उत्तरकाण्डम् — चतुरधिकशततमः सर्गः

कालेन ब्रह्मसन्देशकथनं रामस्य स्वीकारश्च

कालस्य आत्मपरिचयः, सृष्टेः आदौ विष्णोः कर्माणि, रामावतारस्य अवधिः, पितामहस्य विकल्पद्वयम्, रामस्य प्रहसितं स्वीकरणम्

कालः रामं वदति — ‘पितामहेन प्रेषितः अहं पूर्वके भावे तव मायासम्भवः पुत्रः, सर्वसमाहरः कालः।’ सः पितामहस्य सन्देशं निवेदयति — त्वया लोकरक्षायै कृतः समयः पूर्णः। पुरा त्वं महार्णवे शयानः माम्, अनन्तं नागं, मधुकैटभौ च अजनयः, येषाम् अस्थिभिः पृथिवी मेदिनी जाता; नाभिपद्मे ब्रह्माणम् उत्पाद्य तस्मिन् प्राजापत्यं कर्म न्यवेशयः। ततः विष्णुत्वम्, अदितेः पुत्रत्वं, रावणवधाय मानुषेषु अवतारं च अगमः, एकादशसहस्रवर्षाणां वासं स्वयं निश्चितवान्। सः कालः इदानीं पूर्णः। इच्छसि चेत् वस, अथवा सुरलोकम् आगत्य देवान् सनाथान् कुरु। रामः प्रहसन् प्रीतिम् अवाप्य वदति — त्रिलोककार्याय मम सम्भवः; यतः आगतः तत्र गमिष्यामि, देवानां वशे स्थातव्यम्।

१कालस्य आत्मपरिचयः, पितामहस्य सन्देशः

१शृणु राजन्महासत्त्व यदर्थमहमागतः।
पितामहेन देवेन प्रेषितोऽस्मि महाबल॥

२तवाहं पूर्वके भावे पुत्रः परपुरंजय।
मायासम्भावितो वीर कालः सर्वसमाहरः॥

३पितामहश्च भगवानाह लोकपतिः प्रभुः।
समयस्ते कृतः सौम्य लोकान्सम्परिरक्षितुम्॥

कालः वदति — ‘महासत्त्व राजन्, यदर्थम् अहम् आगतः तत् शृणु। देवेन पितामहेन अहं प्रेषितः। हे परपुरंजय, पूर्वके भावे, अर्थात् सृष्टेः आदौ, तव मायया सम्भावितः अहं तव पुत्रः — सर्वसमाहरः कालः नाम। लोकपतिः प्रभुः भगवान् पितामहः आह — सौम्य, लोकान् सम्परिरक्षितुं त्वया यः समयः कृतः, सः इदानीं पूर्णः।’ पूर्वसर्गे गूढः ‘अतिबलः’ इति स्वामी अत्र ब्रह्मा इति स्पष्टीभवति। कालस्य स्वपरिचयः अपि अद्भुतः — सः न केवलं ब्रह्मणः दूतः, अपितु रामस्य एव पुत्रः, यतः विष्णोः मायायाः एव कालः प्रवर्तते। एवं पिता पुत्रेण एव स्वधाम आहूयते। ‘महासत्त्व’ इति सम्बोधनेन कालः रामस्य धैर्यं स्मारयति, यतः अनन्तरं वक्ष्यमाणं वचनं दुःसहम्। ‘सर्वसमाहरः’ इति विशेषणेन कालः स्वकार्यं स्पष्टं वदति — सः सर्वं सङ्गृह्णाति, न कस्यचित् पक्षपातं करोति। ‘समयः’ इति शब्दः पूर्वसर्गस्य समयं स्मारयति — तत्र रामः कालाय समयं ददौ, अत्र कालः रामस्य पुराकृतं समयं स्मारयति।

Time said: "Hear, king of great strength, why I have come. I have been sent by the divine Grandsire, conqueror of enemy cities. In an earlier state of being, at the beginning of creation, I was your son, born of your māyā, hero: I am Time, who gathers all things in. And the blessed Grandsire, lord of the worlds, says this: 'Gentle one, the term you set yourself for protecting the worlds is now fulfilled.'" The master called Atibala, veiled in the previous sarga, is now revealed to be Brahmā. Time's account of himself is remarkable too: he is not only Brahmā's envoy but Rāma's own son, for it is from Viṣṇu's māyā that Time proceeds. So the father is summoned home by his own son. Calling Rāma "king of great strength" reminds him of his fortitude, for what follows is hard to bear. "Who gathers all things in" states Time's work plainly: he gathers up everything and favours no one. The word "term" echoes the compact of the previous sarga: there Rāma gave Time a condition, here Time reminds Rāma of the condition he himself set long ago.

