानां प्रार्थनां स्वीकरोति — दीर्घं वचनं न आवश्यकम्, यतः तस्य हृदयम् अपि तथैव इच्छति। ‘तस्मिन्नहनि’ इति वचनेन त्वरा पुनः दृश्यते — एकस्मिन् एव दिने अभिषेकः, दानं, प्रेषणं च सम्पन्नम्। रथानां सहस्राणि, नागानाम् अयुतानि, अश्वानां दशायुतानि इति सङ्ख्याः राज्यस्य समृद्धिं सूचयन्ति, यां रामः पुत्रयोः हस्ते न्यस्यति।

Seeing the citizens' steadfast devotion, he said simply, "So be it." Then, looking to what he himself had to do, that same day Rāghava consecrated both the great-souled brothers, brave Kuśa among the Kosalas and Lava in the north. The mighty one set his two consecrated sons on his lap, embraced them again and again, and kissed them on the head. To each he gave wealth, thousands of chariots, tens of thousands of elephants and a hundred thousand horses, and he sent the two brothers, Kuśa and Lava, rich in jewels and wealth and surrounded by glad and prosperous people, each to his own city. When he had consecrated the two heroes and sent them off to their cities, he dispatched messengers to the great-souled Śatrughna. A father's tenderness is gently shown here: the sons set on his lap, the kiss on the head, the repeated embraces. Even in this last farewell Rāma does not forget a king's dharma; he duly provides his sons with kingdom, army and wealth. Kuśa rules in southern Kosala and Lava in northern Kosala. Bharata's proposal is fully accepted, and the sending of messengers to Śatrughna prepares for the next sarga. Rāma accepts the people's plea with the single word "So be it"; no long speech is needed, for his heart wants the same. "That same day" shows his haste again: consecration, gifts and departure are all completed in one day. The numbers of chariots, elephants and horses show the wealth of the kingdom that Rāma places in his sons' hands.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे सप्ताधिकशततमः सर्गः॥ १०७॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

२८ पदानि

दुःखशोकसमन्वितः १०७.१ दुःखेन शोकेन च युक्तः

सन्धिः: दुःख + शोक + समन्वितः — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: दुःखं च शोकः च (द्वन्द्वः), ताभ्यां समन्वितः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

पुरोधसम् १०७.१ पुरोहितम्

सन्धिः: पुरः + धसम् → पुरोधसम् — विसर्गस्य उत्वं, गुणः
समासः: पुरः धीयते इति पुरोधाः — उपपदसमासः (असुन्)
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

राज्येऽभिषेक्ष्यामि १०७.२ राज्ये अभिषिक्तं करिष्यामि

सन्धिः: राज्ये + अभिषेक्ष्यामि → राज्येऽभिषेक्ष्यामि — पूर्वरूपसन्धिः (ए + अ, अवग्रहः)
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: ‘राज्ये’ — सप्तमी; ‘अभिषेक्ष्यामि’ — ‘सिच्’ धातुः, लृट्, उत्तमपुरुषः (अभि + षत्वम्)

कालात्ययः १०७.३ विलम्बः

सन्धिः: काल + अत्ययः → कालात्ययः — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: कालस्य अत्ययः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

गतसत्त्वाः १०७.४ निश्चेष्टाः, प्राणहीनाः इव

सन्धिः: गत + सत्त्वाः — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: गतं सत्त्वं यासां ताः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्

विसंज्ञः १०७.५ मूर्च्छितः, चेतनारहितः

सन्धिः: वि + संज्ञः — सन्धिकार्यं नास्ति (पदान्ते ‘विसंज्ञोऽभूच्छ्रुत्वा’ इति उत्वं पूर्वरूपं च)
समासः: विगता संज्ञा यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

विगर्हयामास १०७.५ निन्दितवान्

सन्धिः: वि + गर्हयामास — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘गर्ह्’ धातोः णिजन्तात् आम्-लिट्
विभक्तिः: क्रियापदम् — लिट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्

स्वर्गभोगेन १०७.६ स्वर्गसुखेन

सन्धिः: स्वर्ग + भोगेन — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: स्वर्गस्य भोगः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: तृतीया, एकवचनम् (शपथे करणम्)

राजन्नभिषिच्य १०७.७ हे राजन्, अभिषेकं कृत्वा

सन्धिः: राजन् + अभिषिच्य → राजन्नभिषिच्य — ङमुडागमः (नकारद्वित्वम्)
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: ‘राजन्’ — सम्बोधनम्; ‘अभिषिच्य’ — ल्यबन्तम्

त्वरितविक्रमाः १०७.८ शीघ्रगामिनः

सन्धिः: त्वरित + विक्रमाः — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: त्वरितः विक्रमः येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम् (‘दूताः’ इत्यस्य विशेषणम्)

ह्यधोमुखान् १०७.९ नतमुखान्

सन्धिः: हि + अधोमुखान् → ह्यधोमुखान् — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
समासः: अधः मुखं येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: द्वितीया, बहुवचनम्

प्रकृतीर्गताः १०७.१० भूमौ पतिताः प्रजाः

सन्धिः: प्रकृतीः + गताः → प्रकृतीर्गताः — विसर्गस्य रेफः
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: ‘प्रकृतीः’ — द्वितीया, बहुवचनम्; ‘गताः’ — द्वितीया, बहुवचनम् (धरणिं गताः)

