अवाङ्मुखम्
१०६.१
अधोमुखम्
- सन्धिः
- अवाक् + मुखम् → अवाङ्मुखम् — अनुनासिकसन्धिः (क् → ङ्)
- समासः
- अवाक् मुखं यस्य तम् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘राघवम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
उत्तरकाण्डम् — षडधिकशततमः सर्गः
लक्ष्मणपरित्यागः सशरीरस्वर्गगमनं च
लक्ष्मणस्य स्ववधप्रार्थना, मन्त्रिसभा, वसिष्ठस्य मतं, रामकृतः लक्ष्मणत्यागः, सरयूतीरे योगेन लक्ष्मणस्य सशरीरं स्वर्गगमनम्
दीनं रामं दृष्ट्वा लक्ष्मणः हृष्टः इव वदति — ‘मदर्थं संतापं मा कुरु; कालस्य गतिः ईदृशी। मां जहि, प्रतिज्ञां पालय; हीनप्रतिज्ञाः नरकं यान्ति।’ रामः मन्त्रिणः पुरोधसं च आहूय सर्वं वृत्तं निवेदयति। वसिष्ठः वदति — ‘एतत् मया पूर्वं दृष्टम्। लक्ष्मणं त्यज, प्रतिज्ञां वृथा मा कृथाः; प्रतिज्ञानाशे धर्मनाशः, धर्मनाशे त्रैलोक्यनाशः।’ रामः परिषदि लक्ष्मणम् आह — ‘धर्मविपर्ययः मा भूत्, त्वां विसर्जये; साधूनां त्यागः वधः च समौ।’ बाष्पपूर्णः लक्ष्मणः गृहम् अप्रविश्य सरयूतीरं गत्वा आचम्य इन्द्रियाणि निगृह्य श्वासं रुरोध। देवाः पुष्पवृष्टिं चक्रुः, शक्रः तं सशरीरं स्वर्गं निनाय, देवाः विष्णोः चतुर्भागम् आगतं पूजयामासुः।
१लक्ष्मणस्य प्रार्थना — प्रतिज्ञां पालय
१अवाङ्मुखमथो दीनं दृष्ट्वा सोममिवाप्लुतम्।
राघवं लक्ष्मणो वाक्यं हृष्टो मधुरमब्रवीत्॥
२न संतापं महाबाहो मदर्थं कर्तुमर्हसि।
पूर्वनिर्माणबद्धा हि कालस्य गतिरीदृशी॥
३जहि मां सौम्य विस्रब्धं प्रतिज्ञां परिपालय।
हीनप्रतिज्ञाः काकुत्स्थ प्रयान्ति नरकं नराः॥
४यदि प्रीतिर्महाराज यद्यनुग्राह्यता मयि।
जहि मां निर्विशङ्कस्त्वं धर्मं वर्धय राघव॥
राहुग्रस्तं सोमम् इव दीनम् अवाङ्मुखं राघवं दृष्ट्वा लक्ष्मणः हृष्टः इव मधुरं वाक्यम् अब्रवीत् — ‘महाबाहो, मदर्थं संतापं कर्तुं न अर्हसि; कालस्य गतिः ईदृशी एव, पूर्वनिर्माणेन बद्धा। सौम्य, विस्रब्धं मां जहि, प्रतिज्ञां परिपालय; काकुत्स्थ, हीनप्रतिज्ञाः नराः नरकं प्रयान्ति। महाराज, यदि मयि प्रीतिः, यदि अहम् अनुग्राह्यः, तर्हि निर्विशङ्कः मां जहि, राघव, धर्मं वर्धय।’ अत्र लक्ष्मणस्य चरित्रं परमं शिखरं प्राप्नोति। सः स्वमृत्युं स्वयं याचते, न भयेन न शोकेन, अपितु हर्षेण — यतः तस्य मरणेन रामस्य सत्यं रक्ष्यते। सः भ्रातरं सान्त्वयति, न स्वयं सान्त्वनां याचते। ‘हृष्टः’ इति पदं विस्मयकरं — मृत्युं प्रति गच्छन् अपि सः प्रसन्नः, यतः तस्य जीवनस्य एकम् एव लक्ष्यं रामस्य धर्मरक्षा। ‘पूर्वनिर्माणबद्धा’ इति वचनेन सः कर्मसिद्धान्तं स्मारयति — यत् पूर्वं निर्मितं तत् अवश्यं भवति, अतः शोकः निष्फलः। ‘यदि प्रीतिः’ इति शर्तेन सः प्रेम एव मरणस्य कारणत्वेन स्थापयति — प्रियस्य धर्मरक्षणम् एव प्रेमणः परा परीक्षा।
Seeing Rāghava downcast, his face bowed like the moon in eclipse, Lakṣmaṇa spoke to him gently and almost gladly: "Mighty one, do not grieve on my account. Such is the course of Time, bound by what was fashioned long ago. Kill me without hesitation, gentle brother, and keep your promise; men who break their promises go to hell, Kākutstha. If you love me, great king, if you would do me a kindness, kill me without misgiving, Rāghava, and so increase dharma." Here Lakṣmaṇa's character