२सृष्टेः आदौ विष्णोः कर्माणि — अनन्तः, मधुकैटभौ, पद्मम्

४संक्षिप्य हि पुरा लोकान्मायया स्वयमेव हि।
महार्णवे शयानोऽप्सु मां त्वं पूर्वमजीजनः॥

५भोगवन्तं ततो नागमनन्तमुदकेशयम्।
मायया जनयित्वा त्वं द्वौ च सत्त्वौ महाबलौ॥

६मधुं च कैटभं चैव ययोरस्थिचयैर्वृता।
इयं पर्वतसम्बाधा मेदिनी चाभवत्तदा॥

७पद्मे दिव्येऽर्कसंकाशे नाभ्यामुत्पाद्य मामपि।
प्राजापत्यं त्वया कर्म मयि सर्वं निवेशितम्॥

८सोऽहं संन्यस्तभारो हि त्वामुपास्य जगत्पतिम्।
रक्षां विधत्स्व भूतेषु मम तेजस्करो भवान्॥

ततः कालः रामस्य दिव्यं स्वरूपं स्मारयति — ‘पुरा त्वं मायया स्वयम् एव सर्वान् लोकान् संक्षिप्य महार्णवे अप्सु शयानः पूर्वं माम् अजीजनः। ततः भोगवन्तम् उदकेशयम् अनन्तं नागं, मधुं कैटभं च द्वौ महाबलौ सत्त्वौ मायया जनयित्वा, ययोः अस्थिचयैः वृता इयं पर्वतसम्बाधा पृथिवी तदा मेदिनी अभवत्। ततः दिव्ये अर्कसंकाशे नाभिपद्मे माम् अपि उत्पाद्य त्वया सर्वं प्राजापत्यं कर्म मयि निवेशितम्। सः अहं संन्यस्तभारः त्वां जगत्पतिम् उपास्य अब्रवम् — भूतेषु रक्षां विधत्स्व, भवान् एव मम तेजस्करः।’ अत्र ‘माम्’ इति पदं द्विवारं भिन्नार्थे — चतुर्थे श्लोके कालः स्वं निर्दिशति, द्वितीयश्लोकोक्तं तव पुत्रः इति; सप्तमे तु ‘माम् अपि’ इति ब्रह्मा स्वं निर्दिशति, यस्य वचनं कालः दूतत्वेन उद्धरति। ‘मेदिनी’ इति नाम्नः निरुक्तिः अपि अत्र — मधुकैटभयोः मेदसा अस्थिभिः च व्याप्ता इति। सृष्टिकर्ता अपि स्वयं सृष्टः इति ब्रह्मणः विनयः। विष्णुः सृष्टेः मूलम्, ब्रह्मा तस्य कार्यकर्ता, कालः च उभयोः आज्ञाकारी — एषा सृष्टिक्रमस्य रूपरेखा रामं प्रति निवेद्यते।

Then Time reminds Rāma of his divine nature, speaking Brahmā's words: "Long ago you drew in all the worlds by your own māyā and lay upon the waters of the great ocean, and first you brought me forth. Then by māyā you brought forth the serpent Ananta, with his great coils, who lies upon the waters, and two mighty beings, Madhu and Kaiṭabha, with the heaps of whose bones this mountain-crowded earth came to be called Medinī. On a heavenly lotus springing from your navel, bright as the sun, you brought me forth as well, and laid upon me all the work of creation. With that burden placed on me, I worshipped you, lord of the world, and said: 'Grant protection to all beings, for you are the one who gives me strength.'" The two "me"s are different: the one brought forth first on the waters is Time himself, the son of whom he spoke a moment before; but the "me" born from the lotus of Viṣṇu's navel is Brahmā, whose message Time is quoting as his envoy. The name Medinī is explained here as well: the earth was covered with the marrow and bones of Madhu and Kaiṭabha. That the creator speaks of himself as created shows Brahmā's humility. Viṣṇu is the root of creation, Brahmā carries out his work, and Time obeys them both; this outline of the order of creation is laid before Rāma.

