संवदतोः
१०५.१
संलापं कुर्वतोः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति (पदान्ते ‘संवदतोर्दुर्वासा’ इति विसर्गस्य रेफः)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘वद्’ धातोः शतृ, ‘सम्’ उपसर्गः
- विभक्तिः
- षष्ठी, द्विवचनम् (‘तयोः’ इत्यस्य विशेषणम्; सति सप्तम्यर्थे षष्ठी)
उत्तरकाण्डम् — पञ्चाधिकशततमः सर्गः
दुर्वाससः आगमनं लक्ष्मणस्य निवेदनं च
दुर्वाससः आग्रहः, शापभयं, लक्ष्मणस्य आत्मबलिदाननिश्चयः, रामकृतं भोजनदानं, रामस्य दुःखं मौनं च
राम-कालयोः संवादे प्रवर्तमाने दुर्वासाः राजद्वारम् आगत्य लक्ष्मणं ‘रामं शीघ्रं दर्शय’ इति अवदत्। लक्ष्मणः विनयेन ‘राघवः व्यग्रः, मुहूर्तं प्रतीक्षस्व’ इति याचितवान्। क्रुद्धः मुनिः ‘अस्मिन् क्षणे न निवेदयसि चेत् राज्यं, पुरं, त्वां, रामं, भरतं, युष्माकं संततिं च शपिष्ये’ इति अभाषत। ‘एकस्य मम मरणम् अस्तु, सर्वनाशः मा भूत्’ इति निश्चित्य लक्ष्मणः रामाय न्यवेदयत्। रामः कालं विसृज्य बहिः आगत्य मुनिं पूजयति। दुर्वासाः ‘अद्य मम सहस्रवर्षोपवासस्य समाप्तिः, भोजनम् इच्छामि’ इति वदति; रामः यथासिद्धं भोजनं ददाति, मुनिः ‘साधु राम’ इति उक्त्वा गच्छति। ततः कालवाक्यानि स्मृत्वा रामः दुःखितः अवाङ्मुखः तूष्णीम् आसीत्।
१दुर्वाससः आगमनम्, लक्ष्मणस्य विनयः
१तथा तयोः संवदतोर्दुर्वासा भगवानृषिः।
रामस्य दर्शनाकाङ्क्षी राजद्वारमुपागमत्॥
२सोऽभिगम्य तु सौमित्रिमुवाच ऋषिसत्तमः।
रामं दर्शय मे शीघ्रं पुरा मेऽर्थोऽतिवर्तते॥
३मुनेस्तु भाषितं श्रुत्वा लक्ष्मणः परवीरहा।
अभिवाद्य महात्मानं वाक्यमेतदुवाच ह॥
४किं कार्यं ब्रूहि भगवन्को ह्यर्थः किं करोम्यहम्।
व्यग्रो हि राघवो ब्रह्मन्मुहूर्तं परिपाल्यताम्॥
यदा रामः कालः च एवं संवदतः, तदा भगवान् ऋषिः दुर्वासाः रामस्य दर्शनम् आकाङ्क्षन् राजद्वारम् उपागमत्। सः ऋषिसत्तमः सौमित्रिम् अभिगम्य उवाच — ‘रामं मे शीघ्रं दर्शय; पुरा मम अर्थः अतिवर्तते, अर्थात् विलम्बे मम कार्यं नश्यति।’ मुनेः भाषितं श्रुत्वा परवीरहा लक्ष्मणः तं महात्मानम् अभिवाद्य एतत् वाक्यम् उवाच — ‘भगवन्, किं कार्यं, कः अर्थः, अहं किं करोमि इति ब्रूहि। ब्रह्मन्, राघवः इदानीं व्यग्रः अन्यकार्ये संलग्नः; मुहूर्तं परिपाल्यताम्।’ कालस्य समयः अद्य एव स्थापितः, तत्क्षणम् एव तस्य परीक्षा आगता। लक्ष्मणः स्वधर्मम् अनुसृत्य विनयेन मुनिं निवारयितुं प्रयतते — सः समयस्य रहस्यं न प्रकटयति, केवलं प्रतीक्षां याचते। दुर्वाससः कोपशीलता सर्वत्र प्रसिद्धा; तस्य आगमनम् एव सङ्कटस्य सूचना। कविः घटनाद्वयं सन्निकृष्टं स्थापयति — एकतः कालस्य गूढः संवादः, अपरतः द्वारे दुर्वाससः आग्रहः; मध्ये च लक्ष्मणः। दुर्वाससः वचने ‘पुरा मेऽर्थोऽतिवर्तते’ इति त्वरा अपि व्यङ्ग्यगर्भा — तस्य अर्थः केवलं व्रतस्य पारणा, किन्तु तत् सः न प्रकटयति, अतः लक्ष्मणः तस्य कार्यस्य गौरवं न जानाति।
While Rāma and Time were talking together, the holy seer Durvāsas came to the palace gate wanting to see Rāma. The best of seers went up to Saumitri and said, "Take me to Rāma at once, before my business is lost by delay." Hearing the sage, Lakṣmaṇa, slayer of enemy heroes, saluted the great-souled one and said: "Tell me, holy one, what is the matter? What do you need, and what can I do? Rāghava is busy with other business just