reaches its summit. He asks for his own death, not in fear or grief but gladly, because by his death Rāma's truth is preserved. He comforts his brother instead of seeking comfort himself. "Gladly" is astonishing: even as he goes to his death he is content, because the one aim of his life has been to guard Rāma's dharma. "Bound by what was fashioned long ago" recalls the law of deeds: what was fashioned before must surely come to pass, so grief is fruitless. By saying "if you love me" he makes love itself the reason for his death, for guarding the dharma of the one you love is love's highest test.
२मन्त्रिसभा, वसिष्ठस्य मतम्
५लक्ष्मणेन तथोक्तस्तु रामः प्रचलितेन्द्रियः।
मन्त्रिणः समुपानीय तथैव च पुरोधसम्॥
६अब्रवीच्च तदा वृत्तं तेषां मध्ये स राघवः।
दुर्वासोऽभिगमं चैव प्रतिज्ञां तापसस्य च॥
७तच्छ्रुत्वा मन्त्रिणः सर्वे सोपाध्यायाः समासत।
वसिष्ठस्तु महातेजा वाक्यमेतदुवाच ह॥
८दृष्टमेतन्महाबाहो क्षयं ते रोमहर्षणम्।
लक्ष्मणेन वियोगश्च तव राम महायशः॥
९त्यजैनं बलवान्कालो मा प्रतिज्ञां वृथा कृथाः।
प्रतिज्ञायां हि नष्टायां धर्मो हि विलयं व्रजेत्॥
१०ततो धर्मे विनष्टे तु त्रैलोक्यं सचराचरम्।
सदेवर्षिगणं सर्वं विनश्येत्तु न संशयः॥
११स त्वं पुरुषशार्दूल त्रैलोक्यस्याभिपालनात्।
लक्ष्मणेन विना चाद्य जगत्स्वस्थं कुरुष्व ह॥
लक्ष्मणेन तथा उक्तः रामः प्रचलितेन्द्रियः सन् मन्त्रिणः पुरोधसं च समुपानीय तेषां मध्ये सर्वं वृत्तम् — दुर्वाससः अभिगमं तापसस्य प्रतिज्ञां च — अब्रवीत्। तत् श्रुत्वा सोपाध्यायाः सर्वे मन्त्रिणः तूष्णीं समासत। ततः महातेजाः वसिष्ठः एतत् वाक्यम् उवाच — ‘महाबाहो, महायशः राम, ते रोमहर्षणं क्षयं, लक्ष्मणेन तव वियोगं च अहं तपसा पूर्वम् एव दृष्टवान्। बलवान् कालः; एनं लक्ष्मणं त्यज, प्रतिज्ञां वृथा मा कृथाः। प्रतिज्ञायां नष्टायां धर्मः विलयं व्रजेत्; धर्मे विनष्टे सचराचरं त्रैलोक्यं सदेवर्षिगणं विनश्येत्, अत्र संशयः नास्ति। अतः पुरुषशार्दूल, त्रैलोक्यस्य अभिपालनात् लक्ष्मणेन विना अद्य जगत् स्वस्थं कुरुष्व।’ रामः स्वयं निर्णयं न करोति, अपितु सभायाः गुरोः च मतं पृच्छति — राजधर्मस्य मर्यादा। वसिष्ठस्य तर्कः क्रमबद्धः — प्रतिज्ञाभङ्गात् धर्मनाशः, धर्मनाशात् लोकनाशः। अतः एकस्य त्यागः सर्वेषां रक्षा। ‘त्यज’ इति पदं महत्त्वपूर्णं — गुरुः वधं न उपदिशति, अपितु त्यागम्; एषः एव मार्गः अग्रे रामेण स्वीक्रियते। वसिष्ठः दिव्यदृष्ट्या पूर्वम् एव सर्वं दृष्टवान् इति वचनेन घटना दैवनिर्मिता इति च सूच्यते।
So addressed by Lakṣmaṇa, Rāma, shaken to his depths, summoned his ministers and his family priest, and in their midst told them everything that had happened, Durvāsas's coming and his promise to the ascetic. Hearing it, all the ministers and their preceptors sat in silence. Then Vasiṣṭha of great splendour said: "Mighty and glorious Rāma, by my austerity I have foreseen this hair-raising end of yours, and your parting from Lakṣmaṇa. Time is mighty; let Lakṣmaṇa go, and do not make your promise empty. When a promise is broken, dharma is destroyed, and once dharma is destroyed