३विष्णुत्वं, वामनावतारः, रामावतारस्य अवधिः

९ततस्त्वमसि दुर्धर्षात्तस्माद्भावात्सनातनात्।
रक्षां विधास्यन्भूतानां विष्णुत्वमुपजग्मिवान्॥

१०अदित्यां वीर्यवान्पुत्रो भ्रातॄणां वीर्यवर्धनः।
समुत्पन्नेषु कृत्येषु तेषां साह्याय कल्पसे॥

११स त्वं वित्रास्यमानासु प्रजासु जगतां वर।
रावणस्य वधाकाङ्क्षी मानुषेषु मनोऽदधाः॥

१२दशवर्षसहस्राणि दशवर्षशतानि च।
कृत्वा वासस्य नियमं स्वयमेवात्मना पुरा॥

१३स त्वं मनोमयः पुत्रः पूर्णायुर्मानुषेष्विह।
कालोऽयं ते नरश्रेष्ठ समीपमुपवर्तितुम्॥

‘ततः त्वं तस्मात् दुर्धर्षात् सनातनात् भावात् भूतानां रक्षां विधास्यन् विष्णुत्वम् उपजग्मिवान्। अदित्यां वीर्यवान् पुत्रः भूत्वा भ्रातॄणां देवानां वीर्यं वर्धयसि, समुत्पन्नेषु कृत्येषु च तेषां साहाय्याय कल्पसे। प्रजासु वित्रास्यमानासु, हे जगतां वर, रावणस्य वधम् आकाङ्क्षन् त्वं मानुषेषु मनः अदधाः। दशवर्षसहस्राणि दशवर्षशतानि च — एकादशसहस्रवर्षाणि — वासस्य नियमं त्वं पुरा स्वयम् एव आत्मना कृतवान्। सः त्वं मनोमयः पुत्रः इह मानुषेषु पूर्णायुः असि; हे नरश्रेष्ठ, अयं ते समीपम् उपवर्तितुं कालः।’ अत्र कालः रामस्य एव सङ्कल्पं तस्मै स्मारयति — अवधिः न देवैः आरोपितः, अपितु स्वयं रामेण निश्चितः; अतः तस्य समाप्तिः अपि रामस्य एव इच्छायाः पूर्तिः। ‘मनोमयः पुत्रः’ इति पदं दशरथस्य सङ्कल्पेन पुत्ररूपेण अवतीर्णत्वं सूचयति। हिन्दीभाष्यम् अदितिपुत्रत्वं वामनावतारपरं व्याचष्टे।

"Then from that unassailable, eternal state you took on the form of Viṣṇu to bring about the protection of beings. Born as Aditi's mighty son, you increase the strength of your brothers the gods and stand ready to help them whenever need arises. And when the creatures were being terrified, best of all in the worlds, you set your mind on dwelling among men, wishing for Rāvaṇa's death. Ten thousand years and ten hundred more, eleven thousand in all: that was the term of dwelling you fixed for yourself, of your own accord, long ago. You, a son born of the mind, have completed your span here among men. Now, best of men, it is time for you to come back to us." Here Time reminds Rāma of his own resolve: the term was not imposed by the gods but fixed by Rāma himself, so its ending is only the fulfilment of Rāma's own will. "A son born of the mind" suggests that he descended as a son through Daśaratha's longing and resolve.