now, brahmin; please wait a little while." The compact with Time had been made that very day, and at once its test arrived. Lakṣmaṇa, following his duty, tries courteously to hold the sage back; he does not reveal the secret of the compact, he only asks him to wait. Durvāsas was famous everywhere for his temper, and his coming is itself a sign of danger. The poet sets two events side by side: on one side Time's secret conversation, on the other Durvāsas's insistence at the door, and between them Lakṣmaṇa. Even the sage's haste, "before my business is lost", carries an irony: his business is only the breaking of a fast, but he does not say so, and so Lakṣmaṇa cannot know how small the matter is.
२दुर्वाससः शापभयं, लक्ष्मणस्य आत्मबलिदाननिश्चयः
५तच्छ्रुत्वा ऋषिशार्दूलः क्रोधेन कलुषीकृतः।
उवाच लक्ष्मणं वाक्यं निर्दहन्निव चक्षुषा॥
६अस्मिन्क्षणे मां सौमित्रे रामाय प्रतिवेदय।
अस्मिन्क्षणे गां सौमित्रे न निवेदयसे यदि।
विषयं त्वां पुरं चैव शपिष्ये राघवं तथा॥
७भरतं चैव सौमित्रे युष्माकं या च संततिः।
न हि शक्ष्याम्यहं भूयो मन्युं धारयितुं हृदि॥
८तच्छ्रुत्वा घोरसंकाशं वाक्यं तस्य महात्मनः।
चिन्तयामास मनसा तस्य वाक्यस्य निश्चयम्॥
९एकस्य मरणं मेऽस्तु मा भूत्सर्वविनाशनम्।
इति बुद्ध्या विनिश्चित्य राघवाय न्यवेदयत्॥
तत् श्रुत्वा क्रोधेन कलुषीकृतः ऋषिशार्दूलः चक्षुषा निर्दहन् इव लक्ष्मणम् उवाच — ‘सौमित्रे, अस्मिन् क्षणे एव मां रामाय निवेदय। यदि अस्मिन् क्षणे न निवेदयसे, तर्हि विषयं, त्वां, पुरं, राघवं, भरतं, युष्माकं या च संततिः — सर्वान् शपिष्ये; अहं भूयः हृदि मन्युं धारयितुं न शक्ष्यामि।’ तस्य महात्मनः तत् घोरसंकाशं वाक्यं श्रुत्वा लक्ष्मणः तस्य वाक्यस्य निश्चयं मनसा चिन्तयामास — ‘एकस्य मम मरणम् अस्तु, सर्वविनाशनं मा भूत्।’ इति बुद्ध्या विनिश्चित्य सः राघवाय न्यवेदयत्। अत्र लक्ष्मणस्य त्यागः परमः — सः जानाति यत् प्रवेशेन स्वयं रामस्य वध्यः भविष्यति, तथापि कुलस्य राज्यस्य च रक्षायै स्वं मृत्युं वृणोति। ‘एकस्य मरणं मेऽस्तु’ इति वाक्यं तस्य सम्पूर्णस्य जीवनस्य सारः — आजन्म रामसेवकः सः अन्ते अपि रामस्य कुलस्य च कृते आत्मानम् अर्पयति। मुद्रणे षष्ठः श्लोकः षट्पादः — ‘अस्मिन् क्षणे’ इति वाक्यं द्विवारं पुनः उक्तं, दुर्वाससः आवेगं दर्शयति। शापस्य विषयः क्रमशः विस्तीर्यते — राज्यं, पुरं, लक्ष्मणः, रामः, भरतः, सर्वा संततिः — येन लक्ष्मणस्य समक्षं विकल्पः एव न अवशिष्यते। सः न प्रश्नं करोति, न विलम्बते; क्षणमात्रेण निर्णयः कृतः।
At that the tiger among seers, clouded with anger, spoke to Lakṣmaṇa as though burning him with his eyes: "Announce me to Rāma this very moment, Saumitri. If you do not announce me this very moment, I shall curse the kingdom, you, the city and Rāghava, and Bharata too, and all your offspring, for I can hold this anger in my heart no longer." Hearing those terrible words from the great-souled sage, Lakṣmaṇa weighed in his mind what they meant. "Better that I alone should die than that everyone should perish," he thought, and having settled this he went in and announced him to Rāghava. Here