the three worlds, with all that moves and does not move, with the gods and the hosts of seers, would perish; of that there is no doubt. So, tiger among men, for the protection of the three worlds, make the world whole today without Lakṣmaṇa." Rāma does not decide alone but asks the counsel of the assembly and his guru, keeping the proper bounds of a king's dharma. Vasiṣṭha's argument runs step by step: a broken promise destroys dharma, and the destruction of dharma destroys the worlds, so the giving up of one protects all. "Let him go" is the crucial word: the guru counsels not killing but casting off, and that is the way Rāma will take. That Vasiṣṭha had foreseen everything with divine sight suggests that the event was ordained by fate.
३रामकृतः लक्ष्मणत्यागः
१२तेषां तत्समवेतानां वाक्यं धर्मार्थसंहितम्।
श्रुत्वा परिषदो मध्ये रामो लक्ष्मणमब्रवीत्॥
१३विसर्जये त्वां सौमित्रे मा भूद्धर्मविपर्ययः।
त्यागो वधो वा विहितः साधूनां तूभयं समम्॥
१४रामेण भाषिते वाक्ये बाष्पव्याकुलितेन्द्रियः।
लक्ष्मणस्त्वरितं प्रायात्स्वगृहं न विवेश ह॥
समवेतानां तेषां धर्मार्थसंहितं तत् वाक्यं श्रुत्वा रामः परिषदः मध्ये लक्ष्मणम् अब्रवीत् — ‘सौमित्रे, धर्मविपर्ययः मा भूत्, अतः त्वां विसर्जये। साधूनां त्यागः वधः वा — उभयं समं विहितम्।’ रामेण वाक्ये भाषिते बाष्पव्याकुलितेन्द्रियः लक्ष्मणः त्वरितं प्रायात्, स्वगृहं अपि न विवेश। शास्त्रवचनम् अत्र आश्रितं — सज्जनस्य त्यागः मरणतुल्यः; अतः वधं विना अपि प्रतिज्ञा पाल्यते। रामस्य वचनं संक्षिप्तं, भावः तु गभीरः। लक्ष्मणः न विलपति, न प्रतिवदति; तस्य अश्रूणि एव तस्य भावं वदन्ति। ‘स्वगृहं न विवेश’ इति वाक्येन सूच्यते यत् सः पत्नीं पुत्रान् अपि न अद्राक्षीत् — त्यक्तः सः सर्वं त्यक्तवान्। सभायाः मध्ये एव निर्णयः उच्यते, न एकान्ते — राजधर्मः सर्वेषां समक्षं पाल्यते, येन कोऽपि पक्षपातं न शङ्केत। रामः ‘त्वां विसर्जये’ इति वदन् अपि ‘सौमित्रे’ इति स्नेहपूर्णं सम्बोधनं न त्यजति।
Hearing that counsel of the assembly, grounded in dharma and in sound purpose, Rāma said to Lakṣmaṇa in the midst of the council: "Saumitri, I cast you off, so that dharma may not be overturned. For good men, to be cast off and to be put to death are held to be the same." When Rāma had spoken, Lakṣmaṇa, his eyes blinded with tears, left at once, and did not even go into his own house. Rāma relies on the teaching of the śāstras that for a good man being cast off is equal to death, so the promise is kept without killing. His words are few, but his feeling is deep. Lakṣmaṇa neither laments nor argues; his tears speak for him. "He did not even go into his own house" means that he did not see even his wife and sons; cast off, he gave up everything. The decision is spoken in the midst of the assembly, not in private, for a king's dharma is kept before all, so that no one could suspect favour. And even as he says "I cast you off", Rāma does not give up the loving name "Saumitri".