४पितामहस्य विकल्पद्वयम्

१४यदि भूयो महाराज प्रजा इच्छस्युपासितुम्।
वस वा वीर भद्रं ते एवमाह पितामहः॥

१५अथ वा विजिगीषा ते सुरलोकाय राघव।
सनाथा विष्णुना देवा भवन्तु विगतज्वराः॥

‘महाराज, यदि भूयः प्रजाः उपासितुम् इच्छसि, तर्हि वस, भद्रं ते — एवम् आह पितामहः। अथवा, राघव, सुरलोकाय विजिगीषा ते अस्ति चेत्, विष्णुना सनाथाः देवाः विगतज्वराः भवन्तु।’ ब्रह्मा आदेशं न ददाति, अपितु विकल्पद्वयं पुरतः स्थापयति — रामस्य स्वातन्त्र्यं रक्षति। ‘सनाथाः’ इति पदेन सूच्यते यत् विष्णोः अभावे देवाः अनाथाः इव, अतः तेषां ज्वरः। किन्तु निर्णयः सम्पूर्णतया रामस्य एव हस्ते इति ब्रह्मणः विनयः। ‘भद्रं ते’ इति आशीः अपि वासस्य विकल्पे एव योजिता — ब्रह्मा रामस्य भूलोके वासं न निषेधति। ‘विजिगीषा’ इति पदं युद्धार्थं न, अपितु स्वधामगमनस्य उत्कटाभिलाषम् अत्र सूचयति, यथा हिन्दीभाष्यम् अपि ‘परमधाममें पधारनेका विचार’ इति व्याचष्टे।

"'If you wish, great king, to go on caring for your subjects, then stay, and may all be well with you,' says the Grandsire. 'Or if, Rāghava, you are set on going to the world of the gods, then let the gods have Viṣṇu as their protector once more and be free of their fever.'" Brahmā gives no order but sets two choices before him, respecting Rāma's freedom. "Have a protector" implies that without Viṣṇu the gods are like orphans, and hence their fever; yet Brahmā humbly leaves the decision entirely in Rāma's hands. The blessing "may all be well with you" is attached to the choice of staying, for Brahmā does not forbid Rāma to remain on earth. The longing to go to the gods' world here means not a desire for conquest but an eager wish to return to his own abode.

५रामस्य प्रहसितं स्वीकरणम्

१६श्रुत्वा पितामहेनोक्तं वाक्यं कालसमीरितम्।
राघवः प्रहसन्वाक्यं सर्वसंहारमब्रवीत्॥

१७श्रुत्वा मे देवदेवस्य वाक्यं परममद्भुतम्।
प्रीतिर्हि महती जाता तवागमनसम्भवा॥

१८त्रयाणामपि लोकानां कार्यार्थं मम सम्भवः।
भद्रं तेऽस्तु गमिष्यामि यत एवाहमागतः॥

१९हृद्गतो ह्यसि सम्प्राप्तो न मे तत्र विचारणा।
मया हि सर्वकृत्येषु देवानां वशवर्तिना।
स्थातव्यं सर्वसंहार यथा ह्याह पितामहः॥

कालेन समीरितं पितामहोक्तं वाक्यं श्रुत्वा राघवः प्रहसन् सर्वसंहारं कालम् अब्रवीत् — ‘देवदेवस्य परमम् अद्भुतं वाक्यं श्रुत्वा तव आगमनेन सम्भवा महती प्रीतिः मे जाता। त्रयाणाम् अपि लोकानां कार्यार्थं मम सम्भवः आसीत्; भद्रं ते अस्तु, यतः एव अहम् आगतः तत्र गमिष्यामि। त्वं मम हृद्गतः एव सम्प्राप्तः असि — मया मनसा चिन्तितः; तत्र मे विचारणा नास्ति। हे सर्वसंहार, यथा पितामहः आह, तथा सर्वकृत्येषु देवानां वशवर्तिना मया स्थातव्यम्।’ रामस्य प्रहसितं मृत्योः सन्देशे अपि तस्य अविचलतां दर्शयति — यः सुखदुःखयोः समः, तस्य कृते कालस्य आगमनम् अपि प्रीतिकरम्। अवतारस्य प्रयोजनं सिद्धम्, अतः प्रत्यागमनम् एव उचितम्। ‘हृद्गतः’ इति पदेन रामः स्वयं कालम् आहूतवान् इति सूच्यते — देवाः न तम् आकर्षन्ति, सः एव स्वेच्छया गच्छति। किन्तु समयः अद्यापि प्रवर्तते, द्वारे लक्ष्मणः तिष्ठति — अतः अग्रिमः सर्गः।

Hearing the Grandsire's message delivered by Time, Rāghava laughed and said to Time, the destroyer of all: "Hearing this most wonderful word of the god of gods, I feel great joy, and your coming has brought it. I was born for the sake of all three worlds. Blessings on you; I shall go back to the place I came from. You have come as one already in my heart; I have thought of you already, and I have no doubts about it. As the Grandsire says, destroyer of all, in all their affairs I must abide by the will of the gods." Rāma's laughter shows how unshaken he is even at the message of death: for one who is even in joy and sorrow, the coming of Time too is welcome. The purpose of the incarnation is accomplished, so returning is fitting. "Already in my heart" suggests that Rāma himself had called Time; the gods do not drag him away, he goes of his own will. But the compact is still in force and Lakṣmaṇa still stands at the door, and that leads to the next sarga.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे चतुरधिकशततमः सर्गः॥ १०४॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