Lakṣmaṇa's sacrifice is supreme: he knows that by going in he makes himself one whom Rāma must put to death, and yet to save the family and the kingdom he chooses his own death. "Better that I alone should die" is the essence of his whole life: Rāma's servant from birth, at the end too he offers himself for Rāma and his line. The repeated "this very moment" shows the sage's vehemence. The range of the curse widens step by step, the kingdom, the city, Lakṣmaṇa, Rāma, Bharata and all their offspring, so that Lakṣmaṇa is left no choice at all. He asks no questions and does not delay; the decision is made in an instant.
३रामकृतः दुर्वाससः सत्कारः, भोजनदानम्
१०लक्ष्मणस्य वचः श्रुत्वा रामः कालं विसृज्य च।
निःसृत्य त्वरितो राजा अत्रेः पुत्रं ददर्श ह॥
११सोऽभिवाद्य महात्मानं ज्वलन्तमिव तेजसा।
किं कार्यमिति काकुत्स्थः कृताञ्जलिरभाषत॥
१२तद्वाक्यं राघवेणोक्तं श्रुत्वा मुनिवरः प्रभुः।
प्रत्याह रामं दुर्वासाः श्रूयतां धर्मवत्सल॥
१३अद्य वर्षसहस्रस्य समाप्तिर्मम राघव।
सोऽहं भोजनमिच्छामि यथासिद्धं तवानघ॥
१४तच्छ्रुत्वा वचनं राजा राघवः प्रीतमानसः।
भोजनं मुनिमुख्याय यथासिद्धमुपाहरत्॥
१५स तु भुक्त्वा मुनिश्रेष्ठस्तदन्नममृतोपमम्।
साधु रामेति सम्भाष्य स्वमाश्रममुपागमत्॥
लक्ष्मणस्य वचः श्रुत्वा रामः कालं विसृज्य त्वरितः निःसृत्य अत्रेः पुत्रं दुर्वाससं ददर्श। तेजसा ज्वलन्तम् इव तं महात्मानम् अभिवाद्य काकुत्स्थः कृताञ्जलिः ‘किं कार्यम्’ इति अभाषत। राघवेण उक्तं तत् वाक्यं श्रुत्वा प्रभुः मुनिवरः दुर्वासाः रामं प्रत्याह — ‘धर्मवत्सल, श्रूयताम्। अनघ राघव, अद्य मम वर्षसहस्रस्य उपवासस्य समाप्तिः; सः अहं तव गृहे यथासिद्धं भोजनम् इच्छामि।’ तत् श्रुत्वा प्रीतमानसः राजा राघवः मुनिमुख्याय यथासिद्धं भोजनम् उपाहरत्। सः मुनिश्रेष्ठः अमृतोपमं तत् अन्नं भुक्त्वा ‘साधु राम’ इति सम्भाष्य स्वम् आश्रमम् उपागमत्। करुणः व्यङ्ग्यः — यस्य आग्रहः समग्रस्य कुलस्य विनाशं भीषयति स्म, तस्य कार्यं केवलं भोजनम् आसीत्। किन्तु तेन लघुना कार्येण एव कालस्य समयः भग्नः। रामस्य आतिथ्यं पुनः निर्दोषं — सः क्रुद्धं मुनिम् अपि विनयेन प्रीणयति। ‘यथासिद्धम्’ इति पदद्वयं पुनः पुनः आगच्छति — मुनिः विशेषं भोजनं न याचते, रामः अपि यत् सिद्धं तत् एव ददाति; एवं क्षणेन एव तत् कार्यं सिद्धम्। सहस्रवर्षाणाम् उपवासस्य पारणा रामस्य गृहे एव इति दुर्वाससः अपि रामे भक्तिः सूच्यते।
Hearing Lakṣmaṇa's words, Rāma dismissed Time, came out in haste and saw Durvāsas, the son of Atri. He saluted the great-souled sage, who seemed to blaze with splendour, and with joined palms asked, "What can I do for you?" Hearing Rāghava, the mighty sage Durvāsas answered: "Listen, you who love dharma. Today, sinless Rāghava, my fast of a thousand years comes to an end, so I would like whatever food you have ready." Hearing this, King Rāghava was glad at heart and served the chief of sages with food that was ready. The best of sages ate that food, which was like nectar, said "Well done, Rāma," and went back to his own hermitage. The irony is painful: the man whose insistence threatened the