ज्ञात्वैषामीप्सितम् १०७.१० एषाम् इष्टं ज्ञात्वा

सन्धिः: ज्ञात्वा + एषाम् → ज्ञात्वैषाम् — वृद्धिसन्धिः (आ + ए = ऐ)
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: ‘ईप्सितम्’ — द्वितीया, एकवचनम् (‘आप्’ धातोः सन्नन्तात् क्तः)

प्रकृतीजनम् १०७.११ प्रजाजनम्

सन्धिः: प्रकृती + जनम् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: प्रकृतिः एव जनः — कर्मधारयः (दीर्घः आर्षः)
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

गच्छन्तमनुगच्छामः १०७.१२ गच्छन्तं त्वाम् अनुसरामः

सन्धिः: गच्छन्तम् + अनुगच्छामः — मकारः स्वरे परे यथावत्
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: ‘गच्छन्तम्’ — द्वितीया (शत्रन्तम्); ‘अनुगच्छामः’ — लट्, उत्तमपुरुषः, बहुवचनम्

ह्यनुत्तमः १०७.१३ सर्वोत्कृष्टः

सन्धिः: हि + अनुत्तमः → ह्यनुत्तमः — यण्सन्धिः
समासः: न उत्तमः यस्मात् सः — नञ्बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (‘स्नेहः’ इत्यस्य विशेषणम्)

सपुत्रदाराः १०७.१३ पुत्रैः पत्नीभिः च सह

सन्धिः: स + पुत्र + दाराः — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: पुत्राः च दाराः च (द्वन्द्वः), तैः सहिताः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्

अम्भोनिधिम् १०७.१४ समुद्रम्

सन्धिः: अम्भः + निधिम् → अम्भोनिधिम् — विसर्गस्य उत्वं, गुणः
समासः: अम्भसां निधिः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

तवानुगमने १०७.१५ त्वाम् अनुसरणे

सन्धिः: तव + अनुगमने → तवानुगमने — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: ‘अनुगमन’ — अनु + गम् + ल्युट्
विभक्तिः: ‘अनुगमने’ — सप्तमी, एकवचनम्

दृढभक्तिम् १०७.१६ स्थिरां भक्तिम्

सन्धिः: दृढ + भक्तिम् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: दृढा भक्तिः — कर्मधारयः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

चान्ववेक्ष्य १०७.१६ सम्यक् विचार्य

सन्धिः: च + अन्ववेक्ष्य → चान्ववेक्ष्य — सवर्णदीर्घसन्धिः; अनु + अव + ईक्ष्य → अन्ववेक्ष्य — यण्, गुणः
समासः: समासः नास्ति — ‘ईक्ष्’ धातोः ल्यप्
विभक्तिः: अव्ययम् (ल्यबन्तम्)

महात्मानावुभौ १०७.१७ महामनस्विनौ उभौ

सन्धिः: महात्मानौ + उभौ → महात्मानावुभौ — अयादिसन्धिः (औ → आव्)
समासः: महान् आत्मा ययोः तौ — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: द्वितीया, द्विवचनम्

सुतावङ्के १०७.१८ पुत्रौ क्रोडे

सन्धिः: सुतौ + अङ्के → सुतावङ्के — अयादिसन्धिः (औ → आव्)
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: ‘सुतौ’ — द्वितीया, द्विवचनम्; ‘अङ्के’ — सप्तमी

मूर्ध्न्युपाघ्राय १०७.१८ शिरसि आघ्राय

सन्धिः: मूर्ध्नि + उपाघ्राय → मूर्ध्न्युपाघ्राय — यण्सन्धिः (इ + उ = य् + उ)
समासः: समासः नास्ति — ‘घ्रा’ धातोः ल्यप्, ‘उप’ ‘आ’ उपसर्गौ
विभक्तिः: ‘मूर्ध्नि’ — सप्तमी; ‘उपाघ्राय’ — ल्यबन्तम्

दशायुतानि १०७.१९ लक्षम् (दशसहस्राणां दश)

सन्धिः: दश + अयुतानि → दशायुतानि — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: दश अयुतानि — द्विगुः
विभक्तिः: द्वितीया, बहुवचनम्

एकैकस्य १०७.१९ प्रत्येकस्मै

सन्धिः: एक + एकस्य → एकैकस्य — वृद्धिसन्धिः (अ + ए = ऐ)
समासः: एकः एकः — वीप्सायां द्विर्वचनम्
विभक्तिः: षष्ठी (चतुर्थ्यर्थे), एकवचनम्

हृष्टपुष्टजनावृतौ १०७.२० प्रसन्नैः समृद्धैः जनैः परिवृतौ

सन्धिः: हृष्टपुष्ट + जन + आवृतौ → …जनावृतौ — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः: हृष्टाः पुष्टाः च जनाः, तैः आवृतौ — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, द्विवचनम्

सम्प्रेषयामास १०७.२१ प्रेषितवान्

सन्धिः: सम् + प्रेषयामास — मकारः पवर्गे परे यथावत्
समासः: समासः नास्ति — ‘इष्’ धातोः णिजन्तात् आम्-लिट्, ‘सम्’ ‘प्र’ उपसर्गौ
विभक्तिः: क्रियापदम् — लिट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्