४लक्ष्मणस्य सरयूतीरे योगः, सशरीरं स्वर्गगमनम्
१५स गत्वा सरयूतीरमुपस्पृश्य कृताञ्जलिः।
निगृह्य सर्वस्रोतांसि निःश्वासं न मुमोच ह॥
१६अनिःश्वसन्तं युक्तं तं सशक्राः साप्सरोगणाः।
देवाः सर्षिगणाः सर्वे पुष्पैरभ्यकिरंस्तदा॥
१७अदृश्यं सर्वमनुजैः सशरीरं महाबलम्।
प्रगृह्य लक्ष्मणं शक्रस्त्रिदिवं संविवेश ह॥
१८ततो विष्णोश्चतुर्भागमागतं सुरसत्तमाः।
हृष्टाः प्रमुदिताः सर्वे पूजयन्ति स्म राघवम्॥
सः सरयूतीरं गत्वा उपस्पृश्य कृताञ्जलिः सर्वस्रोतांसि इन्द्रियद्वाराणि निगृह्य निःश्वासं न मुमोच। अनिःश्वसन्तं योगयुक्तं तं सशक्राः साप्सरोगणाः सर्षिगणाः सर्वे देवाः तदा पुष्पैः अभ्यकिरन्। सर्वमनुजैः अदृश्यं सशरीरं महाबलं लक्ष्मणं प्रगृह्य शक्रः त्रिदिवं संविवेश। ततः विष्णोः चतुर्भागम् आगतं दृष्ट्वा सर्वे सुरसत्तमाः हृष्टाः प्रमुदिताः पूजयन्ति स्म। लक्ष्मणस्य अन्तः न मृत्युः, अपितु योगेन स्वधामप्रत्यागमनम्। सः योगी इव प्राणान् निरुध्य देहं विना क्लेशं त्यजति, इन्द्रः स्वयं तं नयति। ‘विष्णोः चतुर्भागः’ इति पदेन स्पष्टं यत् लक्ष्मणः अपि विष्णोः अंशः — रामस्य एव अंशः रामात् पूर्वं स्वस्थानं गच्छति। मुद्रणे १८.२ ‘राघवम्’ इति पदं लक्ष्मणपरम् एव, हिन्दीभाष्यम् अपि ‘लक्ष्मणकी पूजा की’ इति वदति। देवानां पुष्पवृष्टिः लक्ष्मणस्य त्यागस्य सम्मानं करोति — यः भूलोके त्यक्तः, सः स्वर्गे पूज्यते। सरयूतीरम् एव अग्रे रामस्य अपि प्रस्थानस्थानं भविष्यति; लक्ष्मणः मार्गं दर्शयन् इव अग्रे गच्छति, यथा वनवासे अपि सः सदा रामस्य अग्रे पृष्ठे वा रक्षकः आसीत्।
He went to the bank of the Sarayū, sipped water, joined his palms, shut every gateway of the senses and held his breath. As he stayed thus absorbed in yoga, no longer breathing, all the gods with Śakra, with the hosts of apsarases and seers, showered him with flowers. Then Śakra took up the mighty Lakṣmaṇa in his body, unseen by any man, and entered heaven with him. And all the best of the gods, seeing that the fourth part of Viṣṇu had come, were overjoyed and paid him honour. Lakṣmaṇa's end is not death but a return to his own abode through yoga. Like a yogī he restrains his breath and leaves the body without suffering, and Indra himself carries him away. "The fourth part of Viṣṇu" makes plain that Lakṣmaṇa too is a portion of Viṣṇu, a portion of Rāma himself returning to its place before Rāma. The gods' shower of flowers honours his sacrifice: he who was cast off on earth is worshipped in heaven. The bank of the Sarayū will later be the place of Rāma's own departure too; Lakṣmaṇa goes ahead as if showing the way, just as in the years of exile he always walked before or behind Rāma to guard him.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे षडधिकशततमः सर्गः॥ १०६॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
२८ पदानि
सोममिवाप्लुतम्
१०६.१
राहुग्रस्तं चन्द्रम् इव
- सन्धिः
- सोमम् + इव + आप्लुतम् → सोममिवाप्लुतम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘सोमम्’, ‘आप्लुतम्’ — द्वितीया, एकवचनम्
पूर्वनिर्माणबद्धा
१०६.२
पूर्वकृतेन कर्मणा नियता
- सन्धिः