destruction of the whole line wanted nothing but a meal. Yet by that trifling business the compact with Time was broken. Rāma's hospitality is again faultless; he pleases even the angry sage with courtesy. "Whatever is ready" is said again and again: the sage asks for no special food, and Rāma gives only what is already prepared, so the business is finished in a moment. That Durvāsas breaks his thousand-year fast in Rāma's house also suggests his devotion to Rāma.
४रामस्य दुःखं, तूष्णीम्भावः
१६तस्मिन्गते मुनिवरे स्वाश्रमं लक्ष्मणाग्रजः।
संस्मृत्य कालवाक्यानि ततो दुःखमुपागमत्॥
१७दुःखेन च सुसंतप्तः स्मृत्वा तद्घोरदर्शनम्।
अवाङ्मुखो दीनमना व्याहर्तुं न शशाक ह॥
१८ततो बुद्ध्या विनिश्चित्य कालवाक्यानि राघवः।
नैतदस्तीति निश्चित्य तूष्णीमासीन्महायशाः॥
तस्मिन् मुनिवरे स्वाश्रमं गते लक्ष्मणाग्रजः रामः कालवाक्यानि संस्मृत्य ततः दुःखम् उपागमत्। दुःखेन सुसंतप्तः तत् घोरदर्शनं भाविनं भ्रातृवियोगं स्मृत्वा सः अवाङ्मुखः दीनमनाः किमपि व्याहर्तुं न शशाक। ततः बुद्ध्या कालवाक्यानि विनिश्चित्य ‘एतत् सर्वं न अस्ति, न स्थास्यति’ इति निश्चित्य महायशाः तूष्णीम् आसीत्। अतिथौ गते एव रामः स्वदुःखम् अनुभवति — राजधर्मः प्रथमः, स्वशोकः अनन्तरम्। तस्य मौनं शोकस्य गाम्भीर्यं दर्शयति। ‘नैतदस्तीति’ इति वाक्यं हिन्दीभाष्ये ‘अब यह सब कुछ भी न रहेगा’ इति व्याख्यातं — रामः जानाति यत् लक्ष्मणस्य वियोगेन सह समग्रस्य अस्य जगतः अन्तः समीपः। सः लक्ष्मणं किमपि न वदति, न च मन्त्रिणः आह्वयति — अग्रिमे सर्गे लक्ष्मणः एव मौनं भिनत्ति। अत्र रामस्य दुःखं द्विविधं — प्रियभ्रातुः वियोगः, स्वप्रतिज्ञायाः कठोरता च; उभयोः मध्ये सः स्तब्धः।
When the great sage had gone back to his hermitage, Rāma, Lakṣmaṇa's elder brother, remembered the words of Time and was filled with grief. Burning with sorrow as he thought of that dreadful parting from his brother to come, he stood with his face bowed, sick at heart, unable to say a word. Then, having weighed Time's words in his mind and concluded that none of this would remain, none of it would last, the illustrious one fell silent. Only when the guest has gone does Rāma let himself feel his own grief: a king's dharma first, his own sorrow after. His silence shows the depth of his grief. Rāma knows that with the loss of Lakṣmaṇa the end of this whole world of his is near. He says nothing to Lakṣmaṇa and does not call his ministers; in the next sarga it is Lakṣmaṇa who breaks the silence. Rāma's grief is twofold, the parting from his dear brother and the harshness of his own vow, and between the two he stands stunned.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे पञ्चाधिकशततमः सर्गः॥ १०५॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
२९ पदानि
दर्शनाकाङ्क्षी
१०५.१
द्रष्टुम् इच्छन्
- सन्धिः
- दर्शन + आकाङ्क्षी → दर्शनाकाङ्क्षी — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- दर्शनम् आकाङ्क्षति इति — उपपदतत्पुरुषः (णिनि)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
ऋषिसत्तमः