२९ पदानि

महासत्त्व १०४.१ हे महाबल, धैर्यशालिन्

सन्धिः: महा + सत्त्व — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: महत् सत्त्वं यस्य सः — बहुव्रीहिः (महत् → महा)
विभक्तिः: सम्बोधनम्, एकवचनम्

यदर्थम् १०४.१ यस्मै प्रयोजनाय

सन्धिः: यत् + अर्थम् → यदर्थम् — जश्त्वसन्धिः (त् → द्)
समासः: यस्मै इदम् — अव्ययीभाववत् प्रयुक्तं (अर्थशब्देन सह)
विभक्तिः: अव्ययम्

प्रेषितोऽस्मि १०४.१ प्रेषितः अहम् अस्मि

सन्धिः: प्रेषितः + अस्मि → प्रेषितोऽस्मि — विसर्गस्य उत्वं, गुणः, पूर्वरूपं (अवग्रहः)
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: ‘प्रेषितः’ — प्रथमा, एकवचनम् (क्तान्तम्); ‘अस्मि’ — लट्, उत्तमपुरुषः

परपुरंजय १०४.२ हे शत्रुनगरविजेतः

सन्धिः: पर + पुरम् + जय → परपुरंजय — मकारस्य अनुस्वारः
समासः: परेषां पुराणि जयति इति — उपपदतत्पुरुषः (खच्-प्रत्ययः, मुमागमः)
विभक्तिः: सम्बोधनम्, एकवचनम्

मायासम्भावितः १०४.२ मायया उत्पादितः

सन्धिः: माया + सम्भावितः — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: मायया सम्भावितः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

सर्वसमाहरः १०४.२ सर्वसंहर्ता

सन्धिः: सर्व + समाहरः — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: सर्वं समाहरति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (‘कालः’ इत्यस्य विशेषणम्)

सम्परिरक्षितुम् १०४.३ सम्यक् सर्वतः रक्षितुम्

सन्धिः: सम् + परि + रक्षितुम् → सम्परिरक्षितुम् — मकारः पवर्गे परे यथावत्
समासः: समासः नास्ति — ‘रक्ष्’ धातोः तुमुन्, ‘सम्’ ‘परि’ उपसर्गौ
विभक्तिः: अव्ययम् (तुमुन्नन्तम्)

संक्षिप्य १०४.४ संहृत्य, उपसंहृत्य

सन्धिः: सम् + क्षिप्य → संक्षिप्य — मकारस्य अनुस्वारः
समासः: समासः नास्ति — ‘क्षिप्’ धातोः ल्यप्
विभक्तिः: अव्ययम् (ल्यबन्तम्)

शयानोऽप्सु १०४.४ जले शयनं कुर्वन्

सन्धिः: शयानः + अप्सु → शयानोऽप्सु — विसर्गस्य उत्वं, गुणः, पूर्वरूपम्
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: ‘शयानः’ — प्रथमा (शानजन्तम्); ‘अप्सु’ — ‘अप्’ शब्दः, सप्तमी, बहुवचनम्

अजीजनः १०४.४ उत्पादितवान्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘जन्’ धातोः णिजन्तात् लुङ् (चङ्)
विभक्तिः: क्रियापदम् — लुङ्, मध्यमपुरुषः, एकवचनम्

उदकेशयम् १०४.५ जले शयानम्

सन्धिः: उदके + शयम् — अलुक्-समासः (सप्तम्याः अलुक्)
समासः: उदके शेते इति — उपपदतत्पुरुषः (अलुक्)
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (‘नागम्’ इत्यस्य विशेषणम्)

अस्थिचयैः १०४.६ अस्थिसमूहैः

सन्धिः: अस्थि + चयैः — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: अस्थ्नां चयाः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: तृतीया, बहुवचनम्

पर्वतसम्बाधा १०४.६ पर्वतैः सङ्कीर्णा

सन्धिः: पर्वत + सम्बाधा — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: पर्वतैः सम्बाधा — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘मेदिनी’ इत्यस्य विशेषणम्)