- पूर्व + निर्माण + बद्धा — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- पूर्वं निर्माणं पूर्वनिर्माणम् (कर्मधारयः), तेन बद्धा — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘गतिः’ इत्यस्य विशेषणम्)
विस्रब्धम्
१०६.३
निःशङ्कम्, विश्वस्तम्
- सन्धिः
- वि + स्रब्धम् — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘स्रम्भ्’ धातोः क्तः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (क्रियाविशेषणवत्)
हीनप्रतिज्ञाः
१०६.३
प्रतिज्ञाभङ्गकारिणः
- सन्धिः
- हीन + प्रतिज्ञाः — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- हीना प्रतिज्ञा येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘नराः’ इत्यस्य विशेषणम्)
यद्यनुग्राह्यता
१०६.४
यदि अहं कृपापात्रम्
- सन्धिः
- यदि + अनुग्राह्यता → यद्यनुग्राह्यता — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘अनुग्राह्य’ शब्दात् तल्
- विभक्तिः
- ‘अनुग्राह्यता’ — प्रथमा, एकवचनम्
निर्विशङ्कः
१०६.४
सर्वथा निःशङ्कः
- सन्धिः
- निः + विशङ्कः → निर्विशङ्कः — विसर्गस्य रेफः (पदान्ते ‘निर्विशङ्कस्त्वं’ इति सकारः)
- समासः
- निर्गता विशङ्का यस्मात् सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
प्रचलितेन्द्रियः
१०६.५
व्याकुलेन्द्रियः, विचलितः
- सन्धिः
- प्रचलित + इन्द्रियः → प्रचलितेन्द्रियः — गुणसन्धिः (अ + इ = ए)
- समासः
- प्रचलितानि इन्द्रियाणि यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
समुपानीय
१०६.५
सम्यक् आहूय
- सन्धिः
- सम् + उप + आनीय → समुपानीय — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘नी’ धातोः ल्यप्
- विभक्तिः
- अव्ययम् (ल्यबन्तम्)
दुर्वासोऽभिगमम्
१०६.६
दुर्वाससः आगमनम्
- सन्धिः
- दुर्वासः + अभिगमम् → दुर्वासोऽभिगमम् — विसर्गस्य उत्वं, गुणः, पूर्वरूपम्
- समासः
- दुर्वाससः अभिगमः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
सोपाध्यायाः
१०६.७
पुरोहितैः सह
- सन्धिः
- स + उपाध्यायाः → सोपाध्यायाः — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- उपाध्यायैः सहिताः — बहुव्रीहिः (सहार्थे)
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘मन्त्रिणः’ इत्यस्य विशेषणम्)
समासत
१०६.७
तूष्णीम् उपविष्टाः
- सन्धिः
- सम् + आसत — मकारः स्वरे परे यथावत्
- समासः
- समासः नास्ति — ‘आस्’ धातोः लङ्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लङ्, आत्मनेपदम्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्
रोमहर्षणम्
१०६.८
रोमाञ्चकरम्, भयङ्करम्
- सन्धिः
- रोम + हर्षणम् — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- रोम्णां हर्षणम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘क्षयम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
त्यजैनम्
१०६.९
एनं परित्यज
- सन्धिः
- त्यज + एनम् → त्यजैनम् — वृद्धिसन्धिः (अ + ए = ऐ)
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘त्यज’ — लोट्, मध्यमपुरुषः; ‘एनम्’ — द्वितीया, एकवचनम्
सदेवर्षिगणम्
१०६.१०
देवैः ऋषिसमूहैः च सहितम्
- सन्धिः
- स + देव + ऋषि + गणम् → सदेवर्षिगणम् — गुणसन्धिः (अ + ऋ = अर्)
- समासः
- देवाः च ऋषयः च देवर्षयः (द्वन्द्वः), तेषां गणैः सहितम् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया/प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
त्रैलोक्यस्याभिपालनात्
१०६.११
त्रिभुवनस्य रक्षणार्थम्
- सन्धिः