१०५.२
ऋषिश्रेष्ठः
- सन्धिः
- ऋषि + सत्तमः — सन्धिकार्यं नास्ति (‘उवाच ऋषि’ इति मुद्रणे प्रकृतिभावः)
- समासः
- ऋषिषु सत्तमः — सप्तमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
मेऽर्थोऽतिवर्तते
१०५.२
मम प्रयोजनं कालातीतं भवति
- सन्धिः
- मे + अर्थः + अतिवर्तते → मेऽर्थोऽतिवर्तते — पूर्वरूपसन्धिः (ए + अ), विसर्गस्य उत्वं गुणः पूर्वरूपं च
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘अर्थः’ — प्रथमा; ‘अतिवर्तते’ — लट्, आत्मनेपदम्, प्रथमपुरुषः
परवीरहा
१०५.३
शत्रुवीराणां हन्ता
- सन्धिः
- पर + वीर + हा — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- परेषां वीरान् हन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः (क्विप्)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘हन्’ प्रातिपदिकम् — परवीरहन्)
परिपाल्यताम्
१०५.४
प्रतीक्ष्यताम्
- सन्धिः
- परि + पाल्यताम् — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘पाल्’ धातोः कर्मणि लोट्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — कर्मणि लोट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
ऋषिशार्दूलः
१०५.५
ऋषिश्रेष्ठः
- सन्धिः
- ऋषि + शार्दूलः — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- ऋषिः शार्दूलः इव — उपमितकर्मधारयः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
कलुषीकृतः
१०५.५
मलिनीकृतः, क्षुब्धः
- सन्धिः
- कलुष + ई + कृतः — च्वि-प्रत्ययः
- समासः
- समासः नास्ति — च्व्यन्तेन ‘कृ’ धातुना क्तः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
निर्दहन्निव
१०५.५
भस्मीकुर्वन् इव
- सन्धिः
- निर्दहन् + इव → निर्दहन्निव — ङमुडागमः (ह्रस्वात् परस्य नकारस्य द्वित्वम्)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘दह्’ धातोः शतृ, ‘निर्’ उपसर्गः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
प्रतिवेदय
१०५.६
सूचय, निवेदय
- सन्धिः
- प्रति + वेदय — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘विद्’ धातोः णिजन्तात् लोट्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लोट्, मध्यमपुरुषः, एकवचनम्
शपिष्ये
१०५.६
शापं दास्यामि
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — ‘शप्’ धातुः, लृट्, आत्मनेपदम्, उत्तमपुरुषः, एकवचनम्
संततिः
१०५.७
वंशः, सन्तानः
- सन्धिः
- सम् + ततिः → संततिः — मकारस्य अनुस्वारः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘तन्’ धातोः क्तिन्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
शक्ष्याम्यहम्
१०५.७
अहं शक्तः भविष्यामि
- सन्धिः
- शक्ष्यामि + अहम् → शक्ष्याम्यहम् — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘शक्ष्यामि’ — ‘शक्’ धातुः, लृट्, उत्तमपुरुषः, एकवचनम्
घोरसंकाशम्
१०५.८
भयङ्करम्
- सन्धिः
- घोर + संकाशम् — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- घोरेण संकाशम् — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘वाक्यम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
सर्वविनाशनम्
१०५.९
सर्वेषां नाशः
- सन्धिः
- सर्व + विनाशनम् — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- सर्वेषां विनाशनम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
विनिश्चित्य
१०५.९
निश्चयं कृत्वा
- सन्धिः