दिव्येऽर्कसंकाशे १०४.७ दिव्ये सूर्यसदृशे

सन्धिः: दिव्ये + अर्कसंकाशे → दिव्येऽर्कसंकाशे — पूर्वरूपसन्धिः (ए + अ, अवग्रहः)
समासः: अर्केण संकाशम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: सप्तमी, एकवचनम् (‘पद्मे’ इत्यस्य विशेषणे)

प्राजापत्यम् १०४.७ प्रजापतेः सम्बन्धि, सृष्टिकार्यम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘प्रजापति’ शब्दात् तद्धितः (ण्य)
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘कर्म’ इत्यस्य विशेषणम्)

संन्यस्तभारः १०४.८ यस्मिन् भारः निक्षिप्तः सः

सन्धिः: सम् + न्यस्त + भारः — मकारस्य अनुस्वारः; सन्धिः अन्यत्र नास्ति
समासः: संन्यस्तः भारः यस्मिन् सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

तेजस्करः १०४.८ तेजः प्रददाति यः

सन्धिः: तेजः + करः → तेजस्करः — विसर्गस्य सकारः (कस्कादित्वात्)
समासः: तेजः करोति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

उपजग्मिवान् १०४.९ प्राप्तवान्

सन्धिः: उप + जग्मिवान् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘गम्’ धातोः क्वसु-प्रत्ययः, ‘उप’ उपसर्गः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

वीर्यवर्धनः १०४.१० पराक्रमं वर्धयन्

सन्धिः: वीर्य + वर्धनः — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: वीर्यं वर्धयति इति — उपपदतत्पुरुषः (ल्युट्)
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

साह्याय १०४.१० सहायतायै

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘सह’ शब्दात् ष्यञ्
विभक्तिः: चतुर्थी, एकवचनम् (तादर्थ्ये)

वित्रास्यमानासु १०४.११ भयं प्राप्यमाणासु

सन्धिः: वि + त्रास्यमानासु — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘त्रस्’ धातोः णिजन्तात् कर्मणि शानच्
विभक्तिः: सप्तमी, बहुवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘प्रजासु’ — सति सप्तमी)

मनोऽदधाः १०४.११ मनः निहितवान्, निश्चितवान्

सन्धिः: मनः + अदधाः → मनोऽदधाः — विसर्गस्य उत्वं, गुणः, पूर्वरूपम्
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: ‘मनः’ — द्वितीया; ‘अदधाः’ — ‘धा’ धातोः लङ्, मध्यमपुरुषः, एकवचनम्

मनोमयः १०४.१३ सङ्कल्पेन जातः

सन्धिः: मनः + मयः → मनोमयः — विसर्गस्य उत्वं, गुणः (अ + उ = ओ)
समासः: समासः नास्ति — मयट्-प्रत्ययः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (‘पुत्रः’ इत्यस्य विशेषणम्)

उपवर्तितुम् १०४.१३ समीपम् आगन्तुम्

सन्धिः: उप + वर्तितुम् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘वृत्’ धातोः तुमुन्
विभक्तिः: अव्ययम् (तुमुन्नन्तम्)

विजिगीषा १०४.१५ जेतुम् इच्छा, गमनाभिलाषः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘जि’ धातोः सन्नन्तात् ‘अ’ प्रत्ययः, ‘वि’ उपसर्गः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्

विगतज्वराः १०४.१५ निश्चिन्ताः

सन्धिः: विगत + ज्वराः — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: विगतः ज्वरः येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम् (‘देवाः’ इत्यस्य विशेषणम्)

प्रहसन् १०४.१६ स्मयमानः

सन्धिः: प्र + हसन् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘हस्’ धातोः शतृ
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

हृद्गतः १०४.१९ मनसि चिन्तितः

सन्धिः: हृत् + गतः → हृद्गतः — जश्त्वसन्धिः (त् → द्)
समासः: हृदि गतः — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

वशवर्तिना १०४.१९ अधीनेन

सन्धिः: वश + वर्तिना — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: वशे वर्तते इति — उपपदतत्पुरुषः (णिनि)
विभक्तिः: तृतीया, एकवचनम् (‘मया’ इत्यस्य विशेषणम्)