- त्रैलोक्यस्य + अभिपालनात् → त्रैलोक्यस्याभिपालनात् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- त्रयाणां लोकानां समाहारः त्रिलोकी, तस्याः भावः त्रैलोक्यम् — तद्धितः
- विभक्तिः
- ‘अभिपालनात्’ — पञ्चमी, एकवचनम् (हेतौ)
धर्मार्थसंहितम्
१०६.१२
धर्मेण अर्थेन च युक्तम्
- सन्धिः
- धर्म + अर्थ + संहितम् → धर्मार्थसंहितम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- धर्मः च अर्थः च (द्वन्द्वः), ताभ्यां संहितम् — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘वाक्यम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
विसर्जये
१०६.१३
परित्यजामि
- सन्धिः
- वि + सर्जये — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘सृज्’ धातोः णिजन्तात् लट्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लट्, आत्मनेपदम्, उत्तमपुरुषः, एकवचनम्
धर्मविपर्ययः
१०६.१३
धर्मस्य विपरीतता, धर्मभङ्गः
- सन्धिः
- धर्म + विपर्ययः — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- धर्मस्य विपर्ययः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
तूभयम्
१०६.१३
तु द्वयम् अपि
- सन्धिः
- तु + उभयम् → तूभयम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (उ + उ = ऊ)
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘उभयम्’ — प्रथमा, एकवचनम्
बाष्पव्याकुलितेन्द्रियः
१०६.१४
अश्रुपूर्णनेत्रः, शोकविह्वलः
- सन्धिः
- बाष्प + व्याकुलित + इन्द्रियः → …तेन्द्रियः — गुणसन्धिः (अ + इ = ए)
- समासः
- बाष्पैः व्याकुलितानि इन्द्रियाणि यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
सर्वस्रोतांसि
१०६.१५
सर्वाणि इन्द्रियद्वाराणि
- सन्धिः
- सर्व + स्रोतांसि — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- सर्वाणि स्रोतांसि — कर्मधारयः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम्
अनिःश्वसन्तम्
१०६.१६
श्वासम् अकुर्वन्तम्
- सन्धिः
- अ + निः + श्वसन्तम् — विसर्गः यथावत्
- समासः
- न निःश्वसन् — नञ्तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
साप्सरोगणाः
१०६.१६
अप्सरःसमूहैः सह
- सन्धिः
- स + अप्सरोगणाः → साप्सरोगणाः — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- अप्सरसां गणैः सहिताः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘देवाः’ इत्यस्य विशेषणम्)
अभ्यकिरंस्तदा
१०६.१६
तदा पुष्पवर्षं कृतवन्तः
- सन्धिः
- अभि + अकिरन् → अभ्यकिरन् — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ); अभ्यकिरन् + तदा → अभ्यकिरंस्तदा — नकारस्य रुत्वम् अनुस्वारः सकारश्च (नश्छव्यप्रशान्)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘कॄ’ धातोः लङ्
- विभक्तिः
- ‘अभ्यकिरन्’ — क्रियापदम्, लङ्, परस्मैपदम्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्; ‘तदा’ — अव्ययम्
सशरीरम्
१०६.१७
देहेन सह
- सन्धिः
- स + शरीरम् — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- शरीरेण सहितम् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
त्रिदिवम्
१०६.१७
स्वर्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- तृतीयं दिवं — (त्रिदिवं स्वर्गः)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
चतुर्भागम्
१०६.१८
चतुर्थम् अंशम्
- सन्धिः
- चतुः + भागम् → चतुर्भागम् — विसर्गस्य रेफः
- समासः
- चतुर्थः भागः — (पूरणार्थे) कर्मधारयः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्