- वि + निः + चित्य → विनिश्चित्य — विसर्गस्य शकारः (श्चुत्वम्)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘चि’ धातोः ल्यप्
- विभक्तिः
- अव्ययम् (ल्यबन्तम्)
विसृज्य
१०५.१०
प्रेषयित्वा, त्यक्त्वा
- सन्धिः
- वि + सृज्य — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘सृज्’ धातोः ल्यप्
- विभक्तिः
- अव्ययम् (ल्यबन्तम्)
निःसृत्य
१०५.१०
बहिः आगत्य
- सन्धिः
- निः + सृत्य — विसर्गः यथावत्
- समासः
- समासः नास्ति — ‘सृ’ धातोः ल्यप् (तुगागमः)
- विभक्तिः
- अव्ययम् (ल्यबन्तम्)
कृताञ्जलिः
१०५.११
बद्धाञ्जलिः
- सन्धिः
- कृत + अञ्जलिः → कृताञ्जलिः — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- कृतः अञ्जलिः येन सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
राघवेणोक्तम्
१०५.१२
रामेण कथितम्
- सन्धिः
- राघवेण + उक्तम् → राघवेणोक्तम् — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘उक्तम्’ — द्वितीया, एकवचनम् (क्तान्तम्, ‘वाक्यम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
धर्मवत्सल
१०५.१२
हे धर्मप्रिय
- सन्धिः
- धर्म + वत्सल — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- धर्मे वत्सलः — सप्तमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सम्बोधनम्, एकवचनम्
यथासिद्धम्
१०५.१३
यत् सिद्धं तदेव
- सन्धिः
- यथा + सिद्धम् — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- सिद्धम् अनतिक्रम्य — अव्ययीभावः
- विभक्तिः
- अव्ययम् / द्वितीया (‘भोजनम्’ इत्यस्य विशेषणवत्)
प्रीतमानसः
१०५.१४
प्रसन्नचित्तः
- सन्धिः
- प्रीत + मानसः — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- प्रीतं मानसं यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
अमृतोपमम्
१०५.१५
अमृतसदृशम्
- सन्धिः
- अमृत + उपमम् → अमृतोपमम् — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- अमृतम् उपमा यस्य तत् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘अन्नम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
लक्ष्मणाग्रजः
१०५.१६
लक्ष्मणस्य ज्येष्ठभ्राता रामः
- सन्धिः
- लक्ष्मण + अग्रजः → लक्ष्मणाग्रजः — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- लक्ष्मणस्य अग्रजः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
सुसंतप्तः
१०५.१७
अत्यन्तं पीडितः
- सन्धिः
- सु + सम् + तप्तः → सुसंतप्तः — मकारस्य अनुस्वारः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘तप्’ धातोः क्तः, ‘सु’ ‘सम्’ उपसर्गौ
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
अवाङ्मुखः
१०५.१७
अधोमुखः
- सन्धिः
- अवाक् + मुखः → अवाङ्मुखः — अनुनासिकसन्धिः (क् → ङ्)
- समासः
- अवाक् मुखं यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
व्याहर्तुम्
१०५.१७
वक्तुम्
- सन्धिः
- वि + आ + हर्तुम् → व्याहर्तुम् — यण्सन्धिः (इ + आ = य् + आ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘हृ’ धातोः तुमुन्
- विभक्तिः
- अव्ययम् (तुमुन्नन्तम्)
तूष्णीम्
१०५.१८
मौनम्, वाचं विना
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति (पदान्ते ‘तूष्णीमासीन्महायशाः’ इति मकारः स्वरे परे, ‘आसीत्’ इत्यस्य तकारः नकारे परे नकारः — अनुनासिकसन्धिः)
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- अव्ययम्